Bồ Đề Chánh Đạo Bồ Tát Giới Luận

M2. Không giúp diệt trừ sự khổ (vi phạm thứ ba mươi sáu)

Kệ nói: “Không giúp người khác đang bị khổ”

Giới văn (tiếp theo): Trường hợp gặp người nghèo khổ, cũng tương tự như vậy.

Trong trường hợp này, vi phạm hoặc không vi phạm, nhiễm ô hoặc không nhiễm ô, giống như trường hợp “Không giúp đỡ người bệnh” đã nói ở trên. Tương tự, hoàn cảnh cùng phương tiện giúp đỡ sự khổ, tất cả đều giống như trên.

L2. Không giúp diệt trừ nguyên nhân sự khổ (vi phạm thứ ba mươi bảy)

Kệ nói: “Thấy người phóng dật, không can gián”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, thấy có chúng sinh vì tham lợi đời này hoặc đời sau mà làm những việc phi lý, vì tâm hiềm hận, hoặc giận dỗi, không chịu nói cho họ biết lẽ phải, đây gọi là vi phạm nhiễm ô học xứ Bồ tát; nếu vì lười biếng nhút nhát mà không nói, thì gọi là vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: hoặc không biết; hoặc không có sức lực; hoặc đã nhờ người khác nói cho họ biết; hoặc đối phương là người có trí tuệ, có thể tự sửa đổi; hoặc đối phương có bạn lành khuyên răn, nhắc nhở; hoặc muốn dùng phương tiện này để điều phục đối phương, như phần trên đã nói qua; hoặc biết nếu nói lẽ phải, đối phương sẽ khởi tâm hiềm hận, chửi rủa; hoặc biết đối phương sẽ hiểu sai lệch ý nghĩa của mình; hoặc biết đối phương đối với mình không có tâm ưa thích kính trọng; hoặc biết đối phương tính tình ương ngạnh, không biết phục thiện. Trong những trường hợp này, không nói, không phạm.

Nếu như Bồ tát thấy có hữu tình, vì tham lợi đời này đời sau, mà làm những việc phi lý, Bồ tát vì tâm hiềm hận, hoặc giận dỗi, không chịu nói lẽ phải cho họ biết, đây là vi phạm nhiễm ô. Nếu như vì lười biếng, nhút nhát mà không nói, thì vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: <a> Nhân vì tự thân: (1) tự mình không biết phải nói gì, (2) đã nhờ người khác nói cho đối phương biết. Tuy không khuyên nhắc, cũng không vi phạm. <b> Nhân vì hoàn cảnh: (1) biết đối phương có đủ trí tuệ, có thể tự sửa đổi, (2) hoặc đối phương có bạn lành khuyên răn nhắc nhở, (3) hoặc biết nếu nói lẽ phải, đối phương sẽ khởi tâm hiềm hận, hoặc chửi rủa, hoặc hiểu sai lệch ý nghĩa của mình, (4) hoặc biết người đó tính tình ương ngạnh, không biết kính trọng lẽ phải. Tuy không khuyên nhắc, cũng không vi phạm. <c> Nhân vì tùy nghi: muốn dùng phương tiện này để điều phục đối phương, như phần trên đã nói qua. Tuy không khuyên nhắc, cũng không vi phạm.

J2. Biệt tướng. Có hai phần:

K1. Không làm lợi ích. Có sáu phần:

L1. Không biết báo ơn (vi phạm thứ ba mươi tám)

Kệ nói: “Không biết báo đáp người có ơn”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, đối với chúng sinh có ơn với mình, không biết, không hiểu ơn huệ của họ, ôm lòng hiềm hận, không chịu trong hiện đời tìm cách báo ơn đúng pháp, đây gọi là vi phạm nhiễm ô học xứ Bồ tát; nếu vì lười biếng, nhút nhát mà không báo ơn, đây gọi là vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: hoặc tuy đã tìm đủ mọi cách, nhưng vẫn không đủ khả năng để báo đáp; hoặc muốn dùng phương tiện này để điều phục đối phương, như phần trên đã nói qua; hoặc muốn báo ơn, nhưng đối phương không nhận. Trong những trường hợp này đều không phạm.

Bồ tát đối với hữu tình có ơn với mình, không biết, không hiểu ơn huệ của họ, ôm lòng hiềm hận, không chịu trong đời này tìm cách báo ơn đúng pháp, đây là vi phạm nhiễm ô. Nếu vì lười biếng nhút nhát mà không báo đáp, thì vi phạm không nhiễm ô. “Không biết ân huệ”, nghĩa là không muốn báo ơn, “không hiểu ân huệ”, nghĩa là không nhớ nghĩ đến ân huệ, “báo ơn đúng pháp”, nghĩa là nếu không thể dùng số lượng nhiều hơn, thì phải dùng số lượng bằng hoặc ít hơn để báo đáp.

Những trường hợp không phạm: <a> nhân vì tự thân: dù đã nỗ lực báo đáp, nhưng không đủ năng lực, như vậy, tuy không báo đáp cũng không vi phạm; <b> nhân vì hoàn cảnh: dù muốn báo đáp, nhưng người ơn không thọ nhận, như vậy, tuy không báo đáp cũng không vi phạm.

L2. Không an ủi người sầu khổ (vi phạm thứ ba mươi chín)

Kệ nói: “Thấy người sầu khổ, không an ủi”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, thấy có chúng sinh sầu não vì đang bị lâm vào cảnh khổ, như mất mát tiền của, xa lìa người thân, hoặc đang bị thất nghiệp, v.v..., vì lòng hiềm hận, không chịu đến tìm cách an ủi, giúp đỡ họ, đây gọi là vi phạm nhiễm ô học xứ Bồ tát; nếu vì lười biếng, nhút nhát mà không đến an ủi, giúp đỡ, đây gọi là vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm, như trong điều giới “Không giúp đỡ người bệnh” đã nói qua.

Nếu như Bồ tát thấy các hữu tình đang sầu khổ vì bị mất mát tiền của, quyến thuộc, hoặc lâm vào cảnh hoạn nạn, vì lòng hiềm hận không chịu đến an ủi, đây là vi phạm nhiễm ô; nếu vì lười biếng, nhút nhát mà không đến an ủi, thì vi phạm không nhiễm ô. Những trường hợp không phạm cũng giống như điều giới “Không làm lợi ích” ở trên.

L3. Không cứu giúp người nghèo khổ (vi phạm thứ bốn mươi)

Kệ nói: “Người đến cầu xin, không bố thí”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, có sẵn thức ăn, vật dụng, v.v..., thấy có chúng sinh đến cầu xin, vì lòng hiềm hận, giận dỗi mà không chịu bố thí cho họ, đây gọi là vi phạm nhiễm ô học xứ Bồ tát; nếu vì lười biếng, nhút nhát, buông lung mà không bố thí, thì gọi là vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: hiện tại không có của cải, vật dụng để bố thí; hoặc đối phương đòi hỏi những vật phi pháp, hoặc những vật không thích nghi; hoặc muốn dùng phương tiện này để điều phục đối phương, như phần trên đã nói qua; hoặc kẻ đến xin là kẻ phạm pháp; hoặc tuân theo quy chế của tăng đoàn, cho nên không bố thí. Trong những trường hợp này đều không phạm.

Nghĩa là nếu Bồ tát có sẵn thực phẩm, vật dụng, thấy có chúng sinh đến xin thực phẩm, v.v..., vì ôm lòng hiềm hận, giận dỗi, mà không chịu bố thí, đây là vi phạm nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: <a> Nhân vì tự thân: hiện tại không có vật dụng để bố thí, tuy không bố thí cũng không vi phạm. <b> Nhân vì vật dụng: (1) vật dụng phi pháp, nghĩa là có thể đem đến những phiền toái trong hiện tại và vị lai, (2) vật dụng không thích nghi, nghĩa là vật dụng đó không thích hợp với người xin, tuy không bố thí cũng không vi phạm. <c> Nhân vì tùy nghi: (1) muốn dùng phương tiện này để điều phục đối phương, (2) người đến xin là kẻ vi phạm luật pháp quốc gia, vì muốn tuân mệnh nhà cầm quyền, (3) hộ trì quy chế của tăng đoàn, tuy không bố thí cũng không vi phạm.

