Bồ Đề Chánh Đạo Bồ Tát Giới Luận

H4. Có thể khôi phục sự thanh tịnh đặc thù

Nếu chư Bồ tát, tạm thời phạm một pháp tha thắng xứ, không phải là tức thời mất giới Bồ tát luật nghi, ý nghĩa này không giống như giới biệt giải thoát (Tiểu thừa) là nếu phạm tha thắng xứ liền mất giới luật nghi đã thọ, giống như Luận Du Giaø nói: “Như các tỳ kheo phạm pháp tha thắng, tức thời bị mất giới biệt giải thoát”.

Lại không giống như giới biệt giải thoát, phạm pháp tha thắng xứ, sau khi mất giới, nếu như thọ lại, giới thể không còn sinh khởi trở lại, như Luận Du Già nói: “Nếu chư Bồ tát, do đây hủy phạm xả bỏ Bồ tát luật nghi giới, trong pháp tu hiện đời, có thể thọ lại, không phải là mất hẳn, còn các tỳ kheo an trụ trong giới luật nghi, nếu phạm giới tha thắng xứ, trong pháp tu hiện đời không thể thọ lại.”

Có người nói phạm pháp tha thắng xứ một lần, không gọi là mất giới, phải phạm đi phạm lại nhiều lần mới gọi là mất giới. Điều này không phải là Luận Du Già nói.

Giả thiết có người hỏi: “Trong giới biệt giải thoát, nếu phạm pháp tha thắng xứ, nếu như phát lồ, thì giới thể bị mất trước kia có thể thọ lại. Đức Như Lai nói như vậy gọi là đầy đủ, tại sao nói là không thể thọ lại?”

Trả lời: Ở đây có hai cách thuyết minh. (1) Có người cho rằng nếu phát lồ thì không gọi là tha thắng. Phàm các tội tha thắng đều có sự phú tàng (che dấu), nếu có sự che dấu, thì có thể nói người đó không thể thọ lại. Ở đây muốn nói người phạm tội đó là hành giả Tiểu thừa, như phần trên đã nói. (2) Có người cho rằng dù có phát lồ cũng vẫn gọi là tội tha thắng, ý muốn nói rằng giới biệt giải thoát, không phải giống như giới luật nghi của Bồ tát là tuy tạm thời xả bỏ, vẫn có thể thọ lại. Vì sao? Bồ tát thọ lại, có thể sinh khởi thanh tịnh Bồ tát luật nghi, còn hành giả Tiểu thừa thọ lại, không thể sinh khởi lại thanh tịnh tỳ kheo luật nghi. Ở đây phải quán sát sự khác biệt của người và cảnh, mới có thể đối với giới luật nghi, nói là đầy đủ hay không đầy đủ.

Hỏi: Vì sao giới biệt giải thoát không thể khôi phục thanh tịnh, còn Bồ tát luật nghi giới, tuy phạm tội tha thắng, vẫn có thể khôi phục thanh tịnh?

Trả lời: Ngài Hải Vân Luận Sư nói: “Đối với các hành giả Thanh văn, giới biệt giải thoát là chỗ nương tựa của các thiện pháp, nếu hủy hoại giới này, phát động mạnh mẽ tâm không hổ thẹn, vì hủy hoại tâm hổ thẹn, cho nên trong pháp tu hiện đời, không còn có thể thọ lại giới luật nghi; Bồ tát không phải vậy, nghĩa là chư Bồ tát, trong pháp tu hiện đời, tuy đã xả bỏ Bồ tát tịnh giới luật nghi, nhưng vẫn có thể thọ lại, là do vì chưa hủy hoại tâm hổ thẹn.”

Điều này cho rằng đối với sự phạm tội tha thắng của giới biệt giải thoát, có thể hủy hoại tâm hổ thẹn, còn đối với sự hủy phạm Bồ tát luật nghi, không hủy hoại tâm hổ thẹn, và hơn nữa, giới biệt giải thoát là chỗ nương tựa của các thiện pháp. Ngài Tối Thắng Tử và Trát Mục Tra Sớ cũng nói như vậy. Thế nhưng, nếu y theo sự giải thích vừa nói trên, giả sử có người đặt câu hỏi: “Người phạm tội tha thắng của giới biệt giải thoát, nếu thọ Bồ tát giới, thì giới thể có sinh khởi hay không?” Nếu y theo lối giải thích như trên, thực khó mà giải đáp.

Giải thích ý nghĩa này, như phần trên đã dẫn Ưu Ba Ly Sở Vấn Kinh nói: “Trong Thanh văn thừa, phạm tội tha thắng, tức là phá hoại Thanh văn tịnh giới. Vì sao? Thanh văn trì giới, vì để đoạn trừ phiền não, như cứu đầu đang bị cháy. Do ý nghĩa này, nên gọi là Thanh văn thừa chỉ có thọ trì giá giới”. Phương Tiện Thiện Xảo Kinh nói: “Lúc đó Bồ tát, tự suy ngẫm như thế này: Ta nay nếu như lập tức thủ chứng Niết bàn, không còn có thể mặc áo giáp tinh tiến, làm sao có thể độ thoát tất cả chúng sinh thoát khỏi sự khổ não của luân hồi?”

Lại nữa, biệt giải thoát giới, hành giả của hai thừa Đại, Tiểu đều có đủ, cho nên Đại, Tiểu thừa đều phải có đủ biệt giải thoát giới. Thế nhưng, biệt giải thoát giới, chính là vì hành giả Tiểu thừa mà chế định, nghĩa là hành giả Tiểu thừa, trong pháp tu hiện đời, tuy chưa biết được là có thể chứng quả A la hán hay không, thế nhưng, bọn họ đều ở trong hiện đời, vì muốn tận trừ, cho nên mặc áo giáp tinh tiến, thề đoạn trừ phiền não, như cứu đầu đang bị cháy. Bọn họ thọ giới là vì muốn hiện đời vĩnh viễn đoạn trừ các phiền não, giả như phạm tội tha thắng mà lại phú tàng, thì trong đời hiện tại không thể tận trừ phiền não, do đó đánh mất ý nghĩa căn bổn của sự thọ giới. Còn chư Bồ tát, đối với giới Bồ tát, tuy phạm tội căn bổn, vẫn không làm mất ý nghĩa căn bổn của sự thọ giới, do đây, chư Bồ tát và các tỳ kheo, đối với các điều giới đã phạm, có thể khôi phục sự thanh tịnh hay không, nên chuẩn cứ vào đây thì biết. Vừa rồi dẫn cứ hai kinh, có thể chứng minh ý nghĩa này. Lại nữa, Tỳ Nại Da Kinh Đại Sớ nói: “Vì muốn giải thoát, nên thọ tịnh giới. Nếu phạm tội tha thắng, liền xa lìa sự giải thoát, tuy có thọ giới lại, cũng đồng như không thọ giới.”

H5. Nhân duyên xả bỏ Bồ tát tịnh giới

Nói sơ lược, có hai nhân duyên xả bỏ Bồ tát tịnh giới luật nghi: (1) xả bỏ đại nguyện Vô thượng Chánh đẳng Bồ đề, (2) do tâm phiền não bậc thượng phát động phạm tội tha thắng.

Hỏi: Nếu vậy, tại sao Nhiếp Quyết Trạch Phần nói có bốn loại? Như Nhiếp Trạch Phần nói: “Lại nữa, nhân duyên xả giới có bốn loại: (1) quyết định phát khởi tâm khác biệt với tâm lúc thọ giới, (2) tuyên thệ xả giới trước một người hiểu rõ ý nghĩa của sự xả giới, (3) tổng biệt hủy phạm bốn pháp tha thắng xứ, (4) dùng tâm phiền não bậc thượng hủy phạm bốn pháp tha thắng xứ. Do nhân duyên này, nên biết là bị mất Bồ tát luật nghi.” Xin hỏi, hai phần (3) và (4) khác nhau thế nào?

Trả lời: Trong Bồ Tát Địa nói có hai nhân duyên bị mất giới, trong Nhiếp Quyết Trạch Phần, số mục của nhân duyên nhiều hơn, thế nhưng cả hai không có sự tương vi. Bồ Tát Địa là bổn nghĩa, còn Nhiếp Quyết Trạch Phần là giải thích. Trong đây, nhân duyên xả giới thứ nhất, có nghĩa là phát tâm Tiểu thừa, phát khởi tâm nguyện khác với tâm nguyện lúc mới thọ giới là vì muốn lợi ích hữu tình cho nên nguyện thành chánh giác. Do vì phát tâm khác biệt với tâm lúc ban sơ, cho nên gọi là xả bỏ nguyện tâm.

Lại nữa, nhân duyên xả giới thứ hai, nghĩa là trước mặt một người hiểu ý nghĩa của sự xả giới, cố ý phát khởi lời thệ nguyện xả giới, để cho đối phương hiểu rõ. Điều này không giống với sự xả giới biệt giải thoát. Các hành giả Tiểu thừa, do vì không thể thọ trì giới luật nên xả giới, tự làm dứt đoạn phước đức của sự trì giới, bởi vì chỉ xả bỏ giới pháp của chính mình, cho nên không phải là tội lớn, còn ở đây là xả bỏ Bồ tát tịnh giới luật nghi, hủy hoại lời thệ nguyện to lớn đã phát khởi lúc ban đầu là làm lợi ích an lạc cho vô biên hữu tình, do đó người xả giới Bồ tát sẽ bị đọa vào ác đạo, chịu khổ lâu dài, bởi vì, nếu phá hoại sự an lạc của một hữu tình còn bị đọa ác đạo, huống hồ là hủy phạm sự an lạc lợi ích của tất cả chúng sinh! Như Nhập Bồ Tát Hành Luận nói:

Nếu thệ độ chúng sinh,

Mà không siêng tu hành,

Tức là khinh hữu tình,

Đời sau sẽ về đâu?

Tâm đã nghĩ bố thí,

Dù là ít vật quèn,

Nếu sẻn tiếc không cho,

Kinh nói đọa ngạ quỷ!

Huống mời chúng sinh đến,

Buổi tiệc Vô thượng lạc,

Sau đó lừa chúng sinh,

Khó mà sinh cõi lành! (Phẩm thứ tư, kệ 4-6)

Lại nói:

Dù chỉ trong phút giây,

Chướng ngại Bồ tát đức,

Vì tổn hữu tình lợi,

Quả ác thú vô biên!

