Bồ Đề Chánh Đạo Bồ Tát Giới Luận

K4. Phỉ báng Bồ tát tạng, nói pháp tương tự

Giới văn: Nếu Bồ tát, phỉ báng pháp tạng của Bồ tát, ham thích diễn nói, khai thị, kiến lập pháp tương tự với Chánh pháp; đối với pháp tương tự này, hoặc tự mình tin hiểu, hoặc bị người khác xúi dục, đây gọi là phạm tội tha thắng thứ tư.

Trong đây có hai phần: (1) phản bội Đại thừa, (2) nói pháp tương tự.

1/ Phản bội Đại thừa, lại có hai phần: (a) chỗ bị phản bội, tức là phỉ báng tất cả hai loại pháp tạng thâm sâu rộng lớn của Bồ tát mà Đức Phật tuyên thuyết; (2) tướng trạng của sự phản bội, như phần dưới nói về tướng trạng của sự hủy báng.

2/ Nói pháp tương tự, cũng có hai phần: (a) Pháp được giảng nói: Các bộ sớ giải đều chưa nói rõ là loại pháp nào, chỉ có Trát Mục Tra Sớ nói là pháp thiên lệch (Tiểu thừa) và pháp khiếm khuyết (ngoại đạo), thế nhưng Luận Du Già nói là pháp tương tự với chánh pháp, hoặc pháp ngoại đạo. Nếu không phải là pháp tương tự với Đại thừa, ắt phải là tất cả pháp không thanh tịnh khác. (b) Tướng trạng của sự giảng nói: Đem sự ưa thích của mình, nói cho người khác nghe, làm cho họ chuyển hướng theo đường lối của mình.

Hợp chung các ý nghĩa trên, Bồ Tát Giới Nhị Thập Tụng nói:

Nếu sinh khởi phiền não mãnh liệt,

Ắt sẽ hủy hoại tất cả giới,

Phải biết phạm tội có bốn loại,

Ý Phật muốn nói “đồng tha thắng”:

(i) Do vì tham lợi dưỡng cung kính,

Cho nên khen mình mà chê người,

(ii) Đối người nghèo khổ không chỗ nương,

Bỏn sẻn tài, pháp, không bố thí,

(iii) Người cầu tha thứ, không chấp nhận,

Ôm lòng phẫn hận, còn đánh đập,

(iv) Phản bội Bồ tát tạng Đại thừa,

Ưa thích giảng nói pháp tương tự.

Ngài Bồ Đề Hiền giải thích như sau: “Phiền não mãnh liệt, nghĩa là phiền não bậc thượng; phạm tội, nghĩa là sự phạm giới của một vị Bồ tát còn đầy đủ tịnh giới; tha thắng, nghĩa là hủy phạm giới cấm, bị phiền não thắng mình. Đồng tha thắng, nghĩa là chỉ có nguyên nhân của sự phạm giới là tương đồng với các tỳ kheo phạm tội tha thắng (ba la di), chớ không phải tất cả đều tương đồng, chẳng hạn như các tỳ kheo phạm tội tha thắng, trong hiện đời, không được thọ lại giới tỳ kheo, còn các vị Bồ tát, nếu phạm tội tha thắng, trong hiện đời, vẫn có thể được thọ lại giới Bồ tát.”

Hải Vân Sớ nói: “(1) Như các vị Thanh văn, tham pháp dâm dục, làm hủy hoại mình và người, tức là phạm tội tha thắng; tương tự, Bồ tát tham luyến lợi dưỡng cung kính, làm hủy hoại mình và người, cũng là phạm tội tha thắng. (2) Như các vị Thanh văn, tham muốn tiền của của người khác, khởi tâm trộm cắp, gọi là phạm tội tha thắng; tương tự, Bồ tát có tiền của, Phật pháp mà không chịu bố thí, cũng gọi là phạm tội tha thắng. (3) Các vị Thanh văn giết người, tức là phạm tội tha thắng; tương tự, Bồ tát khởi tâm hiềm hận, dùng tay chân làm tổn não hữu tình, hoặc người khác đã làm tổn hại đến Bồ tát, hiện nay họ đến van xin sám hối, nhưng Bồ tát không chịu lắng nghe, không chịu tha thứ, đây cũng là phạm tội tha thắng. (4) Các vị Thanh văn nói dối chứng được quả Thánh, tức là phạm tội tha thắng; tương tự, Bồ tát có chánh pháp, không chịu giảng nói, còn quay lại hủy báng chánh pháp, nói đó không phải là chánh pháp, đây cũng gọi là phạm tội tha thắng.” Có bộ sớ giải khác nói: “Những điều trong đây nói, tương đồng với các loại nhân tướng của tội tha thắng của Thanh văn, cho nên gọi là đồng tha thắng.”