L4. Không khéo chế ngự đệ tử (vi phạm thứ bốn mươi mốt)

Kệ nói: “Không làm lợi ích cho đệ tử”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, chăm sóc đệ tử, vì lòng hiềm hận, không chịu tùy thời mà dạy dỗ cho họ Chánh pháp, hoặc khuyên răn họ. Tuy biết đệ tử thiếu thốn, nhưng lại không chịu đến các tín đồ để quyên góp thực phẩm, quần áo, thuốc men, cùng các vật dụng cần thiết để cung cấp cho họ, đây gọi là vi phạm nhiễm ô học xứ của Bồ tát; nếu vì lười biếng, nhút nhát, buông lung mà không chịu dạy bảo, khuyên răn, không chịu cung cấp đồ dùng cần thiết cho họ, đây gọi là vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: hoặc muốn dùng phương tiện này để điều phục đệ tử, như phần trên đã nói qua; hoặc tuân theo quy chế của tăng đoàn; hoặc đang có bệnh; hoặc không có sức lực; hoặc đã nhờ người khác dạy bảo, chăm sóc; hoặc biết đệ tử là người có phước báo lớn, có thể tự cầu xin thực phẩm, quần áo, v.v...; hoặc đã chỉ bảo tất cả những điều cần phải chỉ bảo; hoặc biết đối phương vốn là ngoại đạo, lẫn lộn vào đám đệ tử để nghe trộm pháp, bổn tính khó dạy khó bảo. Trong những trường hợp này, không dạy bảo, không cung cấp, đều không phạm.

Nếu như Bồ tát nuôi dạy đệ tử, vì tâm hiềm hận, không chịu tùy thời dạy dỗ cho họ chánh pháp, hoặc khuyên răn họ, biết đệ tử đang thiếu thốn, nhưng lại không chịu đến các vị trưởng giả, cư sĩ, bà la môn có tín tâm, đúng như pháp quyên góp quần áo, thực phẩm, thuốc men, cùng các vật dụng cần thiết để cung cấp cho họ, đây là vi phạm nhiễm ô; nếu vì lười biếng, nhút nhát hoặc phóng dật mà không dạy dỗ, khuyên răn, quyên góp, thì vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: <a> Nhân vì tự thân: (1) bị bệnh không sức lực, không thể dạy dỗ, v.v..., (2) đã nhờ người khác có sức lực dạy dỗ, ..., tuy không dạy dỗ cũng không vi phạm. <b> Nhân vì tùy nghi: (1) dùng sự không dạy dỗ, v.v..., làm phương tiện để điều phục đối phương, như phần trên đã nói qua, (2) hộ trì quy chế của tăng đoàn, ..., tuy không dạy dỗ, v.v..., cũng không vi phạm. <c> Nhân vì hoàn cảnh: (1) biết đệ tử được nhiều người quen biết, có phước báo lớn, có thể tự cầu thực phẩm, v.v..., (2) đã tùy sự hiểu biết của mình, dạy dỗ, khuyên nhắc họ những điều hay lẽ phải, (3) biết có những ngoại đạo đang trà trộn trong đại chúng để nghe trộm pháp, không thể điều phục, tuy không dạy dỗ cũng không vi phạm.

L5. Không tùy thuận người khác (vi phạm thứ bốn mươi hai)

Kệ nói: “Không thể tùy thuận theo người khác”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, vì lòng hiềm hận, không chịu tùy thuận người khác, đây gọi là vi phạm nhiễm ô học xứ Bồ tát; nếu vì lười biếng, nhút nhát, buông lung mà không tùy thuận, thì gọi là vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: hoặc đối phương muốn làm những việc phi pháp; hoặc đang có bệnh; hoặc không có sức lực; hoặc tuân theo quy chế của tăng đoàn; hoặc việc họ muốn làm tuy hợp nghi, nhưng nhiều người khác lại không chấp nhận; hoặc muốn hàng phục ngoại đạo tà ác; hoặc muốn dùng phương tiện này để điều phục đối phương, như phần trên đã nói qua. Trong những trường hợp này đều không phạm.

Nếu Bồ tát, đối với hữu tình, không chịu tùy thuận họ, đây là vi phạm. Nhiễm ô hay không, tương tự như đã bàn ở trên.

Những trường hợp không phạm: <a> Nhân vì tự thân: bị bệnh, không có sức lực. Tuy không tùy thuận cũng không vi phạm. <b> Nhân vì tùy nghi: (1) đối phương muốn làm những điều không nên, sau này sẽ làm hại đến họ, hoặc hại đến mình, (2) đối phương muốn làm những điều không nên, mà nhiều người khác cũng không muốn không thích, vì không muốn cho đám đông khởi lòng hiềm hận, (3) vì muốn hộ trì quy chế của tăng đoàn, (4) vì muốn hàng phục bọn ngoại đạo ác, (5) vì muốn dùng phương tiện này để điều phục đối phương, như phần trên đã nói qua, tuy không tùy thuận cũng không vi phạm.

L6. Không tán thán người có đức (vi phạm thứ bốn mươi ba)

Kệ nói: “Thấy người có đức, không tán dương”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, ôm lòng hiềm hận, thấy người khác thực sự có đức hạnh mà không chịu đề cao, thấy người khác thực sự có tiếng tốt mà không chịu ca tụng, thấy người khác thực sự nói lời hay đẹp mà không chịu khen ngợi, đây gọi là vi phạm nhiễm ô học xứ Bồ tát; nếu vì lười biếng, nhút nhát mà không đề cao, ca tụng, khen ngợi, thì gọi là vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: hoặc biết đối phương là người không thích được khen, vì muốn giữ ý cho họ nên không khen; hoặc đang có bệnh; hoặc không có sức lực; hoặc muốn dùng phương tiện này để điều phục đối phương, như phần trên đã nói qua; hoặc tuân theo quy chế của tăng đoàn; hoặc biết nếu đề cao, ca tụng, khen ngợi, sẽ làm cho đối phương sinh tâm kiêu mạn, hoặc các tính xấu khác, vì muốn đề phòng những sự việc như vậy nên không đề cao, v.v...; hoặc biết việc làm của đối phương hình như có công đức, nhưng thật sự không phải công đức, hoặc danh tiếng của họ hình như là tốt, nhưng thực sự không phải tốt, hoặc lời nói của họ nghe có vẻ hay đẹp, nhưng thực sự không phải hay đẹp; hoặc vì muốn hàng phục ngoại đạo; hoặc đang đợi cho đối phương hoàn tất công việc của họ, trước khi đề cao, ca tụng, khen ngợi. Trong những trường hợp này đều không phạm.

Nếu Bồ tát, thấy người khác thực sự có đức hạnh, hoặc được tiếng tốt, mà không chịu xưng dương, hoặc thấy họ thực sự nói lời hay đẹp, mà không chịu khen ngợi, đây là do tâm hiềm hận, hoặc lười biếng, nhút nhát, thì sẽ vi phạm nhiễm ô hay không nhiễm ô. Tất cả tội tướng, tương tự như đã nói ở phần trên.

