Phật Học Tinh Yếu

Tiết II: Các Thế Giới Chủng

Như trên đã nói thế giới chủng Phổ Chiếu Thập Phương Xí Nhiên Bảo Quang Minh, an trụ trên hoa sen Nhất Thế Hương Ma Ni Vương Trang Nghiêm, ở trong biển Hương thủy Vô Biên Diệu Hoa Quang. Vi nhiễu Phù Tràng Phật Sát nầy, lại có nhiều thế giới chủng khác. Xin y theo kinh, lược kể ra mười thế giới chủng tiếp cận xung quanh.

Quanh vòng thế giới chủng Phổ Chiếu Thập Phương Xí Nhiên Bảo Quang Minh, kể theo chiều xoay bên hữu, từ phương đông đến các phương nam, tây, bắc, có mười thế giới chủng an trụ.

Trước tiên, về phương đông có biển Hương thủy tên Ly Cấu Diệm Tạng. Từ nơi biển nầy nổi lên hoa sen lớn tên Nhất Thế Hương Ma Ni Diệu Trang Nghiêm. Trên hoa sen có thế giới chủng Biến Chiếu Sát Triền, gồm hai mươi tầng an trụ. Thế giới nầy lấy Bồ Tát hạnh hẩu âm làm thể.

Theo vòng bên hữu, kế đó lại có biển Hương thủy Vô Tận Quang Minh Luân, thế giới chủng tên Phật Tràng Trang Nghiêm, lấy tất cả biển âm thanh công đức của Phật làm thể.

Kế đó, lại có biển Hương thủy Kim Cang Bảo Diệm Quang, thế giới chủng tên Phật Quang Trang Nghiêm Tạng, lấy âm thanh xưng nói danh hiệu của tất cả Như Lai làm thể.

Kế đó, lại có biển Hương thủy Đế Thanh Bảo Trang Nghiêm, thế giới chủng tên Quang Chiếu Thập Phương, lấy vô biên âm thanh của Phật làm thể.

Kế đó, lại có biển Hương thủy Kim Cang Luân Trang Nghiêm Để, thế giới chủng tên Diệu Bảo Gián Thác Nhân Đà La Võng, lấy âm thanh do trí Phổ Hiền sanh ra làm thể.

Kế đó, lại có biển Hương thủy Liên Hoa Nhân Đà La Võng, thế giới chủng tên Phổ Hiện Thập Phương Ảnh, lấy âm thanh từ nơi ánh sáng trí huệ của tất cả chư Phật làm thể.

Kế đó, lại có biển Hương thủy Tích Tập Bảo Hương Tạng, thế giới chủng tên Nhất Thế Oai Đức Trang Nghiêm, lấy âm thanh pháp luân của tất cả chư Phật làm thể.

Kế đó, lại có biển Hương thủy Bảo Trang Nghiêm, thế giới chủng tên Phổ Vô Cấu, lấy tiếng thần biến của tất cả vi trần cõi Phật làm thể.

Kế đó, lại có biển Hương thủy Kim Cang Bảo Tụ, thế giới chủng tên Pháp Giới Hạnh, lấy phương tiện pháp âm của tất cả Bồ Tát địa làm thể.

Kế đó, lại có biển Hương thủy Thiên Thành Bảo Diệp, thế giới chủng tên Đăng Diệm Quang Minh, lấy tiếng pháp luân bình đẳng khai thị cho tất cả chúng sanh của chư Phật làm thể.

Như thế, theo vòng bên hữu, có mười biển Hương thủy, trên có mười thế giới chủng, vây quanh biển Hương thủy Vô Biên Diệu Hoa Quang thuộc thế giới chủng Phổ Chiếu Thập Phương Xí Nhiên Bảo Quang Minh. Mỗi thế giới chủng đều có hai mươi tầng lớp thế giới an trụ. Mỗi tầng lớp có từ 1 đến hai mươi Phật sát vi trần thế giới; mỗi thế giới từ hình tướng đến sự trang nghiêm có vô lượng sai biệt. Ngoài mười thế giới chủng ấy, còn có vô lượng Hương thủy hải là thế giới chủng khác, mỗi mỗi lại có vô lượng sự sai biệt nhiệm mầu.

Tiết III: Thế Giới Hải Liên Hoa Tạng

Thế giới hải Liên Hoa Tạng Trang Nghiêm tức biển Hoa Tạng, có vô biên Hương thủy hải và thế giới chủng nhiều bằng số bụi nhỏ của mười bất khả thuyết cõi Phật, phân bố an trụ như những hạt châu nơi các mắc lưới báu của trời Đế Thích, rất vi diệu trang nghiêm. Mỗi thế giới chủng trong cõi Hoa Tạng, lại có vô lượng thế giới tịnh uế khác trùng trùng an lập. Bao vòng các thế giới chủng của cõi Hoa Tạng, có núi Đại Luân Vi. Đại Luân Vi sơn do bốn chất báu: Chiên đàn ma ni, Oai đức bảo vương, Diệu hương ma ni và Diệm tạng kim cương kết hợp, an trụ trên tòa sen chúa là Chủng Chủng Quang Minh Nhụy Hương Tràng. Hoa sen nầy do chất báu Nhật châu vương tạo thành, nổi trên biển đại Hương thủy Phổ Quang Ma Ni Trang Nghiêm. Ngoài biển Phổ Quang Ma Ni, có luồng phong luân cực thâm hậu mạnh mẽ tên là Thù Thắng Oai Quang Tạng duy trì, khiến cho Hương thủy không lưu tán.

Thế giới chủng ở trung tâm cõi Hoa Tạng là Phổ Chiếu Thập Phương Xí Nhiên Bảo Quang Minh. Xung quanh thế giới chủng nầy, có mười thế giới chủng khác như Biến Chiếu Sát Triền cho đến Đăng Diệm Quang Minh, như trên đã nói.

Từ thế giới chủng Biến Chiếu Sát Triền thuộc biển Hương thủy Ly Cấu Diệm Tạng ở phương đông, trải qua số bất khả thuyết Phật sát vi trần thế giới chủng khác, cuối cùng đến một thế giới chủng ở kế cận núi Đại Luân Vi. Cõi phù tràng nầy tên là Thường Phóng Quang Minh, thuộc biển Hương thủy Pha Lê Địa.

Từ thế giới chủng Phật Tràng Trang Nghiêm thuộc biển Hương thủy Vô Tận Quang Minh Luân, trải qua số bất khả thuyết Phật sát vi trần thế giới chủng khác, cuối cùng đến một thế giới chủng ở kế cận núi Đại Luân Vi. Cõi phù tràng nầy tên là Diệm Hoa Thọ, thuộc biển Hương thủy Xuất Sanh Chư Phương Đại Sát.

Từ thế giới chủng Phật Quang Trang Nghiêm Tạng thuộc biển Hương thủy Kim Cang Bảo Diệm Quang, trải qua số bất khả thuyết Phật sát vi trần thế giới chủng khác, cuối cùng đến một thế giới chủng ở kế cận núi Đại Luân Vi. Cõi phù tràng nầy tên là Vô Lượng Phương Sai Biệt, thuộc biển Hương thủy Vô Biên Luân Trang Nghiêm Để.

Từ thế giới chủng Quang Chiếu Thập Phương thuộc Hương thủy Đế Thanh Bảo Trang Nghiêm, trải qua số bất khả thuyết Phật sát vi trần thế giới chủng khác, cuối cùng đến một thế giới chủng ở kế cận núi Đại Luân Vi. Cõi phù tràng nầy tên là An Trụ Đế Võng thuộc biển Hương thủy Thọ Trang Nghiêm Tràng.

Từ thế giới chủng Diệu Bảo Gián Thác Nhân Đà La Võng thuộc biển Hương thủy Kim Cang Luân Trang Nghiêm Để, trải qua nhiều thế giới chủng đến cõi phù tràng Phổ Hiện Quang Minh Lực thuộc biển Hương thủy Diệu Hương Bảo Vương Quang Trang Nghiêm. (Trong kinh thiếu đoạn nói về thế giới chủng và Hương thủy hải gần núi Đại Luân Vi).

Từ thế giới chủng Phổ Hiện Thập Phương Ảnh thuộc biển Hương thủy Liên Hoa Nhân Đà La Võng, trải qua số bất khả thuyết Phật sát vi trần thế giới chủng khác, cuối cùng đến một thế giới chủng ở kế cận núi Đại Luân Vi. Cõi phù tràng nầy tên là Nhất Thế Quang Trang Nghiêm, thuộc biển Hương thủy Mật Diệm Vân Tràng.

Từ thế giới chủng Nhất Thế Oai Đức Trang Nghiêm thuộc biển Hương thủy Tích Tập Bảo Hương Tạng, trải qua số bất khả thuyết Phật sát vi trần thế giới chủng khác, cuối cùng đến một thế giới chủng ở kế cận núi Đại Luân Vi. Cõi phù tràng nầy tên là Phổ Âm Tràng, thuộc biển Hương thủy Diêm Phù Đàn Bảo Tạng Luân.

