Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Giải

II. Nghĩa: Lìa sắc, lìa tướng.

Trưởng lão Tu bồ đề, Thầy nghĩ thế nào? Có thể thấy Như Lai căn cứ vào sự thành tựu sắc thân của Ngài không?

- Bạch Thế Tôn, quả thật không! Không thể thấy Như Lai qua sự thành tựu sắc thân của Ngài. Tại sao vậy? Vì rằng, Như Lai nói thành tựu sắc thân vốn không phải thành tựu sắc thân; chính thế, Ngài mới nói là thành tựu sắc thân.

Tu bồ đề! Thầy nghĩ thế nào? Có thể thấy Như Lai căn cứ vào các đặc tướng của Ngài?

- Bạch Thế Tôn, quả thật không! Không thể thấy Như Lai qua tất cả các đặc tướng của Ngài. Tại sao vậy? Bởi vì, Như Lai nói tất cả các đặc tướng vốn không phải tất cả các đặc tướng; chính thế, Ngài mới nói là tất cả các đặc tướng.

III. Ý kiến:

- Một số thính chúng lại tư duy rằng, thành tựu Phước đức Lục độ Ba la mật là thành tựu quả Phật, nghĩa là thành tựu chủ thể có sắc thân Phật và thành tựu tất cả tướng của sắc thân đó. Đây là lần thứ 3 trong 5 lần thính chúng băn khoăn về thân Phật. Để đưa thính chúng ra khỏi hai chấp thủ trên, đức Phật dạy: Trải qua tiến trình vô lượng kiếp tu tập lìa mọi chấp thủ, đến thời điểm trực nhập Thật tại Vô ngã, mới đủ Phước đức thành tựu quả Phật. Tức thành tựu sắc thân Phật (Báo thân Phật). Nói cách khác, do khế hợp như tánh các pháp mới hiện hữu sắc thân Phật. Chính do vậy, không thể thấy Như Lai bởi sắc thân đó. Chủ thể thân Phật và thân Phật chẳng phải một cũng chẳng phải khác, nếu thấy được tánh Vô ngã của sắc thân tức là thấy Phật.

Nói rõ hơn, với Báo thân ba mươi hai tướng quý của đức Phật, những ai còn chấp thủ thì không thấy được Vô tướng của ba mươi hai tướng đó, nên nhìn Báo thân Phật là một tướng ngã và cho đó là Như Lai. Trái lại, những ai không còn chấp thủ thì thấy rõ Vô tướng của Báo thân ba mươi hai tướng đó, chính do thế mới thấy thật tướng Như Lai.

- Phương pháp giảng dạy của đức Phật là nhằm đánh thức thính chúng còn chấp thủ, cần phải rời chấp thủ sắc tướng các đối tượng, để nhìn đối tượng bởi tánh Duyên sinh của nó. Với cái nhìn này thì tướng thật, tánh thật các pháp sẽ hiển lộ, khi thấy tướng thật, tánh thật các pháp là thấy các pháp đúng như thật, thấy pháp đúng như thật là thấy Phật vậy.

Đoạn Thứ Hai Mươi Mốt

I. Âm: Phi thuyết, sở thuyết.

Tu bồ đề! Nhữ vật vị Như Lai tác thị niệm: Ngã đương hữu sở thuyết Pháp, mạc tác thị niệm. Hà dĩ cố? Nhược nhơn ngôn: Như Lai hữu sở thuyết Pháp, tức vi báng Phật, bất năng giải Ngã sở thuyết cố. Tu bồ đề! Thuyết Pháp giả, vô Pháp khả thuyết, thị danh thuyết Pháp.

Nhĩ thời Tuệ Mạng Tu bồ đề bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Phả hữu chúng sanh ư vị lai thế, văn thuyết thị Pháp, sanh tín tâm phủ?

Phật ngôn: Tu bồ đề! Bỉ phi chúng sanh, phi bất chúng sanh. Hà dĩ cố? Tu bồ đề! Chúng sanh, chúng sanh giả, Như Lai thuyết phi chúng sanh, thị danh chúng sanh.

II. Nghĩa: Không năng thuyết, sở thuyết.

Trưởng lão Tu bồ đề! Thầy đừng nói rằng, Như Lai có ý nghĩ mình thuyết Pháp. Không nên nói như thế. Tại sao vậy? Vì nói Như Lai có sự thuyết Pháp chính là phỉ báng Như Lai; và, không lãnh hội được ý nghĩa mà Như Lai đã tuyên thuyết. Tu bồ đề! Gọi là thuyết Pháp nhưng thật không có một Pháp gì để thuyết, nên mới gọi là thuyết Pháp.

