Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Giải

Giới Thiệu

Trong tập này gồm kinh Kim Cang và phẩm Phổ Môn, cả hai nội dung này đều chuyển tải tư tưởng kinh điển thuộc hệ Bắc tông.

- Nội dung kinh Kim Cang là đại ý tiêu biểu của tư tưởng hệ Bát nhã, nhằm xiển dương tinh thần Vô trụ bất cứ đối tượng nào (sáu trần) để đoạn tận chấp thủ ngã (và pháp), thành tựu Chánh tri kiến Vô lậu, Vô ngã, tức viên mãn Trí tuệ Bát nhã, hội nhập quả vị Phật đà. Đấy là con đường thực hiện hạnh nguyện Bồtát qua nội dung Lục độ với tiêu chí Vô trụ để chuyển hóa Lục độ thành Lục độ Ba la mật, viên mãn tự độ, độ tha, tức viên thành Đại Từ bi, Đại Trí tuệ, đạt quả vị giải thoát cuối cùng Phật đà.

- Nội dung phẩm Phổ Môn thuộc tư tưởng kinh Pháp Hoa. Pháp Hoa được mệnh danh là Kinh Vua Kinh đứng đầu và dung nhiếp hết thảy các kinh. Được quy ước như thế, bởi lẽ tư tưởng Pháp Hoa khẳng định: Tất cả chúng sanh đều có tánh Phật (Nhất thiết chúng sanh giai hữu Phật Tánh); đồng thời, độc tôn ở địa vị Phật thừa (Nhất thừa) - thừa sau cùng để Ngộ Nhập quả Phật, qua bảo chứng của thuật ngữ Hội tam quy nhất (Hành giả của ba thừa Thanh Văn, Duyên Giác, Bồ tát đều phải tu Phật thừa này để viên mãn quả Phật).

Xét phẩm Phổ Môn, nằm trong 14 phẩm sau của kinh Pháp Hoa, thuộc phần Bản môn, phần giới thiệu những pháp hành Ngộ Nhập Tri kiến Phật (Ngộ Nhập quả vị Phật đà). Phổ Môn là một pháp hành để NgộNhập Tri kiến Phật ấy. Theo Phổ Môn, hành giả muốn Ngộ Nhập phải thực hiện Lục Độ thực hiện với tiêu chí Vô ngã (Biểu tưởng là Bồ tát Quán Thế Âm) để chuyển hóa Lục độ thành Lục độ Ba la mật, nhằm tự giác, giác tha, giác hạnh viên mãn. Khi viên mãn hai đức tánh tự giác, giác tha chính là thời điểm hành giả đã Ngộ Nhập Tri kiến Phật vậy.

Tư tưởng Kim Cang và Phổ Môn xem ra có sự tương đồng nhiều hơn dị biệt. Đấy là đều cùng thực hiện pháp hành Lục độ với tinh thần Tam luân không tịch (thành tựu Lục độ Ba la mật) hay tinh thần Vô trụ, Vô ngã để hoàn thiện hai đức tánh Từ bi, Trí tuệ; tự giác, giác tha, thành tựu Trí tuệ Bát nhã Ngộ Nhập Tri kiến Phật (Ngộ Nhập quả vị Phật đà).

Do ý nghĩa vừa trình bày, bút giả mạo muội in hai Kinh này vào chung một tập, tạo thuận duyên để quý độc giả đối chiếu khi nghiên cứu hay tu tập.

Thật ra, hai Kinh này đã được dịch giải khá lâu, giờ đây hội đủ nhân duyên bút giả bổ cứu để xuất bản. Dù rằng đối tượng nghe pháp và ứng dụng pháp hành của hai Kinh, chủ yếu là hàng Bồ tát đích thực và hàng Thanh Văn có căn khí Bồ tát. Tuy nhiên, pháp Phật được giảng tựa như một cơn mưa lớn, mọi loài thảo mộc đều được lợi ích. Cũng vậy, dù đang là phàm phu lại ra đời trong thời mạt pháp, nhưng bất cứ ai chân thành thật học, thật tu một trong hai Kinh này vẫn đón nhận được kết quả thiết thực trong việc chế ngự vọng tâm, tà tâm của mình, nhằm phát triển chân tâm, chánh tâm, là nhân tố căn bản để giữ trọn lý tưởng theo giáo nghĩa Tam quy hầu đi đúng theo dấu chân chư Tổ, chư Phật năm xưa.

Trân trọng kính giới thiệu đến quý độc giả, quý Thiện hữu tri thức đồng học, đồng tu.

Kính

Chùa Hồng Đức, Mùa Phật Đản PL.2556

TK. Thích Giác Quả

Lời Tựa

Kim Cang Bát nhã là một trong 720 quyển của tạng Bát nhã. Đã từ lâu, giới nghiên cứu về Bát nhã đã thẩm định Kim Cang là tiêu biểu cho hệ tư tưởng Bátnhã Tư tưởng Tánh Không. Tánh Không (Tánh Vô ngã) là tánh Thật tại của tất cả các pháp, hội nhập Tánh Không là thời điểm thành Phật.

Căn nguyên che đường bít lối đi vào Thật tại Tánh Không là ý tưởng về Tôi (Ngã chủ thể) và Của tôi (Pháp đối tượng). Kim Cang giới thiệu pháp hành Vô trụ, Ly tướng đến với hành giả để đoạn tận căn nguyên đó. Ý tưởng Tôi, Của tôi chính là Vô minh (si), biểu thị hiện trạng Vô minh ấy là lòng tham dục (tham ái). Sự hiện hữu của con người (Chánh báo) và thế giới (Y báo) chính là hệ quả trực tiếp và gián tiếp (biệt nghiệp và cộng nghiệp) của lòng tham dục đó.

Chúng đương cơ của thời pháp Kim Cang là hàng có đủ tư cách Bồ tát và Bồ tát đích thực, những vị đã nhuần nhuyễn Định Tuệ, chỉ còn tồn đọng nhỏ nhiệm một chút sương mù ý tưởng Tôi và Của tôi (năng đắc sở đắc). Với pháp hành Vô trụ, Ly tướng, hàng Bồ tát sẽ đoạn tận Vô minh vi tế ấy để bước lên quả vị Phậtđà, với hàng phàm phu, pháp tu của Kim Cang sẽ giúp hành giả dễ dàng hộ trì Lục căn, ra khỏi kiếp sống lang thang, quờ quạng trong đêm đen ngũ dục thế gian, để chính thức đi vào tu tập. Diệu dụng của Kim Cang thật bất khả tư nghị, hãy thật tâm hạ thủ sẽ có hệ quả tốt đẹp tức khắc.

Được duyên lành giảng dạy kinh Kim Cang cho các trường Phật học tại Huế, để có tài liệu cho Tăng Ni sinh tham khảo tu học, bút giả cố gắng dịch giải bản Kim Cang Hán văn do Ngài Cưu ma la thập dịch. Bản dịch giải này có hai chương. Chương I trình bày Nhận thức khái quát (kinh Kim Cang), gồm bốn mục: Lịch sử thành lập, Lý do thành lập, Tên Kinh và ý nghĩa, Nội dung căn bản kinh Kim Cang. Chương II trình bày Nội dung tư tưởng (kinh Kim Cang), gồm 32 đoạn, mỗi đoạn có ba mục Âm, Nghĩa và Ý kiến.

Sau cùng, khi dịch giải bản Kinh này, chắc chắn còn nhiều thiếu sót, rất mong chư vị Tôn Đức và các bậc Thiện tri thức hoan hỷ bổ khuyết, để lần tái bản được hoàn thiện hơn. Đồng thời, qua sự dịch giải này có được bao nhiêu Phước đức, bút giả nguyện hồi hướng đến Tứ chúng và tất cả chúng sanh, mong hết thảy chư vị tinh tấn chế ngự và đoạn tận ý tưởng Tôi và Của tôi để trong tương lai gần hoặc xa, viễn ly hoàn toàn chấp thủ Ngã Pháp, nhằm chứng ngộ viên mãn Trí tuệ Bát nhã, an trú thật tại Vô trụ, Vô ngã, thành tựu quả vị tối hậu Phật đà.

PL. 2540, Hồng Đức ngày 19 9 1997

TK. Thích Giác Quả

Lịch Sử Thành Lập

- Theo kết quả nghiên cứu của các học giả, các nhà Phật học, tư tưởng Đại thừa xuất hiện vào khoảng giữa thế kỷ thứ I đến thế kỷ thứ III Tây lịch.

- Theo giáo sư Stcherbatski, tư tưởng Duyên khởi Tánh Không xuất hiện vào thế kỷ thứ II Tây lịch và kinh Kim Cang thuộc hệ thống tư tưởng này.