Từ thế giới chủng Phổ Vô Cấu thuộc biển Hương thủy Bảo Trang Nghiêm, trải qua số bất khả thuyết Phật sát vi trần thế giới chủng khác, cuối cùng đến một thế giới chủng ở kế cận núi Đại Luân Vi, cõi phù tràng nầy tên là Châu Biến Vô Sai Biệt, thuộc biển Hương thủy Xuất Đế Thanh Bảo.

Từ thế giới chủng Pháp Giới Hạnh thuộc biển Hương thủy Kim Cang Bảo Tụ, trải qua số bất khả thuyết Phật sát vi trần thế giới chủng khác, cuối cùng đến một thế giới chủng ở kế cận núi Đại Luân Vi. Cõi phù tràng nầy tên là Diệu Luân Gián Thác Liên Hoa Tràng, thuộc biển Hương thủy Bất Khả Hoại.

Từ thế giới chủng Đăng Diệu Quang Minh thuộc biển Hương thủy Thiên Thành Bảo Diệp, trải qua số bất khả thuyết Phật sát vi trần thế giới chủng khác, cuối cùng đến một thế giới chủng ở kế cận núi Đại Luân Vi. Cõi phù tràng nầy tên là Hóa Hiện Diệu Y, thuộc biển Hương thủy Tích Tập Anh Lạc Y.

Như thế, từ mười thế giới chủng xung quanh cõi phù tràng Phổ Chiếu Thập Phương Xí Nhiên Bảo Quang Minh đến vòng núi Đại Luân Vi, mỗi phương có một bất khả thuyết Phật sát vi trần số thế giới chủng, hợp chung lại cõi Hoa Tạng gồm có những biển Hương thủy kiêm thế giới chủng nhiều bằng số bụi nhỏ của mười bất khả thuyết cõi Phật. Các thế giới chủng đều y trụ trên hoa sen trang nghiêm bằng chất báu ma ni vương đều phóng ánh sáng bảo sắc; đều có mây quang minh che ở trên; đều có các trang nghiêm cụ, đều có thời kiếp sai biệt; đều có chư Phật xuất hiện nói pháp; đều có Pháp hải khác nhau; đều có chúng sanh sung mãn; đều có sự thú nhập của mười phương; đều được thần lực của tất cả chư Phật gia trì. Tất cả thế giới trong mỗi thế giới chủng đều y trụ trên các thứ trang nghiêm, liên tiếp kết thành thế giới võng an lập khắp cõi Liên Hoa Tạng.

Trong kinh có dẫn ra các pháp số, như “Bất khả thuyết” là một số lớn, duy có Phật mới biết rõ. Theo sự khảo cứu của Uyển pháp sư và Táo Bá cư sĩ, thì một trăm Lạc xoa (số Lạc xoa bậc trung là 100000) là một Câu đê, một Câu đê là một A do đa; một A do đa là một Na do tha. Từ số Na do tha cứ như thế kể xấp bội lên là các số: Tần bà la, Căn yết la, A dà la, Tối thắng, Ma bàn la, A bàn la, Đa bàn la, Giới phần, Phổ ma... Và cứ như thế kể xấp bội đến lần thứ một trăm hai mươi mới đến số Bất khả thuyết. Phật sát vi trần số thế giới chủng, là đem cả cõi Đại thiên (một Phật sát) từ núi non cho đến đất liền đều nghiền ra thành bụi nhỏ, mỗi hạt bụi kể là một thế giới chủng. Vì sát độ trong mười phương vô biên, không thể dùng con số thường tính kể được, nên Đức Phật thường đem số hạt cát của một sông Hằng cho đến nhiều sông Hằng, hoặc số hạt bụi của một cõi Phật cho đến nhiều cõi Phật, để ước lượng về thế giới hay cõi phù tràng hoặc các biển Hương thủy.

Biển thế giới Liên Hoa Tạng Trang Nghiêm, là báo độ của Đức Phật Tỳ Lô Giá Na. Trong kinh Hoa Nghiêm, Phổ Hiền Bồ Tát bảo đại chúng: “Đức Tỳ Lô Giá Na đây, thuở đời quá khứ đã tu Bồ Tát hạnh trong số kiếp nhiều như bụi nhỏ của thế giới hải. Trong mỗi kiếp ngài đều gần gũi cúng dường Phật, và đã cúng dường cho đến số thế giới hải vi trần các Đức Thế Tôn. Trong mỗi đời Phật, Ngài lại tịnh tu những đại nguyện nhiều như số bụi nhỏ của thế giới hải. Do các công đức hạnh nguyện đó, Ngài mới thật hiện được cõi Liên Hoa Tạng Trang Nghiêm nầy”.

Trên đây đoạn kinh chỉ dẫn chánh nhân của cõi Hoa Tạng. Về trợ nhân, lại còn công đức của chư Phật, chư Bồ Tát, chư hiền thánh và nghiệp duyên của các loại chúng sanh. Thanh Lương Sớ nói: “Hoa sen và hương hải, về sự là như thế, lý lại có hai nguyên nhân: 1. Ước về chúng sanh thì tạng thức tức là hương hải, vọng tưởng là phong luân, tánh đức sẵn có nơi tâm là liên hoa, tâm tánh bao hàm quả pháp thế gian và xuất thế gian là liên tạng. 2. Ước về chư Phật thì đại bi là hương hải, đại nguyện là phong luân, vô biên hạnh lành là liên hoa, chân như tâm dung nhiếp các quả pháp nhiễm tịnh là liên tạng. Do hạnh nghiệp chúng sanh và chư Phật như thế, nên cảm hiện ra tướng trạng của các cõi cũng như vậy”. Đây là lối lập luận dẫn sự để chứng lý đem lý giải thích sự. Người học Phật nếu chỉ theo sự không suốt lý là trệ, trái lại chấp lý bỏ sự là mê.

Tiết IV: Nhân Duyên Các Thế Giới Hải

Thế giới hải Hoa Tạng đã là báo độ của Đức Tỳ Lô Giá Na Như Lai, thì mỗi vị Phật đều có một báo độ, nghĩa là một thế giới hải riêng. Mỗi thế giới hải tuy do một Đức Phật chủ trì, song cũng thông tất cả chư Phật khác. Như thế giới hải Liên Hoa Tạng nầy tuy do Đức Tỳ Lô Giá Na làm chủ, vì sự thành lập báo độ phần lớn đều do công đức hạnh nguyện của Ngài, nhưng cũng có chư Bồ Tát ở bản độ tiến lên thành Phật, cùng chư Phật mười phương phân thân đến giáo hóa, và mỗi vị đều dùng công đức hạnh nguyện của mình giúp thêm cho sự trang nghiêm.

Theo kinh Hoa Nghiêm, ngoài thế giới hải Hoa Tạng nầy, còn có nhiều thế giới hải khác. Như lấy cõi Liên Hoa Tạng Trang Nghiêm làm trung ương, xung quanh báo độ nầy có mười thế giới hải khác bao bọc. Phương đông thế giới hải Liên Hoa Tạng Trang Nghiêm của Đức Tỳ Lô Giá Na Như Lai, có thế giới hải tên là Thanh Tịnh Quang Liên Hoa Trang Nghiêm. Phương đông nam có thế giới hải Kim Trang Nghiêm Lưu Ly Quang Phổ Chiếu. Phương nam có thế giới hải Nhất Thế Bảo Nguyệt Quang Minh Trang Nghiêm. Phương tây nam có thế giới hải Nhật Quang Biến Chiếu. Phương tây có thế giới hải Khả Ái Nhạo Bảo Quang Minh. Phương tây bắc có thế giới hải Bảo Quang Chiếu Diệu. Phương bắc có thế giới hải Tỳ Lưu Ly Hoa Quang Viên Mãn Tạng. Phương đông bắc có thế giới hải Diêm Phù Đàn Kim Pha Lê Sắc Tràng. Phương trên có thế giới hải Ma Ni Bảo Chiếu Diệm Trang Nghiêm. Phương dưới có thế giới hải Liên Hoa Hương Diệu Đức Tạng.

Ngoài mười thế giới hải bao quanh cõi Liên Hoa Tạng Trang Nghiêm, còn có vô số thế giới hải khác nữa. Như kinh Hoa Nghiêm, phẩm Nhập Pháp Giới nói: “Bấy giờ ngoài số thế giới hải nhiều như bụi nhỏ của bất khả thuyết cõi Phật ở phương đông, có thế giới tên Kim Đăng Vân Tràng. Vị giáo chủ của quốc độ nầy là Đức Phật Tỳ Lô Giá Na Thắng Đức Vương. Trong pháp hội của Đức Thế Tôn đây, có vị Bồ Tát Ma Ha Tát tên là Tỳ Lô Giá Na Nguyện Quang Minh, cùng với số bất khả thuyết Phật sát vi trần chúng Bồ Tát đến chỗ Phật, nổi lên mây cúng dường”. Qua mấy lời nầy, ta có thể thấy biển pháp giới thật là rộng rãi mênh mông vô cùng vô tận!