Bấy giờ, Tu bồ đề, vị lấy Tuệ giác làm sanh mạng (Tuệ mạng) bạch đức Phật: Bạch Thế Tôn! Trong tương lai nếu người nào nghe được kinh Kim Cang này có khởi tâm tin tưởng không?

Đức Phật bảo: Tu bồ đề! Những người đó chẳng phải chúng sanh và chẳng phải không chúng sanh. Tại sao vậy? Này Tu bồ đề! Vì cái được gọi là chúng sanh, Như Lai nói chẳng phải chúng sanh nên mới được gọi là chúng sanh vậy.

III. Ý kiến:

- Thính chúng lại tư duy rằng, hiện tại được may mắn nghe đức Phật dạy kinh Kim Cang thâm diệu này. Nhưng vào thời mạt pháp, nếu ai nghe được kinh Kim Cang này, không hiểu họ có tin hiểu không? Theo vướng mắc này, đức Phật lại dạy tiếp:

+ Thật sự, không có đức Phật thuyết Pháp và Pháp được đức Phật thuyết. Đức Phật và Pháp là Thật tại Vô ngã nằm ngoài mọi ý tưởng khái niệm về ngã.

+ Trả lời cho thắc mắc rằng, thời mạt pháp có chúng sanh nào tin hiểu Kim Cang Bát nhã này không; đức Phật không xác định như lần trước, mà Ngài phủ nhận ngay ý tưởng chấp có chúng sanh của thính chúng. Đức Phật dạy, cái được gọi là chúng sanh, thật sự không phải là chúng sanh, mà cũng không phải là không chúng sanh. Lần phủ định lần thứ nhất, giúp thính chúng ra khỏi chấp có, phủ định lần thứ hai này là đưa thính chúng ra khỏi chấp không. Bởi vì còn chấp thủ là còn vướng kẹt ý tưởng về ngã, vướng kẹt ý tưởng ngã là còn sanh tử khổ đau. Vô dư Niết bàn vốn không có cửa, nên ai muốn vào thì phải đi vào cửa Vô ngã, chứ không thể khác hơn.

- Với kỹ thuật giảng dạy này, đức Phật sẽ giúp thính chúng ổn định tâm ý hay định hướng lại nhận thức của mình theo tinh thần rời tất cả mọi ý tưởng về ngã. Khi tất cả ý tưởng ngã bặt dứt, chính là thời điểm trực nhập Thật tại như thật hay Vô dư Niết bàn vậy.

Đoạn Thứ Hai Mươi Hai

I. Âm: Vô Pháp khả đắc.

Tu bồ đề bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Phật đắc A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề, vi vô sở đắc da? Phật ngôn: Như thị, như thị! Tu bồ đề! Ngã ư A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề, nãi chí vô hữu thiểu Pháp khả đắc, thị danh A nậu đa la Tammiệu Tam Bồ đề.

II. Nghĩa: Không có Pháp để chứng đắc.

Trưởng lão Tu bồ đề bạch Phật: - Bạch Thế Tôn, Như Lai chứng đắc Vô thượng Bồ đề, thật sự không có gì để chứng đắc phải không? Đức Phật dạy: Đúng, đúng như thế! Này Tu bồ đề, đối với Vô thượng Bồ đề Như Lai không có chứng đắc chút gì cả, vì thế mới gọi là Vô thượng Bồ đề.

III. Ý kiến:

- Tiếp thu các lời dạy của đức Phật ở các đoạn trước, đến đây thính chúng lại suy tư: Phải chăng đức Phật chứng đắc quả vị Vô thượng Bồ đề là không có gì để chứng đắc? Đức Phật khẳng định rằng, trong sự chứng đắc ấy hoàn toàn bặt dứt mọi ý tưởng chấp thủ tướng ngã.

Với lời dạy này, những ai căn cơ tinh tế thì sẽ rời khỏi những ý tưởng luẩn quẩn bởi chấp ngã về Như Lai, về Phật Pháp…

Đoạn Thứ Hai Mươi Ba

I. Âm: Tịnh tâm hành thiện.

Phục thứ Tu bồ đề! Thị Pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ, thị danh A nậu đa la Tam miệu TamBồ đề. Dĩ Vô ngã, vô nhơn, vô chúng sanh, vô thọ giả, tu nhất thiết thiện pháp tức đắc A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề. Tu bồ đề! Sở ngôn thiện pháp giả, Như Lai thuyết tức phi thiện pháp, thị danh thiện pháp.