Về số mục của tội tha thắng, ở Tây tạng có pháp sư nói có tám, thế nhưng, Luận Du Già chỉ nói có bốn tội tha thắng. Giới Nhị Thập Tụng cũng nói: “Nên biết tội có bốn loại.” Nếu nói có tám, điều này không hợp lý. Nếu như vị ấy nói có tám tội tha thắng, ắt là trong mỗi tội tha thắng lại chia làm hai tội, chẳng hạn, trong tội tha thắng thứ nhất, tự khen mình là một tội, chê bai người khác là một tội.

Lại nữa, ở Tây tạng có pháp sư cho rằng: “Trong mỗi tội tha thắng, như tự khen mình, chê người, v.v..., lại chia làm hai tội, tức là thành tám tội, cộng thêm bốn tội tha thắng của biệt giải thoát giới, tổng cộng là mười hai tội, giống như vì tham chút dầu ăn mà cầm gậy đánh người, như vậy vì tham lợi dưỡng cung kính mà khen mình chê người còn là tội tha thắng, huống chi là tà dâm. Đây cũng là bổn ý của bản sớ giải của ngài Hải Vân.” Thế nhưng, trong quyển Bồ Tát Địa Sớ của ngài Hải Vân hoàn toàn không có ý nghĩa này.

Như Giới Phẩm Sớ của ngài Trát Mục Tra nói: “Nếu như không tham lợi dưỡng cung kính, v.v..., càng không nên phạm bốn tội tà dâm, v.v...”, ở đây, chỉ có nghĩa là không phạm tội tha thắng của giới biệt giải thoát, chứ không có nghĩa là tội tha thắng của biệt giải thoát giới là tội tha thắng của Bồ tát giới.

Những điều vừa thuật ở trên, đều do các pháp sư tự họ nghĩ ra, chứ chưa hề thấy nói đến trong các kinh luận.

Nên biết, nói có bốn tội tha thắng là nói đến các tội tha thắng do sự khởi tâm mà phạm, nghĩa là: (1) đối với lợi dưỡng cung kính, khởi tâm tham cầu, (2) đối với tài vật, khởi tâm bỏn sẻn, (3) đối với hữu tình, khởi tâm tổn hại xúc não, (4) đối với Chánh pháp của Phật, khởi tâm ngu si tà kiến. Đây gọi là bốn tội tha thắng.

Nói có tám tội tha thắng, là nói đến các tội tha thắng do sự gia hành (tạo tác) mà phạm, nghĩa là: (1) tự khen ngợi mình, (2) chê bai người khác, (3) không bố thí tài vật, (4) không bố thí Phật pháp, (5) đánh đập hữu tình, (6) không chấp nhận sự sám hối, (7) phản bội Chánh pháp, (8) nói pháp tương tự. Đây gọi là tám tội tha thắng.

Do đây có thể nói, tuy nói bốn tội tha thắng, nhưng cũng không ngại nói có tám tội. Lại như, Mâu Ni Hộ Niệm Trang Nghiêm Luận nói: “Trong Bồ tát tạng, nói có bốn loại căn bản trọng tội.” Lại nói: “Bốn tội căn bản như (1) tự khen mình chê người, v.v..., mỗi tội lại có thể phân làm hai phần, thành ra có tám loại căn bổn trọng tội.” Như trong Luận Du Già cũng phân biệt có tám loại tội như khen mình, chê người, v.v...

Sớ của ngài Hải Vân, đối với tội tha thắng thứ hai, cũng phân làm hai tội: “(1) có người nghèo khổ đến xin, không bố thí tài vật, (2) có người đến cầu pháp, không chịu bố thí pháp, cả hai đều là tội tha thắng. Như vậy, phân biệt mà nói, ba tội tha thắng kia cũng tương tự như vậy.” Ngài Vô Úy Sinh cũng nói có tám. Đại Thừa Bảo Yếu Nghĩa Luận Sớ nói: “Ở đây, Bồ tát Vô Trước, rõ ràng có ý muốn nói có tám tội tha thắng.” Ngài Atisa cũng y theo các vị cổ đức mà nói có tám. Cho nên ở đây nói có tám tội tha thắng.

Lại nữa, Học Tập Luận và Bồ Tát Giới Nhị Thập Tụng, đối với tội tha thắng thứ ba, hình như đều nói có một tội, đây là do các bản dịch có chỗ hơi khác biệt, nhưng nếu khảo sát ý nghĩa, thực sự là có hai tội. Giới Nhị Thập Tụng Cựu Sớ và Bồ Tát Địa, cũng đồng quan điểm này.