Những trường hợp không phạm: <a> Nhân vì tự thân: (1) đang bị bệnh, không có sức lực, không thể khen ngợi, (2) hoặc đợi cho đối phương làm xong, nói xong, rồi mới khen ngợi, tuy không tán dương, cũng không vi phạm. <b> Nhân vì hoàn cảnh: (1) hoặc biết đối phương là người khiêm hạ, không thích được tán dương, vì muốn giữ ý cho họ, tuy không tán dương, cũng không vi phạm. <c> Nhân vì lời nói: (1) hoặc biết đối phương, có vẻ như có đức hạnh, nhưng thực sự không phải đức hạnh, có vẻ như tiếng tốt, nhưng thực sự không phải tiếng tốt, có vẻ như nói lời hay đẹp, nhưng thực sự không hay đẹp, tuy không tán dương, cũng không vi phạm. <d> Nhân vì tùy nghi: (1) dùng sự không tán dương làm phương tiện để điều phục đối phương, như phần trên đã nói qua, (2) hộ trì quy chế của tăng đoàn, (3) biết rằng nếu tán thán, khen ngợi, đối phương sẽ sinh tâm tạp nhiễm, kiêu ngạo, v.v..., vì muốn ngừa những lỗi lầm này, (4) vì muốn hàng phục bọn ngoại đạo ác, tuy không tán dương, cũng không vi phạm.

K2. Không điều phục. Có hai phần:

L1. Đối với việc phi pháp, không chịu dùng uy đức chiết phục (vi phạm thứ bốn mươi bốn)

Kệ nói: “Không tùy nhân duyên mà điều phục”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, thấy có chúng sinh cần phải quở trách, cần phải trị phạt, cần phải trục xuất, nhưng vì tâm thiên vị, không chịu quở trách, hoặc tuy quở trách, nhưng không trị phạt, hoặc tuy trị phạt, nhưng không trục xuất, đây gọi là vi phạm nhiễm ô học xứ Bồ tát; nếu vì lười biếng, nhút nhát, buông lung mà không chịu quở trách, trị phạt, trục xuất, thì gọi là vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: hoặc biết đối phương không thể sửa đổi, nói không chịu nghe, ưa nói lời thô tục, tính hay hiềm thù; hoặc đang chờ cơ hội thích hợp; hoặc biết những sự việc này sẽ đưa đến sự đấu tranh, kiện tụng; hoặc biết do đây sẽ làm náo loạn, hoặc đưa đến sự đổ vỡ của tăng đoàn; hoặc biết đối phương tính tình không gian dối, tự họ sửa đổi nhanh chóng, cho nên không quở trách, trị phạt. Trong những trường hợp này đều không phạm.

Nếu Bồ tát, thấy có hữu tình, cần phải quở trách, trừng phạt, trục xuất, nhưng vì tâm thiên vị, không chịu quở trách, hoặc tuy quở trách, nhưng không trừng phạt, hoặc tuy trừng phạt, nhưng không trục xuất, đây là vi phạm nhiễm ô; nếu như vì lười biếng, nhút nhát, hoặc phóng dật mà không quở trách, v.v..., thì vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: <a> Nhân vì tự thân: đang đợi cơ hội thích hợp, tuy không quở trách, nhẫn đến trục xuất, cũng không vi phạm. <b> Nhân vì hoàn cảnh: (1) biết đối phương không thể sửa đổi, nói không chịu nghe, ưa nói lời thô tục, tính hay hiềm thù, (2) biết đối phương là người biết hổ thẹn, biết tự sửa đổi mau chóng; tuy không quở trách, nhẫn đến trục xuất, cũng không vi phạm. <c> Nhân vì tùy nghi: biết rằng nếu như quở trách, v.v..., sẽ đưa đến sự đấu tranh, kiện tụng, hoặc sẽ đưa đến sự đổ vỡ của tăng đoàn, vì muốn ngăn ngừa những sự kiện này, tuy không quở trách, nhẫn đến không trục xuất, cũng không vi phạm. “Đấu tranh, kiện tụng”, như ngài Trác Long nói: “Việc đầu là nói tổng quát, hai việc sau là nói riêng biệt. Mạ lỵ nhau, cáo tố nhau, dẫn đến kiện tụng”.

L2. Đối với việc trái ngược Thánh giáo, không chịu điều phục (vi phạm thứ bốn mươi lăm)

Kệ nói: “Không hiện thần thông để nhiếp phục”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, thành tựu các loại thần thông biến hiện, đối với các chúng sinh cần phải dùng sự khủng bố để cải đổi họ thì phải nên khủng bố, cần phải dùng phương pháp dẫn dụ để cải đổi họ thì phải nên dẫn dụ, thế nhưng Bồ tát không muốn nhân vì dùng thần lực thí chủ sẽ cúng dường mình nhiều hơn, cho nên không dùng thần lực để hàng phục, dẫn dắt đối phương, đây gọi là vi phạm không nhiễm ô học xứ Bồ tát.

Những trường hợp không phạm: hoặc biết đối phương là kẻ chấp trước vào tà thuật; hoặc sợ nhân đây ngoại đạo sẽ hủy báng Phật pháp, tăng trưởng tà kiến, cho nên không hiện thần thông để nhiếp phục đối phương. Trong những trường hợp này đều không phạm.

Lại nữa, trong tất cả các trường hợp đều không phạm, nếu: hoặc thần kinh hoàn toàn thác loạn; hoặc bị sự khổ não bức bách đến cực điểm; hoặc chưa hề thọ qua giới luật của Bồ tát.

Nếu Bồ tát thành tựu đầy đủ các loại thần thông, biến hiện uy lực, đối với các hữu tình cần phải dùng sự khủng bố để họ sửa đổi thì phải nên khủng bố, cần phải dùng phương pháp dẫn dụ để họ sửa đổi thì phải nên dẫn dụ, thấy người trong đạo không nghiêm trì giới luật, khó mà tiêu của bố thí, nếu như không dùng thần thông để khủng bố hoặc dẫn dụ, để cho họ khỏi thọ nhận của tín thí một cách vô ích như vậy, đây gọi là vi phạm không nhiễm ô. Trong hai bộ sớ giải của Giới Nhị Thập Tụng có chỗ cho rằng đây là vi phạm nhiễm ô, e rằng có sự nhầm lẫn.

Trường hợp không phạm: nếu có ác ngoại đạo chấp trước vào tà thuật, phỉ báng thần thông là ma thuật, thuốc tà, lúc đó không hiện thần thông để khủng bố, dẫn dụ, cũng không vi phạm.

Tân Sớ nói: “Hai điều vi phạm vừa thuật ở trên, đều có thể hủy hoại giới nhiêu ích hữu tình.”

Tiếp theo, kệ nói:

Đầy đủ tâm bi và tâm từ,

Cùng với tâm thiện, đều không phạm.

Điều này có nghĩa là phần trên nói về trường hợp khai, giá của các điều giới, nếu dùng tâm bi thương xót hữu tình, hoặc dùng tâm từ làm lợi ích hữu tình, hoặc dùng phương tiện để điều phục người khác, để họ xa lìa nẻo ác, quay về đường lành, những trường hợp như vậy, đều không vi phạm. Ngài Bồ Đề Hiền nói rằng chữ “cùng” trong bài kệ trên có thể bao hàm các nghĩa “nếu tâm cực kỳ phiền não, hoặc bị sự khổ bức bách, hoặc trong lúc đang ngủ, hoặc cuồng loạn, tuy làm nhưng không vi phạm”. Hai nghĩa này, có thể bao hàm các ý nghĩa “nếu tâm cuồng loạn, nếu bị sự khổ bức bách, đều không vi phạm” trong Nhiếp Trạch Phần. Lại nữa, ngài Tịch Thọ Luận Sư nói: “Bài tụng này, như phần văn phía dưới có nói nếu như vì tâm tham mà phạm giới, thì không gọi là phạm”. Lối giải thích sau là đúng!!

Phần 12 F2. Hộ trì tâm tướng của hành giả

Phần trên nói về hai loại học xứ Bồ tát, rải rác trong các Kinh điển, Đức Phật đã y vào luật nghi giới, nhiếp thiện pháp giới, nhiêu ích hữu tình giới, tùy theo căn cơ của chúng sinh mà giảng nói; hiện nay, ngài Bồ tát Vô Trước trong pháp tạng ma đát lý ca của Bồ tát này, tống hợp tất cả lời Phật dạy, chứ không phải tự ngài chế định ra. Các vị Bồ tát, đối với học xứ này, phải nên khởi tâm tôn trọng, đem thái độ cực kỳ cung kính, siêng năng tu học.