II. Nghĩa: Hành thiện bằng tâm thanh tịnh.

Hơn nữa, Tu bồ đề! Pháp đó là bình đẳng không có sai khác, nên gọi là Vô thượng Bồ đề. Do không chấp ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả khi thực hành các pháp lành, nên chứng Vô thượng Bồ đề. Tu bồđề! Cái gọi là pháp lành, Như Lai nói chẳng phải pháp lành, vì thế nên mới nói là pháp lành.

III. Ý kiến:

- Đoạn này tiếp ý nghĩa đoạn trên, đức Phật dạy: Vô thượng Bồ đề là thật tại bình đẳng. Tại đây, hoàn toàn không có bóng dáng ý niệm tướng ngã mà là thật tại Vô niệm, Vô ngã. Chính Thật tại Vô ngã bình đẳng, mới hiện hữu miên viễn…

- Để đạt Vô thượng Bồ đề, đức Phật dạy, cần phải thực hiện tất cả các thiện pháp với sự tỉnh giác rời khỏi mọi khái niệm tướng ngã. Nội dung tỉnh giác là thấy rõ tánh Duyên sinh của các thiện pháp trong khi thực hiện cứu độ chúng sanh (lợi tha) để vừa hoàn tất Đại bi tâm, vừa hoàn tất Đại trí nhằm chứng Vô thượng Bồ đề (tự lợi).

Đoạn Thứ Hai Mươi Bốn

I. Âm: Phước Trí vô tỉ.

Tu bồ đề! Nhược tam thiên đại thiên thế giới trung, sở hữu Tu di sơn vương, như thị đẳng thất bảo tụ, hữu nhơn trì dụng Bố thí; nhược nhơn dĩ thử Bát nhã Ba la mật kinh, nãi chí tứ cú kệ đẳng, thọ trì, độc tụng, vị tha nhơn thuyết, ư tiền Phước đức bách phần bất cập nhất, bách thiên vạn ức phần, nãi chí toán số thí dụ, sở bất năng cập.

II. Nghĩa: Phước Trí vô song.

Trưởng lão Tu bồ đề! Giả sử có người đem bảy thứ châu báu chồng chất bằng tất cả núi chúa Tu di trong cõi đại thiên để Bố thí, và có người khác thọ trì, độc tụng, giảng thuyết cho người khác về kinh Bát nhã Ba la mật này, dù chỉ một bài kệ bốn câu, thì Phước đức của người trước không bằng một phần trăm, một phần ngàn vạn ức Phước đức của người này, dù dùng pháp toán để thí dụ thì cũng không bằng một phần nào cả.

III. Ý kiến:

- Một lần nữa, đức Phật tán thán, đề cao Pháp thí. Đề cao Pháp thí là ý nghĩa đề cao Trí tuệ Bát nhã. Muốn thực chứng Trí tuệ Bát nhã, đức Phật lại khẳng định rằng, không phải là vấn đề của tư duy, suy tưởng, mà phải thực hiện Lục độ với sự soi chiếu của Trí độ. Thật tướng Vô tướng không phải là một đối tượng của tư duy, mà là Thật tại sống thật nằm ngoài tất cả khái niệm tướng ngã.

- Lời tán thán Pháp thí được lặp lại nhiều lần

như thế, là kỹ thuật thức tỉnh, dẫn dắt thính chúng hãy chấm dứt mọi tư duy mà đi vào thực tiễn; trực giác chứng nghiệm sẽ trả lời sự thật cho mọi tư duy đó.

Đoạn Thứ Hai Mươi Lăm

I. Âm: Hóa vô sở hóa.

Tu bồ đề, Ư ý vân hà? Nhữ đẳng vật vị Như Lai tác thị niệm: Ngã đương độ chúng sanh. Tu bồđề! Mạc tác thị niệm. Hà dĩ cố? Thật vô hữu chúng sanh Như Lai độ giả. Nhược hữu chúng sanh Như Lai độ giả, Như Lai tắc hữu ngã, nhơn, chúng sanh, thọ giả. Tu bồ đề! Như Lai thuyết hữu ngã giả, tắc phi hữu ngã, nhi phàm phu chi nhơn, dĩ vi hữu ngã. Tu bồ đề! Phàm phu giả, Như Lai thuyết tắc phi phàm phu, thị danh phàm phu.