Về nhân duyên của thế giới hải, trong Táo Bá Luận đã nói: “Do sức đại nguyện của chư Phật; nên cảm hiện ra phong luân nhiệm trì tất cả thế giới. Do tâm từ bi sâu rộng của các đấng Như Lai nên cảm hiện ra biển Hương thủy; và do vô biên đại hạnh, nên kết thành diệu báo hoa sen. Lại hoa sen cũng do ảnh hưởng của trí thể vô y, cung điện do ảnh hưởng của lòng đại bi hàm dục, lầu các do ảnh hưởng của trí phương tiện độ sanh mà hiện thành. Tâm thanh tịnh hiện ra báu ma ni; giới trang nghiêm hiện ra núi Đại Luân Vi bao bọc; muôn hạnh lợi sanh làm nở các thứ hoa quí đẹp và cảm thành cây báu mát tươi. Tâm độ sanh không chán mỏi hóa ra bảo địa, đức phá tà, lập chánh cảm hiện bảo tràng, tiếng pháp âm kết quả bảo linh, trí nhiệm mầu hóa hiện bảo võng. Lòng tinh tấn nổi lên mây gấm, pháp phá mê hiện ánh quang minh, khuôn hương lâm bởi thất giác chi, chuỗi anh lạc do tâm tàm quý. Sức Tam muội du hí hóa thành vườn hoa tươi đẹp, hạnh Vô Trước vô ngại cảm nên dòng nước trong thơm. Tất cả hiện cảnh đều có nhân duyên không thể kể ra hết được.

Kết luận lại, ta thấy các thế giới hải trong mười phương, sự và lý đều tương quan; các báo cảnh đều do hạnh nghiệp của chư Phật, chư Bồ Tát, hoặc các loài chúng sanh cảm hiện.

Pháp Giới Tổng Luận

Tiết mục:

I. Luận về bốn pháp giới

II. Luận về y chánh

III. Luận về đồng biệt dị kiến

IV. Luận về cộng bất cộng biến

Kinh sách tham khảo: Kinh Hoa Nghiêm, Thập Lục Quán Kinh Sớ, Kinh Pháp Hoa, Kinh Duy Ma Cật, Kinh Anh Lạc Bản Nghiệp, Kinh Nhân Vương, Thành Duy Thức Luận, Kinh A Hàm, Tông Cảnh Lục.

Đề yếu: Thật ra, khi nói: Luận về pháp giới, trong ấy tất phải có nhiều vấn đề. Nhưng ở đây, bút giả đã gom góp những điểm chính yếu chia thành bốn tiết để trình bày, nên xin tạm gọi là tổng luận.

Hai tiết đầu thuyết minh chung về tánh tướng của pháp giới. Tánh tướng nầy nếu tế phân thì vô cùng, nhưng gom lại không ngoài bốn pháp giới và hai phần y chánh. Hai tiết sau tuy không minh luận duyên khởi của pháp giới, song kỳ thật trong ấy đã ẩn thuyết về lý nầy. Như tiết đồng biệt dị kiến tuy nói về tương vi thức tướng của hữu tình, nhưng nội dung đã ẩn lý nghiệp cảm duyên khởi. Và đoạn cộng bất cộng biến thì ẩn lý A lại da duyên khởi.

Xem qua bản chương, đọc giả nên chú ý: thuyết Duy tâm của Phật giáo không phải cực đoan như Duy tâm hay Duy vật của các môn triết học khác. Theo quan niệm Phật giáo, tâm tức vật, vật tức tâm, tâm vật chỉ là bản thể duy nhất, mà tánh tông gọi đó là Duy tâm và tướng tông lại gọi đó là Duy thức.

Pháp giới Duy tâm hay Duy thức chính là lý nầy.

Tiết I: Luận Về Bốn Pháp Giới

Nếu so sánh phạm vi lớn nhỏ, thì một Tiểu thế giới không bằng một Tiểu thiên thế giới, một Tiểu thiên thế giới không bằng một Trung thiên thế giới, một Trung thiên thế giới không bằng một Đại thiên thế giới. Đại thiên thế giới tức là một Phật độ; nhưng chư Phật có vị lấy một cõi Đại thiên làm một Phật độ. Đem một Phật độ so sánh với một thế giới chủng thì thật cách biệt vô cùng! Một thế giới chủng gồm hai mươi tầng từ thấp đến cao, mỗi tầng có từ một Phật sát vi trần Phật độ, cho đến hai mươi Phật sát vi trần Phật độ. Thế giới chủng sánh với thế giới hải lại còn kém xa. Như riêng về thế giới hải Liên Hoa Tạng Trang Nghiêm, có đến mười bất khả thuyết Phật sát vi trần thế giới chủng.

Bàn đến thế giới hải, thì thật là cảnh giới tuyệt rộng rải mênh mang, không lường không ngằn, tợ hồ thế giới đến đây là cùng cực. Nhưng mà chưa bao quát, thế giới hải còn có Pháp giới an lập hải. Theo kinh, một An lập hải đại khái gồm có những thế giới hải nhiều bằng số bụi nhỏ của tám bất khả thuyết cõi Phật. Như trong kinh Hoa Nghiêm, bậc đại thiện tri thức hiện thân làm Chủ dạ thần, tên là Tịch Tịnh Âm Hải nói: “Khi Đức Tỳ Lô Giá Na Như Lai ở nơi đạo tràng nầy thành quả chánh giác, mỗi niệm thị hiện sức đại thần thông bấy giờ tôi được thân cận, liền chứng vào môn Tam Muội Niệm Niệm Xuất Sanh Quảng Đại Hỷ Trang Nghiêm Giải Thoát. Lúc chứng được môn giải thoát nầy rồi, tôi có thể hiện thân vào những Pháp giới an lập hải nhiều bằng số bụi nhỏ của mười bất khả thuyết bất khả thuyết cõi Phật. Trong vô lượng vô biên Phật sát vi trần số cõi Phật của tất cả An lập hải, tôi thấy mỗi mỗi Phật độ đều có Đức Tỳ Lô Giá Na Như Lai trong mỗi niệm thành chánh giác và hiện các phép thần biến. Và cũng lại thấy mình ở nơi chỗ các Đức Như Lai ấy thừa sự cúng dường, nghe nói diệu pháp”. (Lược thuật)

Theo đoạn kinh trên, ta thấy cảnh giới của chư Phật rộng rãi vô biên, nếu không vào môn đại giải thoát, không chứng được đại tam muội, thì không thể nào thấy hiểu nỗi. Đạt đến cảnh nầy thì quên tình tuyệt lự, tâm địa rỗng rang không còn sự suy nghĩ nữa. Nhìn lại chúng ta, chút thân trần mạt, một điểm thức linh, sánh với pháp hải bao la, còn nhỏ hơn hạt cát nơi bãi sa mạc, bóng bọt giữa trùng dương, hoảng hốt như huyễn như hóa, dường mộng dường mê, thật không đáng chi cả!

Trên đây, sở dĩ gọi Pháp giới an lập hải, bởi pháp giới là danh mục của chân tâm; thể dụng chân tâm rất sâu rộng, tánh và tướng vô ngại, lấy tâm làm pháp, lấy tâm làm giới, nên xưng là “Pháp giới”. Trong pháp giới có những diệu tướng sai biệt trang nghiêm, tập hợp thành từng khu vực riêng không lẫn lộn nhau, nên gọi là “An lập”. Mỗi cõi An lập bao trùm vô lượng vô biên Phật sát, thế giới chủng, thế giới hải; vì nó có tánh cách rộng rải mênh mang như biển cả bao hàm muôn tượng, nên gọi là “Hải”. Sánh với An lập hải, thế giới hải tuy cũng gọi là biển thế giới, nhưng chỉ là vùng biển nhỏ, thua kém hẳn trùng dương rộng rải bao la. Chân tâm đã có vô biên An lập hải, nên tánh và tướng giao nhiếp, sự cùng lý viên dung, gọi là Nhất chơn pháp giới. Từ Nhất chơn pháp giới phân xuất ra bốn pháp giới như sau:

1. Lý pháp giới: Đây là chỉ cho phần chân như môn của Như Lai tạng. Thể chân như nầy linh hư vắng lặng, sáng suốt một mầu, đủ bốn đức thường, lạc, ngã, tịnh.

2. Sự pháp giới: Đây là phần sanh diệt môn của Như Lai tạng, gồm vô lượng sự tướng sai biệt. Sự tướng nầy sanh diệt thay đổi, như sóng bọt nổi tan ngoài biển cả, ráng mây biến huyễn nơi trời cao, tùy hạnh nghiệp thiện ác mà hóa hiện.