Các vị Bồ tát, sau khi từ các bậc thầy thọ giới xong, trong tâm sẽ có đầy đủ ba loại ưa thích. Đối với học xứ, sinh khởi tâm cực kỳ tôn trọng cung kính; đối với những điều Đức Phật chế định, từ lúc bắt đầu học tập phải nên chuyên tâm tinh tấn, không được vi phạm. Ba loại ưa thích của Bồ tát là: (1) tâm lành thanh tịnh ưa thích cầu học, (2) ưa thích đạo Bồ đề, (3) ưa thích làm lợi lạc tất cả chúng sinh. Ba sự ưa thích này, các bộ sớ giải khác gọi là “học ba tụ giới”, thế nhưng, sự ưa thích thứ nhất là sự cầu học “ tự tính tam tụ giới”, còn hai sự ưa thích sau, vì cầu Đại Bồ đề cùng cầu làm lợi ích chúng sinh, mà siêng năng tu học. Lối giải thích này tương đối hợp lý.

Sau khi từ các bậc thầy thọ giới xong, sinh khởi tâm cực kỳ tôn trọng cung kính, từ lúc bắt đầu, chuyên tinh học tập không được vi phạm. Điều này giống như trong chương mười tám của Bồ Tát Địa nói: “Nếu chư Bồ tát, hiện tiền tự xưng mình là Bồ tát, thế nhưng, đối với sở học của Bồ tát, không chịu chân chính tu tập hành trì, phải biết người đó là Bồ tát tương tự, chứ không phải Bồ tát chân thực. Nếu chư Bồ tát, hiện tiền tự xưng mình là Bồ tát, đối với sở học của Bồ tát, chân chánh tu tập hành trì, phải biết người đó là Bồ tát chân thực”. Bởi thế, Bồ tát không nên nghĩ rằng: “Đối với học xứ Bồ tát, tuy phải nên chân chánh hành trì, thế nhưng nếu không chân chánh hành trì, cũng không phải là hạ liệt.”

Bồ tát phải nên nhớ nghĩ đến lời răn dạy của chư Phật, sau khi chánh thức thọ giới Bồ tát xong, phải nên y vào các hạnh lục độ, tứ nhiếp mà siêng năng tu học, tùy thuận lời dạy lý thú sâu rộng của Phật, đi theo con đường mà các bậc Giác ngộ trước đã đi, không nên đoái tưởng đến những lời dạy mông lung của những người không hiểu Thánh giáo, làm ngược ý nghĩa của Phật.

F3. Phương tiện làm cho người phạm giới khôi phục thanh tịnh

Các vị Bồ tát, từ lúc bắt đầu thọ giới, phải nên tinh chuyên học tập, không nên vi phạm. Giả sử nhân vì bốn duyên: vô tri, phóng dật, tạp nhiễm, không cung kính mà vi phạm, thì phải nên mau sám hối trừ diệt, làm khôi phục sự thanh tịnh.

Lại như Bồ tát, đối với học xứ có chỗ vi phạm, ngoại trừ tội tha thắng ra, tất cả đều bao gồm trong tội vi phạm, không giống như giới biệt giải thoát có nhiều loại tội tướng khác nhau. Nếu phạm tội vi phạm này, phải nên đối trước một hành giả Tiểu thừa hoặc Đại thừa có thể hiểu ý mình muốn nói, đúng theo giới pháp mà phát lộ sám hối. Nếu như ngay lúc đó không có hành giả Bồ tát, thì phải nên đối với một tỳ kheo hoặc tỳ kheo ni Tiểu thừa mà sám hối trừ diệt tội chướng, không nên đối với sa di, v.v..., mà sám hối, vì những vị sa di, v.v..., không phải là đối tượng mà người phạm tội có thể sám hối giới biệt giải thoát. Giả như người phạm giới là người xuất gia, hơn nữa, hiện tiền có người xuất gia khác để có thể sám hối, thì không nên đối với Bồ tát tại gia mà làm pháp sám hối trừ tội.

Nếu chư Bồ tát, dùng tâm phiền não bậc thượng phạm tội tha thắng, do đây bị mất tịnh giới luật nghi, thì phải nên như Luận Du Già nói: “Cần phải thọ lại”. Nhiếp Quyết Trạch Phần cũng nói: “Nếu có tâm muốn thọ lại để khôi phục sự thanh tịnh, thì nên thọ lại”. Tây Tạng có pháp sư nói: “Được thọ hai lần, sau đó không được thọ nữa”. Lại có pháp sư nói: “Đầu tiên thọ một lần, sau đó được thọ lại hai lần, sau ba lần thì không cho thọ thêm, do vì người phạm giới không còn tâm hổ thẹn nữa”. Giải thích ý nghĩa của chữ “thọ lại” như vậy, thực là phi lý. “Thọ lại” là đối với “thọ lần đầu” mà nói, nói “thọ lại”, không có nghĩa là sau đó sẽ không cho thọ nữa! Các thánh điển Ấn Độ đều chưa hề nói qua số lần thọ giới là bao nhiêu. Trát Mục Tra Sớ nói: “Giả sử do vì phiền não mà phạm tội cực trọng, sau khi đối với tăng đoàn làm pháp sám hối, do vì lòng ưa thích làm lợi ích hữu tình, phát Bồ đề tâm, và do vì lòng ưa thích thanh tịnh này, phải nên thọ lại. Nói thọ lại, không phải chỉ là hai lần. Đối với lần thọ giới đầu, gọi lần thọ giới sau là “thọ lại”.

Nếu dùng tâm phiền não bậc trung phạm tội tha thắng, trước hết phải nêu ra tên của điều giới mình đã phạm, nói lời như vầy: “Trưởng lão (hoặc Đại đức) nhất tâm niệm, tôi là Bồ tát ......, vi phạm pháp tỳ nại da của Bồ tát, đối với điều giới vừa nêu trên, phạm tội ác tác.” Những phần còn lại, cũng giống như pháp tỳ kheo phát lộ sám hối diệt trừ tội ác tác.

“Điều giới vừa nêu trên”, tức là nói tên của điều giới đã phạm, chẳng hạn như nói “tự khen mình”, hoặc nói “hủy báng người khác”. “Phần còn lại”, tức là chỗ phải nói thêm vào, như Cựu Sớ nói: “Các tội như vậy, tôi nay cung kính đối trước Trưởng lão phát lộ sám hối trừ diệt, không còn che dấu. Tôi nay phát lộ sám hối sẽ được an lạc, nếu không phát lộ sám hối sẽ không được an lạc. Vị trưởng lão hỏi: Ông nay có thấy tội mình không? Nên trả lời: Đã thấy. Lại hỏi: Sau này có thể hộ trì không? Trả lời: Như pháp như luật, cung kính hộ trì. Lần thứ hai, lần thứ ba, cũng nói như thế.” Lại nữa, Tân Sớ nói: “Đối với những tội đã phạm, lúc thấy biết nhớ nghĩ đến, phải nên như pháp như luật, khéo léo phụng trì.” Lại như trong các sớ khác, lúc hỏi “hộ trì hay không?”, chỉ nên trả lời “cung kính hộ trì”.

Lúc đó, uy nghi của người sám hối, như Tân Sớ nói: “Hướng về người chủ trì sám hối, chắp tay lễ bái, kế đến xuống phía dưới, quỳ gối chắp tay.”

Nếu như dùng tâm phiền não bậc hạ phạm tội tha thắng, cùng những tội vi phạm khác, phải nên đối trước một bổ đặc già la mà phát lộ sám hối. Tất cả nghi thức đều giống như trên. Nếu như không có một bổ đặc già la nào để có thể phát lộ sám hối, lúc đó Bồ tát nên dùng tâm thanh tịnh, tự khởi lòng thệ nguyện: “Con sẽ quyết định giữ gìn, tương lai rốt ráo không tái phạm”. Các ngài Tối Thắng Tử, v.v..., đều cho rằng đây là do lực gia bị của chư Phật, làm cho hành giả không còn vi phạm. Thế nhưng, đây không phải là ý nghĩa của Luận Du Già.

