Kim Cương Bát Nhã Ba La Mật Kinh Giảng Giải

Đoạn Thứ Mười

I. Âm: Trang nghiêm Tịnh độ.

Phật cáo Tu bồ đề: Ư ý vân hà? Như Lai tích tại Nhiên Đăng Phật sở, ư Pháp hữu sở đắc phủ?

- Phất dã, Thế Tôn! Như Lai tại Nhiên Đăng Phật sở, ư Pháp thật vô sở đắc.

- Tu bồ đề, ư ý vân hà? Bồ tát trang nghiêm Phật độ phủ? – Phất dã, Thế Tôn! Hà dĩ cố? Trang nghiêm Phật độ giả, tức phi trang nghiêm, thị danh trang nghiêm.

- Thị cố, Tu bồ đề, chư Bồ tát Ma ha tát, ưng như thị sanh thanh tịnh tâm, bất ưng trụ sắc sanh tâm, bất ưng trụ thanh, hương, vị, xúc, pháp sanh tâm, ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm. Tu bồ đề, thí như hữu nhơn, thân như Tu di sơn vương, ư ý vân hà? Thị thân vi đại phủ? Tu bồ đề ngôn: Thậm đại, Thế Tôn!

- Hà dĩ cố? Phật thuyết phi thân, thị danh Đại thân.

II. Nghĩa: Trang nghiêm Tịnh độ (cõi Phật).

Đức Phật hỏi Trưởng lão Tu bồ đề: Thầy nghĩ sao? Xưa kia khi tu học với đức Phật Nhiên Đăng, Như Lai có chứng Pháp gì phải không?

- Bạch Thế Tôn, quả thật không. Khi tu học với đức Phật Nhiên Đăng, Như Lai không chứng đắc Pháp gì cả.

- Này Tu bồ đề! Thầy nghĩ sao? Các vị Bồ tát có trang nghiêm cõi Phật hay không? - Bạch Thế Tôn, quả thật không. Vì sao vậy? Vì trang nghiêm cõi Phật tức chẳng phải trang nghiêm cõi Phật, nên mới gọi là trang nghiêm cõi Phật.

- Do thế, này Tu bồ đề! Các vị Đại Bồ tát nên khởi tâm thanh tịnh như thế này: Không dựa vào sắc để khởi tâm, cũng không dựa vào thanh, hương, vị, xúc hay pháp để khởi tâm, chỉ nên không dựa vào chỗ nào cả để khởi tâm. - Này Tu bồ đề! Giả sử có người thân thể to lớn như núi chúa Tu di, Thầy nghĩ sao? Thân ấy lớn không? - Tu bồ đề bạch Phật: Bạch Thế Tôn, thật rất lớn! - Tại sao vậy? Vì cái mà Thế Tôn gọi là Thân lớn chẳng phải Thân lớn, nên mới gọi là Thân lớn đích thực.

III. Ý kiến:

- Đến đây, một số thính chúng lại thắc mắc rằng, theo đức Phật vừa dạy, trong sự chứng ngộ không có hiện tượng năng đắc và sở đắc, thì tại sao trong quá khứ có hiện tượng đức Phật Nhiên Đăng thọ ký cho Ngài sẽ thành Phật hiệu Thích ca Mâu ni? Một lần nữa đức Phật lại nêu lên nghi vấn của thính chúng để Tôn giả Tu bồ đề giải đáp. Tôn giả xác minh, trong sự kiện thọ ký ấy, thật sự không có người đắc Pháp và Pháp được đắc (vô sở đắc). Bởi lẽ, bấy giờ Bồ tát Thiện Tuệ (tiền thân đức Phật) đã chứng ngộ Thật tướng Vô tướng, nên mọi chấp thủ hoàn toàn vắng mặt. Tại đây, ý nghĩa thọ ký chỉ là một xác minh sự chứng nhập Thật tướng Vô tướng giữa hai bậc giác ngộ; vì thế, hoàn toàn không có sự trao Pháp và nhận Pháp.

- Một số thính chúng lại tư duy rằng, theo đức Phật dạy, quả Phật là địa vị vô sở đắc, thì tại sao đức Phật lại dạy Bồ tát phải thực hành Lục Ba la mật (trang nghiêm cõi Phật) để chứng nhập cõi Phật? - Thấu suốt băn khoăn ấy, đức Phật dạy tiếp rằng, hành Lục Ba lamật (Giới Định Tuệ) là hành cái tâm tỉnh giác ra khỏi mọi chấp thủ tướng ngã, tức không trú tâm vào bất cứ cái gì (vô sở trụ) để thực hành (sanh tâm). Nếu khởi tâm đúng như thế mới chứng nhập cõi Phật.

- Theo Edward Conze, thân ở đây là Pháp thân (trong nguyên bản bị thiếu). Trên cơ sở này, chúng ta nên hiểu đoạn Kinh này như sau: Đến đây, một số thính chúng lại nghĩ rằng, chứng nhập cõi Phật đồng nghĩa với thành tựu Pháp thân, là một Thân thể vĩ đại. Hiểu rõ vướng mắc đó đức Phật dạy rằng, Thân lớn (Đại thân) mà Thế Tôn bảo, chẳng phải là cái thân vật lý, cái thân Duyên sinh, cái thân được dựng lên bởi khái niệm tướng ngã; trái lại, cái thân được thành tựu bởi Tri kiến như thật: Thật tướng của các pháp. Chính cái thân này mới đích thực là Đại thân (Pháp thân).

Đoạn Thứ Mười Một

I. Âm: Vô vi thắng Phước.

Tu bồ đề, như Hằng hà trung sở hữu sa số, như thị sa đẳng Hằng hà. Ư ý vân hà? Thị chư Hằng hà sa, ninh vi đa phủ? Tu bồ đề ngôn: Thậm đa, Thế Tôn! Đản chư Hằng hà, thượng đa vô số, hà huống kỳ sa.

Tu bồ đề! Ngã kim thật ngôn cáo nhữ, nhược hữu thiện nam tử, thiện nữ nhơn, dĩ thất bảo mãn nhĩ sở Hằng sa số tam thiên đại thiên thế giới, dĩ dụng Bố thí, đắc Phước đa phủ? Tu bồ đề ngôn: Thậm đa, Thế Tôn! Phật cáo Tu bồ đề: Nhược thiện nam tử, thiện nữ nhơn ư thử Kinh trung, nãi chí thọ trì tứ cú kệ đẳng, vị tha nhơn thuyết, nhi thử Phước đức thắng tiền Phước đức.

II. Nghĩa: Vô vi là Phước đức tối thắng.

- Này Trưởng lão Tu bồ đề! Giả sử sông Hằng có bao nhiêu hạt cát là có bấy nhiêu sông Hằng; vậy Thầy nghĩ sao, số cát trong tất cả sông Hằng ấy có nhiều hay không? – Tu bồ đề bạch Phật: Bạch Thế Tôn, quả rất nhiều. Sự thật, số lượng những sông Hằng đã là vô số, huống chi số lượng hạt cát trong những sông Hằng ấy.

- Này Tu bồ đề! Bây giờ Như Lai hỏi thật Thầy, nếu có thiện nam hay thiện nữ nào đem bảy thứ châu báu đầy cả thế giới tam thiên đại thiên, nhiều như số cát của tất cả các sông Hằng trên mà Bố thí, thì được Phước đức nhiều không? – Tu bồ đề bạch Phật: Bạch Thế Tôn, quả rất nhiều. Đức Phật bảo Tu bồ đề: Nếu có thiện nam hay thiện nữ nào thọ trì Kinh này dù chỉ một bài kệ bốn câu và đem thuyết giảng cho người khác, thì Phước đức của người này hơn hẳn Phước đức của người trên.

III. Ý kiến:

- Vấn đề chứng nhập Thật tướng Vô tướng hay chứng nhập Thật tại Tánh Không của các pháp (chứng quả Phật), hoàn toàn không phải khả năng của tư duy hay kiến thức, mà phải là năng lực tu tập đoạn trừ tham ái, chấp thủ. Do thế, đức Phật lại một lần nữa (lần thứ 3) tán thán Phước đức của người thọ trì, diễn giảng lý nghĩa Kim Cang này, để khuyến khích thính chúng hãy rời mọi suy tư mà đi vào thực hành thiết thực.