Hoại niềm vui một người,

Tự thân còn bị tổn,

Huống hủy sự an lạc,

Của tất cả chúng sinh? (Phẩm thứ tư, kệ 9-10)

Do sự xả bỏ Bồ đề nguyện tâm, hoặc tuy là chưa xả bỏ nguyện tâm (thệ nguyện độ thoát tất cả chúng sinh), nhưng lại xả bỏ Bồ đề hành tâm (nghĩa là thệ nguyện tu tập tất cả công hạnh lợi ích chúng sinh), thì tội cũng như nhau, cho nên không nên xả bỏ bất cứ tâm hạnh nào của mình! Như vậy, lúc thọ giới Bồ tát, trước tiên phải nên suy ngẫm kỹ càng, nếu không chịu suy nghĩ kỹ, sau này sẽ trở thành một sự tai hại rất lớn! Học Tập Luận viện dẫn ba bộ kinh, để chứng thành ý nghĩa này, như phần trên đã nói qua.

Kế đến, nhân duyên xả giới thứ ba, phần trên đã nói tổng quát và chi tiết về sự hủy phạm bốn pháp tha thắng xứ.

Lại nữa, đối với nhân duyên xả giới thứ tư, lại nói dùng tâm phiền não bậc thượng hủy phạm bốn pháp tha thắng xứ, nghĩa là nếu chưa đủ các điều kiện để phạm với tâm phiền não bậc thượng, thì tuy phạm tội tha thắng, cũng chưa phải là tội tha thắng thực sự, mà cũng không gọi là nhân duyên xả giới. Nếu phạm nhân duyên xả giới thứ tư, cũng tức là phạm nhân duyên xả giới thứ ba, cho nên phải nói như sau: “Dùng tâm phiền não bậc thượng riêng phạm một pháp tha thắng xứ, cùng sự phạm tổng quát nhiều pháp tha thắng xứ, đây gọi là hai nhân duyên xả giới thứ ba và thứ tư.” Trong Bồ Tát Địa nói nhân duyên xả giới thứ hai, thì trong Quyết Trạch Phần chia làm hai nhân duyên, cho nên nói có bốn loại, đây chỉ là sự liệt kê chi tiết.

Lại nữa, Bồ tát thành tựu đầy đủ tịnh giới, nếu như không bỏ đại nguyện Vô thượng Bồ đề, không xả bỏ Bồ tát tịnh giới đã thọ, cũng không phạm giới tha thắng xứ với tâm phiền não bậc thượng, tuy phải thọ sinh vào ba cõi thượng, trung, hạ, ở tất cả các nơi thọ sinh, sẽ không mất tịnh giới luật nghi của Bồ tát, hoặc giả, người đó sau khi chuyển thân qua đời khác, quên mất bổn niệm, khi gặp gỡ thiện tri thức, vì muốn “giác ngộ Bồ tát giới niệm”, tuy nhiều lần thọ lại, vẫn không phải là thọ giới thể mới.

Trong đây nói ba cõi thượng, trung, hạ, như các sớ giải nói: “Thượng, tức là cõi trời, trung, tức là cõi người, còn hạ tức là ba ác đạo. Hoặc do nguyện lực mà sinh vào các cõi đó, hoặc vì muốn làm lợi ích tất cả hữu tình mà sinh vào cõi đó, hoặc là do nghiệp lực mà sinh vào cõi đó.”

Lại nữa, ngài Tối Thắng Tử và Trát Mục Tra Sớ đều nói: “Tuy thọ sinh vào các cõi khác nhau, nhưng chung cục không còn tạo tác những nghiệp mà Bồ tát không nên tạo tác.” Đây là do Bồ tát có đầy đủ năng lực an trụ trong tịnh giới.

Phần 08

G2. Các tội vi phạm. Có hai phần:

H1. Nói tổng quát

Vị Bồ tát an trụ trong tịnh giới luật nghi của Bồ tát, đối với sự vi phạm hoặc không vi phạm, nhiễm ô hoặc không nhiễm ô, cùng bậc thượng, trung, hạ, phải nên biết rõ. Ở đây nói có sự vi phạm hay không vi phạm, vi phạm nhiễm ô hay không nhiễm ô, trong phần vi phạm sẽ nói rõ từng việc. Còn bậc (phẩm) thượng, trung, hạ sẽ được nói ở phần sau.

H2. Giải thích tường tận. Có hai phần:

I1. Vi phạm lục độ nhiếp thiện pháp giới. Có sáu phần:

J1. Chướng ngại Bố thí. Có năm phần:

K1. Chướng ngại tài thí (vi phạm thứ nhất).

Kệ nói: “Không dùng ba môn cúng Tam bảo”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, trong mỗi ngày, hoặc đối với Đức Như Lai, hoặc đối với tháp miếu, hoặc đối với Chánh pháp, hoặc đối với Kinh luận, hoặc đối với chúng tăng, nghĩa là các vị Bồ tát đăng địa ở mười phương, nếu như không dùng phẩm vật, dù ít dù nhiều, để cúng dường, hoặc tối thiểu cung kính một lạy, hoặc dùng một bài kệ bốn câu để tán thán công đức chân thật của Phật pháp tăng, hoặc trong một niệm sinh khởi lòng tin thanh tịnh, tưởng nghĩ đến công đức chân thực của Tam bảo, mà để luống uổng ngày tháng, đây gọi là phạm nhiễm ô học xứ của Bồ tát; nếu như vì không cung kính, lười biếng, nhút nhát mà không cúng dường, thì cũng gọi là phạm nhiễm ô; nếu như vì lầm lẫn, lơ đãng mà vi phạm, thì gọi là phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: hoặc thần kinh thác loạn; hoặc đã chứng nhập sơ địa, thường không vi phạm, vì các Bồ tát chứng nhập sơ địa, cũng giống như các tỳ kheo đã chứng sơ quả, đối với Tam bảo Phật pháp tăng, thường thường như pháp cúng dường, cung kính thừa sự.

Nếu như đã quy y Tam bảo, lại còn phát tâm Đại Bồ đề, thì tâm phải nên hướng về Tam bảo, mỗi ngày đều phải thân cận phụng sự Tam bảo, không để có một ngày gián đoạn, nếu không như vậy, tức thành vi phạm. Trong đây có ba phần:

1/ Đối tượng để cúng dường: nghĩa là Phật, pháp, tăng. Đối với Đức Như Lai hoặc tháp miếu của Ngài, hoặc đối với Chánh pháp, hoặc Kinh điển ghi chép Chánh pháp, nghĩa là tạng Tố đát lãm (kinh), Ma đát lý ca (luận) của Bồ tát, hoặc đối với tăng già, nghĩa là chư vị Bồ tát đăng địa ở mười phương thế giới. Ở đây, “Như Lai”, tức là Phật tự tính thân (pháp thân), “tháp miếu”, tức là hình tượng của Ngài, “Chánh pháp”, tức là Diệt đế, Đạo đế, là pháp có thể chứng đắc, “Kinh điển”, tức là kinh, luận, v.v..., đây là pháp có thể giáo hóa chúng sinh, “Bồ tát tạng”, tức là pháp Đại thừa; “tăng già”, tức là các bậc thánh Bồ tát đã đăng địa; “đối với Đức Như Lai”, tức là đối với Đức Như Lai, hoặc tháp miếu của Ngài, chỉ cần một trong hai là được; “đối với Chánh pháp”, tức là đối với pháp có thể chứng đắc, hoặc pháp có thể giáo hóa, chỉ cần một trong hai là được; “tạng tố đát lãm, ma đát lý ca”, nghĩa là kinh, luận, v.v..., chỉ cần một trong hai là được; “đối với Đức Như Lai, hoặc đối với Chánh pháp, hoặc đối với tăng già”, nghĩa là đối với Tam bảo, tùy một Bảo mà cúng dường, tuy cúng dường một phần ít như vậy, cũng không vi phạm.

2/ Vật cúng dường: tức là vật cúng dường cho Tam bảo, lớn nhỏ ít nhiều đều được. Ít nhất là lạy một lạy, hoặc đọc tụng một bài kệ bốn câu tán thán công đức chân thực của Phật pháp tăng, hoặc dùng một niệm tâm thanh tịnh tưởng niệm công đức chân thực của Tam bảo. Không nên xả bỏ ba việc cúng dường như vậy đối với Tam bảo; hoặc đối với một Bảo trong Tam bảo, đem cả ba việc mà tu cúng dường. “Tối thiểu đem thân cung kính lạy một lạy”, Trát Mục Tra Sớ nói: “Hoặc ngày hoặc đêm, giả như không thể rộng tu các phước đức, cùng các hạnh cúng dường, ít nhất phải đem thân cung kính lạy một lạy”. Do đem hương, hoa, v.v..., cúng dường, cho nên không phạm.

3/ Thời gian cúng dường: nếu như bỏ phế một ngày một đêm không chịu tu tập những sự cúng dường như trên, có thể sinh khởi tội chướng, cho nên gọi là phạm, đi ngược với pháp hành của Bồ tát cho nên gọi là vi phạm.

“Nếu như đã chứng nhập sơ địa, thường không vi phạm”, nghĩa là do vì chứng nhập sơ địa, ví như các vị tỳ kheo đã chứng nhập sơ quả, thường thường dùng vật cúng dường thù thắng thừa sự cúng dường Phật pháp tăng, như vậy, các vị Bồ tát đã chứng nhập sơ địa, thường thường như pháp cúng dường Tam bảo, cho nên nhất định không có sự vi phạm như trên, chứ không có nghĩa là các vị Bồ tát đã chứng nhập Sơ địa, tuy không cúng dường cũng không vi phạm.

Tội vi phạm này, nếu đối với học xứ, dùng tâm bất kính, lười biếng không tin, bỏ bê phóng dật mà vi phạm, thì gọi là vi phạm nhiễm ô, còn nếu lơ đãng nhầm lẫn mà vi phạm, thì gọi là vi phạm không nhiễm ô. Lại nữa, Tân Sớ nói: “Do vì tham, sân, si, ngã mạn, v.v..., thì gọi là vi phạm nhiễm ô, còn như lười biếng lơ đãng, v.v..., mà không cúng dường thì gọi là vi phạm không nhiễm ô.” Ngài Trác Long nói: “Sân, v.v..., là các tội nặng, cho nên gọi là vi phạm nhiễm ô, còn các tội lười biếng, v.v..., thuộc về tội nhẹ, xưa nay vốn thuộc về vi phạm không nhiễm ô, như phần sau sẽ nói, thế nhưng, ở đây vẫn kết tội vi phạm nhiễm ô, bởi vì bọn họ đi ngược với những việc căn bản quyết định phải làm.”