Lại nữa, Bồ Tát Giới Nhị Thập Tụng thâu nhiếp những nghĩa này lại như sau:

Thượng triền phạm giới, nên thọ lại,

Trung triền, nên đối ba người sám,

Các tội khác, đối một người sám,

Hoặc dùng tự tâm sám cũng được.

Ý nghĩa của hai câu sau là khi sám hối trừ diệt tội vi phạm, nhiễm ô hay không nhiễm ô, nếu như không có một bổ đặc già la hiện tiền, lúc đó Bồ tát nên dùng tâm thanh tịnh phát lời thệ nguyện, một lòng hổ thẹn, điều phục tịch tĩnh, không còn tái phạm, mà làm pháp sám hối trừ diệt. Đây cũng giống như đối với một bổ đặc già la mà làm pháp sám hối trừ diệt.

Ngài Tịch Thọ Luận Sư nói: “Tự tâm sám hối giống như đối một bổ đặc già la sám hối, đây là chỉ cho một phương tiện khác để sám hối khôi phục thanh tịnh, giống như lời văn của Luận nói: Nếu không có một bổ đặc già la ..., đã chứng tỏ điều này.”

Đây là gộp hai trường hợp phiền não bậc trung và bậc hạ lại mà nói.

Ngài Bồ Đề Hiền nói: “Dùng tâm phiền não bậc trung và hạ phạm tội tha thắng, cùng các tội vi phạm khác, ý nghĩa của sự sám hối khôi phục thanh tịnh, không thể luận chung với nhau. Nếu như dùng tâm phiền não bậc trung, hạ, phạm tội tha thắng, giả như hiện tiền không thể tìm được một, hoặc ba bổ đặc già la, cần phải đến nơi khác tìm cho được, còn như tội vi phạm, giả như hiện tiền không thể tìm được một bổ đặc già la, thì không cần phải đi tìm nơi khác, mà chỉ cần khởi tâm sám hối, tự thệ phòng hộ không tái phạm, lập tức sẽ khôi phục thanh tịnh. Đối tượng sám hối của tội vi phạm chưa có định chế, còn đối tượng sám hối cho hai tội kia thì có định chế. Nếu không phải vậy, sự chế định trong Luận cho rằng phải đối với ba, hoặc một bổ đặc già la để sám hối trừ tội, sẽ không hợp lý. Nếu không đủ số ba bổ đặc già la, sự sám hối sẽ không được thanh tịnh, huống là chỉ dùng tâm thệ nguyện phòng hộ không tái phạm để sám hối mà được khôi phục thanh tịnh! Bởi vì Bồ Tát Địa chưa nói rằng dùng tự tâm sám hối sẽ giống như hai trường hợp kia, cho nên nếu nói như trên là điều không hợp lý. Đúng lý phải nên nói như sau: Hai tội kia thì phát lộ sám hối với một người, còn tội vi phạm nhiễm ô không nhiễm ô, thì dùng tự tâm sám hối.” Điều này muốn nói, trong Bồ Tát Địa, hai tội dùng tâm phiền não bậc trung và hạ, phải đối với ba hoặc một người mà sám hối, còn các tội vi phạm, nếu hiện tiền không có một bổ đặc già la khác, thì có thể tự tâm sám hối.

Đoạn văn vừa nói trên đi ngược với ý nghĩa của Cựu sớ, sự thật không hợp lý. Bồ Tát Địa nói: “Nếu dùng tâm phiền não bậc hạ vi phạm tội tha thắng, cùng phạm các tội vi phạm, nên đối với một bổ đặc già la phát lộ sám hối, giống như phần trước. Nếu như không có một bổ đặc già la để phát lộ sám hối trừ tội, lúc đó Bồ tát dùng tâm thanh tịnh phát lòng tự thệ nguyện: Tôi quyết định giữ gìn, trong tương lai quyết sẽ không tái phạm. Nếu như vậy, sẽ được trừ tội, khôi phục sự thanh tịnh.”

Trong đây nói rõ phương tiện khôi phục thanh tịnh của sự phạm giới với tâm phiền não bậc hạ giống như những tội vi phạm khác. Hạ phẩm phiền não phạm giới nếu được như thế, thì trung phẩm phiền não phạm giới, đúng lý cũng phải giống như vậy. Do lòng ưa thích thanh tịnh, sau khi phạm giới, được khôi phục thanh tịnh, giữ gìn tương lai, không cho tái phạm. Đây là nghĩa chung cho sự “sau khi phạm giới được khôi phục thanh tịnh”.

Lại nữa, Bồ Tát Địa, tuy không có đoạn văn nào nói rằng “nếu tự tâm sám hối cũng sẽ giống như đối trước bổ đặc già la sám hối”, nhưng đã có bao hàm ý nghĩa này, chẳng hạn như Luận nói: “Nếu như hiện tiền không có bổ đặc già la để có thể làm pháp sám hối, thì nên khởi lòng tự thệ nguyện, quyết định giữ gìn, giống như đối trước một bổ đặc già la để sám hối khôi phục thanh tịnh”.

Lại có pháp sư cho rằng: “Nếu vi phạm nhiễm ô, giả như hiện tiền có bổ đặc già la để sám hối trừ diệt, thì phải nên đối trước người ấy làm pháp sám hối, còn nếu vi phạm không nhiễm ô, tuy hiện tiền có bổ đặc già la để sám hối, vẫn có thể tự tâm sám hối khôi phục thanh tịnh”. Lập luận như vậy, hoàn toàn phi lý, bởi vì trong Bồ Tát Địa không có phân ra như vậy. Đây có nghĩa là phạm tội do tâm phiền não bậc trung hoặc bậc hạ, cùng bốn mươi lăm tội vi phạm, nếu như hiện tiền có bổ đặc già la để có thể phát lộ sám hối, nhưng không chịu đối với họ sám hối, mà lại dùng pháp tự tâm sám hối, thì cũng không thể khôi phục sự thanh tịnh. Phải nên theo lời dạy của Luận mà thi hành. Bởi vì các tội vi phạm, nếu như có thể đối với một bổ đặc già la sám hối, thì dễ sinh tâm hổ thẹn, cho nên phải đối với họ mà làm pháp sám hối. Còn nếu không gặp, thì phải nên đối trước chư Phật Bồ tát mà sám hối. Như Giới Phẩm có nói: “Đối với tội đã phạm, phải nên thẩm xét kỹ lưỡng, thấy rõ lỗi lầm. Sau khi đã thẩm xét, thấy rõ lỗi lầm của mình, chỗ nào chưa phạm thì phải ghi nhớ, hộ trì không cho phạm, còn những tội đã phạm, phải nên đối trước chư Phật Bồ tát, hoặc các vị đồng tu mà phát lộ trừ diệt tội chướng.”

Chương mười bảy của Bồ Tát Địa nói: “Lại như chư Bồ tát, đối với tất cả lỗi lầm, tất cả vi phạm quá khứ hiện tại, dùng tâm ưa thích thanh tịnh điều nhu tùy thuận giới luật đã học, quán tưởng đang đối trước mười phương chư Phật Thế Tôn, chí thành phát lồ, sám hối cải đổi, lại cũng khuyên răn chỉ dẫn người khác phát lộ sám hối, như vậy thường thường phát lộ sám hối những điều giới đã phạm, tuy dùng ít sức lực, mà tất cả tội chướng đều được giải thoát.”