- Thọ trì, diễn giảng lý nghĩa Kim Cang chính là thực hành Lục độ với tinh thần Vô tướng hay thực hành với sự tỉnh thức của Trí tuệ Bát nhã. Phải thế và chính thế, mới gọi là Lục độ Ba la mật. Tại đây, cần hiểu đức Phật tán thán Phước đức thọ trì, diễn giảng kinh Kim Cang là tán thán Trí tuệ Bát nhã. Nếu hành Lục độ vạn hạnh mà thiếu vắng Trí tuệ Bát nhã thì không thể trực nhập Thật tướng Vô tướng được.

- Tại đây, một lần nữa đức Phật lại đề cao Pháp thí, Bố thí Pháp là tối thắng trong các Bố thí. Đặc biệt nơi đây, đức Phật dạy, Tài thí vẫn đạt được Phước đức vô lượng (thậm đa) hay đạt Ba la mật, nếu người hành thí ly chấp thủ mọi tướng ngã.

Đoạn Thứ Mười Hai

I. Âm: Tôn trọng chánh giáo.

Phục thứ Tu bồ đề! Tùy thuyết thị Kinh nãi chí tứ cú kệ đẳng, đương tri thử xứ, nhất thiết thế gian Thiên, Nhơn, A tu la giai ưng cúng dường như Phật tháp miếu, hà huống hữu nhơn tận năng thọ trì, độc tụng. Tu bồ đề! Đương tri thị nhơn thành tựu tối thượng đệ nhất hy hữu chi Pháp. Nhược thị Kinh điển sở tại chi xứ tức vi hữu Phật, nhược tôn trọng đệ tử.

II. Nghĩa: Tôn trọng giáo điển chân chánh (Kim Cang).

Này nữa, Tu bồ đề! Bất cứ nơi nào thuyết giảng Kinh này dù chỉ một bài kệ bốn câu, thì phải hiểu rằng tại chỗ ấy, tất cả hàng Trời, Người, A tu la trong thế giới, đều nên hiến cúng như hiến cúng chùa tháp đức Phật, huống gì là người nhiệt thành thọ trì, độc tụng. Này Tu bồ đề! Thầy nên biết rằng người ấy đã thành tựu được cái Pháp tối thượng, hy hữu bậc nhất; và, nơi nào có Kinh này thì nơi đó có mặt đức Phật hay các vị Đại đệ tử của Ngài.

III. Ý kiến:

- Tiếp tục khích lệ thính chúng thực hành kinh Kim Cang, đức Phật dạy nơi nào có kinh Kim Cang hay có người thọ trì, diễn giảng kinh Kim Cang, dù một bài kệ bốn câu, thì nơi đó được xem là chùa tháp thờ đức Phật hoặc có mặt các Đại đệ tử của Ngài, nơi mà hàng Trời, Người, A tu la quy hướng tôn kính cúng dường.

- Lưu ý một lần nữa, ngôn ngữ kinh điển Bắc tông nói chung và ngôn ngữ Kim Cang nói riêng là thứ ngôn ngữ biểu tượng. Do thế, nơi đây chúng ta phải hiểu rằng: Sự có mặt người thọ trì diễn giảng Kim Cang hay sự có mặt kinh Kim Cang được xem là sự có mặt của chùa tháp thờ Phật hay sự có mặt của đức Phật hoặc Đại đệ tử của Ngài. Ý nghĩa nơi đây không hẳn đơn thuần tôn thờ, lễ bái, cúng dường đức Phật, Đại đệ tử hoặc chùa tháp trên hình thức, mà thiết thực là tự học hỏi, hành trì diễn giảng Kim Cang. Đồng thời, sự có mặt người thọ trì diễn giảng Kim Cang hay có mặt kinh Kim Cang là ý nghĩa sự có mặt của Trí tuệ Bát nhã hay Thật tại như thật. Do nghĩa này và chính nghĩa này mới mệnh danh là sự có mặt của đức Phật hay Đại đệ tử của Ngài.

Đoạn Thứ Mười Ba

I. Âm: Như Pháp thọ trì.

Nhĩ thời, Tu bồ đề bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Đương hà danh thử Kinh, ngã đẳng vân hà phụng trì? Phật cáo Tu bồ đề: Thị Kinh danh vi Kim Cang Bát nhã Ba la mật, dĩ thị danh tự nhữ đương phụng trì. Sở dĩ giả hà? Tu bồ đề! Phật thuyết Bátnhã Ba la mật, tức phi Bát nhã Ba la mật, thị danh Bát nhã Ba la mật. Tu bồ đề, ư ý vân hà? Như Lai hữu sở thuyết Pháp phủ? Tu bồ đề bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Như Lai vô sở thuyết.

- Tu bồ đề, ư ý vân hà? Tam thiên đại thiên thế giới, sở hữu vi trần, thị vi đa phủ? – Tu bồ đề bạch Phật ngôn: Thậm đa, Thế Tôn!

- Tu bồ đề! Chư vi trần, Như Lai thuyết phi vi trần, thị danh vi trần. Như Lai thuyết thế giới, phi thế giới, thị danh thế giới. Tu bồ đề, ư ý vân hà? Khả dĩ tam thập nhị tướng kiến Như Lai phủ? Phất dã, Thế Tôn! Bất khả dĩ tam thập nhị tướng đắc kiến Như Lai. Hà dĩ cố? Như Lai thuyết tam thập nhị tướng, tức thị phi tướng, thị danh tam thập nhị tướng.

- Tu bồ đề, nhược hữu thiện nam tử, thiện nữ nhơn dĩ Hằng hà sa đẳng thân mạng Bố thí, nhược phục hữu nhơn, ư thử Kinh trung, nãi chí thọ trì tứ cú kệ đẳng, vị tha nhơn thuyết, kỳ Phước thậm đa.

II. Nghĩa: Thọ trì đúng Pháp.

Bấy giờ Tu bồ đề bạch đức Phật: Bạch Thế Tôn! Nên gọi Kinh này tên gì và chúng con thọ trì Kinh này như thế nào? Đức Phật bảo Tu bồ đề: Kinh này tên là Kim Cang Bát nhã Ba la mật các Thầy hãy căn cứ vào danh hiệu đó mà phụng trì. Vì sao vậy, Tu bồ đề? Cái mà Như Lai nói là Bát nhã Ba la mật vốn không phải Bát nhã Ba la mật, cho nên mới nói là Bát nhã Ba lamật. - Này Tu bồ đề! Thầy nghĩ thế nào, có cái Pháp để Như Lai thuyết giảng phải không? - Tu bồ đề bạch Phật: Bạch Thế Tôn! Không có Pháp nào để Như Lai thuyết giảng cả.

Này Tu bồ đề! Thầy nghĩ thế nào, số lượng vi trần trong thế giới tam thiên đại thiên có nhiều không? - Tu bồ đề bạch Phật: Bạch Thế Tôn! Quả rất nhiều.

- Này Tu bồ đề! Tất cả các vi trần ấy, Như Lai nói không phải vi trần, cho nên mới nói là vi trần. Và, cái mà Như Lai nói thế giới, vốn không phải thế giới, cho nên mới nói là thế giới. – Này Tu bồ đề! Thầy nghĩ thế nào, có thể thấy Như Lai qua ba mươi hai tướng quý của Ngài không? – Bạch Thế Tôn, quả thật không! Không thể thấy Như Lai qua ba mươi hai tướng quý ấy. Vì sao vậy? –Vì Như Lai nói ba mươi hai tướng quý, vốn chúng không phải tướng quý, cho nên mới nói là ba mươi hai tướng quý.

- Này Tu bồ đề! Nếu có thiện nam hay thiện nữ nào đem thân mạng mình nhiều như số cát sông Hằng để Bố thí; và, có người khác thọ trì Kinh này chỉ một bài kệ bốn câu và thuyết giảng cho tha nhân, thì Phước đức người này rất lớn so với người trên.

III. Ý kiến:

- Qua văn mạch từ đoạn thứ 10 đến đoạn thứ 13 này (nói về thọ ký thành Phật, trang nghiêm cõi Phật, Pháp thân, tán thán thực hành Lục độ và học hỏi, hành trì Kim Cang), nhất là đoạn này, khi đặt tên Kinh, hình như là những đoạn tóm lược lý nghĩa của Kinh để kết thúc thời pháp. Qua đây, những gì cần hiển lộ Thật tại như thật, đức Phật đã chỉ dạy xong; nếu còn thắc mắc gì thì đó là sự vướng mắc tướng ngã của thính chúng. Với những ai không còn vướng mắc thì đã trực nhập thật tại qua những lần đức Phật chỉ bày ở trước.