Lại như, trong Nhập Bồ Tát Hành Luận Sớ của ngài Trí Tuệ Sinh, dẫn chứng Học Tập Luận, nói:

Do phẫn nộ, đánh đập hữu tình,

Trong lòng ôm oán hờn mãnh liệt,

Không chịu thọ nhận sự sám hối.

Đối với tội tha thắng này, phân biệt nói thêm, ví như trong phần tội vi phạm (tội khinh) có nói:

Người đến cầu pháp, không nói pháp,

Người đến cầu tài, không thí tài,

Có người xúc phạm, liền trả đũa,

Người đến sám hối, không thọ nhận,

Ghét bỏ, hủy báng Bồ tát tạng,

Chưa rành Phật pháp, học thế gian,

Ưa thích, siêng tu pháp ngoại đạo.

Những việc như vậy, đều gọi là tội vi phạm. Nay nói là tội tha thắng, tuy có sự tương vi, nhưng cũng không có lỗi.

Đây có ý muốn nói, như hai pháp không bố thí tài vật, không bố thí Phật pháp, nếu do tâm bỏn sẻn phát khởi, thì gọi là tội tha thắng, còn nếu không do tâm bỏn sẻn phát khởi, thì gọi là tội vi phạm.

Lại như, Tân Sớ nói: “Như sự không bố thí pháp, do động cơ phát khởi khác biệt mà tội trạng có sự sai biệt. Đối với các điều giới khác, cũng do động cơ phát khởi khác biệt mà có tội trạng sai biệt.”

Đây cũng như trong trường hợp đánh người khác, nghĩa là nếu bị người đánh mà đánh lại, thì gọi là tội vi phạm, còn nếu không phải vì trả đũa mà đánh người khác, thì gọi là tội tha thắng. Tương tự, trong trường hợp không thọ nhận sự sám hối, nếu không phải vì hiềm hận, thì gọi là tội vi phạm, còn nếu như có tâm hiềm hận, thì gọi là tội tha thắng.

Phản bội Đại thừa, cũng có hai tội vi phạm và tha thắng. Như Trát Mục Tra Sớ nói: “Như vậy, so với tội phỉ báng Bồ tát tạng ở phần trên có gì khác biệt? Nghĩa là phần trước (phạm tội tha thắng) là hủy báng tất cả hai loại pháp tạng Đại thừa thâm sâu quảng đại của Bồ tát, còn ở đây (phạm tội vi phạm) là chỉ đối riêng tạng Tố đát lãm (kinh), không khởi tâm tin hiểu mà sinh khởi sự hủy báng.” Thế nhưng, trong Luận Du Già chưa thấy nói rằng nhất định là chỉ hủy báng riêng tạng Tố đát lãm.

Tinh tiến học tập luận điển ngoại đạo, cũng gọi là tội vi phạm. Đây có hai loại: (1) Hiện có Phật pháp, đối với Phật pháp chưa nghiên cứu học tập kỹ lưỡng, mà lại siêng năng học tập sách vở thế gian, đây gọi là phạm. (2) Nếu như trí tuệ cao siêu, nhớ lâu không quên, thì cho phép mỗi ngày, dùng hai phần thời gian học tập Phật pháp, một phần thời gian học tập luận điển ngoại đạo và sách vở thế gian. Tùy phương tiện mà học hỏi, nhưng không được ròng rã thưởng thức, ham thích mê luyến, nếu như vậy cũng gọi là có tội.

Khai thị, kiến lập pháp tương tự với chánh pháp, đây gọi là tội tha thắng, nghĩa là Bồ tát đó, không những tự mình ưa thích, mà còn tự tu tập, không những như thế, mà lại còn xúi giục người khác tu tập theo mình. Sớ của ngài Hải Vân nói: “Người khai thị, kiến lập phi chánh pháp, phạm tội tha thắng. Ưa thích, nghĩa là tự mình ưa thích; diễn nói, nghĩa là đem sự ưa thích của mình nói cho người khác nghe; kiến lập, nghĩa là tự mình lập một môn phái, dẫn dụ người khác theo vào.”

Tự khen mình chê người, gọi là tội vi phạm. Sự phát khởi của giới này khác với tội tha thắng khen mình chê người vừa được đề cập ở phần trên. Điều này ở phần sau sẽ nói đến.