Tân Sớ nói: “Những sự vi phạm này, có thể hủy hoại hạnh cúng dường rộng lớn vi diệu trong phần nhiếp thiện pháp mà phần trước đã nói đến.”

K2. Chướng ngại sự đối trị san tham (vi phạm thứ hai)

Kệ nói: “Tâm chạy theo lòng tham không đáy”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, có lòng tham cầu không biết hạn chế, đối với lợi dưỡng cung kính sinh lòng tham đắm không xả, đây gọi là phạm nhiễm ô học xứ của Bồ tát.

Những trường hợp không phạm: tuy đã nỗ lực tinh tiến trừ diệt tâm tham, nhưng vì tập khí sâu nặng, vô minh che lấp, nên tâm tham vẫn còn tiếp tục hiện hành.

Nghĩa là có sự tham muốn vô độ, hoặc không biết đủ, hoặc tâm tham muốn lợi dưỡng, cung kính, mê luyến không xả, đây là vi phạm nhiễm ô. Tội này có những trường hợp vi phạm không nhiễm ô.

Nếu như vì muốn đoạn trừ tâm tham muốn, phát khởi sự tinh tiến, tìm cách đối trị, tuy tìm cách ngăn chặn, nhưng vì tập nhiễm sâu nặng che chướng, tâm tham vẫn thường hiện hành, trong trường hợp này không phạm, nhưng không phải là không có lỗi.

Tân Sớ nói: “Những sự vi phạm này có thể hủy hoại sự ít muốn biết đủ, cùng sự không tham cầu danh lợi cung kính trong giới luật nghi.

K3. Chướng ngại vô úy thí. Có hai sự vi phạm:

L1. Đối với thắng cảnh (vi phạm thứ ba)

Kệ nói: “Không kính bậc lão thành, có đức”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, thấy các vị đồng giới Bồ tát có đức hạnh, khả kính đến, nhưng vì bị tâm kiêu mạn khống chế, hoặc trong lòng hiềm hận, giận dữ, bực dọc, không chịu đứng dậy chào hỏi, không nhường chỗ ngồi;

Nghĩa là Bồ tát thấy các vị đồng pháp, (1) hoặc là người trì giới, hoặc là người giới lạp cao hơn mình, (2) hoặc có những công đức chân thực khả tín, đối với hai đối tượng (1) và (2) này, có thể học hỏi đạo pháp, do đó, đối với các vị ấy phải nên sinh tâm kính trọng, tin tưởng. Nếu không đứng dậy nghênh đón, không nhường chỗ ngồi, đây là vi phạm.

L2. Đối với hằng cảnh (vi phạm thứ tư)

Kệ nói: “Người đến hỏi, làm lơ không đáp”

Giới văn (tiếp): hoặc nếu họ tới đàm luận, an ủi, hỏi han, nhưng vì bị tâm kiêu mạn khống chế, hoặc trong lòng hiềm hận, không chịu trả lời một cách lễ độ, đây gọi là vi phạm nhiễm ô học xứ của Bồ tát. Nếu như không phải vì bị tâm kiêu mạn khống chế, không có tâm hiềm hận, mà chỉ vì lười biếng, lơ đãng, hoặc đang ở trong trạng thái vô ký, thì gọi là vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: đang bị bệnh nặng; hoặc thần kinh thác loạn; hoặc đang ngủ mà đối phương tưởng là đang thức, cho nên đến đàm luận, an ủi, hỏi han; hoặc đang vì người khác giảng nói, biện biệt nghĩa lý Phật pháp; hoặc đang cùng người khác đàm luận, hỏi han; hoặc đang lắng nghe người khác thảo luận, biện biệt nghĩa lý Phật pháp; hoặc sợ sự trả lời của mình sẽ xúc phạm người đang giảng pháp; hoặc muốn giữ ý cho người đang giảng pháp; hoặc muốn dùng phương tiện này để điều phục đối phương, làm cho họ xa lìa nẻo ác, quay về đường lành; hoặc tuân theo quy chế của tăng đoàn; hoặc muốn giữ ý cho đại chúng. Trong những trường hợp này đều không phạm.

Nếu có người đến hỏi han, hoặc vì họ muốn làm mình vui lòng bèn đến hỏi thăm trò chuyện, hoặc vì hỏi thăm bệnh tình, hàn huyên an ủi, hoặc vì hỏi nghĩa lý, nhẫn đến tỏ lời thỉnh cầu, nếu như đối với những lời hỏi han, thỉnh cầu như vậy, không chịu giải đáp hợp lý, thỏa đáng, đây gọi là vi phạm. Nói “hợp lý”, có chú sớ giải thích là “không vì tham lợi dưỡng cung kính mà giải đáp”, còn Tân Sớ giải thích là: “tùy thuận chánh pháp mà giải đáp”, câu trả lời sau thỏa đáng hơn.

Những trường hợp không phạm như sau: Đối với hai đối tượng trên, <a> hoặc nhân vì tự thân: (1) có bệnh nặng, (2) đang ngủ nghỉ, mà người khác tưởng là đang thức bèn đến hỏi han, đàm luận, an ủi, thưa hỏi, tuy không cung kính, hoặc không trả lời, cũng không vi phạm, <b> hoặc nhân vì hoàn cảnh: (1) đang giảng pháp cho người khác nghe, hoặc đang thảo luận đối đáp với người khác, (2) ngoài hai đối tượng vừa nêu trên, trong lúc đang cùng những người khác nói năng, bàn luận, an ủi, (3) hoặc đang lắng nghe người khác nói pháp, hoặc đang lắng nghe người khác thảo luận, đối đáp, tuy không biểu lộ cung kính, hoặc không trả lời, cũng không vi phạm, <c> hoặc nhân vì tùy nghi: (1) nhân vì e rằng đứng dậy chào đón làm chướng ngại người khác nghe pháp, làm cho họ buồn bực, (2) vì không muốn làm cho người thuyết pháp khởi tâm buồn phiền, (3) vì muốn dùng sự không đứng dậy chào đón làm phương tiện để điều phục đối phương, làm cho họ xa lìa pháp ác, tu tập pháp lành, (4) vì hộ trì quy chế của tăng đoàn cho nên không đứng dậy lễ bái, nói năng, ..., (5) vì muốn phòng ngừa sự hiềm hận của nhiều người cho nên không lễ bái, nói năng. Tuy không biểu lộ sự cung kính, trả lời, cũng không vi phạm.

Ngoại trừ những duyên vừa nêu trên, nếu như vì tâm kiêu mạn, hoặc dùng tâm hiềm hận muốn tổn thương đối phương, hoặc dùng tâm giận hờn, muốn làm đối phương phiền não, mà không chào đón, v.v..., thì gọi là vi phạm nhiễm ô, còn như vì lười biếng, nhút nhát, lơ đễnh, vô ký, v.v... mà phạm, thì gọi là vi phạm không nhiễm ô.

Tân Sơù nói: “Hai sự vi phạm này, có thể phá hoại sự hộ trì tâm của người khác trong giới nhiêu ích hữu tình.”

K4. Chướng ngại sự bố thí của người khác. Có hai phần:

L1. Không nhận sự mời thỉnh (vi phạm thứ năm).

Kệ nói: “Không nhận lời mời của người khác”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, có người đến mời thỉnh, hoặc đến nhà họ, hoặc đến chùa khác, để cúng dường thức ăn, quần áo, cùng những vật dụng cần thiết, nhưng vì bị tâm kiêu mạn khống chế, trong lòng hiềm hận, giận dữ, bực dọc, nên không chịu đi ứng cúng, không nhận lời mời, đây gọi là vi phạm nhiễm ô học xứ của Bồ tát; nếu vì lười biếng, nhút nhát, lơ đãng, hoặc đang ở trong trạng thái vô ký mà không đi ứng cúng, không nhận lời mời, thì gọi là vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: đang có bệnh, hoặc không có sức lực, hoặc thần kinh thác loạn; hoặc chỗ thỉnh ở quá xa; hoặc đường có nhiều hiểm nạn; hoặc muốn dùng phương tiện này để điều phục đối phương, làm cho họ xa lìa nẻo ác, quay về đường lành; hoặc trước đó đã nhận lời mời ở nơi khác; hoặc đang tu tập các pháp thiện, muốn giữ cho công phu tu tập không bị gián đoạn; hoặc đang muốn chứng đắc những pháp chưa từng có; hoặc không muốn những pháp nghĩa đã nghe không bị thoái sụt ---- các trường hợp luận nghị, biện biệt nghĩa lý Phật pháp, cũng giống như trường hợp nghe pháp; hoặc biết đối phương ôm lòng mưu hại, giả vờ đến mời thỉnh; hoặc không muốn làm nhiều người khác tị hiềm; hoặc tuân theo quy chế của tăng đoàn, không đến nơi thỉnh, không nhận lời mời, thảy đều không phạm.

Giả như có người, hoặc xuất gia, hoặc tại gia, mời đến chùa họ, hoặc đến nhà họ, phụng hiến bố thí thức ăn uống, cùng các vật dụng cần thiết như y phục, v.v..., nếu như Bồ tát vì tâm kiêu mạn, hoặc tâm hiềm hận, hoặc cố ý muốn làm đối phương phiền não, bèn không đi ứng cúng, hoặc không nhận lời mời, đây là vi phạm nhiễm ô. Nếu như vì lười biếng nhút nhát mà không đi ứng cúng, không nhận lời mời, thì vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: <a> nhân vì tự thân: (1) hoặc đang bị bệnh, không có sức lực, (2) trước đã nhận lời mời của người khác, tuy không đi ứng cúng cũng không vi phạm, <b> nhân vì đường xá nguy hiểm, có giặc cướp, thú dữ, rắn độc, v.v..., <c> nhân vì thí chủ: biết đối phương có tâm hãm hại, giả vờ mời thỉnh, tuy không đi ứng cúng, cũng không vi phạm, <d> nhân vì tùy nghi: (1) dùng sự không đi ứng cúng làm phương tiện điều phục đối phương, (2) hoặc đang tu thiện pháp không thể gián đoạn, không muốn tạm thời bỏ phế công phu, (3) vì muốn dẫn nhiếp những pháp nghĩa chưa từng nghe, hoặc không muốn những pháp nghĩa đã nghe bị thoái sụt, (4) như trường hợp nghe pháp, các trường hợp luận nghị, biện biệt nghĩa lý của pháp cũng giống như vậy, (5) vì không muốn người khác tỵ hiềm, (6) hoặc hộ trì quy chế của tăng đoàn, như úp bát, v.v..., tuy không đến nơi thỉnh, cũng không vi phạm.