Đặc biệt, qua những lần chỉ bày như thế, Kim Cang đã khẳng định quan điểm của Phật giáo rằng: Vấn đề chứng nhập quả Phật (Thật tại như thật) không phải là vấn đề thuần lý của khái niệm, của kiến thức; mà là vấn đề của đoạn tận chấp thủ, vô minh. Những gì đức Phật dạy dù thâm sâu tinh tế đến đâu, cũng chỉ là tác dụng như chiếc bè: Tác dụng thức tỉnh Tuệ giác trong mọi hành động của cuộc sống. Học Kim Cang chúng ta cần phải có Chánh kiến như thế.

- Thông thường, mọi thời pháp khi đặt tên Kinh là báo hiệu thời pháp sắp kết thúc; nhưng nơi đây tên Kinh đã được đặt mà thời pháp còn hơn một nửa. Có lẽ đây là trường hợp đặc biệt của Kim Cang!

Theo Edward Conze, sự kiện này có hai trường hợp:

a. Có lẽ bản kinh Kim Cang đầu tiên kết thúc ngang đây, các phần sau có thể là do các Luận sư thêm vào.

b. Có lẽ do sắp xếp nhầm lẫn thứ tự các lá bối ghi kinh Kim Cang trong thời gian lưu hành.

Cũng theo Edward Conze, từ đoạn thứ 13 này (sau đoạn xác định tên Kinh) đến đoạn thứ 29, chỉ là nói lại những gì đã nói và thiếu tính liên tục, mạch lạc. Ý kiến này, có lẽ ai cũng bắt gặp khi học hỏi, nghiên cứu Kim Cang. Chính đây là điểm rất khó cho chúng ta khi giải thích để được ổn thoả! Tuy thế, chúng ta hãy nỗ lực giải thích nhắm đến tính liên tục mạch lạc của mỗi đoạn, trên tinh thần hết sức cẩn trọng.

+ Cần nghĩ rằng, từ đoạn này trở về sau có những vấn đề được lặp lại, nhưng không phải dư thừa đối với thính chúng; bởi lẽ, trong thính chúng có sự sai biệt về căn cơ. Sự thật, có những vị có thể chứng ngộ Trí tuệ Bát nhã ngay từ lời giảng đầu tiên của đức Phật, có những vị đến đoạn thứ 3, 4, 5, … hoặc đến đoạn 12 mới chứng ngộ; và cũng có những vị đến đây vẫn chưa chứng nhập được. Vì thế, đức Phật đã phương tiện tùy theo tâm lý đang vướng mắc của thính chúng để chỉ bày. Có hiểu như thế chúng ta mới thoát khỏi băn khoăn: Kinh Kim Cang phải được kết thúc ở đoạn 13 mới hợp lý và các đoạn sau là dư thừa!

Qua ý nghĩa này cho ta một nhận định: Thời pháp Kim Cang dài ngắn thế nào, đó chính là diễn tiến tâm lý của thính chúng vậy.

+ Ở phần, khi đức Phật ca ngợi người học hỏi, thọ trì kinh Kim Cang, một số thính chúng muốn biết tên Kinh để thọ trì. Khi biết tên Kinh, thính chúng lại muốn biết ý nghĩa, nên đức Phật dạy tiếp: Bát nhã Bala mật (Trí độ) mà Thế Tôn nói vốn không phải Bát nhã Ba la mật, nên Thế Tôn mới nói là Bát nhã Ba la mật. Ý của đức Phật muốn dạy rằng, Bát nhã Ba la mật mà Ngài vừa nói bằng ngôn ngữ vốn không phải là thật tại Bát nhã Ba la mật, thật tại thì nằm ngoài mọi ngôn ngữ, tư duy của ngã. Do thế, cần phải lìa mọi chấp ngã mới bắt gặp Bát nhã Ba la mật.

+ Thính chúng lại vướng mắc các vấn đề: Pháp Như Lai thuyết, vi trần, thế giới, ba mươi hai tướng quý; đức Phật lại tuần tự chỉ bày trên tinh thần phủ nhận triệt để mọi ngôn ngữ, khái niệm… được dựng lên bởi chấp thủ ngã, giúp thính chúng đánh thức Tuệ giác của mình (Trí tuệ Bát nhã) hầu trực nhập Thật tại như thật hay Vô trụ Niết bàn.

+ Đoạn cuối (Tu bồ đề, nhược hữu thiện nam tử…kỳ Phước thậm đa), lại một lần nữa (lần thứ 4) đức Phật tán thán Phước đức người thọ trì, diễn giảng Kim Cang này. Tại đây, ý nghĩa tán thán Phước đức đích thực là tán thán Trí tuệ Bát nhã; chính Trí tuệ Bát nhã tác động trên hạnh nguyện Lục độ của Bồ tát mới đưa Lục độ ấy viên mãn thành Lục độ Ba la mật.

Đoạn Thứ Mười Bốn

I. Âm: Ly tướng tịch diệt.

Nhĩ thời Tu bồ đề văn thuyết thị Kinh, thâm giải nghĩa thú, thế lệ bi khấp, nhi bạch Phật ngôn: Hy hữu, Thế Tôn! Phật thuyết như thị thậm thâm Kinh điển, Ngã tùng tích lai sở đắc Tuệ nhãn, vị tằng đắc văn như thị chi Kinh. Thế Tôn! Nhược phục hữu nhơn đắc văn thị Kinh, tín tâm thanh tịnh tắc sanh thật tướng, đương tri thị nhơn, thành tựu đệ nhất hy hữu công đức. Thế Tôn! Thị thật tướng giả tắc thị phi tướng, thị cố Như Lai thuyết danh thật tướng. Thế Tôn! Ngã kim đắc văn như thị Kinh điển, tín giải thọ trì, bất túc vi nan. Nhược đương lai thế, hậu ngũ bách tuế, kỳ hữu chúng sanh đắc văn thị Kinh, tín giải thọ trì, thị nhơn tắc vi đệ nhất hy hữu. Hà dĩ cố? Thử nhơn Vô ngã tướng, vô nhơn tướng, vô chúng sanh tướng, vô thọ giả tướng. Sở dĩ giả hà? Ngã tướng tức thị phi tướng; nhơn tướng, chúng sanh tướng, thọ giả tướng tức thị phi tướng. Hà dĩ cố? Ly nhất thiết chư tướng tắc danh chư Phật.

Phật cáo Tu bồ đề: Như thị, như thị! Nhược phục hữu nhơn đắc văn thị Kinh bất kinh, bất bố, bất uý, đương tri thị nhơn, thậm vi hy hữu! Hà dĩ cố? Tu bồ đề! Như Lai thuyết đệ nhất Ba la mật, tức phi đệ nhất Ba la mật, thị danh đệ nhất Bala mật. Tu bồ đề! Nhẫn nhục Ba la mật, Như Lai thuyết phi Nhẫn nhục Ba la mật, thị danh Nhẫn nhục Ba la mật. Hà dĩ cố? Tu bồ đề! Như Ngã tích vi Ca lợi vương cát tiệt thân thể, Ngã ư nhĩ thời, Vô ngã tướng, vô nhơn tướng, vô chúng sanh tướng, vô thọ giả tướng. Hà dĩ cố? Ngã ư vãng tích tiết tiết chi giải thời, nhược hữu ngã tướng, nhơn tướng, chúng sanh tướng, thọ giả tướng, ưng sanh sân hận. Tu bồ đề! Hựu niệm quá khứ, ư ngũ bách thế, tác Nhẫn nhục Tiên nhân, ư nhĩ sở thế, Vô ngã tướng, vô nhơn tướng, vô chúng sanh tướng, vô thọ giả tướng. Thị cố, Tu bồ đề! Bồ tát ưng ly nhất thiết tướng phát A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề tâm, bất ưng trụ sắc sanh tâm, bất ưng trụ thanh, hương, vị, xúc, pháp sanh tâm; ưng sanh vô sở trụ tâm, nhược tâm hữu trụ, tắc vi phi trụ. Thị cố Phật thuyết Bồ tát tâm, bất ưng trụ sắc Bố thí. Tu bồ đề! Bồ tát vị lợi ích nhất thiết chúng sanh cố, ưng như thị Bố thí. Như Lai thuyết nhất thiết chư tướng, tức thị phi tướng, hựu thuyết nhất thiết chúng sanh tức phi chúng sanh.