- Theo tiến sĩ Edward Conze, kinh Kim Cang được trước tác vào thế kỷ thứ II, thứ III Tây lịch.

* Địa điểm phát triển tư tưởng Đại thừa, có hai thuyết bất đồng:

1. Thuyết thứ nhất: Tư tưởng Đại thừa phát triển ở Bắc Ấn.

2. Thuyết thứ hai: Lại xác định tại Nam Ấn.

- Tuy nhiên, nếu căn cứ địa phương có nhiều trung tâm nghiên cứu Đại thừa, thì có thể kết luận: Đại thừa được phát triển ở Bắc Ấn và Bắc Trung Ấn.

* Đến nay, các nhà nghiên cứu Phật giáo đều nhất trí cho rằng: Tư tưởng Bát nhã là thừa tiếp tư tưởng của Đại Chúng bộ. Đó là tư tưởng khẳng định các pháp hiện hữu là kết quả được hình thành bởi các yếu tố hay các duyên (Duyên khởi), các hiện hữu ấy là Vô thường, hư huyễn không thật. Các kinh này xuất hiện ở thời kỳ bộ phái hay thời kỳ phát triển vào khoảng thế kỷ thứ I, thế kỷ thứ II Tây lịch.

Lý Do Thành Lập

Sự thành lập Kim Cang là để đáp ứng bối cảnh lịch sử đương thời, gồm 2 lý do:

1. Lý do đối nội: Bởi do các trường phái A tỳđàm triển khai giáo lý đưa đến hai tư tưởng cực đoan đối chọi nhau, phủ nhận nhau:

- Nhất Thiết Hữu bộ cho rằng: “Nhất thiết pháp giai Hữu”, với cách ngôn: “Tam thế thật Hữu, pháp thể hằng Hữu”.

- Các trường phái A tỳ đàm thuộc Đại Chúng bộ chủ trương cực đoan không kém: “Nhất thiết pháp giai Không”. Phái này bằng phương tiện phân tích, lý luận sắc bén đã đưa giáo nghĩa mình đến chỗ ngoan Không.

Theo quan điểm này thì Niết bàn là một trạng thái chết. Tại đó, xác thân hóa thành tro bụi, còn ý thức, Trí tuệ chẳng lưu lại một dấu vết gì (khôi thân đoạn trí).

2. Lý do đối ngoại: Do bởi giáo đoàn Bà la môn phục hưng mạnh mẽ, và sáng tác nhiều triết thuyết mới bén nhọn, mang chiều hướng đả kích, tranh chấp với giáo nghĩa Phật giáo.

Do vậy, Bát nhã xuất hiện là tiếng nói thoát hai vướng mắc cực đoan ấy, hầu quy kết các tư tưởng bộ phái về một mối, cùng lúc đánh đổ các nạn vấn của ngoại đạo.

* Qua các dữ kiện lịch sử vừa nêu trên đã nói lên rằng, kinh điển Đại thừa không do chính đức Phật thuyết mà do các Tổ sư trước tác về sau. Như vậy, ai là tác giả của các kinh Đại thừa, hay kinh Kim Cang? Các kinh Đại Thừa ấy là chính thống hay phi truyền thống? Nghi vấn này có thể đưa ra hai lập luận để giải thích như sau:

a. Mọi kinh Đại thừa đều được mở đầu: “Như thị ngã văn…”; thế là thâm ý cho rằng, đây là kinh do Tôn giả A nan trùng tuyên lại những lời đức Phật đã dạy. Như vậy không thể nạn vấn ai là tác giả.

b. Theo lịch sử thì không thể khẳng định kinh Kim Cang là do đức Phật thuyết, vậy tại sao Kinh lại ghi “Như thị ngã văn”? Đây chính là điểm gút mắc của vấn đề. - Chúng ta không thể phủ nhận sự thật của lịch sử; đồng thời cũng không thể phủ nhận nội dung Kinh là không phù hợp với truyền thống. Bối cảnh này chúng ta có thể giải thích rằng:

- Nội dung trình bày trong Kinh đã phù hợp với truyền thống, phù hợp với ý Phật, nên dù ai trước tác vẫn được xem là Phật thuyết.

- Nội dung diễn bày trong Kinh là diễn bày ý Phật. Vì thế, chư Tổ không dám nhận mình là tác giả.

- Nội dung Kinh không khác với giáo lý truyền thống thì nói Kinh do Phật thuyết sẽ tạo niềm tin sâu xa cho người học hỏi, tu tập.

Do các điểm trên, tưởng chúng ta không đáng thắc mắc: Ai là tác giả kinh Kim Cang hay các bộ kinh Đại thừa?

Đến đây, một nghi vấn nữa có thể đặt ra: Tại sao phải trước tác thêm các kinh Đại thừa; kinh Kim Cang.v.v., khi nội dung Kinh đã phù hợp với lời đức Phật dạy? Phải chăng kinh Kim Cang có những giáo lý đặc thù không tìm thấy ở giáo lý truyền thống?

Trả lời câu hỏi này, chính là giới thiệu tổng quát về nội dung, chủ trương, quan điểm của kinh Kim Cang nói riêng hay các kinh điển Đại thừa nói chung.

Nếu cho rằng, kinh Kim Cang cao thâm hơn giáo lý truyền thống thì không thể đúng; bởi lẽ Chân lý thì chỉ có một nên chỗ cao thâm của giáo lý cũng chỉ có một mà thôi. Còn nếu cho rằng kinh Kim Cang có một số điểm đặc thù không thấy ở giáo lý truyền thống thì không ổn; vì ở Nikàya hay A hàm vốn có đủ Tứ Đế vi diệu, Duyên khởi cao thâm và có cả hạnh Bồ tát như ở kinh Kim Cang. Nếu cần nói lên điểm đặc thù của kinh Kim Cang (hay các kinh Đại thừa) thì chỉ có một điểm duy nhất, đó là triển khai rộng rãi những giáo lý vốn có ở truyền thống.

Nói cách khác, đó chỉ là sự diễn đạt giáo lý cũ với một hình thức mới, và phổ biến rộng rãi vào xã hội với tinh thần nhập thế tích cực hơn; đưa giải thoát vào cuộc đời chứ không chỉ giới hạn ở các Tinh xá, Tu viện hay các cánh rừng u tịch.

Qua trên, chúng ta có thể kết luận: Đại thừa có nghĩa là phát triển chiều rộng chứ không phải phát triển chiều sâu vậy.

Tên Kinh Và Ý Nghĩa

- Tên Kinh: Tên Kinh chữ Phạn là Vajraprajnõaø paøramitaø Sutra, hoaëc Vajracchedika Prajnõaøpaøramitaø Sutra hay gọn hơn là Prajnõaøpaøramitaø Sutra.

Tại Trung Hoa, trước sau có sáu dịch giả, vị dịch đầu tiên là Pháp sư Cưu ma la thập (Kumarajiva) vào đầu thế kỷ thứ V Tây lịch. Tiếp nối là ngài Bồ đề lưu chi (Bodhiruci), ngài Chân Đế (Ba la mật đa Paramàtha) vào thế kỷ thứ VI Tây lịch. Cả ba vị này đều dịch tên Kinh là Kim Cang Bát nhã Ba la mật kinh.

Vào thế kỷ thứ VII Tây lịch cũng có hai vị, đó là ngài Đạt ma cấp đa (Dharmagupta) dịch là Kim Cang năng đoạn Bát nhã Ba la mật kinh; ngài Huyền Trang lại dịch Năng đoạn Kim Cang Bát nhã Ba la mật kinh. Vị dịch cuối cùng là ngài Nghĩa Tịnh vào thế kỷ thứ VIII Tây lịch, lấy tên là Phật thuyết năng đoạn Bát nhã Ba la mật kinh.

Tại Trung Hoa cũng như Việt Nam thường gọi tắt Kinh này là kinh Kim Cang. Lẽ ra, cần phải gọi kinh Năng đoạn Kim Cang mới biểu đạt đủ ý nghĩa của Bátnhã Ba la mật.

- Ý nghĩa tên Kinh: Trung Hoa dịch từ Vajra là Kim Cang, đó là một thứ kim loại quý báu, bền cứng và sắc bén, có thể chặt đứt mọi thứ kim loại khác; từ Prajñā dịch là Trí tuệ hay Không trí. Nhưng dù dịch từ gì đi nữa cũng không thể lột hết ý nghĩa hàm ẩn của từ Prajñā. Vì thế, cuối cùng văn học Phật giáo Trung Quốc phải dùng từ ngữ phiên âm là Bát nhã để chỉ loại Trí tuệ đặc thù này, và để tránh gây sự ngộ nhận sai lạc đáng tiếc. Về từ Pāramitā dịch là Đáo bỉ ngạn, tức thế giới giải thoát hay Niết bàn.