L2. Không nhận đồ vật cúng dường (vi phạm thứ sáu)

Kệ nói: “Người cúng tài vật, không thèm nhận”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, có người ân cần cung kính, đem đến các loại vàng bạc, tiền tài, các món vật quý đến cúng dường, nhưng Bồ tát vì tâm hiềm hận, giận dữ, bực dọc, cự tuyệt không chịu thọ nhận, đây gọi là phạm nhiễm ô học xứ của Bồ tát, bởi vì đã xả bỏ chúng sinh; nếu vì lười biếng, nhút nhát, đãng trí, hoặc đang ở trong trạng thái vô ký mà cự tuyệt không thọ nhận, thì gọi là phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: hoặc biết sau khi thọ nhận, mình sẽ sinh tâm tham luyến; hoặc biết sau đó thí chủ sẽ sinh tâm hối tiếc; hoặc sau đó thí chủ sẽ phát cuồng; hoặc biết nếu nhận vật bố thí, thí chủ sẽ trở nên nghèo khổ; hoặc biết vật bố thí là vật của Tăng, hoặc vật của tháp miếu; hoặc biết vật bố thí là vật trộm cắp; hoặc biết vật bố thí sẽ đem lại nhiều phiền hà cho mình, như bị giết, bị giam, bị phạt, bị trục xuất, hoặc bị người khác hiềm nghi, quở trách. Trong những trường hợp này cự tuyệt không thọ nhận, đều không vi phạm.

Giả sử có thí chủ, ân cần cung kính đem đến các loại vàng bạc, tiền tài, các món vật quý đến cúng dường, nhưng Bồ tát vì tâm hiềm hận, giận dữ, bực dọc, cự tuyệt không chịu thọ nhận, đây là vi phạm nhiễm ô, bởi vì đã xả bỏ chúng sinh. Nếu vì lười biếng, nhút nhát mà cự tuyệt không thọ, thì vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: <a> quán sát chính mình: biết là sau khi thọ nhận, sẽ sinh tâm đắm nhiễm, tuy cự tuyệt không thọ nhận cũng không vi phạm; <b> đối với thí chủ: (1) e rằng sau khi bố thí xong, họ sẽ hối tiếc, (2) biết thí chủ sau khi bố thí, tâm sẽ mê loạn, (3) biết thí chủ tuy sẵn lòng bố thí tất cả, nếu như thọ nhận, họ sẽ trở nên nghèo khổ, tuy cự tuyệt không nhận, cũng không vi phạm; <c> đối với vật bố thí: (1) biết vật bố thí là vật của tăng già, hoặc là vật của tốt đỗ ba (Phật và pháp), (2) biết vật bố thí là vật bị cướp đoạt, nếu thọ nhận sẽ bị nhiều khổ lụy, như bị giết, bị trói, bị xử phạt, bị hiềm nghi, hoặc bị các hình phạt như móc mắt, v.v..., tuy cự tuyệt không thọ nhận cũng không vi phạm.

Ngài Tối Thắng Tử nói: “Đoạn trên là nói đến các phiền lụy của người thọ nhận”. Trát Mục Tra Sớ nói: “Quán xét đồ vật bị cướp đoạt đem đến những sự phiền lụy như vậy, cho nên cự tuyệt không nhận.”

Tân Sớ nói: “Hai sự vi phạm này, có thể phá hoại sự làm phước điền cho người khác trong giới Nhiêu ích hữu tình.”

K5. Chướng ngại pháp thí (vi phạm thứ bảy)

Kệ nói: “Người đến cầu pháp, không bố thí”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, có người đến cầu pháp, nhưng Bồ tát vì tâm hiềm hận, giận dữ, bực dọc, ganh tị, không chịu nói pháp, đây gọi là phạm nhiễm ô học xứ của Bồ tát; nếu vì lười biếng, nhút nhát, lơ đãng, hoặc tâm đang ở trong trạng thái vô ký mà không chịu nói pháp, thì gọi là phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: ngoại đạo đến tìm khuyết điểm; hoặc đang bị bệnh nặng; hoặc thần kinh thác loạn; hoặc muốn dùng phương tiện này để điều phục đối phương, làm cho họ xa lìa nẻo ác, quay về đường lành; hoặc đối với pháp học chưa được thấu suốt; hoặc đối phương có thái độ không cung kính, không biết hổ thẹn, đến với thái độ ngang ngược, xấc láo; hoặc biết đối phương là người ám độn, đối với Phật pháp rộng lớn cứu cánh, hoặc sinh lòng sợ hãi, hoặc sinh khởi hoặc tăng trưởng tà kiến, chấp trước; hoặc biết sau khi nghe pháp xong, sẽ đem nói lại cho kẻ ác, do đây không nói pháp. Trong những trường hợp này đều không phạm.

Giả sử có người đến cầu pháp, mà lại ôm lòng hiềm hận, giận dữ, bực dọc, ganh ghét, bèn không bố thí pháp, đây là vi phạm nhiễm ô; nếu do vì lười biếng, nhút nhát mà không bố thí pháp, thì vi phạm không nhiễm ô.

Những trường hợp không phạm: <a> nhân vì tự thân: (1) hoặc đang có bệnh nặng, (2) hoặc đối với pháp học chưa được thông suốt, tuy không bố thí cũng không vi phạm, <b> nhân vì tùy nghi: nghĩa là dùng sự không bố thí pháp, v.v..., làm phương tiện để điều phục đối phương, như phần trên đã nói qua, tuy không bố thí pháp, cũng không vi phạm.

Đối tượng để điều phục: Có bốn loại “phi khí” (không phải căn cơ cho sự bố thí pháp): (1) ngoại đạo, đến tìm lỗi lầm, khuyết điểm, (2) người không có tâm cung kính, lời nói không thành thực, đến nghe pháp với thái độ ngông nghênh, vô lễ, (3) người độn căn, căn cơ chưa thành thục (trình độ chưa đủ), đối với giáo pháp rộng lớn, nghe rồi không thể thọ trì, sinh lòng sợ hãi, không khởi lòng tin hiểu, sẽ sinh khởi tà kiến, mặc dù khéo léo dẫn dụ, họ cũng không chịu nghe nhận, trái lại tăng trưởng tà chấp, do nhân duyên này, đưa đến nhiều điều bất hạnh, tăng trưởng sự suy tổn, lại do nhân duyên đó, sẽ bị đọa vào ác đạo, (4) biết đối phương nghe xong, nói lại cho “phi khí”.

Lại nữa, trong bốn loại này, (1) người đến tìm lỗi lầm, khuyết điểm, không chỉ riêng gì ngoại đạo, mà cũng có ý ám chỉ những người khác, (2) tùy một trong các sự không cung kính, là đủ để cự tuyệt không bố thí pháp, (3) không cần phải đủ các điều kiện mà ở đây đề cập đến.

Bảy điều vi phạm vừa nói trên đây, sự vi phạm thứ hai, là điều không nên làm mà lại làm, còn sáu điều còn lại, là điều nên làm mà lại không làm.

Lại phải nên biết, điều vi phạm thứ hai, do lực tăng thượng của tất cả bạn ác, trong tất cả mọi thời, trong tất cả mọi nơi, nhân duyên phạm giới hiện tiền, cho nên phải cẩn thận đề phòng, khéo giữ tâm mình.

Tân Sớ nói: “Những tội vi phạm này, có thể chướng ngại thiện pháp giới, và chướng ngại hạnh bố thí trong Nhiêu ích hữu tình giới.”

J2. Chướng ngại trì giới. Có hai phần:

K1. Chướng ngại sự lợi tha. Có hai phần:

L1. Chánh chướng giới lợi tha. Có ba phần:

M1. Bỏ phế người đáng thương xót (vi phạm thứ tám)

Kệ nói: “Bỏ rơi, không giúp người phá giới”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, đối với chúng sinh hung ác, phạm giới, sinh lòng hiềm hận, giận dữ, bực dọc, bèn bỏ rơi, không chịu làm lợi ích cho họ, đây gọi là vi phạm nhiễm ô học xứ Bồ tát; nếu vì lười biếng, nhút nhát mà bỏ rơi, thì gọi là vi phạm không nhiễm ô. Vì sao? Vì các Bồ tát khởi lòng thương xót, muốn làm lợi ích cho những chúng sinh bạo ác, phạm giới, gây tạo nhân khổ, hơn là những chúng sinh trì giới, ba nghiệp thanh tịnh.

Những trường hợp không phạm: thần kinh thác loạn; hoặc muốn dùng phương tiện này để điều phục đối phương, như phần trên đã nói qua; hoặc muốn giữ ý cho đại chúng; hoặc tuân theo quy chế của tăng đoàn mà bỏ rơi, không làm lợi ích. Trong những trường hợp này đều không phạm.

Đối với các hữu tình bạo ác, phá giới, ôm lòng hiềm hận, giận dữ, bực dọc, lấy lý do là đối phương bạo ác, phạm giới, bèn tìm cách bỏ rơi, không chịu giúp đỡ, không chịu làm lợi ích cho họ, đây là vi phạm nhiễm ô. Nếu do vì lười biếng, nhút nhát mà bỏ rơi, hoặc do vì lơ đãng mà không làm lợi ích cho họ, đây là vi phạm không nhiễm ô. Vì sao? Vì chư Bồ tát đối với các hữu tình bạo ác, phạm giới, tạo nhiều khổ nhân, phải nên khởi lòng thương xót, muốn giúp đỡ, làm lợi ích, chứ không phải đối với các hữu tình trì giới thanh tịnh, thân khẩu ý nghiệp tịch tĩnh hiện hành, mà khởi tâm thương xót, muốn giúp đỡ, làm lợi ích.