II. Nghĩa: Hóa độ không đối tượng.

Trưởng lão Tu bồ đề, Thầy nghĩ thế nào? Các Thầy đừng nói Như Lai nghĩ rằng, Như Lai cứu độ chúng sanh. Tu bồ đề, Thầy đừng nghĩ như thế! Tại sao vậy?

Vì thật sự không có một chúng sanh nào Như Lai cứu độ cả. Nếu có chúng sanh Như Lai cứu độ, thế là Như Lai còn ý tưởng ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả. Tubồ đề! Ý tưởng ngã, Như Lai nói chẳng phải ý tưởng ngã, nhưng kẻ phàm phu thì bảo là ngã. Tu bồ đề! Cái gọi là phàm phu, Như Lai nói chẳng phải phàm phu, vì thế mới gọi là phàm phu.

III. Ý kiến:

- Đức Phật phủ nhận các ý tưởng về cứu độ, về chúng sanh và về phàm phu, là phủ nhận mọi ý tưởng ngã. Còn ý tưởng là còn vọng tưởng, còn chấp ngã.

Kỹ thuật phủ nhận dây chuyền này, đức Phật sẽ giúp thính chúng dập tắt mọi vọng tưởng để đi vào Thật tại giải thoát; đồng thời, thức tỉnh thính chúng rằng Thật tại như thật hoàn toàn không có mặt bất cứ một ý tưởng ngã nào.

Đoạn Thứ Hai Mươi Sáu

I. Âm: Pháp thân phi tướng.

Tu bồ đề, ư ý vân hà? Khả dĩ tam thập nhị tướng quán Như Lai phủ? Tu bồ đề ngôn: Như thị, như thị! Dĩ tam thập nhị tướng quán Như Lai. Phật ngôn: Tu bồ đề! Nhược dĩ tam thập nhị tướng quán Như Lai giả, Chuyển luân Thánh vương tắc thị Như Lai! Tu bồ đề bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Như Ngã giải Phật sở thuyết nghĩa: Bất ưng dĩ tam thập nhị tướng quán Như Lai.

Nhĩ thời Thế Tôn nhi thuyết kệ ngôn:

Nhược dĩ sắc kiến Ngã,

Dĩ âm thanh cầu Ngã,

Thị nhơn hành tà đạo,

Bất năng kiến Như Lai.

II. Nghĩa: Pháp thân chẳng có hình tướng.

Trưởng lão Tu bồ đề, Thầy nghĩ thế nào? Phải chăng thấy Như Lai qua ba mươi hai tướng quý của Ngài? Tu bồ đề thưa: Đúng vậy, quả đúng như vậy! Nhìn thấy Như Lai qua ba mươi hai tướng quý của Ngài. Đức Phật bảo: Này Tu bồ đề! Nếu thấy Như Lai qua ba mươi hai tướng quý của Ngài thì Chuyển luân Thánh vương là Như Lai sao? – Tu bồ đề bạch đức Phật: Bạch Thế Tôn, theo con hiểu ý nghĩa Thế Tôn đã dạy, thì không thể thấy Như Lai qua ba mươi hai tướng quý của Ngài.

Đến đây, Thế Tôn nói kệ:

Nếu nhìn Như Lai qua sắc thân,

Nhận thức Như Lai qua âm thanh,

Là nhận thức tà kiến,

Không thể thấy Như Lai.

III. Ý kiến:

- Đây là lần thứ 4 đề cập đến ba mươi hai tướng quý của Như Lai. Lần này đức Phật lại dạy cách khác. Lần trước đức Phật dạy, nếu thấy Vô tướng của ba mươi hai tướng ấy là thấy Như Lai. Cũng chính nghĩa này, ngài Tu bồ đề mới trả lời rằng, thấy Như Lai qua ba mươi hai tướng quý của Ngài. Nhưng tại đây đức Phật thấy rõ, nếu dạy như thế, những thính chúng còn chấp thủ sẽ dễ lầm chấp sắc thân ba mươi hai tướng quý của Ngài là Như Lai (chấp thường). Do thế, đức Phật phủ nhận sự thấy Như Lai qua sắc thân hay ngôn ngữ của Ngài, phủ nhận như vậy là đức Phật dẫn dắt thính chúng trở về với chính mình, hầu nhận diện rõ nguồn cội vọng tưởng để lìa mọi chấp thủ. Khi cội nguồn chấp ngã rơi rụng thì nhìn pháp nào cũng thấy Như Lai.