Theo trên, nghĩa tên Kinh tạm dịch là Trí tuệ siêu việt như gươm báu chặt đứt tất cả phiền não.

Qua đây, tên Kinh đã gói trọn nội dung căn bản của Kinh, đó là trình bày về Trí tuệ siêu việt; thứ Trí tuệ như một thứ gươm báu chặt đứt tất cả chấp thủ, vô minh, chặt đứt tất cả phiền não khổ đau của chúng sanh.

Nội Dung Căn Bản Kinh Kim Cang

Qua nhiều thế hệ phân tích, thẩm định, các nước thuộc hệ thống Bắc truyền đã chọn kinh Kim Cang và Bát nhã tâm kinh làm tiêu biểu cho toàn bộ văn học Bát nhã. Kinh Kim Cang được xem là Kinh tóm lược tất cả các điểm chủ yếu của tạng Bát nhã, và Tâm kinh được xem là cốt lõi của tạng Bát nhã đó.

Tựu trung, nội dung kinh Kim Cang là trình bày về Trí tuệ siêu việt hay Trí tuệ Bát nhã, Trí đó chính là Trí Như Lai hay Tri kiến Phật. Nói gọn, là trình bày về Tánh Không của pháp giới (Thật tại như thật của pháp giới). Để thể nhập Tánh Không đó, Kinh giới thiệu với hành giả, việc tiên quyết là phải đi vào nguyên tắc Phát tâm Đại thừa và tâm Đại bi (tâm Bồ đề). Nguyên tắc này được thực hiện bằng con đường Lục độ và được soi chiếu bởi ánh sáng của Vô tướng hay Vô trụ. Tức hành Lục độ với tinh thần lìa tất cả tướng của nhơnpháp (chủ khách) hay ngã ngã sở mà Kinh nêu tiêu biểu bốn tướng ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả. Tóm lại, trong Kinh hơn nửa phần đầu trình bày về nguyên tắc và các phương pháp đoạn trừ chấp thủ tướng ngã, phần còn lại là trình bày những cách đoạn trừ chấp thủ tướng pháp.

Tánh Không thì nằm ngoài mọi khái niệm, mọi tướng trạng do khái niệm dệt thành. Đi vào Tánh Không phải do công phu tu tập và được ánh sáng Bát nhã soi chiếu. Đó là ý nghĩa mà Tâm kinh bảo: “Hành thâm Bát nhã Ba la mật đa thời, chiếu kiến ngũ uẩn giai Không”. (Khi Thiền định thâm sâu về Trí tuệ Bát nhã, thì thấy rõ năm uẩn là Vô ngã). Do thế, mọi tư duy của ngã đều bó tay bất lực, chúng đều là những hý luận, vọng tưởng đảo điên.

Tuy vậy, để giới thiệu Tánh Không cho những người muốn tu tập, hẳn nhiên phải dùng đến phương tiện ngôn ngữ để diễn bày, gọi là Văn tự Bát nhã. Ngôn ngữ vốn là một trong các pháp vốn do Duyên sinh, nên biến hoại, Vô thường; ấy thế, diễn tả về Tánh Không phải được dùng một thứ ngôn ngữ đặc biệt, ngôn ngữ của hệ thống Bát nhã Ngôn ngữ phủ định. Phủ định triệt để mọi tướng trạng để khẳng định Tánh Không nằm ngoài vòng chấp thủ tướng ngã. Do phương tiện của ngôn từ sẽ đưa hành giả thực hành cụ thể thực hành với pháp Quán Bát nhã (Vô tướng hay Vô trụ). Nhờ đây, khi Thiền quán thâm sâu, hành giả sẽ tự mình thấy được cái Không của đương thể bị quán (đương thể tức Không). Thấy được cái Không ấy là Quán chiếu Bát nhã. Từ nơi quán chiếu đó mà bắt gặp được thật tướng các pháp Thật tướng Bát nhã. Quán chiếu chẳng lìa thật tướng (năng sở bất dị), Dụng, Thể tương tức tương nhập, chỉ là Bát nhã (Tánh Không) mà thôi.

Tóm lại, kinh Kim Cang là Kinh đúc kết tư tưởng tạng Bát nhã, nên nội dung gồm có các điểm chủ yếu sau:

* Nói lên Tánh Không của tất cả các pháp (Chân Không), đó là Tánh Vô ngã hay Tánh Duyên khởi và phủ nhận triệt để hết thảy Tánh ngã.

* Nói lên Tánh Không, tánh đó là tánh Thật tại như thật của thế giới đang là này, với cái nhìn của Trí tuệ ly tướng (Diệu Hữu).

Chính vì Thật tại nằm ngay ở thế giới đang là này, nên kinh Kim Cang giới thiệu Lục Ba la mật để Bồ tát hành Phật sự độ sanh mà vẫn an trú trong tướng thật (Thật tại tánh Không) ấy.

* Nơi đây, có một điểm mà chúng ta cần phải ghi nhận, trước khi trực tiếp đi vào Kinh văn.

Thời kinh Kim Cang được giảng cho 1.250 vị Tỳkheo, mà Tôn giả Tu bồ đề (Subhuti) là đại biểu, vì Ngài đã chứng được Tánh Không sâu xa (Giải Không đệ nhất).

Do thế, chúng ta cần hiểu những vấn đề mà Tôn giả thưa thỉnh chính là các vấn đề của thính chúng; đức Phật đáp lời Tôn giả chính là đáp lời cho thính chúng.

Những vướng mắc, những diễn biến tâm lý của Tôn giả chính là các vướng mắc, diễn biến của thính chúng; mỗi lần đức Phật gỡ những gút vướng mắc cho Tôn giả, chính là mỗi lần đức Phật mở bày Thật tại như thật. Vướng mắc thì có thô, có tế, nhưng Thật tại như thật trước sau chỉ có một, có hiểu như thế chúng ta mới nhận ra tính liên tục và tính nhất quán của thời kinh Kim Cang.

Qua một số nhận xét tổng quát trên, bây giờ chúng ta có thể trực tiếp đi vào Chánh văn (Hán văn) tuần tự theo ba mươi hai đoạn mà Thái tử Chiêu Minh đời nhà Lương (thuộc thời đại Nam Bắc triều, vào thế kỷ thứ VI Tây lịch) đã phương tiện phân chia.

Đoạn Thứ Nhất

I. Âm: Pháp hội nhân do.

Như thị ngã văn: Nhất thời Phật tại Xá vệ quốc, Kỳ thọ Cấp cô độc viên, dữ Đại Tỳ kheo chúng, thiên nhị bách ngũ thập nhơn câu. Nhĩ thời, Thế Tôn thực thời, trước y trì bát, nhập Xá vệ đại thành khất thực. Ư kỳ thành trung, thứ đệ khất dĩ, hoàn chí bổn xứ. Phạn thực ngật, thu y bát, tẩy túc dĩ, phu tòa nhi tọa.

II. Nghĩa: Nguyên nhân pháp hội.

Đây là những điều tôi được nghe: Khi đức Phật ở tại Tinh xá Kỳ thọ Cấp cô độc thuộc thành Xá vệ, cùng với chúng Đại Tỳ kheo gồm 1.250 vị. Hôm ấy, đến giờ khất thực của Thế Tôn, Ngài đắp y, mang bát, đi vào thành Xá vệ khất thực. Ngài theo phép thứ đệ khất thực. Khất thực xong, Ngài trở về Tinh xá thọ trai. Thọ trai xong, Ngài cất y bát, rửa chân và trải tọa cụ tọa thiền.

III. Ý kiến:

1. Qua hình ảnh sinh hoạt bình dị, tự nhiên trong mỗi ngày của đức Phật, nói lên rằng: Đức Phật vì chúng sanh mà ở lại cõi sanh tử, nên phải ăn uống như một con người, nhưng một con người xuất trần gương mẫu, và cũng chính tất cả những sinh hoạt đó là bài thuyết Pháp vô ngôn, biểu thị Thật tại như thật (Vô trú Niếtbàn hay Chân không Diệu hữu) mà đức Phật thường hộ niệm và giao phó cho các vị Bồ tát.