Nói “bạo ác”, nghĩa là tạo tác các tội vô gián, v.v..., nói “phạm giới”, nghĩa là hủy phạm giới căn bản. Trát Mục Tra Sớ nói: “Người trước tâm nhiều sân hận, người sau không chịu trì giới.”

Những trường hợp không phạm: <a> nhân vì tùy nghi: (1) vì muốn dùng phương tiện này điều phục đối phương, (2) vì muốn giữ ý cho nhiều người khác, <b> hộ trì quy chế của tăng đoàn, tuy xả bỏ những người đó, cũng không vi phạm.

M2. Không học những điều giới chung với Thanh văn (vi phạm thứ chín)

Kệ nói: “Không cùng tu học, làm người tin”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, như Đức Thế Tôn vì muốn làm cho các chúng sinh chưa có lòng tin đối với Phật pháp sinh khởi lòng tin, đã có lòng tin làm cho tăng trưởng, cho nên trong giới biệt giải thoát chế định giá tội, khiến cho các Thanh văn không được vi phạm, đối với những điều giới này, Bồ tát phải nên cùng học với Thanh văn, hoàn toàn không khác biệt. Vì sao? Như hàng Thanh văn chỉ vì tự lợi, còn không phế bỏ những hạnh lợi ích khác, mà học các điều giới này, làm cho chúng sinh chưa có lòng tin sanh khởi lòng tin, đã có lòng tin làm cho tăng trưởng, huống chi Bồ tát là những người mong cầu sự lợi ích cho tất cả chúng sinh.

Đức Bạc Già Phạm trong Biệt Giải Thoát Kinh, Tỳ Nại Da Luật, ngoài những điều tính tội, vì muốn hộ trì các hành giả Thanh văn, cho nên thiết lập giá tội, chế định các học xứ, trong đây chư Bồ tát cùng với các hành giả Thanh văn đều phải tu học, không có sự khác biệt, nghĩa là những điều mà chư Thanh văn phải xa lìa, thì chư Bồ tát cũng phải xa lìa. Hộ trì tín tâm của chúng sinh, nghĩa là làm cho hàng tại gia chưa có lòng tin thanh tịnh, sinh khởi lòng tin thanh tịnh, đã có lòng tin thanh tịnh, làm cho tăng trưởng. Ví như chế định các tỳ kheo không được uống rượu, không ăn phi thời, nhẫn đến các điều giới như không được đào đất, đốt lửa, v.v..., thì hàng Bồ tát phải nên cùng học với Thanh văn, hoàn toàn không khác biệt. Nếu không như vậy, không những vi phạm giới biệt giải thoát, mà còn vi phạm Bồ tát tịnh giới. Vì sao? Vì hàng Thanh văn chuyên tâm tự lợi, mà còn không xả bỏ việc hộ trì tín tâm của chúng sinh, huống chi là hàng Bồ tát chuyên tâm làm lợi người. Như Tân Sớ nói: “Nếu đối với điều giới này, không kính trọng, không tin tưởng, không tu học, đây là vi phạm nhiễm ô; nếu do vì lười biếng, nhút nhát mà không tu học, thì vi phạm không nhiễm ô.”

Hỏi: Sự vi phạm như vậy, là Bồ tát tại gia phạm, hay là Bồ tát xuất gia phạm?

Trả lời: Như Tân Sớ nói, đây là điều giới của Bồ tát xuất gia, thế nhưng trong các điều giới, cũng có nhiều điều tương tự với giới biệt giải thoát chế riêng cho hàng Bồ tát tại gia.

M3. Tu học giới không cùng chung với Thanh văn (vi phạm thứ mười)

Kệ nói: “Ít lo lắng đến việc lợi người”

Giới văn: Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, như Đức Như Lai trong giới biệt giải thoát, vì muốn hàng Thanh văn an trụ trong hoàn cảnh ít việc, ít làm, ít hy vọng, cho nên chế định các giá giới, khiến cho hàng Thanh văn không được vi phạm; đối với những điều giới này, Bồ tát không nên cùng học với Thanh văn. Vì sao? Vì hàng Thanh văn chuyên lo tự lợi, không nghĩ đến việc lợi người. Vì không lợi người cho nên các pháp ít việc, ít làm, ít hy vọng có thể gọi là thích hợp với họ, thế nhưng, đối với Bồ tát là những kẻ chuyên làm lợi người, không nghĩ đến việc lợi mình, thì các pháp ít việc, ít làm, ít hy vọng này, không thích hợp với họ.

Như vậy, Bồ tát vì muốn lợi người, có thể từ các trưởng giả, cư sĩ, bà la môn không phải bà con mình, hỏi xin trăm ngàn loại quần áo; Bồ tát nên quán xét người cho xem họ có đủ khả năng bố thí hay không, tùy sức của họ bố thí mà thọ nhận; hỏi xin bình bát cũng giống như trường hợp xin quần áo. Tương tự như thế, Bồ tát có thể cầu xin chỉ dệt, nhờ thợ dệt không phải bà con mình dệt thành vải vóc để may quần áo; vì muốn lợi ích người khác nên may các loại y “kiêu xà gia”, hoặc làm tọa cụ, nhiều đến hàng trăm, hoặc giả, cất chứa vàng bạc, tiền mặt, nhiều đến vạn ức, hoặc nhiều hơn thế. Như vậy các pháp giá tội chế định ít việc, ít làm, ít hy vọng, Bồ tát sẽ không cùng học với Thanh văn.

Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, trong việc lợi người, ôm lòng hiềm hận, giận dữ, bực dọc mà tuân thủ các pháp ít việc, ít làm, ít hy vọng này, thì gọi là vi phạm nhiễm ô học xứ Bồ tát.

Đức Thế Tôn, vì muốn cho hàng Thanh văn ít việc, ít làm, sống ít hy vọng, cho nên kiến lập các giá tội, chẳng hạn như các việc: cho hạn mười ngày để may y, cho một tháng được phép cất chứa vải vụn để may xong y, v.v..., những điều giới như vậy, chư Bồ tát không cần phải cùng học với Thanh văn, nếu như học chung với Thanh văn, đây gọi là vi phạm.

Lại nữa, đối với việc lợi tha, ôm lòng hiềm hận, giận dữ, bực dọc, bèn an trụ trong pháp ít việc, ít làm, sống ít hy vọng, đây là vi phạm nhiễm ô, nếu do vì lười biếng, nhút nhát, mà an trụ trong các pháp ấy, đây là vi phạm không nhiễm ô. Vì sao? Vì chư Thanh văn, chuyên tâm tự lợi, chỉ lo tự điều phục, không màng đến việc lợi tha, đối với việc lợi tha, ít việc, ít làm, sống ít hy vọng. Đến như chư Bồ tát, chuyên tâm lợi tha, đối với tất cả sự việc, chuyên vì lợi ích tất cả hữu tình, bởi thế, không phải đối với việc lợi tha, lại an trụ trong pháp ít việc, ít làm, sống ít hy vọng, mà gọi là diệu.

Nói “ít việc”, nghĩa là ít mong cầu, nói “ít làm”, nghĩa là không tích chứa nhiều của cải riêng tư, nói “sống ít hy vọng”, nghĩa là sống đời sống của “dòng dõi thánh”; nói “dòng dõi thánh”, nghĩa là thỏa mãn với đời sống cực kỳ giản đơn, đạm bạc, y phục, ngọa cụ đều là hạng xấu nhất, an vui tinh tiến tu tập đoạn trừ phiền não, đây gọi là bốn thánh chủng.

Vị Bồ tát như vậy, vì muốn lợi tha, từ những vị trưởng giả, cư sĩ, bà la môn, v.v..., không phải thân thuộc của mình, cùng các đại thí chủ, nên cầu xin trăm ngàn loại quần áo, quán sát thí chủ có đủ khả năng hay không, tùy họ bố thí ít nhiều, tất cả đều thọ nhận. Tát Mục Trát Sớ nói: “Phải nên biết rõ là thí chủ có thể kham nhẫn hay không?” Ở đây có ý muốn nói, sau khi thọ nhận, thí chủ trở thành nghèo túng hay không? Hoặc có bị người khác chê trách, hiềm nghi hay không? Nếu nói như vậy là không hợp lý, bởi vì nếu cầu xin hợp lý, tuy là cầu xin rất nhiều, cũng không vi phạm. Tương tự như việc cầu xin y phục, cầu xin bình bát, cầu xin chỉ sợi rồi thỉnh thợ dệt không phải thân thuộc của mình dệt thành y phục, cũng không vi phạm. Như Luận Du Giaø nói: “Thỉnh thợ dệt không phải thân thuộc của mình dệt thành y phục, tuy không trả tiền công, cũng không vi phạm.” Trong Tỳ nại da, trái lại, cho rằng nếu không trả tiền công, thì gọi là phạm.

Vì muốn lợi ích người khác, nên tích chứa các loại y kiêu thế gia , tọa cụ, ngọa cụ, số lượng đến trăm, ngàn; vàng bạc, tiền mặt, nhiều đến trăm ngàn ức, hoặc còn nhiều hơn thế, cũng nên cất chứa. Ngài Tối Thắng Tử nói: “Nói ngọa cụ, nghĩa là ở trong có tơ vụn, còn tọa cụ, nghĩa là ở trong có lông thú mềm.” Vì muốn lợi tha, cho nên cho phép mặc y kiêu thế gia, cho phép dùng tơ vụn, lông thú mềm, cùng với vật dụng do tơ và lông hợp lại chế thành.

Như vậy, Bồ tát vì muốn thực thi những sự việc này, đối với các pháp ít sự việc, ít tạo tác, sống ít hy vọng này, không nên cùng học với Thanh văn.

Phần trên vừa nói đến hai loại giá tội, cùng phần dưới nói về các tính tội, là muốn đề cập đến các vị Bồ tát xuất gia học tập giáo giới biệt giải thoát căn bổn. Giới biệt giải thoát có hai loại chế định, (1) chế định tính tội, (2) chế định giá tội. Nghi quỹ tu học tính tội sẽ được đề cập ở phần sau.