Những tội như vậy, không nên dùng sự “có hay không có sự hổ thẹn” mà phân biệt là phạm tội tha thắng hay tội vi phạm. Nếu như dùng pháp “có hay không có sự hổ thẹn” mà phân biệt, thì những trường hợp này đều là phiền não nhuyễn bậc trung, không gọi là tha thắng.

Phần 06

I2. Thuyết minh của các bộ luận khác (Học Tập Luận nói về tất cả tội nặng căn bản).

J1. Các luận sư khác.

K1. Nêu lên lập luận của các luận sư khác.

L1. Bồ Đề Hiền

Bộ Tân Sớ của ngài Bồ Đề Hiền cho rằng Luận Du Già dẫn chứng Hư Không Tạng Kinh nói về căn bổn trọng tội, không phải căn cứ sau khi thọ giới mà nói. Phải nên thiết lập “những điều giới đó không phải là căn bổn tội” mà phá trừ “những điều giới đó là căn bổn tội”.

Thiết lập “những điều giới đó không phải là căn bổn tội”, nghĩa là các tội này không phải là nhân duyên hủy hoại “tịnh giới đầy đủ”; như trong Kinh có nói: “Vua Sát đế lợi có căn bổn tội, đốt sạch tất cả nhân lành đời trước, xa lìa những quả báo vui cõi trời người, sa vào ác đạo, phạm tội tha thắng.” Đây có nghĩa là hủy hoại tất cả căn lành và quả vui cõi trời người có được trước khi thọ giới.

Nói phá trừ “những điều giới đó là căn bổn tội”, nghĩa là nếu các tội này là nhân duyên hủy hoại “tịnh giới đầy đủ”, ắt phải là tội tha thắng. Nếu vậy, vị Bồ tát đầy đủ tịnh giới, đối với tất cả tội tha thắng này, tùy phạm một tội thì sẽ mất giới thể, huống chi là phạm tất cả. Những nhân duyên như vậy, trong phần Bồ Tát Địa ắt phải đề cập, thế nhưng chưa hề thấy đề cập đến.

Lại nữa, Đức Thế Tôn vì vua Sát đế lợi nói có năm tội căn bổn, vì các vị Bồ tát mới an trụ trong pháp Đại thừa, nói có tám tội căn bổn, như vậy sự trì giới của họ, ắt phải có sự khác biệt. Thế nhưng, nếu nói như vậy, thực không hợp lý, vì như Kinh nói: “Vua Sát đế lợi có năm tội căn bổn, không phải là tội căn bổn của Bồ tát Đại thừa sơ cơ”. Còn như nếu cho rằng tám tội căn bổn của hành giả Đại thừa sơ cơ không phải là tội căn bổn của vua Sát đế lợi, thì cũng không hợp lý, bởi vì giới luật nghi không có sự sai biệt.

L2. Vô Úy Sinh

Ngài Vô Úy Sinh cho rằng Hư Không Tạng Kinh và Bồ Tát Địa nói về căn bổn tội, tuy có chỗ bất đồng, nhưng không có lỗi tương vi (trái nghịch), nghĩa là do vì bổ đặc già la có ba phẩm thượng, trung, hạ khác nhau, như vậy tội căn bổn cũng có ba loại: năm điều, tám điều, bốn điều khác nhau. Nếu y theo đây mà nói thêm về sự khác biệt của tội tướng, phải nên nói như sau: “Mỗi một bổ đặc già la, cũng có tất cả các tội khác”, nghĩa là năm tội của vua Sát đế lợi là tội của bổ đặc già la trung phẩm, tám tội của hành giả Đại thừa sơ cơ là tội của bổ đặc già la hạ phẩm, bốn tội mà Bồ Tát Địa nói đến là tội của bổ đặc già la thượng phẩm. Nếu y vào mỗi một bổ đặc già la mà có thể an lập tất cả tội, thì ba phẩm bổ đặc già la, mỗi phẩm bổ đặc già la phải có mười bảy tội căn bổn.

Thế nhưng, Hư Không Tạng Kinh đã nói đến tội tha thắng thứ nhất trong Bồ Tát Địa, nếu vậy, Hư Không Tạng Kinh phải có mười bốn tội căn bổn, thêm vào ba tội trong Bồ Tát Địa, hợp thành mười bảy tội căn bổn. Ba tội trong Bồ Tát Địa, nghĩa là hai tội thứ hai và thứ ba, thêm vào tội thứ bốn Ham thích diễn nói pháp tương tự với chánh pháp.

Ngài Bồ Đề Hiền lại cho rằng bốn tội được nói trong Bồ Tát Địa có thể hàm nhiếp tất cả tội khác. Tất cả tội khác, không tội nào không bị hàm nhiếp trong bốn tội căn bản này.