2. Tham chiếu bản dịch của ngài Nghĩa Tịnh và Edward Conze thì có thêm chúng Bồ tát dự pháp hội Kim Cang này. Do thế, đứng trên tổng thể thì có hai cách nhìn sai khác:

a. Chúng đương cơ là các vị Thanh Văn (1.250 vị).

b. Chúng đương cơ là các vị Bồ tát (Thanh Văn có tư cách Bồ tát và Bồ tát đích thực).

3. Hình ảnh khất thực của đức Phật là hạnh nguyện truyền thống của chư Phật (quá khứ, hiện tại, vị lai) và cũng là hạnh nguyện tu tập của chúng Tỳkheo. Chính ý nghĩa này, khất thực hoàn toàn không phải là pháp dành riêng cho một Tông phái nào, và vấn đề Đại thừa và Tiểu thừa không có mặt tại đây.

Đoạn Thứ Hai

I. Âm: Thiện Hiện khải thỉnh.

Thời Trưởng lão Tu bồ đề tại Đại chúng trung, tức tùng tòa khởi, thiên đản hữu kiên, hữu tất trước địa, hiệp chưởng cung kính, nhi bạch Phật ngôn: Hy hữu Thế Tôn! Như Lai thiện hộ niệm chư Bồ tát, thiện phó chúc chư Bồ tát! Thế Tôn, thiện nam tử, thiện nữ nhơn phát A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề tâm, vân hà ưng trụ, vân hà hàng phục kỳ tâm? Phật ngôn: Thiện tai, thiện tai! Tu bồ đề, như nhữ sở thuyết: Như Lai thiện hộ niệm chư Bồtát, thiện phó chúc chư Bồ tát, nhữ kim đế thính, đương vị nhữ thuyết. Thiện nam tử, thiện nữ nhơn phát A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề tâm, ưng như thị trụ, như thị hàng phục kỳ tâm. Duy nhiên, Thế Tôn, nguyện nhạo dục văn.

II. Nghĩa: Thiện Hiện thưa hỏi.

Lúc ấy, từ chỗ ngồi của mình trong Đại chúng, Trưởng lão Tu bồ đề đứng dậy, trịch áo bày vai phải, quỳ chân bên phải xuống, chấp tay cung kính bạch đức Phật rằng: Thế Tôn, Ngài thật là tuyệt diệu! Thế Tôn thường khéo hộ niệm và khéo giao phó sự nghiệp cho các vị Bồ tát. Bạch Thế Tôn! Những thiện nam và thiện nữ muốn phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác thì nên trú tâm vào đâu?

Nên điều phục tâm như thế nào? – Đức Phật bảo: Hay thay! Đúng thay! Này Tu bồ đề, như lời Thầy nói, Như Lai thường khéo hộ niệm và khéo giao phó sự nghiệp cho các vị Bồ tát. Vậy Thầy hãy lắng nghe cho kỹ, Như Lai sẽ vì Thầy mà trả lời. Những thiện nam, thiện nữ nào phát tâm Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác thì họ nên trú tâm và điều phục tâm như thế này. Xin vâng, bạch Thế Tôn, chúng con rất vui mừng được nghe lời chỉ dạy.

III. Ý kiến:

1. Thật tại như thật đã được đức Phật thuyết Pháp bằng ngôn ngữ im lặng một cách sống động và đích thực, nhưng thính chúng không thể bắt gặp được. Chính vì thế, khi mở lời, Tôn giả Tu bồ đề đã tán thán đức Phật trước khi thỉnh Ngài chỉ dạy Thật tại đó bằng ngôn ngữ, bằng khái niệm của con người, để hộ niệm và giao phó sự nghiệp cho các vị có tư cách Bồ tát.

2. Bài thuyết pháp im lặng đó được diễn đạt cụ thể nhất là qua hành động khất thực của đức Phật hành động của Đại bi và Đại trí:

- Đắp y, trì bát là Trì giới Ba la mật.

- Thực hành khất thực là Bố thí Ba la mật.

- Theo phép thứ đệ khất thực là Nhẫn nhục Bala mật.

- Đều đặn thực hành khất thực là Tinh tấn Bala mật.

- Chú tâm trong khi thực hành khất thực là Thiền định Ba la mật.

- Và khất thực với tinh thần Vô tướng, Vô trụ là Trí tuệ Ba la mật.

Phân tích để dễ hiểu là thế, nhưng thật sự, Trí tuệ Ba la mật (Trí tuệ Bát nhã) luôn có mặt ở cả năm độ mới thành tựu Lục độ Ba la mật.

- Sở dĩ, thính chúng không nhận ra được Thật tại như thật do bởi vướng mắc tướng ngã. Vì thế, Tôn giả Tu bồ đề mới đặt ra hai vấn đề thỉnh cầu đức Phật giải đáp, ấy là Làm sao trụ tâm vào Thật tại đó và làm sao điều phục tâm khi tâm đang vướng mắc tướng ngã? Hai câu hỏi này và hai câu đáp của đức Phật là tổng thể nội dung của kinh Kim Cang vậy.

- Đức Phật hộ niệm và giao phó sự nghiệp bằng ngôn ngữ Vô ngôn cho các vị Bồ tát đích thực, và hộ niệm giao phó sự nghiệp bằng ngôn ngữ con người cho các vị Thanh Văn có tư cách Bồ tát, đây là vấn đề tất nhiên trong việc hoá độ tuỳ duyên của đức Phật. Tại đây, không thể đặt nghi vấn đức Phật bất bình đẳng trong sự giáo hoá.

Đoạn Thứ Ba

I. Âm: Đại thừa chánh tông.

Phật cáo Tu bồ đề: Chư Bồ tát Ma ha tát, ưng như thị hàng phục kỳ tâm. Sở hữu nhất thiết chúng sanh chi loại, nhược noãn sanh, nhược thai sanh, nhược thấp sanh, nhược hoá sanh, nhược hữu sắc, nhược vô sắc, nhược hữu tưởng, nhược vô tưởng, nhược phi hữu tưởng phi vô tưởng, ngã giai linh nhập Vô dư Niếtbàn nhi diệt độ chi. Như thị diệt độ vô lượng, vô số, vô biên chúng sanh, thật vô chúng sanh đắc diệt độ giả. Hà dĩ cố? Tu bồ đề, nhược Bồ tát hữu ngã tướng, nhơn tướng, chúng sanh tướng, thọ giả tướng tức phi Bồ tát.

II. Nghĩa: Chánh tông của Đại thừa.

Đức Phật bảo Tu bồ đề: Các vị Đại Bồ tát nên điều phục tâm họ như sau: Có tất cả bao nhiêu loại chúng sanh, hoặc từ trứng sanh, hoặc từ thai sanh, hoặc sanh từ chỗ ẩm ướt, hoặc sanh từ biến hoá, hoặc có hình sắc, hoặc không có hình sắc, hoặc có tri giác, hoặc không có tri giác, hoặc chẳng phải có tri giác chẳng phải không có tri giác; họ phải đưa tất cả vào Vô dư Niết bàn để được giải thoát tuyệt đối. Tuy vậy, dù giải thoát cho vô lượng vô số chúng sanh như thế, nhưng kỳ thật không thấy có một chúng sanh nào được giải thoát cả. Tại sao vậy? - Này Tu bồ đề, bởi lẽ, nếu một vị Bồ tát mà còn vướng mắc tướng ngã, tướng nhơn, tướng chúng sanh, tướng thọ giả thì chẳng phải một vị Bồ tát đích thực.

III. Ý kiến:

Tôn giả Tu bồ đề hỏi câu Trụ tâm vào đâu? trước, và câu Làm sao điều phục tâm? sau; nhưng khi trả lời, đức Phật lại giải quyết câu hỏi thứ hai trước. Tại sao?

- Trên sự thật tâm lý, khi tâm được điều phục

chính là thời điểm tâm an trú; nói cách khác, khi tâm đã an trú chính là thời điểm điều phục tâm đã được thành tựu. Do ý nghĩa ấy, thay bằng dạy phương pháp trụ tâm, đức Phật lại dạy phương pháp điều phục tâm trước.

Đức Phật dạy, muốn điều phục tâm thì phải phát tâm Đại bi cứu độ hết thảy chúng sanh, đưa họ vào Đại Niết bàn (Vô dư Niết bàn) và trong khi cứu độ phải tỉnh thức để không thấy mình là người cứu độ, chúng sanh là kẻ được cứu độ (Trí tuệ Bát nhã). Nếu cứu độ mà còn thấy mình, thấy chúng sanh, tức đang vướng mắc tướng ngã, và như thế không thể cứu độ chúng sanh được.