Ở đây nói về giá tội, cũng có hai loại: (1) Vì muốn hộ trì tín tâm của người khác, cho nên chế định tội này, như Tân Sơù nói: “Các vị tỳ kheo, quyết định thọ trì học xứ của mình, huống chi là Bồ tát, vì muốn làm lợi ích cho người khác, càng phải nên học”, nghĩa là các Bồ tát hộ trì tín tâm của chúng sinh, còn mạnh hơn Thanh văn. (2) Vì muốn hàng Thanh văn ít sự việc, ít tạo tác, sống ít hy vọng, cho nên Thế Tôn chế định giá tội này; còn chư Bồ tát vì muốn lợi ích chúng sinh, không bị hạn chế bởi các điều giới này, cho nên không cần cùng học với Thanh văn. Những điều tính giới được bàn ở phía sau, cùng hai điều giới này, có thể bao quát tất cả giới biệt giải thoát.

Hoặc có người vì chưa hiểu rõ những giới tướng này, nói lời cuồng vọng như sau: “Tôi là Bồ tát, tôi là hành giả trì minh, tuy vi phạm giới luật, nhưng tôi có giới luật Mật thừa tối thắng, cho nên được phép phóng dật.” Người nói như vậy, tuy có đầy đủ hai loại giới trên (Bồ tát giới, Mật thừa giới), đã vượt quá quy chế của Bồ tát, phạm tội cực nặng, và cũng phạm thô tội (thâu lan giá) của tịnh giới Mật thừa. Như kệ có nói:

Đối với hai giới dưới ,

Không nên phạm mà phạm,

Phạm tội thâu lan giá.

Nếu như không phòng hộ hai loại giới này, mà tự cho mình là hành giả Đại thừa, như vậy pháp Đại thừa nương tựa chỗ nào? Đây là tự mình dùng nước vọng tưởng làm nhớp bẩn thánh giáo của Đức Phật. Các hành giả cầu pháp, phải nên xả bỏ ác kiến như vậy, như ném bỏ thuốc độc. Như Cựu Sơù nói: “Nếu chư tỳ kheo, từ các vị trưởng giả, cư sĩ, hoặc vợ của trưởng giả không phải thân thuộc, cầu xin y phục, phạm tội xả đọa.” Nên biết hành giả an trụ trong hai loại giới Bồ tát và biệt giải thoát, đối với học xứ này, nếu vì lợi người thì được khai duyên, còn nếu vì tự lợi thì sẽ bị cấm đoán. Những tội vừa nói ở trên, nếu chỉ vì tự lợi, không phải vì lợi tha, mà tự cho phép làm, nên biết vẫn bị phạm vào các tội đã được nói đến trong Tỳ nại da.

Tân Sớ nói: “Ba sự vi phạm này, theo thứ tự, có thể hủy hoại nhiếp luật nghi giới, nhiếp thiện pháp giới, và nhiêu ích hữu tình giới.”

Y kiêu thế gia: một loại y lông thú mềm.

Hai giới dưới, tức là Biệt giải thoát giới (Thanh văn) và Bồ tát giới.

Phần 09 L2. Nêu rõ sự khác biệt giữa tính tội của giới Bồ tát và tính tội của giới biệt giải thoát

Kệ nói: “Vì lòng thương xót, không vì ác”

Giới văn (tiếp): Nếu Bồ tát, thọ trì giới luật nghi thanh tịnh của Bồ tát, dùng phương tiện thiện xảo, vì muốn lợi người, lỡ phạm vào các tính tội, do nhân duyên lợi người này nên không gọi là vi phạm học xứ Bồ tát, mà còn được nhiều công đức.

Chẳng hạn, như Bồ tát thấy kẻ trộm cướp, vì tham tiền của, đang muốn giết hại nhiều người, hoặc đang muốn giết hại các bậc Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát, hoặc đang muốn tạo nhiều nghiệp vô gián. Bồ tát thấy điều đó rồi, bèn suy ngẫm như thế này: “Nếu giết kẻ ác đó, ta sẽ bị đọa vào địa ngục, nếu như không giết, để kẻ đó tạo nghiệp vô gián, sẽ chịu khổ lớn trong đời vị lai. Ta thà giết kẻ ác đó mà bị đọa vào địa ngục, quyết không để họ nhận chịu những quả báo khổ ở địa ngục vô gián.” Bồ tát suy nghĩ cặn kẻ, đối với kẻ ác, hoặc dùng tâm lành, biết rõ sự việc như thế, vì quả báo ở đời vị lai, sinh lòng rất hổ thẹn, dùng tâm thương xót mà sát hại kẻ ác. Do nhân duyên này, không những không vi phạm học xứ Bồ tát, mà còn được nhiều công đức.

Lại như, Bồ tát thấy những bậc quyền thế, hoặc vua, hoặc quan, cực kỳ tàn ác, đối với nhân dân không có lòng thương xót, mà lại chuyên làm những việc áp bức, làm cho mọi người khổ não, ta thán. Bồ tát thấy điều đó rồi, khởi lòng thương xót, phát tâm làm lợi ích cho mọi người, bèn tùy quyền lực sẵn có của mình, hoặc truất phế, hoặc trục xuất những kẻ quyền thế kia. Do nhân duyên này, không những không vi phạm học xứ của Bồ tát, mà còn được nhiều công đức.

Lại như, Bồ tát thấy những kẻ trộm cướp, xâm đoạt tài sản của người khác, hoặc vật của chúng tăng, hoặc vật của chùa tháp, sau đó đem tài sản đã cướp giật được, xem như của mình, mặc tình tiêu xài hoang phí. Bồ tát thấy điều đó rồi, khởi lòng thương xót, đối với những kẻ ấy, phát tâm làm lợi ích an lạc cho họ, do đây, tùy vào sức lực, hoặc thế lực đang có, cưỡng đoạt lại những đồ vật đã bị cướp giật, không để cho họ sử dụng một cách hoang phí, mà phải chịu những sự trừng phạt, khổ đau trong một thời gian lâu dài. Do nhân duyên này, những đồ vật đã bị cưỡng đoạt, nếu là đồ vật của chúng tăng, hoàn trả cho chúng tăng, đồ vật của chùa tháp, hoàn trả cho chùa tháp, đồ vật của chúng sinh, hoàn trả cho chúng sinh.

Lại thấy những vị chấp sự, hoặc quản lý ruộng vườn, lấy đồ vật của chúng tăng, hoặc đồ vật của chùa tháp, cho là của mình, mặc sức tiêu dùng. Bồ tát thấy điều đó rồi, suy ngẫm về việc ác của họ, khởi lòng thương xót, không để cho họ nhân vì sự thọ dụng tà vạy này mà phải nhận chịu những sự trừng phạt khổ đau một cách vô ích trong thời gian lâu dài, do đây Bồ tát tùy sức lực, hoặc thế lực của mình, đoạt lại những đồ vật ấy. Bồ tát tuy làm những việc cưỡng đoạt như thế, không những không vi phạm học xứ của Bồ tát, mà còn được nhiều công đức.

Lại như, Bồ tát tại gia, thấy có người nữ, không có thân thuộc, quen thói dâm dục, để tâm đến Bồ tát, muốn làm việc “phi phạm hạnh”. Bồ tát thấy được điều đó rồi, suy ngẫm như sau: “Không nên để cho họ sầu não mà làm những chuyện quàng xiêng, nếu như chiều theo ý muốn của họ, sẽ được tự tại, dùng phương tiện hướng dẫn, làm cho họ trồng căn lành, lại làm cho họ xả bỏ thói quen bất thiện.” Bồ tát dùng tâm thương xót mà làm việc “phi phạm hạnh”. Tuy làm những pháp “nhiễm ô” như vậy, không những không vi phạm học xứ Bồ tát, mà còn được nhiều công đức. Còn Bồ tát xuất gia, vì muốn hộ trì giáo pháp Thanh văn mà Đức Thế Tôn đã chế định, làm cho chánh pháp không bị hoại diệt, tuyệt đối không được làm việc “phi phạm hạnh”.

Lại như, Bồ tát đối với bản thân mình, tuy bị nguy hiểm tính mạng cũng không nói dối, thế nhưng, vì muốn cứu vớt những chúng sinh khác ra khỏi những sự nguy hiểm tính mạng, hoặc thoát khỏi tù đày, hoặc thoát khỏi các hình phạt như cắt tay chân, xẻo mũi, xẻo tai, móc mắt, vân vân, tuy biết nhưng vẫn nói dối. Nói tóm lại, Bồ tát vì muốn lợi ích chúng sinh, không phải việc không lợi ích, tự mình không có tâm nhiễm ô, mong cầu, mà chỉ vì muốn lợi ích kẻ khác, tuy biết nhưng vẫn nói khác sự thật, như thế, vẫn không vi phạm học xứ Bồ tát, mà còn được nhiều công đức.

Lại như, Bồ tát thấy có chúng sinh bị bạn bè ác dụ dỗ, khắn khít không rời. Bồ tát thấy được việc đó rồi, sinh lòng thương xót, phát tâm muốn làm lợi ích, tùy khả năng, hoặc thế lực của mình, nói lời ly gián, không để cho chúng sinh đó, vì gần bạn ác mà phải chịu sự khổ đau vô ích trong thời gian lâu dài. Bồ tát dùng tâm lợi ích như vậy, tuy nói lời ly gián, chia rẽ sự thân ái của kẻ khác, nhưng vẫn không vi phạm học xứ Bồ tát, mà còn được nhiều công đức.

Lại như, Bồ tát thấy có chúng sinh làm những điều ngang ngược, trái với pháp thế gian, bèn lớn tiếng quở trách, nói lời thô bạo, dùng phương tiện này làm cho họ rời bỏ việc ác, quay về nẻo lành. Bồ tát dùng tâm lợi ích như thế, tuy đối với chúng sinh nói lời thô ác, nhưng vẫn không vi phạm học xứ Bồ tát, mà còn được nhiều công đức.

Lại như, Bồ tát thấy các chúng sinh ưa thích những việc diễn xướng, ngâm vịnh, ca hát, hoặc thích đàm luận những chuyện thời sự chính trị, ăn uống, du hí, mách lẻo, vân vân. Bồ tát đối với những việc như vậy, phải nên rất khéo léo, đối với chúng sinh như vậy nên khởi lòng thương xót, muốn làm lợi ích cho họ, bèn tùy thuận hiện tướng ưa thích những việc diễn xướng, ngâm vịnh, ca hát, hoặc đàm luận những chuyện thời sự chính trị, ăn uống, du hí, mách lẻo, vân vân, dùng phương tiện này để nhiếp phục, dẫn dắt họ ra khỏi sự ưa thích những chuyện thị phi vô ích này, quay về đường lành. Bồ tát tuy hiện tướng ỷ ngữ như vậy, nhưng không vi phạm học xứ Bồ tát, mà còn được nhiều công đức.