- Không thể nhận thức Như Lai qua Thân giáo (sắc thân) và Khẩu giáo (âm thanh) được. Bởi lẽ, đức Phật đã dạy, giáo pháp Ngài dạy cần được xem như chiếc bè để qua sông hay ngón tay chỉ mặt trăng. Chiếc bè, ngón tay chỉ là phương tiện có tác dụng chuyên chở, định hướng cho sự trực nhận Thật tại như thật, chứ không phải là bản thân Thật tại như thật. Do thật nghĩa ấy, nên đức Phật dạy, ai nhận thức Như Lai qua sắc thân, qua âm thanh là tà kiến và không thể thấy được Như Lai đích thực.

- Ý nghĩa đức Phật dạy ở đoạn 25 & 26 này là nhằm đánh đổ mọi ý tưởng chấp thường (chấp có) của thính chúng (Thính chúng chấp rằng: Như Lai nghĩ mình cứu độ chúng sanh, Như Lai có sắc thân trang nghiêm…).

Đoạn Thứ Hai Mươi Bảy

I. Âm: Vô đoạn, vô diệt.

Tu bồ đề! Nhữ nhược tác thị niệm: Như Lai bất dĩ cụ túc tướng cố đắc A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề. Tu bồ đề! Mạc tác thị niệm: Như Lai bất dĩ cụ túc tướng cố, đắc A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề. Tu bồ đề! Nhữ nhược tác thị niệm: Phát A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề tâm giả, thuyết chư pháp đoạn diệt, mạc tác thị niệm. Hà dĩ cố? Phát A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề tâm giả, ư pháp bất thuyết đoạn diệt tướng.

II. Nghĩa: Không có đoạn diệt.

Trưởng lão Tu bồ đề! Nếu Thầy nghĩ rằng Như Lai không do các đặc tướng sắc thân mà chứng đắc Vô thượng Bồ đề. Tu bồ đề! Thầy đừng nghĩ như thế! Rằng Như Lai không do các đặc tướng sắc thân mà chứng đắc Vô thượng Bồ đề. – Tu bồ đề! Nếu Thầy nghĩ rằng những người phát tâm Vô thượng Bồ đề nói rằng các pháp đều tiêu diệt hẳn; đừng nghĩ như thế!

Tại sao vậy? Bởi vì những người phát tâm Vô thượng Bồ đề đối với các pháp không tuyên bố là đoạn diệt.

III. Ý kiến:

- Ở đoạn 25 & 26 trên, đức Phật phủ nhận chấp thường, một số thính chúng còn chấp thủ lại nghĩ rằng: Thế thì quả giác ngộ không liên hệ gì với sắc thân Như Lai? (chấp đoạn, chấp không). Đức Phật xác định rằng Bồ tát cầu quả vị Phật đà không bao giờ đoạn diệt.

- Chấp thường hay chấp đoạn là tà kiến, tà đạo, không thể chứng đắc quả Phật. Con đường thể nhập Phật đà phải là con đường thoát khỏi mọi vướng mắc thường đoạn hay có không…; con đường của đoạn trừ mọi tham ái, chấp thủ (Trung đạo).

Đoạn Thứ Hai Mươi Tám

I. Âm: Bất thọ, bất tham.

Tu bồ đề! Nhược Bồ tát dĩ mãn Hằng hà sa đẳng thế giới thất bảo trì dụng Bố thí; nhược phục hữu nhơn tri nhất thiết pháp Vô ngã, đắc thành ư Nhẫn, thử Bồ tát thắng tiền Bồ tát, sở đắc công đức.

Hà dĩ cố? Tu bồ đề! Dĩ chư Bồ tát bất thọ Phước đức cố. Tu bồ đề bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Vân hà Bồ tát bất thọ Phước đức? - Tu bồ đề! Bồ tát sở tác Phước đức, bất ưng tham trước, thị cố thuyết bất thọ Phước đức.

II. Nghĩa: Không thọ nhận, không tham trước.

Trưởng lão Tu bồ đề! Giả sử có vị Bồ tát đem bảy thứ châu báu chất đầy thế giới như cát sông Hằng để Bố thí. Lại có Bồ tát khác biết tất cả pháp là Vô ngã, được thành tựu đức Nhẫn, thì công đức vị Bồ tát này hơn hẳn vị Bồ tát trước. Vì sao vậy? Này Tu bồ đề! Vì các Bồ tát thì không thọ nhận Phước đức. Tu bồ đề bạch Phật: Vì sao Bồ tát không thọ nhận Phước đức? - Này Tu bồ đề! Vì Bồ tát làm mọi Phước đức nhưng không tham trước, do thế mà Như Lai nói là không thọ nhận Phước đức.