3. Lý sự vô ngại pháp giới: Vì muôn pháp như huyễn, không có tự tánh và thật thể, nên toàn sự là lý. Bởi chân như cũng không tự tánh và thật thể tùy duyên mà biến hiện, nên toàn lý và sự. Lý và sự đây ví như nước với sóng, ngõa khí cùng vi trần; sóng tan thành nước, nước nổi thành sóng, vi trần kết hợp thành ngõa khí, ngõa khí tiêu hoại thành vi trần, không thể phân biệt ngoài sóng có nước, ngoài ngõa khí có vi trần. Cho nên chân không chẳng ngoài diệu hữu, chân lý không ngoài huyễn sự, vì lý tức sự, sắc tức không, nên gọi là vô ngại.

4. Sự sự vô ngại pháp giới: Lý đã tức là sự, nên lý không ngại sự, sự không ngại lý, lý không ngại lý, sự không ngại sự, mỗi trần không ngại, mỗi pháp dung thông. Vì lẽ sự sự vô ngại, nên bậc Bồ Tát chứng vào cảnh giới Bất tư nghì giải thoát, có thể xem tường vách núi non hư không, lại qua tự tại; có thể kéo dài sát na thành muôn kiếp, thâu gọn muôn kiếp trong sát na; lại có thể để núi Tu Di vào hạt cải, dùng hạt cải bao chứa núi Tu Di, mà cảnh giới và loài hữu tình trong ấy không bị tăng tổn.

Về ý chí “pháp giới” trên đây, thì “pháp” lấy quỷ tắc làm nghĩa, “giới” lấy tánh phần làm nghĩa. Quỷ tắc và tánh phần nầy, ở nơi lý là Lý pháp giới ở nơi sự là Sự pháp giới; cho đến lý sự và sự sự cũng như vậy. Bởi lý không chừng hạn, sự có muôn sai, nên cổ đức đã bảo: “Hòa ấm hơi xuân đồng một tiết. Thấp cao hoa cỏ khác muôn màu”.

Tóm lại, trong tánh tạng, thế giới trùng trùng, tịch quang lặng lặng, không và sắc bao la, nhưng phải ngoài lý cùng sự. Lý, sự nầy diễn ra thành bốn pháp giới, thâu lại về cõi Nhất chơn.

Tiết II: Luận Về Y Chánh

Khắp mười phương thế giới đã vô lượng vô biên, mà loài hàm linh cũng vô cùng vô tận. Nhưng tóm lại, tất cả không ngoài y báo và chánh báo.

Y, Chánh là gì? Kinh Anh Lạc Bản Nghiệp nói: “Sắc thân của tất cả hữu tình thuộc về phần chủ thể của nghiệp quả, nên gọi là chánh báo. Cảnh giới của loài hữu tình nương tựa và thọ dụng như y phục, thức uống ăn, vật dụng, phòng nhà, ruộng vườn, cho đến núi, rừng, sông, biển, đất đai, gọi là y báo”. Với lập nghĩa bao quát hơn, Hạnh Nguyện Phẩm Sớ Sao nói: “Quốc độ sở y hoặc tịnh hoặc uế của phàm thánh là y báo. Thân năng y của trời, người, nam, nữ, tại gia, ngoại đạo, chư thần cho đến Bồ Tát, Phật gọi là chánh báo”. Thế thì nói cho đủ, y báo gồm có bốn độ, chánh báo gồm có mười giới.

1. Chánh báo: Mười giới của chánh báo là gì? Ấy là thân thể của sáu phàm, bốn thánh. Sáu phàm là Địa ngục, Bàng sanh, Quỷ thần, A tu la, Người và Trời. Bốn thánh là Thanh Văn, Duyên Giác, Bồ Tát và Phật. Thân thể của lục phàm tùy nghiệp nhân thiện ác mà có xấu đẹp. Bậc Thanh Văn, Duyên Giác về phần tâm thì thanh tịnh, nhưng phần thân vì còn chịu ảnh hưởng của nghiệp nhân nên cũng có hơn kém khác nhau. Chư Bồ Tát và Phật do phước huệ đều thắng, nên cả thân tâm đều trang nghiêm thanh tịnh. Chư Thanh Văn, Duyên Giác ngoài thật thân còn có biến hóa thân. Chư Bồ Tát có biến hóa thân và báo thân. Chư Phật có đủ ba thân là biến hóa thân, báo thân và pháp thân. Về nghĩa tam thân của Phật, vì xưa nay các Kinh luận hoặc nói riêng về một phương diện, nên những nhà học Phật kém công phu nghiên cứu dễ bị mê mờ. Tam thân theo Tiểu thừa và Đại thừa có chỗ sai biệt; riêng về Đại thừa lại có thông nghĩa và biệt nghĩa. Về biệt nghĩa chẳng hạn như Thiên Thai tông và Mật tông, mỗi bên có lập thuyết riêng về tam thân. Nay xin y theo nghĩa Tiểu thừa và thông nghĩa Đại thừa mà giải thích về ba thân của Phật.

Theo Tiểu thừa, Phật có ba thân: Pháp thân là thật thể trong sạch, gồm có năm công đức: giới, định, huệ, giải thoát, giải thoát tri kiến. Báo thân là thân cao một trượng sáu có ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp của Phật, do những phước nghiệp kết thành. Hóa thân là Phật do lòng từ bi hóa ra thân các dị loại như sư tử, nai, chim hóa độ các loài ấy.

Theo Đại thừa, nghĩa tam thân có phần rộng rãi và phiền toái hơn. Kể từ thấp đến cao, trước tiên biến hóa thân cũng gọi ứng hóa thân nghĩa là chư Phật do lòng từ bi muốn hóa độ chúng sanh nên hiện ra nhiều thân. Ứng hóa thân có hai: thắng ứng thân và liệt ứng thân. Liệt ứng thân là thân Phật một trượng sáu là hóa thân thuộc chín giới. Có chỗ gọi là kim thân một trượng sáu là ứng thân, còn các dị loại do Phật hóa hiện là hóa thân. Thắng ứng thân là thân Phật nơi Tịnh độ như kinh Quán Vô Lượng Thọ nói: “Đức Phật A Di Đà thân cao sáu mươi muôn ức na do tha hằng hà sa do tuần, viên quang như trăm ức cõi Đại thiên. Phật có tám muôn bốn ngàn tướng, mỗi tướng có tám muôn bốn ngàn vẻ đẹp”.

Báo thân của Phật cũng có hai: tự thọ dụng thân và tha thọ dụng thân. Tha thọ dụng thân là như Đức Thích Ca Mâu Ni hiện ra thân Lô Xá Na cao một ngàn trượng, có vô lượng tướng hảo, ngồi trên hoa sen ngàn cánh, vì hàng Thập Địa Bồ Tát mà thuyết pháp. Bởi Phật hiện ra thân nầy với mục đích làm lợi lạc cho các bậc đại sĩ, nên gọi là tha thọ dụng. Có chỗ nói tha thọ dụng thân và thắng ứng thân danh khác nhưng thể đồng, vì hai thân nầy có vi trần tướng hảo và đó mới chính thật là thân quả báo của Phật do vô lượng phước lành kết hợp. Tự thọ dụng thân chính là cõi Thật báo trang nghiêm rộng rãi vô biên bao hàm vi trần quốc độ. Chư Phật chứng được cảnh giới nầy, tự mình thọ dụng pháp lạc nhiệm mầu, nên gọi là tự thọ dụng. Đây là lấy độ làm thân; và vì báo thân có hai nghĩa thọ dụng ấy, nên cũng gọi là thọ dụng thân.

Pháp thân chính là cõi Thường tịch quang. Đây là thể Nhất chơn pháp giới bao hàm tánh tướng rộng rãi vô biên; vì Phật lấy pháp tánh pháp tướng làm thân, nên gọi là pháp thân. Pháp thân với tự thọ dụng thân cũng danh khác thể đồng; tự thọ dụng thân hiển phần tướng ẩn phần tánh. Pháp thân hiển phần tánh ẩn phần tướng. Pháp thân đây vì lấy chân như bản tánh làm thân, nên cũng gọi là tự tánh thân hay pháp tánh thân.

Vì nghĩa thắng ứng thân thông với tha thọ dụng thân, pháp thân thông với tự thọ dụng thân; nên trong Kinh luận có chỗ gọi thắng ứng thân là báo thân hoặc tự thọ dụng thân là pháp thân, làm cho người học Phật dễ bị mê mờ lầm lạc. Nơi đây xin nói rõ hơn, đối với ba thân của Phật, các hàng phàm phu Nhị thừa chỉ thấy được ứng hóa thân; chư Bồ Tát thấy được báo thân, báo thân nầy về sắc thân có vô lượng tướng hảo, về quốc độ có vô lượng trang nghiêm; còn pháp thân duy chư Phật mới chứng kiến một cách viên mãn. Mỗi vị Phật đều có đủ ba thân, riêng về đấng giáo chủ cõi Ta Bà, thì pháp thân Như Lai là Đức Tỳ Lô Giá Na, báo thân Như Lai là Đức Lô Xá Na, ứng thân Như Lai là Đức Thích Ca Mâu Ni. Ba Đấng Như Lai nầy một có đủ ba, ba chính là một, chỉ vì tùy thuận thế gian mà luận ba thân thế thôi. Để giải thích thêm, đoạn trước tuy nói hàng Nhị thừa có biến hóa thân, chư Bồ Tát có biến hóa thân và báo thân nhưng thân của Nhị thừa, Bồ Tát chưa được tự tại viên mãn bằng Phật.