Ở đây, Bồ Tát Địa, nhẫn đến hai bộ sớ Giới Nhị Thập Tụng Cựu Sớ và Giới Phẩm Sớ, chỉ nói đến việc khai duyên cho phép phạm bảy chi (thân ba, khẩu bốn), mà chưa nói rằng: “Vì lợi ích người khác, nếu như không thực thi, sẽ vi phạm giới luật.” Chỉ có Tân Sớ liệt kê bốn mươi sáu tội vi phạm (giới khinh), đem điều này làm tội vi phạm thứ nhất. Bộ sớ đó nói: “Đây là sự khai phóng điều giới Không cùng tu học làm cho người khác sinh khởi lòng tin”, thế nhưng, ngài Tối Thắng Tử và Trát Mục Tra Sớ đều nói: “Nên biết ở đây là sự chỉ rõ tướng trạng sai biệt giữa tính tội của giới Bồ tát và giới Thanh văn.”

Nghĩa là chư Bồ tát dùng phương tiện thiện xảo, vì lợi lạc chúng sinh, tuy đôi phần vi phạm tính tội trong giới biệt giải thoát, không những không vi phạm giới luật của Bồ tát, mà còn sinh trưởng thêm nhiều công đức.

Ở đây muốn nói đến bảy chi tội của thân và miệng. Đối với nghiệp của thân, trong Luận Du Già, chỉ khai riêng điều giới tà dâm cho Bồ tát tại gia, mà không cho Bồ tát xuất gia vi phạm điều giới này, lý do là Bồ tát xuất gia phải hộ trì giáo giới của Thanh văn mà Đức Thế Tôn đã chế định, vì không muốn hủy hoại tất cả, cho nên không làm phi phạm hạnh; còn sáu điều giới kia như trộm cắp, v.v..., thì khai cho cả hai hàng Bồ tát tại gia và xuất gia.

Hỏi: Nếu vậy, hàng Bồ tát được cho phép vi phạm sáu điều giới kia là tại gia hay xuất gia? Nếu là hàng xuất gia, thì hai giới tà dâm và sát sinh, nếu cho phép (khai) hoặc ngăn cấm (giá), phải nên không có sự khác biệt, bởi vì hai tội này đều là phạm tội căn bản. Còn nếu là hàng tại gia, ắt là những điều mà Luận Du Già nói, cũng có sự mâu thuẫn, vì đối với giới tà dâm thì phân biệt tại gia xuất gia, còn các giới khác thì không phân biệt. Học Tập Luận nói: “Nếu thấy điều lợi ích cho chúng sinh, vì muốn có phương tiện để thực thi, nên xả học xứ (nghĩa là xả những điều giới đã thọ), nếu Bồ tát đã nhiều kiếp tu tập, có lòng Đại bi, đã viên mãn tất cả thiện căn đã vun trồng, thì các sự tham dục, v.v..., không còn làm chướng ngại; lại nữa, Phương Tiện Thiện Xảo Kinh nói: “Lúc xưa, Phạm chí Quang Minh, trong bốn vạn hai ngàn năm, nghiêm trì phạm hạnh, sau khi bỏ đi bảy bước, bèn khởi lòng thương xót, nghĩ rằng “Nếu như ta xả bỏ cấm giới sẽ bị đọa địa ngục, thế nhưng ta thà nhẫn thọ sự khổ địa ngục, không nên từ chối sự dục lạc, làm cho người ấy mệnh chung”, nghĩ xong, Phạm chí Quang Minh bèn quay lại chỗ cũ, nắm lấy tay phải của người ấy, nói lời như vầy: “Này cô, tùy ý cô muốn.” Nếu nói như vậy, chẳng lẽ không mâu thuẫn?

Trả lời: Không có mâu thuẫn. Nếu Bồ tát chỉ vì muốn tự lợi, phải nên tuân thủ những điều giới như trộm cắp, v.v..., còn nếu như vì lợi ích người khác, thì được cho phép vi phạm. Lúc đó, không thể gọi là tội căn bản trộm cắp, v.v..., cho nên Bồ tát xuất gia, vì lợi ích chúng sinh, cũng không bị phạm vào các tội căn bản trộm cắp, vọng ngữ, v.v... Trường hợp tà dâm cũng thế, không có gì khác biệt!

Hỏi: Nếu vậy, tại sao chỉ riêng giới tà dâm, lại phân biệt tại gia, xuất gia?

Trả lời: Cũng không có mâu thuẫn, bởi vì, tuy tạo các nghiệp sát sanh, trộm cắp, vọng ngữ, v.v..., cũng chưa nhất định phạm tội căn bổn, nếu như đã thọ giới tỳ kheo, mà phạm tội tà dâm chắc chắn sẽ phạm tội căn bản. Như thế, mật ý muốn nói sự khác biệt giữa tại gia và xuất gia, so với Học Tập Luận cũng không có sự tương vi. Phàm sự tu phạm hạnh, có thể dẫn phát sự lợi tha thù thắng, nếu xả bỏ điều này, thì không thể tăng thượng lợi ích hữu tình. Giả sử, thấy được sự việc có thể làm tăng thượng lợi ích hữu tình hiện ở trước mặt, cần phải phạm tội biệt giải thoát căn bản, cần phải xả giới, nên biết trường hợp này thì cho phép Bồ tát tại gia làm như thế, không phải cho phép Bồ tát xuất gia. Nếu nói rằng cho phép Bồ tát xuất gia xả bỏ giới luật để làm việc lợi tha, thì đây là điều hoàn toàn không có.

Lại nữa, vì muốn lợi tha mà tạo các nghiệp sát sanh, v.v..., là hạng Bồ tát nào? Bản cựu dịch của Học Tập Luận nói: “Ở đây muốn nói đến các hành giả siêng năng tu tập lục độ, nhưng chưa chứng sơ địa, chứ không phải nói đến các hành giả khác.” Tân Sớ thì lại nói: “Đây là chư Đại Bồ tát đã lên Thập địa.” Đã nói “Đã lên Thập địa”, lại còn nói “Siêng năng tu tập lục độ”, điều này không có lý, nếu y theo bản cựu dịch, điều này có vẻ hợp lý hơn.

Thế nhưng, như phần trước, trong Học Tập Luận dẫn Thiện Xảo Phương Tiện Kinh, cho rằng không phải là các hành giả sơ cơ mới bắt đầu tu tập lục độ mà có thể thực hành các phương tiện thiện xảo này, mà phải là các vị Đại Bồ tát trải qua nhiều kiếp tu hành các phương tiện thiện xảo, thành tựu đại bi mới được, nghĩa là chư Bồ tát, do đã chánh thọ Bồ tát tịnh giới, đối với Bồ tát học xứ, đã như lý tu tập, phát khởi tâm Bồ đề thù thắng, thương yêu chúng sinh hơn chính mình, phương tiện thiện xảo quyền biến, vì muốn lợi ích người khác, trừ việc sát sinh ra, không còn phương pháp nào khác để cứu họ, trong trường hợp này Bồ tát mới được phép (phạm giới sát sanh), chớ không phải tất cả hành giả Đại thừa đều được phép làm như vậy. Ngay đến Bồ tát sơ học, còn không cho phép phạm, huống hồ là những người không biết hộ trì tịnh giới, mạo nhận là hành giả Đại thừa! Bọn họ tuy cũng phát tâm tương tự như thương xót, hoặc phát tâm tương tự như Bồ tát, nhưng quyết không cho phép làm. Tương tự, như trong giới biệt giải thoát, nếu như có tỳ kheo có bệnh, quá ngọ không ăn có thể làm cho bệnh tình thêm tổn hại, nếu ăn thì sẽ lành bệnh, trong trường hợp này cho phép vị ấy ăn sau giờ ngọ, thế nhưng, những vị xuất gia tỳ kheo khác, phải nên thủ hộ điều giới “quá ngọ bất thực” này!

Trong Kinh mà Học Tập Luận đã dẫn chứng, tuy chỉ nói đến giới tà dâm, thế nhưng phải biết các tội căn bản khác, như sát sanh, v.v..., cũng tương tự như trường hợp giới tà dâm. Lại nữa, bốn tội căn bản như vọng ngữ, v.v..., cùng tội trộm cắp, phần sau sẽ nói đến.

Chư Bồ tát như lý hộ trì giới luật, muốn làm lợi ích lớn cho hữu tình, không còn phương tiện nào khác để đạt đến mục đích, vì muốn lợi ích cho họ, phải nên hiện hành phạm giới, lúc đó phải nên quán xét kỹ lưỡng chỗ phát tâm của mình có phạm hay không. Phải biết đây là cảnh giới riêng của chư Phật, cực kỳ vi tế, cực kỳ khó làm. Các ngài Hải Vân, Tối Thắng Tử và quyển Trát Mục Tra Sớ đều cho rằng những hành giả đó, phải là những bậc đã chứng Thanh tịnh ý lạc (sơ địa), không còn nhiễm ô, đạt đến cảnh giới tự tại của chư Đại Bồ tát, không phải cảnh giới mà những người trí tuệ thấp kém, thiện căn ít ỏi, tham cầu tự lợi, chấp trước vào văn tự có thể đạt đến. Đây là hiện lượng chứng biết của chư Phật, không phải là chỗ làm của người khác, nếu như làm càn, tất định sẽ chiêu cảm ác báo!

Các tính tội được khai, có bảy loại:

1/ Khai giới sát sanh.

a/ Đối tượng: nghĩa là Bồ tát thấy người trộm cướp, vì tham tài vật, muốn giết hại nhiều người, hoặc là muốn sát hại các bậc đại đức Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát, tạo nghiệp vô gián địa ngục.

b/ Lòng mong muốn: nghĩa là Bồ tát, sau khi thấy sự việc đó, bèn tự suy ngẫm “ta chẳng thà giết chết người đó rồi đọa địa ngục, quyết không để cho người đó tạo thành nghiệp vô gián, bị đọa địa ngục, chịu khổ não lớn”; vị Bồ tát đó khởi lòng thương xót, tự nguyện thay thế người khác chịu khổ, trong lúc sát hại, hoặc dùng tâm lành, hoặc tâm vô ký, hoàn toàn là tâm thanh tịnh không nhiễm ô.