III. Ý kiến:

- Bồ tát thấy biết rõ Thật tại Vô ngã của các pháp, nên chứng đắc Vô sanh Pháp nhẫn, Phước đức này hẳn nhiên là siêu việt các Phước đức của các sự Bố thí còn vướng mắc tướng ngã.

- Nội dung tâm lý một vị Bồ tát chứng đắc Vô sanh Pháp nhẫn là hoàn toàn vô niệm, vô trước đối với bất cứ cái gì. Bởi sự thật đó, trên sự thật đó, vị Bồ tát ấy mới có sự chứng đắc và có Phước đức vô lượng.

- Ý nghĩa đoạn này, đức Phật chỉ dạy thính chúng cần phải Tri kiến như thật về Nhân tố hội nhập quả Phật.

Đoạn Thứ Hai Mươi Chín

I. Âm: Uy nghi tịch tĩnh.

Tu bồ đề! Nhược hữu nhơn ngôn: Như Lai nhược lai, nhược khứ, nhược tọa, nhược ngọa, thị nhơn bất giải Ngã sở thuyết nghĩa. Hà dĩ cố? Như Lai giả, vô sở tùng lai diệc vô sở khứ, cố danh Như Lai.

II. Nghĩa: Oai nghi tịch tịnh.

Trưởng lão Tu bồ đề! Nếu ai nói rằng Như Lai có đến, có đi, có ngồi và có nằm thì người đó không hiểu ý nghĩa Như Lai đã dạy. Tại sao vậy? Bởi vì, Như Lai vốn không đến từ đâu và cũng không đi về đâu. Do thế, mới gọi là Như Lai.

III. Ý kiến:

- Đến đây, đức Phật dạy thính chúng cần phải Tri kiến như thật về kết quả thành tựu Phật đà. Thật thể Phật đà (Như Lai) là tịch diệt (bặt dứt) tất cả mọi tưởng ngã (vô sở tùng lai diệc vô sở khứ). Do thế, không thể thấy, hiểu Như Lai qua bốn oai nghi đi, đứng, nằm và ngồi của Ngài.

- Điểm cần ghi nhận tế nhị ở đây, đó là, chẳng phải Như Lai không đi, đứng, nằm và ngồi, mà thực tế Ngài vẫn sanh hoạt nhưng không chấp thủ một tướng ngã nào của đi, đứng, nằm và ngồi ấy.

Đoạn Thứ Ba Mươi

I. Âm: Nhất hiệp lý tướng.

Tu bồ đề! Nhược thiện nam tử, thiện nữ nhơn, dĩ tam thiên đại thiên thế giới toái vị vi trần, ư ý vân hà, thị vi trần chúng, ninh vi đa phủ? - Tubồ đề ngôn: Thậm đa, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Nhược thị vi trần chúng thật hữu giả, Phật tắc bất thuyết thị vi trần chúng. Sở dĩ giả hà? - Phật thuyết vi trần chúng, tắc phi vi trần chúng, thị danh vi trần chúng. Thế Tôn! Như Lai sở thuyết tam thiên đại thiên thế giới, tắc phi thế giới, thị danh thế giới. Hà dĩ cố? - Nhược thế giới thật hữu giả, tắc thị nhất hiệp tướng. Như Lai thuyết nhất hiệp tướng, tức phi nhất hiệp tướng, thị danh nhất hiệp tướng.

Tu bồ đề! Nhất hiệp tướng giả, tắc thị bất khả thuyết, đản phàm phu chi nhơn, tham trước kỳ sự.

II. Nghĩa: Lý của tướng hợp nhất (thế giới).

Trưởng lão Tu bồ đề! Nếu có ai nghiền thế giới tam thiên đại thiên này thành vi trần, Thầy nghĩ thế nào, những vi trần ấy nhiều hay ít? Tu bồ đề thưa: Bạch Thế Tôn, quả rất nhiều. Tại sao vậy? – Bởi vì, những vi trần ấy nếu thật có, Ngài đã không nói là những vi trần. Tại sao như thế? - Bởi vì, những vi trần Ngài nói chẳng phải những vi trần, nên mới nói là những vi trần. Bạch Thế Tôn! Thế giới tam thiên đại thiên mà Ngài nói, tức chẳng phải thế giới, nên mới nói là thế giới. Tại sao vậy? Vì nếu thế giới thật có, đó chỉ là cái tướng hợp nhất. Như Lai nói tướng hợp nhất không phải tướng hợp nhất, nên mới nói là tướng hợp nhất.