Tu bồ đề! Như Lai thị Chân ngữ giả, Thật ngữ giả, Như ngữ giả, Bất cuống ngữ giả, Bất dị ngữ giả.

Tu bồ đề! Như Lai sở đắc Pháp, thử Pháp vô thật vô hư.

Tu bồ đề! Nhược Bồ tát tâm trụ ư pháp nhi hành Bố thí, như nhơn nhập ám tắc vô sở kiến. Nhược Bồ tát tâm bất trụ pháp nhi hành Bố thí, như nhơn hữu mục, nhật quang minh chiếu, kiến chủng chủng sắc. Tu bồ đề! Đương lai chi thế, nhược hữu thiện nam tử, thiện nữ nhơn, năng ư thử Kinh thọ trì, độc tụng, tắc vi Như Lai dĩ Phật Trí tuệ, tất tri thị nhơn, tất kiến thị nhơn, giai đắc thành tựu vô lượng vô biên công đức.

II. Nghĩa: Ly tướng là tịch diệt.

Đến đây, khi nghe đức Phật thuyết giảng kinh Kim Cang này, Tu bồ đề thấu hiểu nghĩa lý sâu xa, cảm động rơi lệ, khóc lóc mà bạch đức Phật rằng: Bạch Thế Tôn, Ngài thật tuyệt diệu! Ngài đã tuyên thuyết kinh Kim Cang này thật thâm diệu. Từ khi chứng được Tuệ nhãn đến nay, con chưa lần nào được nghe một Kinh thâm diệu như thế này. Bạch Thế Tôn! Nếu ai được nghe kinh Kim Cang này mà tin tưởng tuyệt đối thì thành tựu cái thấy thật tướng (Tuệ giác chân thật), phải biết người đó có được công đức hy hữu bậc nhất. Bạch Thế Tôn! Cái thấy thật tướng đó vốn không phải cái thấy thật tướng, nên Như Lai mới nói là cái thấy thật tướng.

Bạch Thế Tôn! Hôm nay con được nghe kinh Kim Cang thâm diệu này, tin hiểu, thọ trì chưa gọi là khó lắm; nhưng trong tương lai, vào thời kỳ 500 năm sau, người nào được nghe kinh Kim Cang này, tin hiểu, thọ trì mới là hi hữu bậc nhất. Vì sao vậy? – Bởi vì người đó không còn ý tưởng về ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả. Tại sao như vậy? Vì ý tưởng về ngã chẳng phải là ý tưởng, và ý tưởng về nhơn, chúng sanh và thọ giả cũng chẳng phải ý tưởng. Vì sao vậy? Vì lìa tất cả mọi ý tưởng thì gọi là chư Phật.

Phật bảo Tu bồ đề: Thật đúng như thế! Nếu có người nghe được kinh Kim Cang này mà không kinh ngạc, không lo sợ thì biết người đó rất hiếm có. Tại sao vậy? – Này Tu bồ đề! Cái mà Như Lai nói là Bát nhã Ba la mật vốn chẳng phải Bát nhã Ba la mật, nên mới nói là Bát nhã Ba la mật. Này Tu bồ đề! Cái được gọi là Nhẫn nhục Ba la mật, Như Lai nói chẳng phải Nhẫn nhục Ba la mật, nên mới nói là Nhẫn nhục Bala mật. Tại sao vậy? Này Tu bồ đề! Như kiếp xa xưa, khi bị vua Ca lợi (Kalinga) chặt đứt thân thể, bấy giờ Như Lai không còn ý tưởng về ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả. Vì sao vậy? Vì nếu khi đó Như Lai còn có ý tưởng về ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả thì đã khởi tâm oán hận vua ấy. Này Tu bồ đề! Như Lai nhớ năm trăm đời thời quá khứ, khi đang tu Tiên theo hạnh Nhẫn nhục, bấy giờ Như Lai không còn ý tưởng về ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả. Vì vậy, này Tu bồđề! Các vị Bồ tát nên lìa tất cả mọi ý tưởng mà phát tâm Vô thượng Bồ đề; tức không dựa vào sắc để khởi tâm, cũng không dựa vào thanh, hương, vị, xúc hay pháp để khởi tâm; chỉ nên không dựa vào bất cứ cái gì để khởi tâm; nếu tâm ở đâu thì chính là phi trụ, vì thế Như Lai bảo tâm Bồ tát thì không trụ vào sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp mà Bố thí (Lục độ). Này Tubồ đề! Bồ tát thì vì lợi ích cho tất cả chúng sanh mà thực hiện Bố thí như thế. Bởi lẽ Như Lai đã nói, tất cả ý tưởng đều không phải là ý tưởng và tất cả chúng sanh đều không phải là chúng sanh.

Này Tu bồ đề! Như Lai là người nói lời Chân xác, nói lời Thật tế, nói lời Như thật, nói lời Không lừa đảo, nói lời Không mâu thuẫn. - Này Tu bồ đề! Pháp mà Như Lai chứng đắc, cái Pháp ấy không phải chắc thật cũng không phải hư vô. Này Tu bồ đề! Nếu Bồ tát mà còn dựa vào các pháp để thực hiện Bố thí, thì cũng như người đi vào bóng tối chẳng thấy được cái gì; trái lại, nếu Bồ tát không dựa vào các pháp để thực hiện Bố thí, thì như người có đôi mắt sáng lại có ánh sáng mặt trời soi chiếu, nên thấy rõ mọi thứ. - Này Tu bồ đề! Trong tương lai, nếu có thiện nam hay thiện nữ nào thọ trì, độc tụng kinh Kim Cang này thì sẽ được Như Lai với mắt Trí tuệ biết rõ người ấy, thấy rõ người ấy và những người ấy sẽ đạt được vô lượng vô biên công đức.

III. Ý kiến:

- Trưởng lão Tu bồ đề cảm động rơi lệ chính là thính chúng rơi lệ, vì do hiểu rõ ý Kinh và thấy rõ lòng thương tưởng của đức Phật. Nước mắt dâng trào chính là ý nghĩa Trí tuệ Bát nhã dâng trào hay ý nghĩa chứng nhập Thật tại Vô tướng. Từ cảm động hạnh phúc ấy, thính chúng dâng lên đức Phật những lời tán thán sự thâm diệu hy hữu của kinh Kim Cang này.

- Theo lời ngài Tu bồ đề dạy và đức Phật minh xác, ấy là vào thời gian này (sau 500 năm lần thứ 5) hiếm có những người tin hiểu, thực hành giáo nghĩa Kim Cang. Nếu có ai tin hiểu, thực hành thì đó là người đặc biệt bậc nhất, và là người đã gieo căn lành nhiều đời; đồng thời, người ấy đang và sẽ có nhiều Phước đức lớn lao.

- Người tin hiểu, hành trì Kim Cang (Trí tuệ Bátnhã) chính là người tin hiểu, hành trì với tinh thần tỉnh giác rời mọi ý niệm về ngã. Như thế, kinh Kim Cang, kinh Nikàya hay kinh A hàm đều nhất quán rằng: Muốn chứng đạt Trí Phật thì phải đoạn tận mọi chấp thủ ngã (hay đoạn tận năm thủ uẩn). Nơi đây, đã gợi mở cho chúng ta thấy được chủ trương nhất thống của giáo lý Phật giáo.

- Hạnh căn bản của Bồ tát là Lục độ. Nơi đây, đức Phật nêu Bố thí và Nhẫn nhục là hai độ liên hệ nhất với chấp ngã (chấp ngã và ngã sở). Qua đây, đức Phật hướng dẫn cụ thể để thính chúng rời chấp thủ cơ bản ấy:

Với hạnh Nhẫn nhục để đạt Ba la mật, đức Phật kể lại tiền thân của Ngài đã tu tập nhiều đời với tinh thần tỉnh giác rời hết thảy tưởng ngã, nên hoàn toàn không có sân hận. Tâm lý không sân hận là kết quả của sự tỉnh giác ly tưởng ngã, và chính sự tỉnh giác ly tưởng ngã này là trọng tâm của Nhẫn nhục Ba la mật, chứ không phải là sự nhẫn chịu sự đau đớn của vật lý, oan khuất của tâm lý.

- Với hạnh Bố thí để đạt Ba la mật, đức Phật dạy, cần phải tỉnh giác để rời ba tưởng ngã: Rời tưởng ngã mình là người thí bằng cách rời mọi khái niệm tưởng ngã mà phát tâm Vô thượng Bồ đề; rời tưởng ngã vật thí bằng cách không dựa vào Lục trần để thí; và rời tưởng ngã người nhận bằng cách tỉnh giác thấy cái phi tướng của đối tượng nhận thí.