Có người cho rằng lúc Bồ tát bị người khác giết hại, khởi ý nhạo như vậy. Điều này không có lý.

Như Luận Du Già nói: “Sinh lòng cực kỳ hổ thẹn”, nghĩa là trừ phương pháp này ra, không còn phương tiện nào khác, do nhân duyên này, sinh lòng cực kỳ hổ thẹn. Tuy giết hại đối phương, đối với giới Bồ tát, không những không vi phạm, mà còn sinh trưởng nhiều công đức.

2/ Khai giới trộm cắp. Có ba phần:

a/ Phần một.

i/ Đối tượng: ví như Bồ tát thấy các quan lớn quyền thế, hành động cực kỳ bạo ác, đối với nhân dân không có lòng thương xót, chuyên môn bóc lột làm nhân dân đồ thán, nếu như không truất phế lật đổ họ, trong tương lai, bọn họ ắt sẽ thọ nhiều quả báo khổ.

ii/ Lòng mong muốn: Bồ tát thấy những quan quyền bạo ác, bèn sinh khởi tâm muốn giúp cho bọn họ được lợi ích, an lạc (nghĩa là không bị thọ quả báo khổ trong tương lai), bèn tùy khả năng của mình, truất phế lật đổ những kẻ quan quyền đó.

b/ Phần hai.

i/ Đối tượng: ví như Bồ tát thấy người trộm cướp, cướp đoạt tài vật của người khác, chẳng hạn như đồ vật của tăng già, của tốt đỗ ba (Phật và pháp), đoạt nhiều tài vật, tận tình thọ dụng.

ii/ Lòng mong muốn: Bồ tát sau khi thấy được sự việc đó, muốn làm cho bọn họ không được thọ dụng những tài vật đó, để bọn họ khỏi phải sống trong những đêm dài tăm tối, không ý nghĩa, không lợi ích, do nhân duyên này, cưỡng bức người đó, đoạt lấy tài vật, đem hoàn lại cho tăng già, cho tốt đỗ ba.

c/ Phần ba.

i/ Đối tượng: ví như Bồ tát thấy các vị quản chúng, hoặc quản lý vườn rừng, lấy đồ vật của tăng già, hoặc của tốt đỗ ba, cho là của mình, tận tình hưởng dụng.

ii/ Lòng mong muốn: như phần trên đã nói, Bồ tát tùy theo khả năng của mình, truất phế bọn họ ra khỏi chức vị đó.

Bồ tát tuy làm chuyện tranh đoạt như vậy, không vi phạm giới luật Bồ tát, mà còn sinh trưởng thêm nhiều công đức.

3/ Khai giới tà dâm.

a/ Đối tượng: ví như Bồ tát thấy có người nữ, hiện không có hệ thuộc, quyến luyến Bồ tát, muốn làm việc phi phạm hạnh, nếu như Bồ tát ôm lòng giận dữ bực dọc, không chiều theo ý họ, họ sẽ mệnh chung. Có Sớ giải nói: “Đã nói người nữ hiện không có hệ thuộc, thì phải nên xa lìa việc tà dâm.” Thế nhưng, lối giải thích như vậy, hoàn toàn không hợp lý, vì ở đây đang nói đến việc khai giới tà dâm. Học Tập Luận nói: “Ở nơi hẻo lánh tịch tĩnh, hoặc có hệ thuộc, hoặc không có hệ thuộc, hoặc vì bảo hộ dòng họ, hoặc vì bảo hộ pháp lý, hoặc vì bảo hộ danh giá, đều không nên phạm giới tà dâm”, nghĩa là đối với người có chồng, hoặc không có chồng, đều không nên phạm giới tà dâm với họ. Lại nữa, Học Tập Luận nói: “Đối với người tu phạm hạnh (nghĩa là xuất gia), vì muốn thành tựu lợi ích cho họ, nên tưởng nghĩ họ như là mẹ, là chị của mình, mà xa lìa tà hạnh.”

Điều giới này chỉ cho phép Bồ tát tại gia, chứ không phải cho phép tỳ kheo thấy sự lợi ích thù thắng hiện tiền mà có thể xả bỏ học xứ (nghĩa là phạm giới tà dâm). Nghĩa lý này y như Bồ Tát Địa đã nói. Tân Sớ nói: “Làm việc tà dâm, gọi là phạm tội, có thể mau đọa địa ngục, làm cho nhiều tín đồ không còn tin Thánh giáo. Người trên thế gian phần nhiều phạm điều giới này, cho nên Bồ tát không nên gần gũi hạnh tà dâm, ngoài ra, những việc như sát sanh, v.v..., cũng không nên làm.”

b/ Lòng mong muốn: nghĩa là không làm cho đối phương khởi tâm buồn phiền mà làm điều bất hạnh; nếu như chiều theo ý muốn của họ, thì sẽ có phương tiện tự tại, làm cho đối phương trồng căn lành, đồng thời làm cho họ xa lìa nghiệp ác, bèn dùng tâm từ bi mà làm việc tà dâm.

Tuy làm việc ô uế cấu nhiễm như vậy, không những không vi phạm giới luật Bồ tát, mà còn sinh trưởng thêm nhiều công đức.

4/ Khai giới vọng ngữ.

a/ Đối tượng: ví như Bồ tát, thấy nhiều hữu tình đang bị nguy hiểm đến tính mạng, bị các hoạn nạn như chặt tay chặt chân, thẻo mũi cắt tai, móc mắt, v.v...

b/ Lòng mong muốn: nghĩa là muốn cứu hộ sự hoạn nạn của những hữu tình đó.

c/ Sự khác biệt giữa vì mình và vì người: ví như Bồ tát, nếu vì tự lợi, tuy gặp nguy hiểm đến tính mạng, cũng quyết không nói dối, thế nhưng, nếu vì lợi tha, biết rõ điều cần phải làm, cho nên được phép nói dối, đây là sự khác biệt giữa tự lợi và lợi tha.

Nói tóm lại, chỉ cần quán xét xem việc làm có lợi ích cho hữu tình hay không, tự mình không có tâm nhiễm ô, chỉ có tâm làm lợi ích hữu tình, bèn che lấp sự thật, nói lời không thực, lúc nói lời đó, không những không vi phạm giới Bồ tát, mà còn sinh trưởng thêm nhiều công đức.

5/ Khai giới nói lời ly gián.

a/ Đối tượng: ví như Bồ tát thấy các hữu tình đang bị bọn bạn ác dẫn dụ.

b/ Lòng mong muốn: vì thấy rằng nếu gần gũi bạn ác sẽ chịu trải qua những đêm dài vô nghĩa lý, vô lợi ích, do nhân duyên này, nói lời ly gián, làm cho hai bên phân cách.

Bồ tát tuy nói những lời ly gián như vậy, không những không vi phạm giới Bồ tát, mà còn sinh trưởng thêm nhiều công đức.

6/ Khai giới nói lời thô ác.

a/ Đối tượng: ví như Bồ tát thấy các hữu tình làm điều quá đáng, làm điều phi lý.

b/ Lòng mong muốn: nghĩa là dùng phương tiện nói lời thô ác, làm cho hữu tình đó xa lìa nẻo ác, quay về đường lành.

Bồ tát tuy nói những lời thô ác như vậy, không những không vi phạm giới Bồ tát, mà còn tăng trưởng thêm nhiều công đức.

Trát Mục Tra Sớ nói: “Làm điều quá đáng, nghĩa là làm mười điều ác, hoặc là biết Đại thừa mà lại tu Tiểu thừa, hoặc là biết Tiểu thừa mà lại tu ngoại đạo; làm điều phi lý, nghĩa là tuy biết đạo lý, thế nhưng đối với học xứ lại biếng nhác không tu học, không cung kính.”

7/ Khai giới ỷ ngữ.

a/ Đối tượng: ví như Bồ tát thấy các hữu tình ưa thích ca hát, ngâm vịnh, hoặc ưa thích đàm luận những chuyện vô nghĩa như chánh trị, quân sự, ăn nhậu, trai gái, mách lẻo, v.v...

b/ Sự khác biệt giữa vì mình và vì người: nghĩa là Bồ tát đối với các phương diện ca hát, v.v..., đều rất rành rọt, khéo léo; đối với những hữu tình đó khởi lòng thương xót, phát tâm muốn làm lợi ích cho họ, bèn cùng họ ca hát, ngâm vịnh, bàn luận những chuyện vô nghĩa như chánh trị, quân sự, ăn nhậu, trai gái, mách lẻo, v.v..., làm cho những hữu tình đó vui vẻ nghe lời, sau đó dùng phương tiện làm cho họ xa lìa nẻo ác, quay về đường lành.

Bồ tát tuy nói những lời vô nghĩa như vậy, không những không vi phạm giới luật Bồ tát, mà còn sinh trưởng thêm nhiều công đức.

Những điều nói trong Luận Du Già, cũng đồng như Đại Nhật Kinh. Ngoài việc khai bảy chi thân và miệng ra, chưa thấy khai ba nghiệp của ý (tức là tham sân si). Như ngài Pháp Thạnh nói: “Nếu như bỏ bớt tâm tự lợi, chuyên vì lợi tha, phổ biến tương ưng với tất cả lòng thương xót; trừ khi có ác ý, hoặc khởi tà kiến, ngoài ra, tất cả việc khác đều cho phép. Thế nhưng phải cẩn thận y vào các bộ luận về Bồ tát tịnh giới mà thẩm định”, nghĩa là phải y vào thánh ngôn lượng. Ngài Bồ Đề Hiền nói: “Như vậy, tuy khai các tính tội trong giới biệt giải thoát, nhưng vẫn không vi phạm, mà lại sinh trưởng nhiều công đức, huống là các giới khác.” Do ý nghĩa này, đối với hữu tình, nếu thấy có sự lợi ích lớn, vì muốn lợi ích cho họ, tuy khai các học xứ đồng với biệt giải thoát, cũng không vi phạm, phải biết cũng giống như phần trước.