Đây là nguyên tắc cơ bản vừa là tiên quyết để trở thành một vị Bồ tát đích thật, và đây cũng là tiếng chuông đầu tiên khai mở tinh thần Vô tướng hay Vô trụ của kinh Kim Cang. Tinh thần Vô trụ chính là tánh thật của Trí tuệ Bát nhã, thứ Trí tuệ chứng thật Tánh Không các pháp vậy.

Đoạn Thứ Tư

I. Âm: Diệu hạnh Vô trụ.

Phục thứ Tu bồ đề, Bồ tát ư pháp ưng Vô sở trụ hành ư Bố thí, sở vị bất trụ sắc Bố thí, bất trụ thanh, hương, vị, xúc, pháp Bố thí. Tu bồ đề, Bồ tát ưng như thị Bố thí, bất trụ ư tướng. Hà dĩ cố? Nhược Bồ tát bất trụ tướng Bố thí, kỳ Phước đức bất khả tư lượng.Tu bồ đề, ư ý vân hà? Đông phương hư không khả tư lượng phủ? Phất dã, Thế Tôn! Tubồ đề, Nam Tây Bắc phương tứ duy thượng hạ hư không, khả tư lượng phủ? Phất dã, Thế Tôn! Tubồ đề, Bồ tát Vô trụ tướng Bố thí, Phước đức diệc phục như thị bất khả tư lượng. Tu bồ đề, Bồ tát đản ưng như sở giáo trụ.

II. Nghĩa: Hạnh vi diệu: Vô trụ.

Hơn nữa, này Tu bồ đề! Các vị Bồ tát đối với các pháp không nên trú vào bất cứ cái gì để thực hiện Bố thí; nghĩa là không dựa vào sắc để Bố thí, cũng không dựa vào thanh, hương, vị, xúc, pháp để Bố thí. Tu bồ đề! Bồ tát nên Bố thí với tinh thần Không trú vào các tướng như thế. Tại sao vậy? Bởi lẽ Bồ tát Bố thí với tinh thần Không trú vào các tướng thì Phước đức sẽ không thể suy lường được. Này Tu bồ đề! Thầy nghĩ sao? Không gian ở phương Đông có thể suy lường được không? – Bạch Thế Tôn, không thể được. Cũng thế, này Tu bồ đề! Không gian ở phương Nam, phương Tây, phương Bắc, bốn phương bốn góc, phương trên và phương dưới có thể suy lường được không? – Bạch Thế Tôn, không thể được! – Này Tu bồ đề! Nếu Bồ tát Bố thí mà Không trú vào các tướng thì Phước đức cũng rộng lớn như không gian, không thể suy lường được. Này Tu bồ đề! Các vị Bồ tát nên trú tâm theo lời chỉ dẫn vừa nêu trên (trụ ư Vô sở trụ).

III. Ý kiến:

Đến đây, một số Tỳ kheo chưa ngộ được Tánh Không của các pháp, nên băn khoăn làm sao thực hành hạnh nguyện Bố thí (Lục độ), đó là hạnh căn bản của Bồ tát. Các vị nghĩ rằng, Bố thí thì phải có người thí, kẻ nhận và vật thí, nhưng đức Phật lại dạy, tất cả các pháp là Vô tướng thì nương vào đâu để Bố thí? Hiểu rõ tâm lý đó, đức Phật dạy tiếp để gỡ vướng mắc cho thính chúng.

- Tâm lý vướng mắc là do tâm lý chấp thủ; vì thế, đức Phật dạy Bồ tát hành Bố thí cần phải có tinh thần Vô trụ đối với tất cả các pháp mà cụ thể là Không trú vào các tướng của Lục trần.

- Để khuyến khích thính chúng an tâm thực hiện, đức Phật dạy tiếp: “Nếu Bố thí với tinh thần Vô trụ như thế, thì sẽ có Phước đức vô lượng, không thể suy lường được”. Ý nghĩa Phước đức vô lượng có hai khía cạnh:

a. Cái gì có tướng thì cái đó có hạn lượng, còn Vô tướng thì không có hạn lượng.

b. Trong các Phước đức thì Phước đức giải thoát là tối thắng, tinh thần Vô trụ hay Vô tướng là tinh thần giải thoát tối thượng đó. Do thật nghĩa ấy, nên đức Phật dạy: “Bố thí với tinh thần Vô tướng thì Phước đức là vô lượng, không thể suy lường được”.

- Hạnh nguyện căn bản của Bồ tát để đạt quả Phật là hành Lục độ. Hành Lục độ là để hoàn tất hai tánh như thật của tâm Bồ đề là Đại bi và Đại trí. Bố thí là lợi tha để hoàn tất tâm Đại bi, Bố thí với tinh thần Vô trụ là tự lợi để hoàn tất Đại trí (Trí tuệ Bát nhã). Đây là con đường mà đức Phật (Kim Cang) giới thiệu để một vị Bồ tát hoàn thành mục đích tối hậu của mình.

- Điểm cần lưu ý rằng, trọng tâm hành Lục độ để đạt cứu cánh (Ba la mật hay quả Phật) là tâm tác động trên hành động chứ hoàn toàn không phải là sự kiện hành động. Nếu hành Lục độ với tâm vướng mắc các tướng (Lục trần) tức rơi vào tham ái, vô minh, rơi vào Nhân quả hữu lậu.

Do vậy, để đạt cứu cánh, Bồ tát phải dụng tâm rời tất cả chấp thủ tướng ngã. Như thế, ý nghĩa hành Lục độ Ba la mật chính là hành cái tâm tỉnh giác rời tất cả mọi chấp thủ.

Đến đây, đức Phật dạy thính chúng nên trú tâm như lời Ngài vừa chỉ dạy. Đó là trú tâm bằng cách không trú vào bất cứ cái gì cả, cũng tức là trú vào tâm Bồ đề hay trú vào Tánh Không của tất cả các pháp.

Từ đây cho đến đoạn 31, những lời chỉ dạy của đức Phật chỉ là và toàn là nói lên tinh thần trú tâm như thế. Nghĩa là nói lên tinh thần Vô trụ và Vô sở trụ.

Đoạn Thứ Năm

I. Âm: Như lý thật kiến.

Tu bồ đề, ư ý vân hà? Khả dĩ thân tướng kiến Như Lai phủ? Phất dã, Thế Tôn! Bất khả dĩ thân tướng đắc kiến Như Lai. Hà dĩ cố? Như Lai sở thuyết thân tướng tức phi thân tướng. Phật cáo Tu bồ đề: Phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng. Nhược kiến chư tướng phi tướng tức kiến Như Lai.

II. Nghĩa: Thấy đúng như lý (Thật tại).

Này Tu bồ đề! Thầy nghĩ sao? Có thể thấy Như Lai qua đặc tướng của Ngài không? – Bạch Thế Tôn, không thể được! Không thể căn cứ vào đặc tướng mà cho là thấy Như Lai. Vì sao? – Do vì, cái mà Như Lai nói là đặc tướng vốn không phải đặc tướng. – Đức Phật bảo Tu bồ đề: “Bất cứ cái nào có tướng thì cái đó hư vọng (giả dối). Vì vậy, nếu thấy đặc tướng chẳng phải đặc tướng tức thấy Như Lai.”

III. Ý kiến:

- Thời điểm này, một số thính chúng vẫn chưa ngộ được Tánh Không của các pháp (Thật tướng Vô tướng), nên vẫn băn khoăn rằng, nếu hành Lục độ với tinh thần Vô tướng thì làm sao chứng được quả Phật, ấy là sự thành tựu của ba mươi hai đặc tướng? Thấy rõ tâm trạng đó, đức Phật đặt thẳng vấn đề để gỡ vướng mắc cho thính chúng. Đức Phật dạy rằng, không thể thấy các đặc tướng như thế mà cho là thấy Như Lai. Bởi các đặc tướng ấy là pháp hữu vi, là pháp sinh diệt; mà Như Lai là Pháp vô vi, là Pháp bất sinh diệt. Do thế, không nên lầm lẫn giữa sắc thân Như Lai và Thật tướng Như Lai.

- Sau khi phủ nhận Như Lai không phải là các đặc tướng đó, sợ rằng thính chúng sẽ rơi vào chấp không; nên đức Phật dạy tiếp rằng, mặc dầu, sắc thân ấy là hư huyễn, nhưng không hẳn lìa sắc thân mà thấy được Như Lai. Nếu thấy sắc thân không phải sắc thân thì thấy Như Lai đích thực. Nói rõ hơn, nếu thấy Tánh Không của sắc thân ấy (các pháp) tức thấy Thật tướng Như Lai.