Qua đoạn chỉ dạy của đức Phật về Nhẫn nhục và Bố thí để đạt Ba la mật đã làm nổi bật vai trò chủ đạo của Trí độ. Trí độ cần phải được có mặt thường xuyên mới đưa năm độ trước đạt đích điểm (Ba la mật); nếu ngược lại thì kết quả Lục độ chỉ nằm trong phạm vi Nhân quả hữu lậu mà thôi.

- Cuối đoạn này, lại một lần nữa, đức Phật tán thán giáo nghĩa Kim Cang và Phước đức của người thọ trì, diễn nói Kim Cang.

Ý nghĩa tán thán tại đây, chúng ta cần phải hiểu là tán thán Trí tuệ Bát nhã hay Trí tuệ Vô ngã.

Đoạn Thứ Mười Lăm

I. Âm: Trì Kinh công đức.

Tu bồ đề! Nhược hữu thiện nam tử, thiện nữ nhơn, sơ nhật phần dĩ Hằng hà sa đẳng thân Bố thí, trung nhật phần phục dĩ Hằng hà sa đẳng thân Bố thí, hậu nhật phần diệc dĩ Hằng hà sa đẳng thân Bố thí. Như thị vô lượng bách thiên vạn ức kiếp dĩ thân Bố thí. Nhược phục hữu nhơn văn thử Kinh điển, tín tâm bất nghịch, kỳ Phước thắng bỉ, hà huống thư tả, thọ trì, độc tụng, vị nhơn giải thuyết.

- Tu bồ đề! Dĩ yếu ngôn chi, thị Kinh hữu bất khả tư nghị, bất khả xưng lượng, vô biên công đức; Như Lai vị phát Đại thừa giả thuyết, vị phát Tối thượng thừa giả thuyết. Nhược hữu nhơn năng thọ trì, độc tụng, quảng vị nhơn thuyết, Như Lai tất tri thị nhơn, tất kiến thị nhơn, giai đắc thành tựu bất khả lượng, bất khả xưng, vô hữu biên, bất khả tư nghị công đức. Như thị nhơn đẳng, tắc vi hà đảm Như Lai A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề. Hà dĩ cố? Tu bồ đề! Nhược nhạo Tiểu pháp giả, trước ngã kiến, nhơn kiến, chúng sanh kiến, thọ giả kiến, tắc ư thử Kinh bất năng thính thọ độc tụng, vị nhơn giải thuyết. Tu bồ đề! Tại tại xứ xứ, nhược hữu thử Kinh, nhất thiết thế gian Thiên, Nhơn, A tu la sở ưng cúng dường. Đương tri thử xứ tắc vi thị tháp, giai ưng cung kính tác lễ vi nhiễu, dĩ chư hoa hương nhi tán kỳ xứ.

II. Nghĩa: Công đức trì Kinh (Kim Cang).

Trưởng lão Tu bồ đề! Nếu có thiện nam hay thiện nữ nào, buổi sáng đem thân mạng mình nhiều như cát sông Hằng để Bố thí, buổi trưa lại đem thân mạng nhiều như thế để Bố thí; và buổi chiều cũng đem thân mạng nhiều như thế để Bố thí nữa. Sự Bố thí như thế trải qua vô lượng trăm ngàn ức kiếp; đồng thời, có người khác khi nghe kinh Kim Cang này đem lòng tin tưởng, không phản kháng thì Phước đức người này nhiều hơn Phước đức người trên. Đó là chưa nói đến Phước đức của sự sao chép, ấn hành, thọ trì, độc tụng hay thuyết giảng cho người khác.

Này Tu bồ đề! Tóm tắt để nói, kinh Kim Cang này có vô biên công đức không thể suy diễn hay ước lượng được. Như Lai nói vì những người tu theo giáo pháp Đại thừa, vì những người tu theo giáo pháp Đại thừa Tối thượng. Nếu người nào có khả năng thọ trì, độc tụng hay phổ biến cho người khác hiểu, thì Như Lai biết rõ, thấy rõ người ấy; và người ấy đạt được Phước đức không thể ước lượng, không thể so sánh, không có giới hạn và không thể suy diễn được. Những người như thế có thể gánh vác sự nghiệp Vô thượng Bồ đề của Như Lai. Tại sao vậy? Này Tu bồ đề! Bởi vì, nếu ai ưa thích pháp nhỏ (Tiểu thừa), tức còn vướng mắc ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả, nên với Kinh này họ không có khả năng lắng nghe, tiếp thu độc tụng và nói cho người khác. - Này Tu bồ đề! Bất cứ nơi nào mà có bản kinh Kim Cang này thì tất cả hàng Trời, Người, A tu la trong thế giới đều nên cúng dường; nên biết chỗ ấy chính là tháp Phật, cần được tôn kính, đảnh lễ, đi nhiễu và tung rải các loại hoa hương để cúng dường.

III. Ý kiến:

Bố thí tài vật (ngoại tài) tương đối dễ thực hiện, nhưng Bố thí thân mạng (nội tài) thì thật khó trong mọi thứ khó làm. Thực hiện Bố thí như thế phải là những vị đã ra ngoài mọi sự chấp thủ tưởng ngã, hay những vị đã chứng đạt Thật tại Vô tướng; đây là nhận định trên sự thật. Tuy nhiên, tại đoạn này nêu lên sự kiện Bố thí thân mạng với mục đích muốn đề cao Pháp thí hay đề cao Trí tuệ Bát nhã. Bởi lẽ, trọng tâm để chứng nhập Thật tại Vô tướng phải là thứ Trí tuệ rời tất cả tưởng ngã, chứ không phải là nội dung việc làm hay sự kiện khó làm.

- Đề cao Trí tuệ Bát nhã (Kim Cang) là đề cao ý nghĩa xả bỏ tham ái, chấp thủ mọi tưởng ngã để đi vào Vô trụ Niết bàn và tán thán Phước đức người thọ trì kinh Kim Cang là tán thán Phước đức giải thoát các lậu hoặc, an trú Thật tại Vô tướng.

- Kinh Kim Cang (Bát nhã) là giáo lý trình bày rốt ráo về Tuệ uẩn, vì thế, chỉ có thể giới thiệu với ai có quá trình tu tập Giới Định Tuệ căn bản. Đây là những vị thượng căn thượng trí, với những vị này mới có thể tin hiểu, thọ trì, phát triển và thành tựu Trí tuệ Bát nhã.

Với những người ngoại đạo hay những người mới bước vào đạo Phật thì hẳn nhiên thiếu Nhân duyên để nghe kinh Kim Cang này. Đây cũng là tinh thần tùy duyên hóa độ (khế cơ) nhất quán giữa Nam tạng và Bắc tạng.

- Nơi nào có kinh Kim Cang thì nơi đó được xem là thờ đức Phật, cho nên hàng Trời, Người, A tu la cần nên cung kính cúng dường… Đây là ý nghĩa nơi nào có Trí tuệ Bát nhã thì nơi đó hiện hữu đức Phật; vì thế, cần phải cung kính cúng dường… Trí tuệ Bát nhã ấy. Tại đây, cung kính cúng dường Trí tuệ Bát nhã không phải là những hình thức biểu hiện tín ngưỡng, mà thiết thực là sự học hiểu, hành trì Trí tuệ Vô ngã ấy.

Đoạn Thứ Mười Sáu

I. Âm: Năng tịnh Nghiệp chướng.

Phục thứ, Tu bồ đề! Nhược thiện nam tử, thiện nữ nhơn, thọ trì, độc tụng thử Kinh, nhược vi nhơn khinh tiện, thị nhơn tiên thế tội Nghiệp, ưng đọa ác đạo, dĩ kim thế nhơn khinh tiện cố, tiên thế tội nghiệp tắc vi tiêu diệt, đương đắc A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề. Tu bồ đề! Ngã niệm quá khứ vô lượng a tăng kỳ kiếp, ư Nhiên Đăng Phật tiền, đắc trị bát bách tứ thiên vạn ức na do tha chư Phật, tất giai cúng dường thừa sự vô không quá giả. Nhược phục hữu nhơn, ư hậu mạt thế năng thọ trì, độc tụng thử Kinh, sở đắc công đức, ư Ngã sở cúng dường chư Phật công đức, bách phần bất cập nhất, thiên vạn ức phần nãi chí toán số thí dụ sở bất năng cập.