Học Tập Luận nói: “Trong mộng thấy mình đối trước Đức Hư Không Tạng Bồ tát phát lộ sám hối, đây là sự kiện thù thắng nhất, nghĩa là tất cả tội chướng nặng nhẹ của Bồ tát đều được tiêu trừ. Điều này giống như Ưu Ba Ly Sở Vấn Kinh nói: “Xá Lợi Tử! Bồ tát phạm tội nặng có hai loại. Đó là hai loại nào? Thứ nhất, do tâm sân mà phạm, thứ hai, do tâm si mà phạm. Xá Lợi Tử! Nếu có Bồ tát phạm tội nặng, phải nên đối với mười bổ đặc già la, dùng tâm thành thực, ân cần sám hối trừ tội. Lại có tội nặng, cần phải đối trước năm bổ đặc già la, ân cần sám hối trừ tội. Xá Lợi Tử! Nắm tay người nữ, đối xử ác độc, khởi tâm hại người khác, phải nên đối trước một hay hai bổ đặc già la mà phát lộ sám hối trừ diệt. Nếu Bồ tát phạm năm tội vô gián, hoặc tội do người nữ mà phạm, hoặc tội do dùng tay mà phạm, hoặc tội do đồng tử mà phạm, hoặc phạm tội đối với tháp miếu, đối với tăng đoàn, cùng phạm các tội khác, phải nên ở riêng một nơi, đối trước ba mươi lăm vị Phật, ngày đêm ân cần sám hối trừ diệt.”

Thế nhưng, nguyên bổn của Ưu Ba Ly Thỉnh Vấn Kinh dịch như sau: “Nếu phạm tội trọng, phải nên đối trước mười người, dùng tâm chân thực, ân trọng sám hối trừ diệt”. Nếu nói như vầy, rất là thỏa đáng. Nghĩa là như phần trước nói đến hai tội nặng, tội trước là do tâm sân mà phạm, phải nên đối trước mười người sám hối. Kế đến, Kinh nói: “Lại có tội nặng, cần phải đối trước năm người sám hối”, nghĩa là tội thứ hai là do tâm si mà phạm. Hơn nữa, Kinh lại nói: “Phạm tội nặng do nắm tay người nữ, phải nên đối trước năm người, phát lộ sám hối trừ diệt.” Nếu dịch như vậy, thực không thỏa đáng, bởi vì không phù hợp với điều Học Tập Luận nói rằng “phải đối trước một hay hai bổ đặc già la mà phát lộ sám hối trừ diệt”. Hơn nữa, lại còn trái ngược với ý nghĩa của Kinh cho rằng “phạm giới do tâm tham, tội tương đối nhẹ”. Lại nữa, bản cựu dịch của Học Tập Luận nói: “Ba tội nặng như nắm tay người nữ, v.v..., cần phải đối trước một, hay hai bổ đặc già la sám hối trừ tội”. Ở đây nói ba tội này là tội nặng, còn trong bản tân dịch lại nói là tội nhẹ. Bản tân dịch tương đối chính xác hơn. Lại nữa, trong Kinh này không có lời văn nói về tội của “khởi tâm hại người khác”, có lẽ là dịch văn còn thiếu sót, bởi vì trong Học Tập Luận có đoạn văn này. Lại nữa, phạm tội với tâm sân gọi là tội nặng, còn khởi tâm hại người khác thì gọi là tội nhẹ, đây cũng không có sự tương phản, bởi vì “khởi tâm hại người khác”, chỉ là khởi ý, chứ chưa thực sự làm tổn hại. Lại nữa, năm tội vô gián, gọi là tội nặng, phải nên đối trước ba mươi lăm vị Phật, ngày đêm sám hối trừ diệt, đây có nghĩa là tuy đã đối trước người khác ba lần sám hối tội đã phạm, thế nhưng vẫn chưa hoàn toàn trừ diệt được quả báo khổ đời sau.

Nhập Bồ Tát Hạnh nói:

Mỗi ngày, đêm ba thời,

Đọc tụng Kinh Tam Tụ,

Nương Phật, tâm Bồ đề,

Sám hối trừ chướng tội! (Phẩm thứ năm, kệ 98)

Như vậy, phương tiện khôi phục thanh tịnh, nghĩa là đối với các tội không phải là tội căn bổn, hoặc tội do cố ý, mà là các tội hoặc do vô ý, hoặc thiếu chánh tri mà phạm, thì cần phải đọc tụng Tam Tụ Sám Kinh, nương uy lực của chư Phật và tâm Bồ đề thì tất cả tội chướng đều trừ diệt. Ngài Trí Tuệ Sinh nói: “Tam tụ là sám hối, tùy hỷ và hồi hướng.” Nên biết đây gọi là phương tiện sám hối. Lại nữa, ngài Thiện Thiên nói: “Phật và tâm Bồ đề là uy lực để nương tựa, nghĩa là quy y Phật và phát tâm Bồ đề.” Học xứ của Bồ tát tuy vô lượng, thế nhưng phương pháp khôi phục thanh tịnh này, đặc biệt rất trọng yếu, nghĩa là ngoại trừ các tội cố ý phạm ra, tất cả các tội vi phạm khác đều có thể được khôi phục thanh tịnh.

Tuy sám hối các tội đã phạm trong quá khứ, nếu như không giữ gìn tương lai không tái phạm thì cũng khó mà thanh tịnh. Từ Thị Sư Tử Hống Kinh nói: “Này Từ Thị! Sau năm trăm năm, chánh pháp suy vi, có những người tự xưng là Bồ tát. Bọn họ không chịu giữ gìn nghiệp thân khẩu ý, phần nhiều phạm tội nặng, tạo tác nghiệp ác, nghĩ rằng chỉ cần sám hối thì tội được thanh tịnh, mà không chịu giữ gìn không cho tái phạm, hoặc tuy giữ gìn, nhưng lại không chân chánh giữ gìn. Này Từ Thị! Ta vì muốn chúng sinh trừ diệt tận gốc các nghiệp ác đã tạo trong quá khứ, nên đã tuyên thuyết pháp môn Tam Tụ. Người đời vô tri, ham tạo nghiệp ác, sau khi tạo nghiệp, nghĩ rằng chỉ cần sám hối là được thanh tịnh, mà không chịu giữ gìn không cho tái phạm!” Như vậy phương tiện khôi phục thanh tịnh là một điều cực kỳ quan trọng trong giới luật. Điều này được nói rõ ràng trong các bộ Bồ Tát Luận.

F4. Mật ý của sự thuyết minh “tham là tội nhẹ”

Đức Thế Tôn nói rằng chư Bồ tát phạm tội phần lớn do tâm sân, ít khi do tâm tham mà phạm. Nên biết lời này bao hàm mật ý, nghĩa là chư Bồ tát, do lực tăng thượng thương yêu lo lắng chúng sinh, tất cả mọi việc lợi ích, đều là do Bồ tát tạo tác, nếu như Bồ tát không làm những việc cần làm, sẽ vi phạm giới luật. Nếu như Bồ tát ghét bỏ chúng sinh, không thể tu hạnh lợi mình lợi người, nếu Bồ tát làm những điều không nên làm, không làm những điều nên làm, sẽ vi phạm giới luật. Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Luận nói:

Nếu vì lợi chúng sinh,

Khởi tâm tham không tội,

Sân là nghịch chúng sinh,

Vì thường muốn hại người.

Ưu Ba Ly Sở Vấn Kinh nói: “Nếu chư Bồ tát, tu hạnh Đại thừa, trong hằng hà sa kiếp, thường do tâm tham mà phạm giới, tội đó còn nhẹ, nếu như khởi một niệm sân mà phạm giới, tội đó rất nặng. Vì sao? Do tâm tham mà phạm giới, vẫn còn có thể nhiếp thọ chúng sinh, còn như do tâm sân mà phạm giới, là đã xả bỏ chúng sinh. Này Ưu Ba Ly! Đối với những phiền não mà có thể dùng làm phương tiện nhiếp thọ chúng sinh, Bồ tát không nên sợ hãi. Còn đối với những phiền não đưa đến sự xả bỏ chúng sinh, thì Bồ tát phải nên xa lìa. Do ý nghĩa này, hành giả Đại thừa, nếu nhân vì tâm tham mà phạm giới, ta nói rằng người đó không gọi là phạm giới!”