Đoạn Thứ Sáu

I. Âm: Chánh tín hy hữu.

Tu bồ đề bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Phả hữu chúng sanh, đắc văn như thị ngôn thuyết, chương cú, sanh thật tín phủ? Phật cáo Tu bồ đề: Mạc tác thị thuyết. Như Lai diệt hậu, hậu ngũ bách tuế, hữu trì Giới tu Phước giả, ư thử chương cú năng sanh tín tâm, dĩ thử vi thật; đương tri thị nhơn bất ư nhất Phật, nhị Phật, tam, tứ, ngũ Phật nhi chủng thiện căn, dĩ ư vô lượng thiên vạn Phật sở, chủng chư thiện căn. Văn thị chương cú, nãi chí nhất niệm sanh tịnh tín giả, Tu bồ đề, Như Lai tất tri tất kiến; thị chư chúng sanh đắc như thị vô lượng Phước đức. Hà dĩ cố? Thị chư chúng sanh vô phục ngã tướng, nhơn tướng, chúng sanh tướng, thọ giả tướng, vô pháp tướng diệc vô phi pháp tướng. Hà dĩ cố? Thị chư chúng sanh, nhược tâm thủ tướng tắc vi trước ngã, nhơn, chúng sanh, thọ giả. Nhược thủ pháp tướng tức trước ngã, nhơn, chúng sanh, thọ giả. Hà dĩ cố? Nhược thủ phi pháp tướng tức trước ngã, nhơn, chúng sanh, thọ giả. Thị cố bất ưng thủ pháp, bất ưng thủ phi pháp. Dĩ thị nghĩa cố, Như Lai thường thuyết: “Nhữ đẳng Tỳ kheo tri Ngã thuyết pháp như phiệt dụ giả, Pháp thượng ưng xả, hà huống phi pháp”.

II. Nghĩa: Hiếm có đức tin chân chánh.

Trưởng lão Tu bồ đề bạch đức Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, trong tương lai nếu có ai được nghe kinh Kim Cang này có thể khởi đức tin đúng chân lý không? - Đức Phật bảo Tu bồ đề: Thầy đừng nói như thế! Sau khi đức Như Lai nhập Niết bàn, vào thời gian 500 năm sau, sẽ có những người giữ Giới, làm Phước, tu Tuệ; những người đó khi nghe được kinh Kim Cang này sẽ phát khởi đức tin đúng với chân lý. Trưởng lão nên hiểu rằng, những người đó không phải chỉ gieo căn lành ở một đức Phật, hai đức Phật, ba, bốn, năm đức Phật, mà thật sự đã gieo căn lành ở vô lượng ngàn vạn đức Phật. Những người như thế mà được nghe kinh Kim Cang này, dù chỉ một ý niệm thanh tịnh; này Tubồ đề! Như Lai cũng biết rõ, thấy rõ họ và họ có được vô lượng Phước đức. Tại sao vậy? – Vì những người đó không còn vướng mắc những khái niệm về ngã, về nhơn, về chúng sanh, về thọ giả, về pháp và về phi pháp. Vì sao? Vì những người đó nếu còn có ý tưởng ngã tức còn vướng kẹt vào các tướng ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả. Nếu còn ý tưởng pháp là còn vướng kẹt các tướng ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả. Nếu còn ý tưởng phi pháp vẫn còn vướng kẹt các tướng ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả. Vì thế, không nên chấp thủ Pháp, lại càng không nên chấp thủ phi pháp. Vì thật nghĩa đó, nên Như Lai thường dạy các Tỳ kheo hãy nhận thức rằng: Pháp Như Lai nói tương tự như chiếc bè, Pháp còn phải bỏ huống là phi pháp.

III. Ý kiến:

- Thính chúng lại tư duy rằng, giáo pháp thâm diệu như thế thì 500 năm sau, nếu ai nghe được cũng khó hiểu và tin đúng như thật. Hiểu rõ vướng mắc đó, đức Phật xác nhận rằng, trong thời kỳ ấy vẫn có những người có đủ Giới đức, Trí tuệ hiểu nghĩa lý Kim Cang này. Bởi những người đó đã từng hành trì ly thủ hết thảy tướng đến vô số lần; nói cách khác, những người đó đã vô lượng lần an trú trong Thật tại Vô tướng.

- Đức Phật biết rõ và thấy rõ những người đó là biểu thị ý nghĩa chỉ có Trí Phật hay Trí tuệ Bát nhã mới biết và thấy Thật tại Vô tướng mà thôi. Ngôn ngữ diễn đạt trong các kinh điển Bắc truyền nói chung và ngôn ngữ của Kim Cang nói riêng, là thứ ngôn ngữ biểu tượng; ấy thế, chúng ta cần hiểu theo khuynh hướng đó mới hiểu được ý của Kinh.

- Trực nhập Thật tại Vô tướng phải là tinh thần lìa mọi chấp thủ về ngã, về pháp và về phi pháp.

1. Chấp thủ ngã: Chính là bản năng của Mạtna thức, đây là kiến chấp sai lầm và căn bản của con người (chúng sanh). Chấp thủ ngã tựu trung có bốn khía cạnh:

- Ngã: Quan niệm tự thân có một thật thể độc lập, một cái tôi tự chủ (tự ngã).

- Nhơn: Quan niệm tự thân có một linh hồn thường hằng tái sanh từ kiếp này qua kiếp khác. (người thì mãi tái sanh làm người, chim thì mãi tái sanh làm chim .v.v…).

- Chúng sanh: Quan niệm tự thân là một sinh thể hay một hữu tình thường hằng và biệt lập với các chủng loại hữu tình khác, đồng thời biệt lập với các loại vô tình.

- Thọ giả: Quan niệm tự thân là một sinh mạng có đời sống liên tục từ khi ở trong bào thai cho đến khi chết.

2. Chấp thủ pháp: Quan niệm các pháp là thật có (nhất thiết pháp giai Hữu). Tại đây, pháp mà Kim Cang muốn nói chính là các pháp hữu vi thuộc hiện tượng giới.

3. Chấp thủ phi pháp: Quan niệm các pháp không thật có (nhất thiết pháp giai Không). Tại đây, từ phi pháp có hai nghĩa:

- Phi pháp đối lập với pháp (ngoan không) - Phi Pháp là từ mà đức Phật tạm dùng để chỉ Thật tại như thật Vô tướng (Tánh Không hay Chân thật Không).

Bồ tát không những phải lìa chấp có (pháp), chấp không (phi pháp) mà còn cần phải lìa ngay cả chấp thủ Thật tại như thật nữa (phi Pháp) mới là một Bồ tát đích thực.

Pháp và phi pháp là hai đối tượng chấp thủ của ngã. Tuy vậy hai chấp thủ này cũng chỉ là và chính là phản diện của chấp thủ ngã mà thôi. Phản diện này có hai nghĩa:

a. Do chấp thủ tự thân có một tự ngã nên chấp thủ các pháp có riêng tự ngã của chúng.

b. Chấp thủ ngã đối lập cũng chính là ý nghĩa chấp thủ ngã.

Qua ý nghĩa trình bày trên, Kim Cang đã giới thiệu với thính chúng phương pháp, trực nhập Thật tại Vô tướng, đó là phải lìa hẳn chấp thủ ba khái niệm ngã, pháp và phi pháp. Tựu trung, chỉ có một điểm duy nhất là đoạn trừ một thứ khái niệm, đó là khái niệm tự ngã mà thôi (đoạn trừ Mạt na thức). Thế là, trọng tâm điều phục tâm là rời bỏ khái niệm chấp thủ tự ngã. Khi chấp thủ hoàn toàn vắng bóng chính là thời điểm tâm an trú (trú Thật tại Vô tướng hay trú Tánh Không). Đây là ý nghĩa mà Tâm kinh dạy: “…Hành thâm Bát nhã Ba lamật đa thời, chiếu kiến ngũ uẩn giai Không, độ nhất thiết khổ ách…”. (Khi thực hành thâm sâu Trí tuệ giác ngộ, thấy rõ 5 uẩn (các pháp) đều rỗng Không (không có tự ngã), nên giải thoát toàn diện mọi khổ đau).

- Để giúp thính chúng đoạn trừ tận cùng khái niệm chấp thủ, đức Phật dạy thính chúng cần phải xem giáo pháp Ngài dạy như là chiếc bè. Do thế, để đạt cứu cánh giải thoát thì giáo pháp này cần được vất bỏ huống gì là phi giáo pháp.

Theo ý nghĩa này, từ Pháp và phi pháp ở cuối phần 6 này cần được hiểu: Pháp là giáo pháp, là thiện pháp; và phi pháp là tà pháp, bất thiện pháp.