2. Y báo: Bốn bộ của y báo là gì? Ấy là Phàm thánh đồng cư độ, Phương tiện hữu dư độ, Thật báo vô chướng ngại độ và Thường tịch quang độ.

Phàm thánh đồng cư độ là cõi có bậc Tam thừa thánh nhơn và phàm phu ở chung. Cõi nầy chia ra làm hai loại: Phàm thánh đồng cư tịnh độ và Phàm thánh đồng cư uế độ. Uế độ như cõi Ta Bà dẩy đầy non cao vực thẳm, các tướng nhơ ác, ngoài Tam thừa thánh nhơn ở còn có vô lượng chúng sanh thuộc sáu đạo cư trú. Tịnh độ như cõi Cực Lạc thanh tịnh trang nghiêm, nơi đây duy có các bậc Đại thừa thánh nhơn và những người niệm Phật vãng sanh ở.

Phương tiện hữu dư độ là tâm độ của bậc Thanh Văn, Duyên Giác. Nói “phương tiện” là bởi các vị nầy do tu phương tiện đạo như Tứ đế, Thập nhị nhân duyên, phá kiến tư hoặc, chứng quả nhơn không. Gọi “hữu dư”, vì hàng Thanh Văn, Duyên Giác còn chưa phá được trần sa và vô minh hoặc. Trí chứng của hàng Nhị thừa trên đây, thuộc về Nhất thế trí.

Thật báo vô chướng ngại độ là báo độ của hàng Đại thừa Bồ Tát. Nói “thật báo” là bởi các bậc nầy do viên tu tam quán, phá hết trần sa hoặc và một phần vô minh hoặc, chứng vào báo độ chân thật của cảnh giới nhị không. Gọi “vô chướng ngại”, vì trong cảnh giới nầy không tức sắc, sắc tức không, tâm và sắc không ngăn ngại lẫn nhau. Trí chứng của hàng Bồ Tát trên đây thuộc về Đạo chủng trí.

Thường tịch quang độ là Tịnh độ của chư Phật. “Thường” tức là đức Pháp thân, “Tịch” tức là đức Giải thoát, “Quang” tức là đức Bát Nhã. Đây là cảnh giới nhất chơn, dung thông cả tánh tướng bao la. Ba cõi trên nếu có gọi Tịnh độ là chỉ căn cứ ở ít nhiều phần thanh tịnh, riêng cõi Thường tịnh quang mới thật là Tịnh độ viên mãn cứu cánh. Cho nên kinh Nhân Vương nói: “Tam hiền thập thánh ở quả báo duy Phật mới trụ nơi Tịnh độ”. Và trí chứng nầy thuộc về Nhất thế chủng trí.

Về chánh báo và y báo trên đây, hàng phàm phu vì mê mờ, bậc Nhị thừa còn pháp chấp, nên thấy có y, chánh riêng biệt, thân, độ khác nhau. Chư Phật và Bồ Tát đã chứng lý nhị không, nên thấy y báo tức là chánh báo, quốc độ nguyên chính tự thân. Đây là những sở kiến biệt và đồng về y chánh.

Tiết III: Luận Về Đồng Biệt Dị Kiến

Đồng biệt dị kiến tức là đồng nghiệp kiến; và biệt nghiệp kiến vì chỗ thấy thuộc về đồng nghiệp và biệt nghiệp khác nhau nên gọi là dị kiến. Đồng nghiệp kiến là ví như trong một đám tiệc, những người không uống rượu, tâm trí tươi tỉnh, đồng thấy nhà cửa vẫn bình tịnh yên lặng. Biệt nghiệp kiến là như cũng chính cảnh đó, mà người say rượu riêng thấy nhà cửa bàn ghế đảo lộn, đất đai nghiêng đổ gập ghềnh. Lại như cũng đồng một thời khắc, mà người say mê công việc thấy giờ phút trôi qua rất mau, kẻ khoắc khoải trông chờ lại cảm thấy ngày dài vô tận. Và như cũng đồng một cảnh mà người có hỷ sự thấy cây cỏ vui tươi, chim hót như chào, hoa cười như đón; còn kẻ mang nặng mối sầu, lại thấy trời mây áo não, cây cỏ ưu tư, vật chi cũng đượm một vẻ u buồn. Đây cũng chỉ tạm mượn việc người để giải thích, thật ra sở kiến của các loài còn có rất nhiều sai biệt. Cảnh đồng biệt dị kiến nầy đối với chúng sanh toàn là vọng, với chư Phật thuần là chơn.

Luận về vọng kiến sai biệt của chúng sanh, như lửa của Ngạ quỷ, loài người thấy là nước; nước của người, Ngạ quỷ thấy là lửa hay một dòng sông máu mủ. Như một con sông, loài người thấy là sông, chư thiên thấy là lưu ly hay bảo địa, loài thủy tộc thấy đó là nhà cửa của chúng. Như một khúc gỗ, loài người thấy là gỗ, mọt mối thấy đó là thức ăn. Lại như phẩn uế loài người thấy là chất hôi nhơ, Bàng sanh thấy là thức ăn thơm ngon; một cổ tiệc đầy đủ các món nấu nướng chiên xào, người thấy đó là trân hào mỹ vị, chư thiên thấy là chất nhơ nhớp. Và như cung điện của người cùng Quỷ thần đồng ở một chỗ, song người không thấy cung điện của quỷ, quỷ không thấy cung điện của người; quỷ đối với tường vách của người thì không ngại, với tường vách của mình thấy bị ngăn cách, trái lại người cũng vậy. Nói chung, chúng sanh vì tùy nơi nghiệp duyên, nên đều ở trong vòng vọng kiến, đồng nghiệp thì thấy đồng, biệt nghiệp lại thấy khác.

Còn chư Phật vì vọng nghiệp tiêu trừ nên không còn sở kiến sai biệt như chúng sanh, chỉ thấy muôn cảnh đều hư huyễn toàn là một màu vắng lặng, không thật, không hư, không đồng, không khác (Phi thật phi hư, phi như phi dị, bất như tam giới kiến ư tam giới chi tướng (Kinh Pháp Hoa). Cho nên cõi Phật cùng cõi chúng sanh đồng ở một chỗ, nhưng kiếp lửa chỉ làm hoại cảnh thế gian. Phật độ vẫn là bất hoại. Vì thế, kinh Hoa Nghiêm nói: “ Trong mỗi mỗi sát chủng. Kiếp lửa không nghĩ bàn. Hiện cảnh tuy đại ác. Nơi ấy thường kiên cố”. Kinh Pháp Hoa cũng nói: “Chúng sanh thấy kiếp hết. Lửa lớn đốt tiêu tan. Cõi ta đây yên ổn. Thiên nhơn hằng đông luôn”. Về điểm nầy, các nhà chú sớ cho cõi hư hoại thuộc về biến hóa độ, cõi không hư hoại chẳng phải chỉ riêng cho pháp tánh độ, mà chỉ cho tha thọ dụng độ; vì pháp tánh độ cố nhiên vẫn là như như bất hoại. Cho nên kiếp lửa chỉ thiêu hoại cảnh thế gian, không thể làm hoại báo độ của chư Phật, dù rằng hai cõi nầy đồng ở một nơi. Hai cõi tuy đồng, một trụ xứ mà chúng ta không thấy được Phật độ, là bởi nghiệp báo không đồng.

Như trong kinh Duy Ma, ngài Xá Lợi Phất thấy cảnh Ta Bà nầy đầy dẫy núi rừng hầm hố và các tướng uế ác, liền nghĩ rằng: “Đức Thế Tôn đã nói nếu tâm Bồ Tát tịnh thì cõi Phật thanh tịnh, mà cõi nầy dẫy đầy sự nhơ ác như thế, chẳng hóa ra tâm của Ngài chưa được thanh tịnh hay sao? Loa Kế Phạm Vương biết ý niệm ấy liền bảo Xá Lợi Phất: “Ngài chớ nên nghĩ như thế. Chính tôi thấy quốc độ của Phật Thích Ca thanh tịnh như Tự Tại Thiên cung”. Khi ấy, Phật bảo: “Thế nào, Xá Lợi Phất! Nhật nguyệt trong sáng mà người mù chẳng thấy, đó là lỗi tại họ hay lỗi bởi đôi vầng nhật nguyệt?” Liền đó, Phật bấm ngón chân xuống đất, tức thời ba ngàn thế giới của cõi Ta Bà biến thành thanh tịnh, có đủ trăm ngàn thứ kỳ trân dị bảo trang nghiêm, ví như cõi Vô Lượng Công Đức Bảo Trang Nghiêm Như Lai. Đại chúng thấy thế đều than thở khen ngợi cho là việc chưa từng có. Đức Thế Tôn lại bảo Xá Lợi Phất: “Phật độ của ta thường nghiêm tịnh như thế, nhưng vì muốn độ chúng sanh hạ liệt, nên thị hiện ra cõi bất tịnh uế nầy. Ví như chư thiên ăn chung trong một bảo khí, tùy nơi phước đức hơn kém mà mỗi kẻ thấy màu sắc thức ăn khác nhau. Nếu người nào thanh tịnh, sẽ thấy cõi nầy có đủ công đức trang nghiêm.