- Này Tu bồ đề! Tướng hợp nhất thì không là gì cả để nói, chỉ có kẻ phàm phu mới đắm chấp sự kiện ấy.

III. Ý kiến:

- Đức Phật lại dẫn dắt thính chúng giúp họ có Tri kiến như thật về thế giới, vũ trụ. Tại đây, đức Phật dẫn giải vũ trụ với hai khía cạnh:

1. Những nhân tố của vũ trụ, đó là những vi trần (nguyên tử, điện tử, năng lượng), nó là rỗng không, không phải vật chất, không có cá thể (Vô ngã).

2. Cái danh xưng vũ trụ chỉ là sự tập hợp của tất cả những gì không phải vật chất, không có cá thể.

Qua chỉ dạy này, sẽ đánh thức thính chúng còn chấp thủ hãy định hướng cái nhìn của mình về vũ trụ, bằng cách buông bỏ mọi ý tưởng, để thấy được thật tướng các pháp, thật tướng vũ trụ.

Đoạn Thứ Ba Mươi Mốt

I. Âm: Tri kiến bất sanh.

Tu bồ đề! Nhược nhơn ngôn: Phật thuyết ngã kiến, nhơn kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến. Tu bồ đề, ư ý vân hà? Thị nhơn giải Ngã sở thuyết nghĩa phủ?

- Phất dã, Thế Tôn! Thị nhơn bất giải Như Lai sở thuyết nghĩa. Hà dĩ cố? - Thế Tôn thuyết ngã kiến, nhơn kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến tức phi ngã kiến, nhơn kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến, thị danh ngã kiến, nhơn kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến. Tu bồ đề! Phát A nậu đa la Tam miệu TamBồ đề tâm giả, ư nhất thiết pháp, ưng như thị tri, như thị kiến, như thị tín giải, bất sanh pháp tướng. Tu bồ đề! Sở ngôn pháp tướng giả, Như Lai thuyết tức phi pháp tướng, thị danh pháp tướng.

II. Nghĩa: Tà tri kiến không sanh khởi (Tứ kiến).

Trưởng lão Tu bồ đề! Nếu có ai nói rằng Như Lai đề cập đến cái thấy ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả; này Tu bồ đề, Thầy nghĩ thế nào, người đó có hiểu ý nghĩa đã được Như Lai nói không?

- Bạch Thế Tôn, quả thật không. Người đó không hiểu ý nghĩa mà Như Lai đã nói. Tại sao vậy? Vì rằng Như Lai nói cái thấy ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả, tức chẳng phải cái thấy ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả, nên mới gọi là cái thấy ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả. Trưởng lão Tu bồ đề! Những người phát tâm Vô thượng Bồ đề đối với các pháp cần biết như vậy, cần thấy như vậy, cần tin tưởng và lãnh hội như vậy, không nên trú nơi ý tưởng pháp. Cái gọi là ý tưởng pháp, Như Lai nói chẳng phải ý tưởng pháp, vì thế mới gọi là ý tưởng pháp.

III. Ý kiến:

- Ở trước, đức Phật dạy thính chúng hãy thức tỉnh trở về với chính mình để đoạn trừ mọi chấp thủ phát xuất từ chấp thủ tự ngã; tại đây, thính chúng lại chấp Có cái thấy ngã, nhơn, chúng sanh, thọ giả. Do vậy, đức Phật lại dẫn dắt thính chúng cần Tri kiến như thật về bản thân. Bởi lẽ, cái được gọi là ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả, vốn không thật có. Vì thế, cái thấy ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả cũng không thật có, cái thấy đó chỉ là giả tướng được dựng lên bởi chấp ngã; và cái thấy biết ấy cũng chỉ là tà tri kiến mà thôi.

- Phương pháp phủ định triệt để như thế là kỹ thuật thiện xảo, nhằm giúp thính chúng bặt dứt mọi tư duy, vọng tưởng, để sống thực với hạnh nguyện của mình trong tỉnh giác Vô trụ; tại đây tất cả mọi sự thật sẽ được hiện bày.

- Kết thúc đoạn này cũng là mở đầu phần kết thúc Kinh và cũng là kết thúc trả lời cho hai câu hỏi đầu Kinh. Đức Phật dạy, Bồ tát phát tâm cầu quả vị Phật, cần phải hiểu, phải thấy, phải tin tưởng và lãnh hội ý nghĩa Ngài đã diễn bày. Tựu trung, Bồ tát muốn chứng quả Phật, thì đối với tất cả pháp (tâm vật, chủ thể đối tượng) không nên trú vào bất cứ thứ gì để khởi tâm.