Đức Phật dạy, cần xem Phật pháp như chiếc bè, đây là một ví dụ rất sinh động. Chiếc bè là phương tiện qua sông, dòng sông là tham ái, là chấp thủ, là vô minh; bờ bên này là sanh tử, bờ bên kia là Niếtbàn; lên chiếc bè là để qua sông nên cần phải chèo chống, chứ không phải lên bè để thưởng ngoạn… Khi đến bờ bên kia, điều sau cùng phải làm để lên bờ, đó là phải từ bỏ chiếc bè. Đây chính là tinh thần Trung đạo Bát nhã vậy.

Qua ví dụ chiếc bè cho chúng ta một chân nghĩa: Phật Pháp là để hành trì nhằm chứng được các quả vị giải thoát, triệt để không phải để nói hay để trang điểm cho bất kỳ một tướng ngã nào, một chấp kiến nào….

Đoạn Thứ Bảy

I. Âm: Vô đắc vô thuyết.

Tu bồ đề, ư ý vân hà? Như Lai đắc A nậu đala Tam miệu Tam Bồ đề da? Như Lai hữu sở thuyết Pháp da? Tu bồ đề ngôn: Như Ngã giải Phật sở thuyết nghĩa, vô hữu định Pháp, danh A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề, diệc vô hữu định Pháp Như Lai khả thuyết. Hà dĩ cố? Như Lai sở thuyết Pháp, giai bất khả thủ, bất khả thuyết, phi Pháp, phi phi Pháp. Sở dĩ giả hà? Nhất thiết Hiền Thánh giai dĩ Vô vi Pháp nhi hữu sai biệt.

II. Nghĩa: Không có Pháp chứng đắc.

Không có Pháp tuyên thuyết.

Trưởng lão Tu bồ đề! Thầy nghĩ sao? Phải chăng Như Lai có đắc Pháp Vô thượng Chánh đẳng Chánhgiác? Phải chăng Như Lai có Pháp để tuyên thuyết? - Tu bồ đề bạch Phật: Theo con hiểu lời Thế Tôn dạy, chẳng có Pháp gì riêng biệt gọi là Vô thượng Chánhđẳng Chánh giác, và chẳng có một Pháp gì riêng biệt được Thế Tôn tuyên thuyết. Vì sao vậy? - Vì rằng, Pháp được Thế Tôn chỉ dạy thì không thể nắm bắt được, cũng không thể diễn tả được. Đó chẳng phải là Pháp và cũng chẳng phải phi Pháp. Tại sao vậy? - Bởi vì tất cả các bậc Hiền Thánh đều do tu tập Pháp Vô vi ấy mà có (quả) sai khác.

III. Ý kiến:

- Các phần trên, mặc dù đức Phật đã nhiều lần chỉ dạy các pháp là Vô tướng, nhưng một số thính chúng vẫn còn vướng mắc rằng, nếu các pháp Vô tướng, tại sao lại có sự kiện đức Phật chứng đắc Pháp và có Pháp để đức Phật tuyên thuyết? Thấy rõ sự băn khoăn đó, đức Phật đặt thẳng vấn đề với Tôn giả Tu bồ đề để giải tỏa cho thính chúng.

- Theo hai câu hỏi mà đức Phật đã nêu, từ Pháp có hai nghĩa:

a. Pháp đức Phật chứng đắc;

b. Pháp đức Phật tuyên thuyết.

Đây cũng là hai nghĩa mà thính chúng đang tư duy và vướng mắc.

- Hội lãnh thâm ý của đức Phật, Trưởng lão Tubồ đề thay đức Phật giải nghi cho thính chúng. Trưởng lão dạy rằng, Pháp mà Thế Tôn chứng đắc và tuyên thuyết chính là Thật tại Vô tướng (Pháp Vô lậu hay Pháp Vô vi), nên không thể là đối tượng của ngã để nắm bắt hay diễn đạt. Chính lẽ đó, Thật tại Vô tướng không phải là Pháp; đồng thời cũng không phải phi Pháp. Tức là không phải một khẳng định hay một phủ định của khái niệm bởi chấp thủ tướng ngã. Đây là Thật tại như thật, thật có, nằm ngoài chấp thủ tướng ngã; và, cũng do chứng nhập Thật tại như thật ấy hoặc cạn hay sâu mà có quả sai khác trong sự giải thoát.

Đoạn Thứ Tám

I. Âm: Y Pháp xuất sanh.

- Tu bồ đề, ư ý vân hà? Nhược nhơn mãn tam thiên đại thiên thế giới thất bảo, dĩ dụng Bố thí, thị nhơn sở đắc Phước đức, ninh vi đa phủ?

Tu bồ đề ngôn: Thậm đa, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Thị Phước đức tức phi Phước đức tánh, thị cố Như Lai thuyết Phước đức đa.

- Nhược phục hữu nhơn, ư thử Kinh trung, thọ trì nãi chí tứ cú kệ đẳng, vị tha nhơn thuyết, kỳ Phước thắng bỉ. Hà dĩ cố? Tu bồ đề, nhất thiết chư Phật cập chư Phật A nậu đa la Tam miệu Tam Bồđề Pháp, giai tùng thử Kinh xuất. Tu bồ đề, sở vị Phật Pháp giả tức phi Phật Pháp.

II. Nghĩa: Sanh khởi từ Pháp.

- Trưởng lão Tu bồ đề! Thầy nghĩ sao? Nếu có người đem bảy thứ châu báu chất đầy cả thế giới tam thiên đại thiên để Bố thí, người đó có Phước đức nhiều không?

Tu bồ đề bạch đức Phật: Bạch đức Thế Tôn, rất nhiều. Vì sao vậy? - Bởi Phước đức đó, tự tánh chẳng phải Phước đức, vì vậy Như Lai mới dạy là Phước đức nhiều.

- Này Trưởng lão, nếu có người thọ trì Kinh này dù chỉ một bài kệ bốn câu, rồi đem thuyết giảng cho người khác nghe, thì Phước đức người này hơn hẳn Phước đức người trên. Vì sao vậy? Này Tu bồ đề! Tất cả chư Phật và Pháp Vô thượng Chánh đẳng Chánhgiác của chư Phật đều xuất phát từ Kinh này. Này Tubồ đề! Cái gọi là Pháp Phật tức cái đó chẳng phải là Pháp Phật.

III. Ý kiến:

- Các phần trên, đức Phật đã nhiều lần dạy thẳng rằng, Thật tướng các pháp là Vô tướng, nhưng vẫn còn một số thính chúng chưa lãnh ngộ được. Do thế, đến đây đức Phật chỉ dạy theo tiến trình từ pháp hữu vi để ngộ nhập dần vào Pháp Vô vi. Đức Phật dạy rằng, đứng trên góc độ hữu vi, thiện nam thiện nữ nào đem bảy thứ châu báu nhiều như thế để Bố thí, thì người ấy sẽ có Phước đức rất nhiều. Trên sự thật Phước đức vốn Vô tướng, Vô tánh (không có tự ngã), nhưng thuận theo cách nhìn chấp ngã của thính chúng, đức Phật mới bảo Phước đức nhiều là vậy.

Dựa trên tâm lý đó, đức Phật khuyến khích thính chúng, nếu ai hiểu rõ và thực hành, diễn giảng cho người khác về lý nghĩa kinh Kim Cang này, dù chỉ một bài kệ bốn câu, thì Phước đức người này hơn xa người Bố thí trên. Đây là một trong những phương tiện giáo hóa thiện xảo của đức Phật; đồng thời, nhờ đó mà thính chúng an tâm thọ trì Kim Cang. Khi hiểu lý nghĩa Kim Cang thì tự thực hành và diễn giảng cho tha nhân, chính đó là những yếu tố nuôi dưỡng và phát triển Trí tuệ Bát nhã cho tự thân và tha nhân. Sự tăng trưởng Trí tuệ Bát nhã có nghĩa là sự huỷ diệt dần các lậu hoặc và cũng có nghĩa là ngộ nhập dần vào Thật tại Vô tướng. Vào thời điểm Trí tuệ Bát nhã thành tựu chính là thời điểm chứng đắc Thật tại Vô tướng, cũng có nghĩa là thời điểm thành tựu quả Phật. Đây là nghĩa mà đức Phật dạy Quả vị Phật đà và Pháp của chư Phật đều được xuất phát từ kinh Kim Cang này vậy.

Sau khi dẫn dắt thính chúng bằng phương tiện ngôn ngữ như thế, đến điểm cuối, đức Phật lại một lần nữa nhấn mạnh: “Cái được gọi là quả Phật và giáo lý Phật thuyết, vốn không phải là Pháp Phật”. Đây là tinh thần phủ nhận triệt để mọi chấp thủ tướng ngã của Kim Cang, để khẳng định Thật tại Vô tướng thật có, nằm ngoài vòng mọi chấp thủ.