Ý nghĩa như vậy, khó mà hiểu thấu. Ngài Tịch Thiên trong Học Tập Luận giải thích mật nghĩa này như sau: “Nghĩa này thế nào? Nghĩa là những phương tiện phạm giới này có thể nhiếp hộ tất cả hữu tình, như phần trên đã nói rõ”, chẳng hạn như phần trên đã nói về việc Quang Minh Phạm Chí, vì lợi ích hữu tình mà được phép làm việc dâm dục. Hiện hành do tâm tham phát động, nhưng vẫn gọi là không phạm. Điều này không có nghĩa là bất cứ lúc nào Bồ tát đều có thể tham dục. Như trong Kinh đã nói rằng do tâm tham phạm giới là để nhiếp thọ chúng sinh.

Dùng thân phận nào khởi tâm tham mà được gọi là không phạm? Học Tập Luận nói: Như Kinh có nói, nếu có lòng thương yêu lo lắng, tuy do tâm tham mà phạm giới, vẫn không gọi là phạm. Như Ưu Ba Ly Sở Vấn Kinh đã nói: “Này Ưu Ba Ly! Nếu Bồ tát không có phương tiện thiện xảo, do tâm tham phạm giới liền sinh sợ hãi, do tâm sân phạm giới thì lại không sợ hãi, còn nếu Bồ tát có phương tiện thiện xảo, do tâm tham phạm giới, không sinh sợ hãi, do tâm sân phạm giới liền sinh lòng rất sợ hãi. Phương tiện thiện xảo là gì? Nghĩa là đầy đủ từ bi và trí tuệ, không xả bỏ chúng sinh.” Đây có nghĩa là Bồ tát phải nên vững chãi tâm đại Bồ đề, lấy đại bi làm gốc, thành tựu thắng trí tuệ lực, thông đạt thực tướng của chư pháp.

Đối với tâm sân, phân biệt là phạm hay không phạm, nghĩa là nếu như tâm tham không bao hàm tâm từ, thì cũng giống như trường hợp do tâm sân mà phạm, còn nếu tâm tham bao hàm tâm từ, thì không giống với trường hợp do tâm sân mà phạm. Các bậc trí tuệ, không nên khởi tâm nghi ngờ điều này. Thế nhưng, điều này không có nghĩa là tất cả trường hợp do tâm tham mà phạm giới đều không phạm. Phải nên như trong Học Tập Luận nói: “Thấy được điều lợi ích lớn cho hữu tình, đối với hữu tình khởi tâm từ bi, tuy có tâm tham, cũng không gọi là phạm.”

Hỏi: Nếu như vì lợi ích chúng sinh, khởi tâm sân não mà phạm giới, có gọi là vi phạm hay không?

Trả lời: Phải phân ra mà trả lời. Nếu như cho phép khởi tâm sân, sẽ trở thành tập khí, ắt sẽ phá hoại tâm bi, đây gọi là phạm. Nếu như phá hoại tâm bi, đây là đoạn đứt gốc rễ (của Bồ đề tâm), như phần sau sẽ nói rõ. Giả sử, có sự làm lợi ích cho tất cả hữu tình chăng nữa, thế nhưng do vì tâm bi của Bồ tát đã bị phá hoại, ắt sẽ không thể vĩnh viễn làm lợi ích cho hữu tình. Do đây mà không cho phép.

Lại nữa, như Bồ tát Công Đức Nữ do lực tăng thượng của tình yêu đối với Bồ tát Nan Đề Ca mà sau khi chết được sinh lên cõi trời. Nếu như Bồ tát khởi tâm sân, ắt sẽ như bài kệ nói:

Nếu như khởi ác niệm,

Phật nói mỗi niệm ác,

Đọa địa ngục một kiếp!

(Nhập Bồ Tát Hạnh, phẩm một, kệ 34)

Bởi vậy, phiền não do tâm tham và phiền não do tâm sân sinh khởi, hai đàng không giống nhau. Như Học Tập Luận đã giải thích tâm tham không phạm, thì mật ý mà phần Bồ Tát Địa muốn nói cũng giống như vậy.

F5. Phân biệt các tội phẩm thượng, trung, hạ

Như Nhiếp Tỳ Nại Da Sự Ma Đát Lý Ca nói: “Do năm nhân duyên mà biết những lỗi lầm đã phạm là tội hạ phẩm, trung phẩm hoặc thượng phẩm khác nhau. Năm nhân duyên nào? (1) Do tự tính, (2) do hủy tổn người khác, (3) do sự ưa thích, (4) do sự việc, và (5) do sự tích tập.

1/ Do tự tính: nghĩa là tội tha thắng là tội thượng phẩm, tội “chúng dư” là tội trung phẩm, còn tội “sở dư” là tội hạ phẩm. Lại có thể phân thành: tội “tha thắng, chúng dư” là phẩm tội trọng, tội “vẫn trụy biệt hối” là phẩm tội trung, còn tội “ác tác” là phẩm tội nhẹ.

2/ Do hủy tổn người khác: các tội do không biết, hoặc do buông lung mà phạm là tội hạ phẩm, các tội do phiền não mãnh liệt là tội trung phẩm, còn các tội do khinh mạn mà phạm là tội thượng phẩm.

3/ Do sự ưa thích: nghĩa là do tâm phiền não tham sân si bậc hạ mà phạm là tội hạ phẩm, do tâm phiền não bậc trung mà phạm là tội trung phẩm, do tâm phiền não bậc thượng mà phạm là tội thượng phẩm.

4/ Do sự việc: tuy rằng hiện hành của sự ưa thích giống nhau, thế nhưng do sự việc khác nhau, đưa đến sự phạm tội phẩm loại thượng, trung, hạ khác biệt. Giả như dùng tâm phiền não sân, nếu đối với loài bàng sinh, cố ý giết hại, thì phạm tội đọa; nếu đối với loài người, hoặc có hình dáng người (không phải cha mẹ) mà cố ý giết hại, thì phạm tội tha thắng, không phải tội vô gián; nếu như dùng tâm sân như vậy, mà cố ý giết cha mẹ, thì phạm tội tha thắng và tội vô gián.

5/ Do sự tích tập: giả như có người, hoặc phạm một tội mà chưa kịp mau chóng sám hối trừ diệt, hoặc phạm hai, ba, nhẫn đến năm tội. Phải biết đây là do sự tích tập mà thành tội hạ phẩm. Từ đây về sau, hoặc phạm mười tội, hoặc hai mươi, ba mươi, nhẫn đến số lượng phạm tội vẫn còn biết được rõ ràng, do nhân duyên tích tập này, thành tội trung phẩm. Nếu như số lượng phạm tội nhiều vô lượng không thể nhớ biết, do nhân duyên tích tập này, thành tội thượng phẩm.

Trong đây, hai trường hợp: (1) do tự tính, và (2) do sự việc, mà tội trạng không giống nhau, còn ba trường hợp kia, tội trạng giống nhau.

Lại nữa, do bốn nhân duyên mà phạm tội: (1) do vô tri (không biết), (2) do buông lung, (3) do phiền não mãnh liệt, (4) do khinh mạn.

1/ Nếu có chúng sinh, đối với điều tội vi phạm, không chịu lắng nghe, không khéo lãnh hội, không có giác tuệ, vì không biết rõ, đối với điều đã phạm, lại cho là không phạm, đây gọi là do vô tri mà phạm tội.

2/ Nếu có chúng sinh, đối với chỗ phạm tội, tuy có giác tuệ, và cũng biết rõ, thế nhưng lại do sự lơ đãng, thiếu chánh tri, mà vi phạm nhiều tội, đây gọi là do buông lung mà phạm tội.