Tu bồ đề! Nhược thiện nam tử, thiện nữ nhơn, ư hậu mạt thế, hữu thọ trì, độc tụng thử Kinh, sở đắc công đức, ngã nhược cụ thuyết giả, hoặc hữu nhơn văn, tâm tức cuồng loạn, hồ nghi bất tín. Tubồ đề! Đương tri thị Kinh nghĩa bất khả tư nghị, Quả báo diệc bất khả tư nghị.

II. Nghĩa: Làm sạch Nghiệp chướng.

Này nữa, Tu bồ đề! Bất cứ thiện nam hay thiện nữ nào thọ trì, độc tụng kinh Kim Cang này, nếu bị người khác khinh chê thì những tội ác đời trước của người ấy đáng phải đọa vào đường dữ, nhưng nhờ hiện tại bị người khinh chê, nên những tội ấy được tiêu diệt hết và sẽ được quả vị Vô thượng Chánh đẳng Chánhgiác. Này Tu bồ đề! Như Lai nhớ lại vô lượng vô số kiếp về trước, trước khi gặp đức Phật Nhiên Đăng, Như Lai đã từng gặp tám trăm bốn ngàn vạn ức vô số chư Phật. Đối với vị nào Như Lai cũng cúng dường hầu hạ chẳng hề thiếu sót. Nhưng vào thời mạt pháp sau này, nếu có người nào có khả năng thọ trì, độc tụng kinh Kim Cang này, công đức của người đó lớn hơn hàng trăm hàng ngàn vạn ức lần công đức của Như Lai đã phụng sự chư Phật; cho dù dùng toán học hay ví dụ cũng không thể diễn tả trọn được.

Này Tu bồ đề! Vào thời mạt pháp sau này, nếu có người nào có khả năng thọ trì, độc tụng kinh Kim Cang này, công đức của họ nếu Như Lai nói đủ, ắt sẽ có người nổi khùng hay nghi ngờ không tin. – Này Tu bồ đề! Phải nhận thức rằng, nghĩa lý kinh Kim Cang này không thể suy diễn cho hết, kết quả thọ trì kinh Kim Cang này cũng như thế, không thể nói nghĩ cho cùng.

III. Ý kiến:

- Thọ trì, độc tụng Kim Cang mà ác báo (Định nghiệp) tiêu diệt chính là ý nghĩa trực nhập hay an trú Thật tại Vô ngã. Chỉ khi an trú Thật tại Vô ngã, khi đó mới đoạn tận Nhân quả Nghiệp báo hữu lậu. Đây là hiệu năng độc đáo của kinh Kim Cang vậy.

- Đức Phật so sánh Phước đức của mình đã hầu hạ cúng dường tám mươi bốn tỉ đức Phật không bằng một phần trong vô lượng phần Phước đức của người thọ trì, độc tụng Kim Cang. Ý nghĩa này muốn nhấn mạnh rằng, con đường chứng đắc quả Phật phải là con đường Trí tuệ Bát nhã, con đường của sự đoạn tận tất cả mọi sự tham ái, chấp thủ; sự hầu hạ cúng dường dù được thực hiện nhiều bao nhiêu cũng chỉ là Phước đức hữu lậu càng dễ chìm sâu vào sanh tử. Cũng qua sự nhấn mạnh này còn mang ý nghĩa khuyến khích thính chúng hãy quay về nương tựa chính mình, nương tựa Pháp. Đây cũng là sự nhất quán trong giáo lý Phật giáo và cũng là tinh thần thiết thực rất nhân bản đầy Trí tuệ. Đồng thời, cũng là Bảo chứng để thức tỉnh những ai cho rằng, giáo lý Kim Cang là hý luận, xa rời giáo lý truyền thống.

- Đức Phật dạy rằng, nếu tán thán Phước đức của người học hiểu, hành trì… Kim Cang, ắt sẽ có những người nghi ngờ, điên loạn, đây là sự thật đã được ghi nhận ở Nikàya.

Nikàya ghi rằng: “Trong thời pháp đức Phật giảng về Vô ngã, có một số Tỳ kheo hoàn tục, một số khác bực tức đến độ xuất huyết”. Do dữ kiện này nên các kinh Nikàya thường lặp lại: “ …Pháp mà Thế Tôn chứng ngộ thì tế nhị, khó hiểu, khó thấy, chỉ có người trí mới trực nhận được…” các kinh Bắc truyền thì gọi: “…Nan tín chi Pháp”. Đây cũng là lý do tại sao đức Phật phân vân trước khi chuyển bánh xe Pháp vậy.

Đoạn Thứ Mười Bảy

I. Âm: Cứu cánh Vô ngã.

Nhĩ thời, Tu bồ đề bạch Phật ngôn: Thế Tôn! Thiện nam tử, thiện nữ nhơn phát A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề tâm vân hà ưng trụ? Vân hà hàng phục kỳ tâm? Phật cáo Tu bồ đề: Thiện nam tử, thiện nữ nhơn phát A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề tâm giả, đương sanh như thị tâm, ngã ưng diệt độ nhất thiết chúng sanh, diệt độ nhất thiết chúng sanh dĩ, nhi vô hữu nhất chúng sanh thật diệt độ giả. Hà dĩ cố? Tu bồ đề! Nhược Bồ tát hữu ngã tướng, nhơn tướng, chúng sanh tướng, thọ giả tướng tắc phi Bồ tát. Sở dĩ giả hà? Tu bồ đề! Thật vô hữu Pháp phát A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề tâm giả. Tu bồ đề! Ư ý vân hà? Như Lai ư Nhiên Đăng Phật sở, hữu Pháp đắc A nậu đa la Tam miệu TamBồ đề phủ? – Phất dã, Thế Tôn! Như Ngã giải Phật sở thuyết nghĩa, Phật ư Nhiên Đăng Phật sở, vô hữu Pháp đắc A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề.

Phật ngôn: Như thị, như thị! Tu bồ đề, thật vô hữu Pháp Như Lai đắc A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề. Tu bồ đề! Nhược hữu Pháp Như lai đắc

A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề giả, Nhiên Đăng Phật tắc bất dữ ngã thọ ký: “Nhữ ư lai thế đương đắc tác Phật, hiệu Thích ca Mâu ni”. Dĩ thật vô hữu Pháp đắc A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề, thị cố Nhiên Đăng Phật dữ ngã thọ ký, tác thị ngôn: “Nhữ ư lai thế đương đắc tác Phật, hiệu Thích ca Mâu ni”. Hà dĩ cố? Như Lai giả, tức chư pháp như nghĩa. Nhược hữu nhơn ngôn Như Lai đắc A nậuđa la Tam miệu Tam Bồ đề. Tu bồ đề! Thật vô hữu Pháp Phật đắc A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề.

Tu bồ đề! Như Lai sở đắc A nậu đa la Tam miệu Tam Bồ đề, ư thị trung vô thật vô hư, thị cố Như lai thuyết: Nhất thiết pháp giai thị Phật Pháp. Tu bồđề! Sở ngôn nhất thiết pháp giả, tức phi nhất thiết pháp, thị cố danh nhất thiết pháp. Tu bồ đề! Thí như nhơn thân Trường đại. Tu bồ đề ngôn: Thế Tôn! Như Lai thuyết nhơn thân Trường đại, tức vi phi đại thân, thị danh Đại thân.

- Tu bồ đề! Bồ tát diệc như thị. Nhược tác thị ngôn: Ngã đương diệt độ vô lượng chúng sanh, tắc bất danh Bồ tát. Hà dĩ cố? Tu bồ đề! Thật vô hữu Pháp danh vi Bồ tát; thị cố Phật thuyết nhất thiết pháp Vô ngã, vô nhơn, vô chúng sanh, vô thọ giả.

Tu bồ đề! Nhược Bồ tát tác thị ngôn: Ngã đương trang nghiêm Phật độ, thị bất danh Bồ tát. Hà dĩ cố? Như Lai thuyết trang nghiêm Phật độ giả, tức phi trang nghiêm, thị danh trang nghiêm. Tu bồđề! Nhược Bồ tát thông đạt Vô ngã pháp giả, Như Lai thuyết danh chân thị Bồ tát.