Về đoạn kinh trên, ngài Cưu Ma La Thập đã giải thích: “Chư Phật vì muốn xứng hợp với tâm chúng sanh, nên hiện ra quốc độ không đồng. Chỗ thấy của Loa Kế Phạm Vương là chỉ tùy sở kiến riêng, thật ra ông cũng chưa thấy hết sự nghiêm tịnh của Phật độ Đức Thích Ca. Đoạn sau so sánh Phật quốc của Đức Bổn sư như cõi Vô Lượng Công Đức Bảo Trang Nghiêm, thế thì biết báo độ của Đức Mâu Ni Thế Tôn thật rất nghiêm tịnh và ở ngay cõi nầy. Đây là cảnh tịnh và uế đồng một trụ xứ song không chướng ngại và lẫn lộn nhau; ví như đồng trong một bảo khí mà hai vị thiên tử vì phước đức hơn kém, nên thấy có hai thức ăn sai biệt”.

Tóm lại, pháp thân nguyên vô tướng, ứng vật mà hiện hình; chân độ vẫn vô phương, tùy cơ mà hiển lộ. Đây là do nghiệp thiện ác của chúng sanh và bản nguyện của chư Phật, nên trong đồng có biệt, trong biệt có đồng, trong tịnh có uế, trong uế có tịnh vậy.

Tiết IV: Luận Về Cộng, Bất Cộng Biến

Tất cả thế giới do đâu mà có, và ai là tác giả? Đó đều do tâm mà có, và duy tâm tạo ra. Từ vô thỉ đến nay, tất cả chúng sanh bởi mê chân hợp vọng, nên cấu thành A lại da thức; do thức nầy mà biến ra các loại căn thân và khí thế giới. A lại da tức là thức thứ tám, thức nầy chia làm hai phần: Kiến và Tướng. Kiến phần biến thành bảy thức trước, Tướng phần biến thành căn thân và khí giới; nội lục căn vì có chấp thọ nên thuộc về thân tướng phần, ngoại khí giới vì không chấp thọ nên thuộc về sơ tướng phần. Hai món tướng phần nầy đều do tứ đại hợp thành, tứ đại là năng tạo, y chánh là sở tạo, và tám thức là chủ thể của năng biến. Tám thức nầy chia thành tam năng biến, mà A lại da thức lại là động lực căn bản. Vì thế, Duy thức nói: “Từ vô thỉ làm nhân. Và sở y các pháp. Do đây có các nẻo. Cùng sự chứng Niết bàn”. Lại nói: “Ba cõi không có pháp chi khác, chỉ là một tâm tạo ra. Tất cả nhân quả, thế giới, vi trần đều nhân tâm mà thành thể”.

Theo như trên, nếu thức biến tợ ra thế giới, là mỗi thức riêng biến, hay là các thức chung biến?

Lý nầy rất uẩn khúc, xin chia làm bốn nghĩa để giải thích:

1. Cộng trung cộng biến: Đây là do sức thành thục của bát thức cộng tướng chủng, biến ra các tướng thế gian. Trong đây, tuy sở biến của các hữu tình đều riêng, mà tướng tương tợ không khác. Ví như một vùng đèn đuốc sáng tuy sự sáng ấy do từ cá biệt của các ngọn đèn hợp lại, nhưng tánh cách sáng của mỗi ngọn đèn đại để đều giống nhau, nên chúng mới tương hợp được. Như núi non do sức nghiệp Kiến chấp của những cá biệt chúng sanh hợp lại biến thành, sông ngòi do sức nghiệp Tham ái của những cá biệt chúng sanh họp lại mà huyễn hiện. Đây gọi là cộng biến (cộng trung). Trong tướng non sông vô chủ của cộng biến nầy, mỗi người cho đến các loài đều có thể thọ dụng, nên lại gọi trùng lập thêm một chữ Cộng (Cộng trung cộng).

Đức Thế Tôn đã bảo: “Nếu pháp minh được chân tâm, trở về nguồn giác, thì mười phương thế giới thảy đều tiêu tan”. Từ xưa đến nay những vị tu hành đắc đạo cũng nhiều, nhưng tại sao thế giới vẫn còn hiển hiện, hay là lời Phật nói không đúng ư? - Thưa không! Khi người tu phát minh chân nguyên, thì cảnh giới quả thật cũng tiêu tan, nhưng chỉ tiêu một phần tự biến của mình mà thôi; cho đến người chết thác sanh về cõi khác cũng vậy. Như một vùng nhiều đèn sáng, nếu một đôi ngọn tắt mất hay bị dời đi nơi khác, thì sự sáng cũng vẫn còn, bởi hãy còn các ngọn đèn kia. Nếu quả thật mỗi chúng sanh đều trở về nguồn giác thì tất cả cảnh giới đều tiêu tan, lẽ ấy không còn nghi ngờ chi nữa!

2. Cộng trung bất cộng biến: Đây là cảnh tự biến và riêng mình được thọ dụng trong tướng cộng biến. Như một dãy núi non hay một vùng ruộng nương rộng rãi, tuy do nghiệp thức của nhiều chúng sanh biến hiện; nhưng có một khoảnh núi hay ruộng do tự thức mình biến tạo và riêng mình được thọ dụng. Lại như một khu đô thị do nhiều lầu đài nhà cửa của nhiều người hợp lại mà thành, nhưng trong ấy có một ngôi nhà do mình kiến tạo và chỉ riêng mình được làm chủ; cảnh tự biến trong cộng biến là như vậy.

3. Bất cộng trung cộng biến: Đây là cảnh sở hữu của một người mà kẻ khác có thể tạo tác và thọ dụng. Như một khu vườn đất rộng, trước tiên do một người khai khẩn và làm chủ. Sau người nầy lại cho nhiều kẻ khác mướn; những kẻ ấy có thể cất nhà cửa, trồng cây cối nơi những vuông đất mình mướn, và đều có thể thọ dụng phần tạo tác của mình. Vì cảnh tướng trong khu đất rộng ấy tuy do một người tạo lập và làm chủ, nhưng thật ra cũng do nhiều kẻ khác kiến thiết và được thọ dụng, nên gọi là cảnh bất cộng trung cộng biến.

4. Bất cộng trung bất cộng biến: Đây là cảnh riêng mình tạo lập và riêng mình làm chủ. Như anh thợ mộc cất một ngôi nhà, đóng những giường tủ bàn ghế tùy tự ý để cho mình thọ dụng. Những thứ nầy do anh tạo ra và chính anh làm chủ, nên thuộc về cảnh tượng bất cộng trung bất cộng biến.

Bốn nghĩa thế gian tướng trên đây tuy có uẩn khúc, nhưng đều không ngoài những điểm: tự biến, cộng biến, tự thọ dụng, cộng thọ dụng.

Đến đây có một điểm nghi cần giải thích. Theo như trên đã nói thì sắc do thức biến, nhưng tại sao chư thiên ở cõi Tứ thiền còn tâm thức, mà cõi ấy lại gọi là Vô sắc? Vô sắc giới chẳng phải không có hình tướng, nhưng vì sắc chất ấy quá vi tế con mắt tầm thường không thể thấy được, nên gọi là Vô sắc. Như Kinh Hoa Nghiêm nói: “Tỷ căn của Bồ Tát ngửi biết được mùi thơm nơi cung điện của cõi Vô sắc”. Kinh A Hàm cũng nói: “Khi Tôn giả Xá Lợi Phất nhập niết bàn, chư thiên ở cung trời Vô sắc rơi nước mắt như mưa!” Cho nên chỗ thấy của chúng sanh ở hạ giới thuộc về nghiệp quả sắc, hiện cảnh của Vô sắc giới thuộc về định quả sắc.