3/ Nếu có chúng sinh, đối với chỗ phạm tội, tuy có giác tuệ, lại cũng biết rõ, nhưng vì bổn tính tham, sân, si, v.v..., cực kỳ mãnh liệt, tuy biết rõ sự việc là không nên làm, nhưng vì bị phiền não bức bách, không thể tự chủ, mà phạm nhiều tội, đây gọi là do phiền não mãnh liệt mà phạm tội.

4/ Nếu có chúng sinh, đối với chỗ phạm tội, tuy có giác tuệ, lại cũng biết rõ, thế nhưng vì lòng tin hiểu vẫn còn rất cạn cợt, lại không có nhân duyên sâu dày đời trước, cho nên không chịu quan tâm học hỏi Phật pháp, không biết kính sợ Tam Bảo, không biết hổ thẹn, không ưa thích điều đã học, do vì khinh miệt, nên đã phóng túng vi phạm nhiều tội ác, đây gọi là do khinh mạn mà phạm giới.

Nên biết trong đây, nếu do vô tri, buông lung mà phạm, thì gọi là vi phạm không nhiễm ô, còn nếu do phiền não mãnh liệt và do khinh mạn mà phạm, thì gọi là vi phạm nhiễm ô.

Làm cách nào đối trị? Có bốn phương pháp đối trị: (1) y chỉ vào giác tuệ, (2) chánh niệm chánh tri, (3) siêng năng đối trị phiền não mãnh liệt, (4) có tâm hổ thẹn, cung kính thượng sư, tôn trọng chỗ học của mình.

F6. An trụ trong nhân duyên an lạc.

Chư Bồ tát, y chỉ vào tất cả tỳ nại da của mình, siêng năng học tập những điều cần phải học, thì sẽ thành tựu, an trụ trong ba loại an lạc viên mãn.

1/ Gia hành viên mãn: nghĩa là chư Bồ tát, (a) ban đầu, giữ giới thanh tịnh không khuyết phạm, hiện hành thân ngữ ý thanh tịnh, (b) kế đến, tôn trọng cung kính những điều đang học, không buông lung, không hủy phạm giới pháp, (c) sau đó, giả sử có lỡ vi phạm, lập tức phát lộ sám hối việc ác của mình. Do đây tự thấy mình thanh tịnh không phạm, ngày đêm vui mừng, sống trong an lạc.

2/ Ưa thích viên mãn: nghĩa là chư Bồ tát, vì pháp chứ không phải vì sinh kế mà xuất gia, vì cầu Đại Bồ đề, vì cầu pháp sa môn, vì cầu Niết bàn, vì có tâm mong cầu như vậy, nên đối với pháp lành, phát tâm tinh tiến, không lười biếng, không làm lấy lệ, không pha trộn những pháp tạp nhạp, bất thiện, do đây mà có thể dần dần an trụ trong các sự an lạc không tạp nhiễm.

“Pháp bất thiện”, nghĩa là pháp có thể hợp với pháp hiện tại, mà sinh ra nhiều sự tạp nhiễm, chiêu cảm thân đời sau. “Tạp nhiễm”, tức là pháp có thể não loạn thân tâm. Đời sau có thể chiêu cảm quả báo dị thục ở ác đạo, tương lai sẽ chịu quả báo sinh lão bệnh tử lâu dài. Quả sa môn, tức là ba “học hành vị” trong thập địa. Còn Niết bàn tức là Vô trụ Niết bàn. Ngài Tối Thắng Tử nói: “Sa môn, Niết bàn đều là quả báo do sự gia hành”.

3/ Túc nhân viên mãn: nghĩa là chư Bồ tát, trong những đời trước, thực hành bố thí tu tập pháp lành, cho nên trong đời này được đầy đủ các loại quần áo, thực phẩm, giường ghế, thuốc men, các vật dụng linh tinh, không hề thiếu thốn, lại có thể tiếp tục bố thí rộng lớn, vĩnh viễn không còn nghèo khổ thiếu thốn, luôn sống trong cảnh an lạc.

Như vậy, Bồ tát y vào tỳ nại da, siêng năng học tập, thành tựu ba loại viên mãn, an trụ trong sự vui sướng; nếu làm ngược lại, nên biết sẽ chịu ba loại suy tổn, chìm đắm trong sự nguy nan khổ sở.

Như vậy, dẫn giải sơ lược về tự tính, nói rõ tất cả, sau khi nói tất cả giới Bồ tát, hoặc tại gia, hoặc xuất gia, từ đây về sau, trong tất cả giới luật, phân ra tướng trạng khác biệt của bảy loại giới, nghĩa là nan hành giới, v.v...

Người Việt quen dùng chữ “tổng hợp” (Anh: combine), nghĩa là trộn chung với nhau, mà ít dùng chữ “tống hợp” (Anh: synthesize), nghĩa là rút lấy tinh nghĩa, phối hợp lại một cách có hệ thống, điều lý.

Các thuật ngữ này liên quan đến giới luật xuất gia, không tiện giải thích ở đây. Chúng dư, tức là tội tăng tàng; sở dư, tức là các tội từ xả đọa trở xuống; vẫn trụy biệt hối, tức là hai tội xả đọa và đọa; ác tác, tức là các tội phạm uy nghi.

Phần 13

C3. Luận về sự khác biệt của các giới.

Có bảy phần, nghĩa là từ nan hành giới, nhẫn đến thanh tịnh giới.

D1. Nan hành giới

Có ba phần:

1/ Nếu chư Bồ tát, hiện có đầy đủ tiền bạc của cải, thế lực tự tại, lại xả bỏ tất cả tiền bạc của cải, thế lực để thọ trì giới luật nghi thanh tịnh, đây gọi là nan hành giới thứ nhất của Bồ tát.

“Tiền bạc của cải”, có bốn loại: (a) tự thân thọ dụng đầy đủ, (b) đông đảo bạn bè quyến thuộc cùng chung thọ dụng, (c) đông đảo tôi tớ nô bộc cùng chung thọ dụng, (d) thức ăn uống thừa thãi. Ở đây thêm vào (e) sự thọ dụng lâu dài, thì được gọi là năm phước. “Thế lực tự tại”, nghĩa là lời nói ra có uy lực lớn, chẳng hạn như muốn gì được nấy. Có sớ giải lại chia thế lực, tự tại ra làm hai loại khác nhau.

2/ Lại nữa, chư Bồ tát, tuy gặp nguy cấp, nhẫn đến mất mạng, đối với giới pháp đã thọ, một điều giới còn không khiếm khuyết, huống là phạm tất cả giới. Đây gọi là nan hành giới thứ hai của Bồ tát.

3/ Lại nữa, chư Bồ tát, sau khi thọ giới, trong tất cả mọi thời: đi, đứng, khởi niệm, thường an trụ trong chánh niệm, chánh tri, năm pháp không phóng dật, nhẫn đến lúc mệnh chung, đối với giáo pháp đã thọ không hề lầm lẫn, lãng quên, giới nhẹ còn không phạm, huống là giới trọng. Đây gọi là nan hành giới thứ ba của Bồ tát.

Ba loại nan hành giới này, trong các sớ giải khác nói là: “thứ nhất thọ giới khó, thứ hai hộ trì khó, thứ ba rốt ráo thanh tịnh khó”. Ngài Đức Quang thì cho rằng: “Chỉ phân làm hai loại: thọ giới khó và hộ trì khó. Giới đầu là thọ giới khó, hai giới sau là hộ trì khó.” Lối giải thích này rất thỏa đáng, nghĩa là trong hai giới sau, giới nan hộ thứ nhất là đối với các nghịch duyên, nhẫn đến nguy hiểm tính mạng, đều giữ gìn không phạm các điều giới đã thọ, giới nan hộ thứ hai là trong tất cả mọi thời, đối với giới pháp đã thọ, dù là tội nhẹ cũng giữ gìn không phạm. Ba điều giới này, dù trong hiện đời không thể học tập trọn vẹn, cũng nên phát nguyện, y vào giác tuệ lực, trong đời vị lai sẽ tu học được như vậy.