- Qua đoạn Kinh này, chúng ta lại bắt gặp tinh thần đề cao Pháp thí. Đây là tinh thần nhất quán trong giáo lý Phật giáo (cả Nam tạng lẫn Bắc tạng). Pháp thí là nhân tố giúp tha nhân có Chánh kiến để tự soi chiếu sự nghiệp tu tập của mình hầu đạt cứu cánh giác ngộ. Đây là lợi ích siêu việt, tối thượng, không có đối tượng so sánh.

- Theo nghĩa của đoạn Kinh này, Bố thí tài sản là thuộc pháp hữu vi, hữu lậu. Đây chỉ là sự diễn đạt thích ứng với tâm lý để đưa thính chúng tiến dần vào mục đích tối hậu. Trên sự thật, Bố thí tài sản có thể là Pháp Vô vi, Vô lậu, nếu thực hành với tinh thần Vô tướng, Vô trụ (đạt Ba la mật) như đoạn thứ 4 ở trên đã đề cập.

- Tứ cú kệ: Có hai ý kiến giải thích sai khác:

1. Đó là hai bài kệ ở đoạn thứ 26 và đoạn thứ 32 (“Nhược dĩ sắc kiến ngã…” và, “Nhất thiết hữu vi pháp…”).

2. Đó là một đơn vị (đoạn văn) theo cách tính xưa của kinh sách Phật giáo Ấn Độ. Một đơn vị gồm ba mươi hai chữ chia làm 4 câu, mỗi câu có 8 chữ. Theo ý kiến này Tứ cú kệ là muốn chỉ bất cứ một đoạn văn nào trong Kinh, miễn là nói lên được lý nghĩa chủ yếu của Kim Cang.

Qua ngôn ngữ diễn đạt của Kim Cang, chúng ta nên hiểu Tứ cú kệ theo ý kiến thứ hai xem ra ổn hơn. Hơn nữa, thật ra ý kiến thứ nhất cũng đã được thâu nhiếp trong ý kiến thứ hai rồi.

Đoạn Thứ Chín

I. Âm: Nhất tướng: Vô tướng.

- Tu bồ đề, ư ý vân hà? Tu đà hoàn năng tác thị niệm: Ngã đắc Tu đà hoàn quả phủ? Tu bồđề ngôn: Phất dã, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Tu đà hoàn danh vi Nhập lưu nhi vô Sở nhập, bất nhập sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, thị danh Tu đà hoàn.

- Tu bồ đề, ư ý vân hà? Tư đà hàm năng tác thị niệm: Ngã đắc Tư đà hàm quả phủ? Tu bồđề ngôn: Phất dã, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Tư đà hàm danh Nhất vãng lai nhi thật vô Vãng lai, thị danh Tư đà hàm.

- Tu bồ đề, ư ý vân hà? A na hàm năng tác thị niệm: Ngã đắc A na hàm quả phủ? Tu bồ đề ngôn: Phất dã, Thế Tôn! Hà dĩ cố? A na hàm danh vi Bất lai nhi thật vô Bất lai, thị cố danh A na hàm.

- Tu bồ đề, ư ý vân hà? A la hán năng tác thị niệm: Ngã đắc A la hán đạo phủ? Tu bồ ngôn: Phất dã, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Thật vô hữu Pháp danh A la hán. Thế Tôn! Nhược A la hán tác thị niệm: Ngã đắc A la hán đạo, tức vi trước ngã, nhơn, chúng sanh, thọ giả. Thế Tôn! Phật thuyết Ngã đắc Vô tránh tam muội, nhơn trung tối vi đệ nhất, thị đệ nhất ly dục A la hán. Thế Tôn! Ngã bất tác thị niệm: Ngã thị ly dục A la hán. Thế Tôn! Ngã nhược tác thị niệm: Ngã đắc A la hán đạo, Thế Tôn tắc bất thuyết Tu bồ đề thị nhạo A lan na hạnh giả. Dĩ Tubồ đề thật vô sở hành, nhi danh Tu bồ đề thị nhạo A lan na hạnh.

II. Nghĩa: Một tướng: Vô tướng.

- Này Tu bồ đề! Thầy nghĩ sao? Vị Tu đà hoàn có thể nghĩ rằng, mình chứng quả Tu đà hoàn hay không? - Tu bồ đề bạch Phật: Bạch Thế Tôn, quả thật không. Vì sao vậy? Vì Tu đà hoàn có nghĩa là Vào dòng, nhưng thật sự không có ai vào và chỗ để vào; cụ thể không vào dòng sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp. Do thế, mới gọi là Tu đà hoàn.

- Này Tu bồ đề! Thầy nghĩ sao? Vị Tư đà hàm có thể nghĩ rằng, mình chứng quả Tư đà hàm hay không? - Tu bồ đề bạch Phật: Bạch Thế Tôn, quả thật không! Vì sao vậy? Vì Tư đà hàm có nghĩa là Một lần trở lại, nhưng thật sự không có ai trở lại và chỗ để trở lại. Do thế mới gọi là Tư đà hàm.

Này Tu bồ đề! Thầy nghĩ sao? Vị A na hàm có

thể nghĩ rằng, mình chứng quả A na hàm hay không? - Tu bồ đề bạch Phật: Bạch Thế Tôn, quả thật không! Vì sao vậy? Vì A na hàm có nghĩa là Không trở lại, nhưng thật sự không có ai không trở lại và chỗ để không trở lại. Do thế, mới gọi là A na hàm.

- Này Tu bồ đề, Thầy nghĩ sao? Vị A la hán có thể nghĩ rằng, mình chứng quả A la hán hay không? - Tu bồ đề bạch Phật: Bạch Thế Tôn, quả thật không! Vì sao vậy? - Vì Thật sự không có Pháp nào được gọi là A la hán cả. Do thế, mới gọi là A la hán. Bạch Thế Tôn! Nếu vị A la hán nào khởi niệm rằng, mình chứng quả A la hán thì vị đó còn chấp vào tướng ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả. Bạch Thế Tôn! Thế Tôn thường dạy rằng trong những người chứng Tam muội Vô tránh (Định không tranh cãi), con là người đứng đầu, con là vị A la hán ly dục bậc nhất. Bạch Thế Tôn! Dù vậy, con không nghĩ mình là vị A la hán ly dục bậc nhất. Bạch Thế Tôn! Nếu con nghĩ mình chứng quả A la hán thì Thế Tôn đã không nói rằng Tu bồ đề là người thích thú hạnh A lan na (Vô tránh Tam muội). Vì con thật sự không tạo nghiệp gì cả nên Thế Tôn mới nói Tu bồ đề thích thú hạnh A lan na.

III. Ý kiến:

- Ở đoạn thứ 7 và thứ 8, đức Phật đã diễn bày ý nghĩa Pháp chứng ngộ và Pháp được thuyết của chư Phật là Vô tướng, nhưng một số thính chúng vẫn chưa giác ngộ, nên nghi vấn rằng nếu các Pháp Vô tướng thì tại sao có sự kiện đức Phật đắc Pháp và giảng Pháp Tứ Đế, nhờ đó mà có Bốn Thánh quả? Để giúp thính chúng ra khỏi chấp thủ này, nên đức Phật tiếp giảng đoạn thứ 9 này.

- Nội dung chứng ngộ Bốn quả vị từ Tu đà hoàn đến A la hán, mặc dù có sự cao, thấp, thô, tế sai khác; nhưng xét chung, cảnh giới chứng đắc là Thật tướng Vô tướng. Do thế, tâm lý Bốn bậc Thánh này không khởi tướng chấp thủ ngã, pháp (năng đắc, sở đắc). Nói cách khác, tất cả các vị Thánh này đều thấy Thật tướng Vô tướng của các pháp vậy.

- Trưởng lão Tu bồ đề trưng dẫn sự chứng đắc A la hán của mình với ý nghĩa minh xác sự kiện: Một vị A la hán thì không bao giờ chấp thủ (nghĩ mình chứng đắc A la hán). Điều này không có nghĩa các vị A la hán không biết mình đang ở đâu trên lộ trình giải thoát. Thật sự, các Ngài hiểu rất rõ mình đang ở đâu, hiểu rõ mình không còn Nhân sanh tử .v.v, hiểu với Trí tuệ hoàn toàn vắng bóng chấp thủ (Chánh kiến Vô lậu hay Tri kiến giải thoát).