Kinh Hoa Nghiêm nói: “Nếu người muốn biết rõ. Chư Phật trong ba đời. Nên quán tánh pháp giới. Tất cả do tâm tạo”. Trong lý tâm tạo nầy lại có nghĩa Tự tại biến và Bất tự tại biến. Bất tự tại biến là chúng sanh do biệt nghiệp mà có những cảnh tướng biến hiện riêng, và bị cảnh giới ấy chi phối nên không được tự tại. Như loài Ngạ quỷ do nghiệp tham lam bỏn sẻn, nên thấy đâu cũng là cảnh sông máu, biển lửa hay sa mạc khô khan, rồi bị khổ trong đó không được tự do. Bởi chúng sanh do biệt nghiệp khiến mỗi loài có những cảnh tướng riêng như thế, nên cảnh ấy cũng gọi là Tương vi thức tướng. Tự tại biến là bậc đắc đạo, đã phá tan hoặc nghiệp chứng lý duy tâm, nên có thể biến hiện cảnh tướng một cách tự tại, như chỉ cõi đất hóa vàng ròng, khuấy sông dài thành tô lạc. Đây là cảnh tùy theo chân trí mà biến chuyển, cảnh nầy gọi là Sắc tự tại tướng.

Tóm lại, trong pháp giới tất cả đều do tâm tạo, mà tâm là vật, vật là tâm, nên Đức Phật đã bảo: “Ba cõi duy tâm, muôn pháp duy thức”. Đáng lẽ trong đây nên minh luận về các lý duyên khởi của pháp giới, nhưng vì chương nầy có hạn, và bản ý của bút giả cũng muốn lưu lại mục ấy để phân biệt giữa thuyết Duy tâm và Duy thần trên phương diện tìm đường giải thoát, nên xin hẹn lại ở thiên sau.

Xuất Phát Điểm Của Đạo Phật

Tiết mục:

I. Vấn đề khổ trong đạo Phật

II. Căn bản giải thoát của đạo Phật

III. Ý nghĩa xuất gia của đạo Phật

IV. Bản hoài ra đời của Đức Phật

Kinh sách tham khảo: Kinh Diệu Pháp Liên Hoa, Kinh Hiền Ngu, Trúc Song Tùy Bút Lục, Tri Môn Cảnh Huấn.

Đề yếu: Điểm xuất phát của các tôn giáo không ngoài vấn đề thoát khổ, vì thật ra trong đời nỗi khổ vẫn nhiều, dù có vui cũng chỉ là tương đối. Nhưng muốn đi đến chỗ an vui tuyệt đối, vĩnh viễn và bất hoại, hành giả phải tiêu trừ cái ta, bởi ngã chấp là nguyên nhân của sự sống chết luân hồi.

Đạo Phật cao siêu và cứu cánh hơn các tôn giáo khác là ở điểm đó. Phương tiện để mau trừ trần phược, dễ đạt đạo, nguyên của phần đông giáo phái, là đường lối xuất gia. Và ý nghĩa đặc sắc về xuất gia của đạo Phật là thoát ly những nhà: thế tục, phiền não, tam giới. Song dù đã ra khỏi tam giới, sự độ mình và độ người cũng chưa gọi là viên mãn, hành giả còn phải tiến tu phước huệ, để vượt lên địa vị tột cùng là quả Phật. Chư Như Lai ra đời cũng không ngoài bản nguyện nầy.

Tuy nhiên, vì chúng sanh căn cơ sai biệt, nếu chỉ nói một pháp tất không thể độ khắp hết được, nên khi xuất thế chư Phật phải phương tiện mở ra nhiều môn. Như các sông ngòi đều chảy ra biển, bao nhiêu pháp lưu tuy có cạn sâu cũng đều trôi về Viên giác hải. Giáo pháp của đạo Phật tuy nhiều, nhưng đại ước chia làm năm thừa hay ba thừa. Nhơn thiên thừa trong bản thiên, chỉ thuộc về phạm vi của hạ thừa mà thôi.

Tiết I: Vấn Đề Khổ Trong Đạo Phật

Thử nhìn khi cuộc sống ban mai bừng dậy ở đô thành, ta thấy trên các nẻo đường, khuôn chợ, hè phố, quả là hiện cảnh của một suối người ồn ào rộn rịp. Trong ấy, có già trẻ nam nữ, có sang hèn, nghèo giàu, có kẻ xinh đẹp, người xấu thô, kẻ khoẻ mạnh vẹn toàn, người yếu gầy tàn tật. Số người đông đảo gồm nhiều hạng sai biệt ấy đang làm gì? Tất cả đều đi về vấn đề mưu sinh, lo ăn, mặc và ở. Trong cuộc sống hỗn độn, cũng vì việc đó mà loài người tranh đua, giành giựt, lường gạt, cướp bóc, cho đến giết hại lẫn nhau. Từ thế kỷ nầy đến thế kỷ khác, hết đời trị đến đời loạn, giữa cái vui bào ảnh sự khổ triền miên, qua bao nhiêu lớp tang thương, loài người vẫn sống trong cảnh ấy. “Cổ nhơn bất kiến kim thời nguyệt, kim nguyệt tằng kinh chiếu cổ nhơn”. Người xưa không thấy cảnh trăng ngày nay, người nay cũng không thưởng thức được cảnh trăng thời xưa, song vầng trăng đã chứng kiến biết bao sự đổi thay của lớp người kim cổ! Và nếu gương trăng có được mối suy tư, chắc cũng sẽ tự Hỏi: “Dòng đời cứ liên tục như thế, con người từ đâu sanh ra? Khi chết sẽ đi về đâu? Và cái gì là cứu cánh của kiếp người?”

Nhưng vì gương nga không có mối suy tư, nên cuộc đời xưa nay vẫn như thế. Nếu có chăng thì cũng chỉ một ít sự cảnh giác nho nhỏ về thân thế của loài người những cây sậy biết suy tư. Chẳng hạn như:

Khi tỉnh mộng, lúc tàn canh,

Giật mình, mình lại thương mình xót xa!

Hay:

Còn ai, ai tỉnh, ai mê?

Hỡi ai thiên cổ đi về những đâu?

... Đời đáng chán hay không đáng chán?

Cất chén quỳnh xin hỏi bạn tri âm?

Hoặc là:

Nghĩ thân phù thế mà đau,

Bọt trong bể khổ, bèo đầu bến mê!

Hoặc nữa:

Trong trời đất cổ kim, kim cổ,

Mảnh hình hài, không có, có không!

Nhưng con người chỉ thoạt bừng tỉnh đôi phút rồi mơ màng trở lại, nên cuộc đời đâu cũng vào đó, và thế nhơn vẫn nối dõi mãi kiếp sống mộng trong cõi ngàn năm mây bay.

Trong giấc mơ vô tận ấy, ai là người đã thức tỉnh? Thuở xưa Đức Thích Ca khi còn là Thái tử, nhân lúc đi du ngoạn ngoài bốn cửa thành, Ngài đã nhận thức sâu xa cái khổ của kiếp người qua các tướng già, bịnh, chết. Và Ngài cũng đã phát giác con đường thoát khổ qua hình dáng tự tại của vị Sa môn xả hết sự dục nhiễm ở đời, xuất gia đi tìm chân lý. Cho nên sau khi đắc đạo, Đức Mâu Ni Thế Tôn hằng đem thuyết bát khổ, tam khổ để cảnh giác hàng môn đệ khuyên họ thắp sáng ngọn đuốc tự tỉnh, cố gắng vượt suối băng đồi, dìu dắt nhau hướng về chân trời giải thoát.

Bát khổ là gì? Đó là tám nỗi khổ của kiếp người gồm có: sanh, già, bệnh, chết, thương xa lìa, oán gặp gỡ, sự mong cầu không toại ý, và năm ấm lẫy lừng.

Về mối khổ thứ nhất, theo huệ nhãn của Đức Phật thấy, thì con người khi còn ở trong thai, tâm thức mơ màng, sống giữa cảnh giới nhơ nhớp tối tăm như cảnh tù ngục. Khi bà mẹ dùng thức ăn quá nóng, thai nhi như bị nằm gần lò lửa, và khi dùng thức ăn quá lạnh, thai nhi như ở trong chỗ giá băng. Đến ngày sanh nở, đứa trẻ thoát ra khỏi thai cung lẫn lộn với máu huyết, ở trong trạng thái nguy hiểm thừa sống thiếu chết. Khi mới sanh ra con người chỉ là một khối thịt non, cơn đói khát, lúc lạnh nóng, khi bị kiến muỗi cắn đốt, duy biết khóc la. Tình trạng ấy thật đáng thương xót, mà loài người trong vô lượng kiếp vẫn mãi chịu sự sanh khổ đó. Vì thế nên tiên đức đã than:

“Vừa khỏi bào thai lại nhập thai.

Thánh nhơn trông thấy động bi ai!

Huyễn thân xét lại toàn nhơ khổ.

Dứt vọng mau về tánh bản lai”.