Đoạn Thứ Ba Mươi Hai

I. Âm: Ứng hóa phi chân.

Tu bồ đề! Nhược hữu nhơn dĩ mãn vô lượng A tăng kỳ thế giới thất bảo trì dụng Bố thí; nhược thiện nam tử, thiện nữ nhơn phát Bồ đề tâm, trì ư thử Kinh, nãi chí tứ cú kệ đẳng, thọ trì độc tụng, vị nhơn diễn thuyết, kỳ Phước thắng bỉ. Vân hà vị nhơn diễn thuyết? Bất thủ ư tướng, như như bất động. Hà dĩ cố?

Nhất thiết hữu vi pháp,

Như mộng huyễn, bào, ảnh.

Như lộ diệc như điện,

Ứng tác như thị quán.

Phật thuyết thị Kinh dĩ, trưởng lão Tu bồ đề cập chư Tỳ kheo, Tỳ kheo ni, Ưu bà tắc, Ưu bà di, nhất thiết thế gian: Thiên, Nhơn, A tu la văn Phật sở thuyết, giai đại hoan hỷ, tín thọ phụng hành.

II. Nghĩa: Ứng hóa không phải chân thật.

Trưởng lão Tu bồ đề! Giả sử có người đem bảy thứ châu báu chất đầy vô lượng vô số thế giới để Bố thí; lại có người khác phát tâm Bồ đề đối với kinh Kim Cang này mà thọ trì, độc tụng hay giảng thuyết cho người khác, dù chỉ một bài kệ bốn câu, thì Phước đức người này hơn hẳn người trước. Giảng thuyết cho người khác bằng cách nào? – Bằng cách không nắm bắt ý tưởng Pháp, như như chẳng dao động. Tại sao vậy? Bởi vì:

Tất cả pháp hữu vi:

Như chiêm bao, huyễn thuật,

Như bọt nước, ảnh tượng,

Như sương mai, điện chớp,

Cần được nhìn như thế.

Khi đức Phật giảng xong kinh Kim Cang Bátnhã này, Trưởng lão Tu bồ đề, các vị Tỳ kheo, Tỳkheo ni, các vị Ưu bà tắc, Ưu bà di và tất cả Trời, Người, A tu la trong thế giới, được nghe những điều đức Phật tuyên thuyết, ai cũng hoan hỷ tin nhận và phụng hành.

III. Ý kiến:

Tiếp phần kết thúc, đức Phật khuyến khích thính chúng hãy nỗ lực tu học, diễn giảng Kim Cang, bằng cách tự thức tỉnh phát khởi và nuôi dưỡng tinh thần Vô trụ đối với tất cả các pháp. Muốn vậy, cần phải có cái nhìn: Các pháp hữu vi như chiêm bao, huyễn thuật, như bọt nước, ảnh tượng, như sương mai, điện chớp… Thực hiện như thế là thực hiện Vô trụ Bát nhã. Nội dung thực hiện này vừa là đoạn tận chấp ngã, vừa là phát tâm Bồ đề, vừa là hàng tâm và cũng là trụ tâm. Cũng chính nghĩa này, nên hành trì kinh Kim Cang thì Phước đức tối thượng vậy.

- Bài kệ cuối Kinh, hướng dẫn thính chúng nên nhìn các pháp với tinh thần Duyên sinh, để thấy được tánh Vô ngã, Vô thường của các pháp. Nhìn các pháp với cái nhìn Duyên sinh là nội dung của Thiền quán. Như thế, khi mở đầu cũng như kết thúc Kinh, Kim Cang đã giới thiệu con đường trực nhập Trí tuệ Bátnhã là con đường Thiền định. Con đường Thiền định này được xuyên qua hạnh nguyện Lục độ, vừa cứu độ chúng sanh để hoàn tất Đại bi tâm, vừa chứng ngộ. Thật tướng các pháp để thành tựu Trí tuệ Bát nhã. Vậy lộ trình tu tập theo giáo lý Kim Cang là tiến trình của Thiền chỉ và Thiền quán vậy.

Đây là điểm thống nhất trong giáo điển Nam tạng cũng như Bắc tạng. Đồng thời, chính điểm này đã minh xác mạng mạch Phật giáo: Phật giáo là Thiền định, không Thiền định thì không có Phật giáo.

Kinh Kim Cang Bát nhã Ba la mật.