II. Nghĩa: Vô ngã là cứu cánh ( Niết bàn).

Lúc bấy giờ, Trưởng lão Tu bồ đề bạch đức Phật: Bạch Thế Tôn! Những thiện nam hay thiện nữ muốn phát tâm Vô thượng Bồ đề thì nên trú tâm vào đâu? Nên điều phục tâm như thế nào? - Đức Phật bảo Tubồ đề: Những thiện nam hay thiện nữ nào muốn phát tâm Vô thượng Bồ đề thì nên phát tâm như thế này: Ta phải đưa tất cả chúng sanh vào Niết bàn, nhưng khi tất cả chúng sanh đã vào Niết bàn vẫn không thấy có một chúng sanh nào đạt Niết bàn cả. Tại sao vậy? - Này Tu bồ đề! Vì một vị Bồ tát mà còn ý tưởng về ngã, nhơn, chúng sanh và thọ giả, thì không phải một vị Bồ tát đích thực. Tại sao vậy? Tu bồ đề: Bởi vì thật sự không có một Pháp gì được gọi là phát tâm Vô thượng Bồ đề cả. - Thầy nghĩ sao! Tu bồ đề? Khi xưa, tu với đức Phật Nhiên Đăng, Như Lai có đắc cái Pháp gọi là Vô thượng Bồ đề phải không? - Bạch Thế Tôn, quả thật không! Theo con hiểu lời Thế Tôn dạy, khi Ngài tu với đức Phật Nhiên Đăng, không có Pháp gì gọi là chứng đắc Vô thượng Bồ đề.

Đức Phật bảo: Đúng thế, này Tu bồ đề! Thật sự không có Pháp gì Như Lai chứng đắc Vô thượng Bồđề. Nếu như có Pháp gì gọi là Như Lai chứng đắc Vô thượng Bồ đề thì đức Phật Nhiên Đăng đã không thọ ký cho Như Lai rằng: “Sau này Ông sẽ thành Phật hiệu Thích ca Mâu ni”. Chính vì không có Pháp gì gọi là chứng đắc Vô thượng Bồ đề; vì thế, đức Phật Nhiên Đăng mới thọ ký cho Như Lai rằng: “Sau này Ông sẽ thành Phật hiệu Thích ca Mâu ni”. Vì sao vậy? - Vì Như Lai đích nghĩa là Chân như của các pháp. Nếu có ai nói Như Lai đắc Pháp Vô thượng Bồ đề thì người đó lầm. Bởi vì, này Tu bồ đề! Thật không có Pháp gì gọi là Như Lai chứng đắc Vô thượng Bồ đề. Tu bồ đề! Như Lai đắc Vô thượng Bồ đề, sự chứng đắc ấy không phải là thật có (thật), không phải là rỗng không (hư). Chính ý nghĩa này nên Như Lai tuyên bố rằng: Tất cả pháp đều là Phật Pháp. Tu bồ đề! Cái được gọi tất cả Pháp thật sự không phải tất cả pháp, nên mới được gọi là tất cả Pháp. Trưởng lão Tu bồ đề! Giả như có người thân thể Cao lớn…; Tu bồ đề liền thưa: Bạch Thế Tôn, Như Lai nói thân thể Cao lớn chẳng phải thân thể Cao lớn, nên mới nói là thân thể Cao lớn.

Tu bồ đề! Bồ tát thì phải như vậy. Bồ tát mà nói, Ta phải làm cho vô lượng chúng sanh chứng đắc Niết bàn, thì không phải là một vị Bồ tát. Tại sao như vậy? Này Tu bồ đề! Vì sự thật không có cái Pháp gọi là Bồ tát. Chính vì thế, nên Như Lai nói tất cả pháp là Vô ngã, vô nhơn, vô chúng sanh vô thọ giả. Này Tubồ đề! Nếu Bồ tát nói rằng: Ta phải trang nghiêm cõi Phật thì không phải là một vị Bồ tát. Vì sao vậy? Vì Như Lai nói trang nghiêm cõi Phật, chẳng phải trang nghiêm, nên mới nói là trang nghiêm. Tu bồ đề! Nếu Bồ tát thấu triệt về sự Vô ngã như thế, Như Lai mới nói vị ấy là một Bồ tát đích thực.

III. Ý kiến:

- Qua đoạn 15, 16 trên, đức Phật dạy rằng, Thật tánh, Thật tướng của các pháp, của hữu tình và của chư Phật chỉ là Một (vô sanh diệt). Thính chúng đang vướng mắc tướng ngã nghe như thế liền băn khoăn, bất an; do vậy, Ngài Tu bồ đề đặt lại vấn đề hàng phục tâm, để đức Phật dạy cách hàng phục tâm cho thính chúng. Tại đây khi trả lời, đức Phật trả lời khác với đoạn thứ ba ở trước; đức Phật dạy, Bồ tát phát tâm cầu quả vị Phật đà cần phải tỉnh thức để thấy rõ rằng, sự phát tâm đó không phải là Một pháp (hữu vi) trong vạn pháp, để thấy mình là một pháp đang cứu độ và chúng sanh là một pháp khác được cứu độ (thật thể phát tâm đó là Vô tánh, Vô tướng).

- Qua trên, một số thính chúng lại chấp thủ sâu hơn, nghĩ rằng pháp vốn không pháp thì đức Phật dựa vào đâu để chứng quả Phật? Dựa vào đâu để đức Phật Nhiên Đăng thọ ký cho Ngài? Đức Phật dạy rằng, sự kiện chứng đắc quả Phật là sự kiện đoạn tận chấp thủ ngã kiến (vô minh), cho nên kết quả chứng đắc quả vị này không có mặt năng đắc và sở đắc là bóng dáng do vô minh, ngã kiến dựng lên. Và cũng do đạt được kết quả Vô trú, Vô tướng đó, nên mới được đức Phật Nhiên Đăng thọ ký sẽ thành Phật hiệu là Thích ca Mâu ni.

- Đức Phật lại tiếp tục gỡ rối cho thính chúng về Như Lai và sự chứng ngộ của Như Lai. Đức Phật dạy, Như Lai là như tánh của các pháp. Sở dĩ các pháp được mệnh danh là thật, là hư là do cặp kính màu tưởng ngã gắn vào, nếu lấy cặp kính màu tưởng ngã đó ra khỏi các pháp, thì các pháp sẽ trở về với chính nó (như tánh Vô tánh). Các pháp ở ngoài vòng thật hư của tưởng ngã, đây là Pháp mà Như Lai chứng ngộ và là thật thể Như Lai vậy. (Pháp Như Lai chứng ngộ và thật thể Như Lai không hẳn là hai và cũng không hẳn là một).

- Với cái nhìn không chấp thủ thì Thật tướng Vô tướng các pháp sẽ xuất hiện, và với cái nhìn này thì tất cả các pháp là Pháp Phật. Đây là ý nghĩa mà các kinh (Nam tạng, Bắc tạng) thường dạy: “Khi tâm thanh tịnh thì thế giới thanh tịnh…”. Chính ý nghĩa này đã nói lên thái độ sống của những thành viên Phật giáo, thái độ tích cực dấn thân vào cuộc đời để chuyển hóa thế gian thành cõi thanh tịnh. Đây cũng là cơ sở để thức tỉnh những ai ngộ nhận cho rằng Phật giáo là bi quan yếm thế, xa lánh cuộc đời, thế gian.

- Thân khổng lồ (Trường đại) tại đây, là chỉ Pháp thân Bồ tát. Pháp thân Bồ tát vốn là như tánh của các pháp (Thật tại Vô tánh, Vô tướng), và chính vì thế mới đích thị là Pháp thân Bồ tát. Bởi vậy, Bồ tát cứu độ chúng sanh hay trang nghiêm cõi Phật (hành Lục độ) cần được tỉnh giác an trú Thật tại Vô ngã mới chân thật là một vị Bồ tát.

Đoạn Thứ Mười Tám

I. Âm: Nhất thể đồng quán.

Tu bồ đề! Ư ý vân hà? Như Lai hữu Nhục nhãn phủ?

- Như thị Thế Tôn! Như Lai hữu Nhục nhãn.

Tu bồ đề! Ư ý vân hà? Như Lai hữu Thiên nhãn phủ?

- Như thị Thế Tôn! Như Lai hữu Thiên nhãn.

Tu bồ đề! Ư ý vân hà? Như Lai hữu Tuệ nhãn phủ?

- Như thị Thế Tôn! Như Lai hữu Tuệ nhãn.

Tu bồ đề! Ư ý vân hà? Như Lai hữu Pháp nhãn phủ?

- Như thị Thế Tôn! Như Lai hữu Pháp nhãn.