Cây cỏ đã có lúc tươi tắn sởn sơ, rồi sẽ phải đi đến chỗ điêu tàn cằn cỗi. Con người cũng thế, có sanh tất có già, sanh đã khổ mà già cũng khổ. “Nhớ thuở còn thơ dong ngựa trúc. Thoắt trông nay tóc điểm màu sương!” Con người dù là thư sinh mặt trắng hay thiếu nữ má hồng, ngày kia cũng phải trải qua cảnh ấy. Khi đã đến tuổi xế tàn, thì con người chịu đủ các thứ suy khổ: da nhăn tóc bạc, lưng mỏi gối dùn, tai lãng mắt lờ, răng long má cóp, ăn chẳng biết ngon, ngủ không yên giấc. Như thân cây đã trải qua bao sương nắng rồi đến lúc ủ rũ xác xơ, con người chịu nhiều nỗi lao lực lao tâm rồi lại tới cảnh suy già tàn tạ, tình trạng ấy nào có vui chi? Vì thế Đức Phật mới bảo: già là khổ!

Lão tử đã than: “Ta có họa lớn, vì ta có thân”. Thật vậy, đã có thân thì khi đói khát, lúc thời tiết nóng lạnh, khi muỗi mòng cắn đốt, lúc cực nhọc vất vả, con người đều cảm thấy khổ. Nói riêng về sự đau bệnh, không ai có thể tránh khỏi, khác chăng chỉ ít nhiều nặng nhẹ mà thôi. Các chứng ngoại cảm nội thương, nếu nhẹ thì chỉ một đôi bữa hay năm mười ngày, như nặng có khi triền miên trải qua năm tháng, làm cho con người chịu nhiều nỗi nhọc mệt khổ đau. Nếu vương nhằm những ác bệnh như: lao trái, phong cùi, ung thư, cổ trướng... mà lại gặp cảnh nghèo nàn, không tiền thang thuốc, đời kẻ ấy kể như đã mất hết sinh thú. Có thân là có bệnh, có bệnh tức có khổ, cái thuyết “bịnh là khổ” quả thật một mối đáng quan tâm, mà người đời hầu hết đều mơ màng, ít ai suy gẫm sâu để tìm lối thoát.

Như đóa hoa, trải bao phen tươi tốt lại đến lúc tàn tạ héo khô, kiếp nhơn sinh mãn thuở trắng răng sang hồi đầu bạc, rồi kết cuộc đi về nẻo chết. Đó là nói theo thông thường, thật ra cái chết không hẹn kẻ ấu thơ hay người tuổi tác. Trước khi chết con người thường trải qua cơn đau khổ về thể chất lẫn tinh thần. Về thể chất thì khi thần thức sắp rời bỏ báo thân, đương nhơn bị sức nghiệp ác làm cho chân tay co rút, mình mẩy nhức đau. Về tinh thần thì còn nỗi hãi hùng kinh sợ, hoặc tham luyến tiếc thương đối với thân nhơn, tài sản. Chúng sanh vì chấp ngã, phần nhiều hay tham sống sợ chết, nên sự chết là mối lo ngại của con người. Hơn nữa, biển nghiệp mênh mang, khi chết không biết thần thức sẽ trôi giạt về đâu, thật là một điều đáng bi thảm! Vì thế Đức Phật đã bảo: chết là khổ!

Sống trong đời ai cũng có thân bằng quyến thuộc. Đó là những người ân, những kẻ đồng lao cộng khổ, hay những người cùng gần gũi nhau, hiểu biết nhau, nên nếu chưa phải là bậc giải thoát, tất không tránh khỏi sự tương quan về tình cảm. Vì thế, trong hoàn cảnh xa lìa người thân mến, ai cũng cảm thấy một nỗi buồn! Cảnh tử biệt tuy sầu, nhưng còn dễ nguôi hơn cảnh sanh ly làm cho người mãi trông mong thương nhớ! “Thà rằng tử biệt, ai nỡ sanh ly”, đó là câu tục ngữ biểu dương sự buồn khổ của đương nhơn trong tình chia cách. Có người đã vì cảnh biệt ly mà sầu thương vàng võ, đôi khi đi đến cái chết. Cho nên thương mà xa cách, xác thật là sự khổ của kiếp người.

Thương xa lìa đã khổ, mà oán gặp gỡ cũng khổ. Ở gần những kẻ không đồng tâm chí, không hiểu biết nhau, thường có sự trái nghịch ý kiến, có mối buồn giận bất hòa, làm sao sanh được niềm tươi vui an lạc? Nếu những người ấy là kẻ đối đầu, rắp tâm mưu hại nhau, thì thật đương nhơn phải sống trong phút giây âu lo hồi hộp. Trong trường hợp oan gia gặp gỡ, mà lại lâm vào hoàn cảnh khó nỗi thoát ly, thì kiếp nhơn sinh đã hầu như vô vị, sự khổ còn chi hơn? Đức Phật nói oán ghét gặp gỡ rất khổ, là như thế đó.

Con người sống với nhiều hy vọng. Có kẻ nghèo muốn cầu cho giàu hoặc sự sanh nhai vừa đủ, xấu muốn được đẹp, không danh phận muốn được thi đỗ hay có địa vị cao sang, đau bịnh tàn tật muốn được vẹn toàn khỏe mạnh, gia đình tan tác muốn cho tụ hội đoàn viên, nam nữ thương nhau muốn cho được phụng loan hòa hợp, không con muốn cho có người thừa tự, con cháu ngỗ nghịch muốn cho nó trở nên thảo thuận hiền lương; tóm lại từ việc nhỏ đến to, con người có muôn ngàn ước vọng. Nếu sự mong ước đó không thành, tất kẻ ấy phải ôm lấy sự buồn rầu đau khổ. Cho đến có người vì thất vọng mà mang bịnh hoặc quyên sinh. Nên sự mong cầu không toại ý cũng là một mối khổ của kiếp người.

Chân tánh của ta bị năm uẩn che lấp, năm uẩn nầy cũng gọi là năm ấm, tức là: sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Năm ấm đây đại khái chỉ cho phiền não. Như một khoảng không gian trong tạnh mà bị khói lửa un xông, thì không khí ở nơi đó trở nên ngột ngạt nóng bức. Tâm tánh trong sạch của ta cũng như thế, nếu bị khói lửa phiền não ngũ ấm un xông, thì con người ấy đâu còn sự sáng suốt, mát mẻ, an vui? Những vị tu hành đi sâu vào thiền định, không những thấy một niệm phi pháp là khổ nhọc, mà một niệm hợp pháp cũng là mối trần lao. Cho nên các bậc thánh giả đã quan niệm năm ấm chẳng khác nào kiếp lửa thiêu đốt thế gian. Chúng sanh ba cõi đều còn trong phạm vi mù mịt nóng bức của năm ấm, nhưng riêng về loài hữu tình ở Dục giới, nghiệp phiền não có phần thô trọng hơn. Vì thế Đức Phật đã bảo: năm ấm lẫy lừng là khổ!

Trong Bát khổ trên đây, bốn món trước thuộc về khổ vật chất, bốn món sau thuộc về khổ tinh thần. Sự khổ về vật chất, tinh thần của kiếp người, có thể khái quát trong tám điều ấy. Ngoài thuyết Bát khổ còn có thuyết Tam khổ là: Khổ khổ, Hoại khổ, và Hành khổ.

Khổ khổ là sự khổ tăng thượng, đại ý chỉ cho trên mối khổ nầy còn thêm nỗi khổ khác; chẳng hạn như trên sự nghèo nàn còn thêm tật bệnh, trên khổ vật chất còn thêm khổ tinh thần.

Hoại khổ là nỗi khổ sau khi cuộc vui đã hoại, đại khái chỉ cho sự buồn khổ trên cảnh tướng vô thường. Thí dụ như khi bạn bè thân quyến tụ hợp là vui, lúc chia tay lại buồn; khi đắc thời được quyền chức thì vui, lúc thất thế mất công danh lại khổ.

Hành khổ là sự khổ do nghiệp hoặc lưu hành trong tâm thức, nhẹ thì nó làm cho chúng sanh mờ mịt tán loạn không được an điềm sáng suốt, nặng thì khiến cho nổi lên nghiệp tham, sân, si vui buồn bất định.

Trong Tam khổ đây, chúng sanh ở cõi dục có đủ ba, nơi cõi sắc chỉ có Hoại khổ và Hành khổ; còn cõi Vô sắc duy có Hành khổ.

Tóm lại, dù Tam khổ hay Bát khổ, đều y cứ trên pháp hữu vi. Nếu chúng sanh còn chấp trước pháp hữu vi dù thô hay tế, tất còn có khổ. Chính sự vui của thế gian, Đức Phật cũng cho là mối vui điên đảo, là khổ chớ không phải thật vui. Nên Ngài đã bảo: “Ba cõi đều vô thường. Các pháp hữu vi không có chi là vui”. (Tam giới đại vô thường. Chư hữu vô hữu lạc). Sự vui chân thật theo đấng Điều Ngự, là cảnh vắng lặng, trong sạch, sáng suốt, giải thoát của Niết bàn thuộc đức Trí, và lòng thương xót cứu độ chúng sanh thuộc đức Bi.