Tu bồ đề! Ư ý vân hà? Như Lai hữu Phật nhãn phủ?

- Như thị Thế Tôn! Như Lai hữu Phật nhãn.

Tu bồ đề! Ư ý vân hà? Như Hằng hà trung sở hữu sa, Phật thuyết thị sa phủ?

- Như thị Thế Tôn! Như Lai thuyết thị sa. Tu bồ đề! Ư ý vân hà? Như nhất Hằng hà trung sở hữu sa, hữu như thị sa đẳng Hằng hà, thị chư Hằng hà sở hữu sa số Phật thế giới, như thị ninh vi đa phủ?

- Thậm đa, Thế Tôn!

Phật cáo Tu bồ đề: Nhĩ sở quốc độ trung; sở hữu chúng sanh, nhược can chủng tâm, Như Lai tất tri. Hà dĩ cố? Như Lai thuyết chư tâm giai vi phi tâm, thị danh vi tâm. Sở dĩ giả hà? Tu bồ đề! Quá khứ tâm bất khả đắc, hiện tại tâm bất khả đắc, vị lai tâm bất khả đắc.

II. Nghĩa: Cái nhìn nhất thể (thật thể).

Trưởng lão Tu bồ đề, Thầy nghĩ thế nào? Như Lai có mắt thịt phải không?

- Bạch Thế Tôn, đúng vậy! Như Lai có mắt thịt (Nhục nhãn).

Tu bồ đề, Thầy nghĩ thế nào? Như Lai có mắt trời phải không?

- Bạch Thế Tôn, đúng vậy! Như Lai có mắt trời (Thiên nhãn).

Tu bồ đề, Thầy nghĩ sao? Như Lai có mắt tuệ phải không?

- Bạch Thế Tôn, đúng vậy! Như Lai có mắt tuệ (Tuệ nhãn).

Tu bồ đề, Thầy nghĩ sao? Như Lai có mắt pháp phải không?

- Bạch Thế Tôn, đúng vậy! Như Lai có mắt pháp (Pháp nhãn).

Tu bồ đề, Thầy nghĩ thế nào? Như Lai có mắt Phật phải không?

- Bạch Thế Tôn, đúng thế! Như Lai có mắt Phật (Phật nhãn).

Tu bồ đề, Thầy nghĩ thế nào? Cát trong sông Hằng, Như Lai cũng nói là cát phải không?

- Bạch Thế Tôn, đúng vậy! Như Lai nói là cát.

Tu bồ đề, Thầy nghĩ thế nào? Giả sử có bao nhiêu cát trong sông Hằng thì có bấy nhiêu sông Hằng, vậy cõi Phật bằng số cát của tất cả những sông Hằng ấy có nhiều hay không?

- Bạch Thế Tôn, quả rất nhiều!

Đức Phật bảo Tu bồ đề: Có bao nhiêu tâm tưởng của tất cả chúng sanh trong các cõi Phật nói trên, Như Lai đều biết rõ. Tại sao như vậy? Vì Như Lai nói tất cả tâm tưởng ấy không phải tâm tưởng, thế nên Như Lai nói là tâm tưởng. Vì sao vậy? - Này Tu bồ đề! Bởi vì tâm tưởng quá khứ không thể nắm bắt được, tâm tưởng hiện tại không thể nắm bắt được và tâm tưởng vị lai cũng không thể nắm bắt được.

III. Ý kiến:

- Nghĩa của năm thứ mắt:

1. Nhục nhãn: Mắt của loài người, với cái thấy có giới hạn và bị ngăn ngại bởi các vật thể, và bóng tối.

2. Thiên nhãn: Mắt của chư Thiên, với cái thấy ngược lại với con người. Nhục nhãn và Thiên nhãn, tựu trung là hai cái thấy hình sắc các đối tượng.

3. Tuệ nhãn: Tức Nhất thiết trí, là Trí tuệ thấy thật thể các pháp (thấy Vô ngã của các pháp).

4. Pháp nhãn: Tức Đạo chủng trí, là Trí tuệ thấy con đường tu tập giải thoát.

5. Phật nhãn: Tức Nhất thiết chủng trí, là Trí tuệ thấy Thể Tướng Dụng các pháp và thấy con đường giải thoát.

- Thính chúng lại băn khoăn, không hiểu đức Phật dùng mắt gì mà thấy được như tánh của các pháp? - Đức Phật dạy, đức Phật là vị có đủ năm thứ mắt, nên cái thấy của Ngài là cái thấy dung nhiếp toàn diện, cái thấy như tánh các pháp từ cõi sanh tử đến cõi Phật là Vô ngã.

- Đức Phật có đủ năm thứ mắt là ý nghĩa đức Phật có đủ hết thảy cái thấy. Nói khác hơn, đức Phật không có một cái thấy chấp thủ tướng ngã nào cả, hay chỉ có một cái thấy mà nội dung thấy ấy là Vô ngã (Trí tuệ Bát nhã).

- Đức Phật biết rõ tâm tưởng của chúng sanh trong pháp giới là biết rõ tất cả đều do Duyên sinh, tất cả đều Vô ngã; biết rõ tất cả tâm tưởng quá khứ, hiện tại và vị lai đều do Duyên sinh, đều Vô ngã. Đây là sự thật muôn thuở của pháp giới, không thể khác hơn. Trí tuệ đức Phật chính là Trí tuệ thể nhập Thật tại Vô ngã này đây.

Đoạn Thứ Mười Chín

I. Âm: Pháp giới thông hoá.

- Tu bồ đề, ư ý vân hà? Nhược hữu nhơn mãn tam thiên đại thiên thế giới thất bảo, dĩ dụng Bố thí, thị nhơn dĩ thị Nhân duyên đắc Phước đa phủ?

- Như thị Thế Tôn! Thử nhơn dĩ thị Nhân duyên đắc Phước thậm đa.

- Tu bồ đề! Nhược Phước đức hữu thật, Như Lai bất thuyết đắc Phước đức đa, dĩ Phước đức vô cố, Như Lai thuyết đắc Phước đức đa.

II. Nghĩa: Pháp giới thông suốt.

- Trưởng lão Tu bồ đề, Thầy nghĩ thế nào? Giả sử có người đem bảy thứ châu báu chất đầy thế giới tam thiên đại thiên này để Bố thí, do Nhân duyên này, người đó có Phước đức nhiều không?

- Bạch Thế Tôn, đúng vậy; do Nhân duyên này người đó được Phước đức rất nhiều.

- Này Tu bồ đề! Nếu Phước đức đó có thật thì

Như Lai sẽ không nói được Phước đức nhiều, do vì Phước đức ấy vốn không phải Phước đức, nên Như Lai mới nói được Phước đức nhiều.

III. Ý kiến:

- Đến đây, đức Phật lại khuyến khích thính chúng hãy dấn thân thực hiện Lục độ với tinh thần mà Ngài đã dạy (Vô trụ, Vô tướng) thì Thật tại như thật sẽ hiển lộ.

- Phước đức nhiều là ý nghĩa Phước đức vô hạn lượng. Nếu Phước đức có thật (hữu ngã) thì có hạn lượng, không thể gọi là nhiều. Chính vì Phước đức không thật có (Vô ngã), nên đức Phật mới gọi Phước đức nhiều là vậy.

Như thế, nếu tác tâm hữu ngã trên Lục độ thì sẽ rơi vào Nhân quả hữu lậu, rơi vào sanh tử. Trái lại, nếu tác tâm Vô ngã thì Lục độ sẽ là Lục Ba la mật và Phước đức sẽ là vô lượng vô biên. Đây chính là Phước đức của sự giải thoát, Phước đức của quả vị Phật hay Phước đức của một đức Phật.

Đoạn Thứ Hai Mươi

I. Âm: Ly sắc, ly tướng.

Tu bồ đề, ư ý vân hà? Phật khả dĩ cụ túc sắc thân kiến phủ?

- Phất dã, Thế Tôn! Như Lai bất ưng dĩ cụ túc sắc thân kiến. Hà dĩ cố? Như Lai thuyết cụ túc sắc thân, tức phi cụ túc sắc thân, thị danh cụ túc sắc thân.

Tu bồ đề, ư ý vân hà? Như Lai khả dĩ cụ túc chư tướng kiến phủ?

- Phất dã, Thế Tôn! Như Lai bất ưng dĩ cụ túc chư tướng kiến. Hà dĩ cố? Như Lai thuyết chư tướng cụ túc, tức phi cụ túc, thị danh chư tướng cụ túc.