Hàm nhiếp có hai: (1) năng nhiếp, tức là tội khen mình chê người, v.v..., phân ra thành tám tội; (2) sở nhiếp, tức là hàm nhiếp tội Phản bội Đại thừa, tội Vì tham cầu lợi dưỡng cung kính nên khen mình chê người, v.v..., cùng các tội trong Hư Không Tạng Kinh, lại thêm tội Rốt ráo thoái thất Bồ đề tâm trong Thiện Xảo Phương Tiện Kinh, tức thành mười bốn tội căn bổn.

Hàm nhiếp thế nào? Khiến cho người khác xả giới biệt giải thoát, nói càn là Thanh văn không cần xả bỏ tâm tham, v.v..., tự cho mình đã được pháp nhẫn thậm thâm, tức là nhiếp vào điều giới khen mình chê người.

Lại nữa, cướp đoạt tài vật của Tam bảo, đoạt cà sa của tỳ kheo đang mặc, trói phạt sa môn, cưỡng đoạt đây đem cho kia, lấy vật của người thật tu đem cho người giả tu, đều là nhiếp vào pháp bỏn sẻn tài vật không bố thí, nghĩa là do bỏn sẻn tài vật, khởi tâm tham mãnh liệt. Đối với tài vật của người khác, ngăn trở không cho họ sử dụng để mà đoạt lấy, hoặc tự ý đem cho người khác, đối với vật bố thí thì dùng sức mạnh để cưỡng đoạt. Những việc như vậy đều là do tính bỏn sẻn.

Lại nữa, phá hòa hợp tăng tạo tội vô gián, làm cho đối phương bỏ phế việc tu hành (xa ma tha), đây là nhiếp vào bỏn sẻn pháp không chịu bố thí; đối với tất cả pháp, tự mình không nhẫn thọ, lại phá hoại người khác không cho nhẫn thọ; khởi tâm bỏn sẻn mãnh liệt, tự mình không chánh giải, lại làm cho người khác không chánh giải.

Lại nữa, mặc tình đánh đập tỳ kheo phá giới, tạo bốn nghiệp vô gián (ngoại trừ phá tăng), và hủy hoại xóm làng thành ấp, đây là nhiếp vào giới đánh đập hữu tình.

Lại nữa, khiến cho người khác xả bỏ pháp Thanh văn, Duyên giác, nói nghĩa lý chân thực thâm sâu cho người ngu si, làm cho họ xả bỏ tâm Bồ đề, đây là nhiếp vào phỉ báng Bồ tát tạng, nghĩa là ba pháp Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát đều là do Phật nói, nếu làm cho họ xả bỏ một pháp, họ sẽ bỏ luôn hai pháp kia. Tự mình làm cho những người ngu muội, do nhân duyên này, phỉ báng lý chân không, thoái thất tâm Bồ đề, vì đã xả bỏ Đại thừa.

Lại nữa, chấp giữ tà kiến, mình và người an trụ trong mười nẻo bất thiện, làm cho hành giả Đại thừa thoái thất tâm Bồ đề, chuyển qua tu Tiểu thừa, tức là nhiếp vào nói pháp tương tự, ý muốn nói là hai Thừa kia, so với pháp Đại thừa, thì được xem là pháp tương tự.

L3. Tây tạng pháp sư 1

Có một vị pháp sư cho rằng, do vì căn cơ chúng sinh khác biệt, cho nên ý thú của kinh luận cũng khác biệt. Nghi quỹ truyền giới được biên chế cũng có nhiều sự sai khác, cho nên nếu y vào Học Tập Luận và Nhập Bồ Tát Hành Luận mà thọ giới, thì phải lấy những điều giới trong Hư Không Tạng Kinh làm căn bổn tội; còn nếu y vào nghi quỹ của Bồ Tát Địa mà thọ giới, thì phải lấy những điều giới trong Bồ Tát Địa làm căn bổn tội.

L4. Tây tạng pháp sư 2

Tây tạng lại có pháp sư cho rằng đây là do tông chỉ của hai tông Trung quán và Duy thức không đồng mà đưa đến sự khác biệt.

K2. Đả phá lập luận của các luận sư khác

L1. Phá ngài Bồ Đề Hiền

Từ trước đến giờ những điều mà bộ Tân Sớ của ngài Bồ Đề Hiền nêu lên đều không hợp lý, nghĩa là trái ngược với sự giải thích kinh điển của ngài Tịch Thiên. Như trong Học Tập Luận của Bồ tát Tịch Thiên, đầu tiên nêu lên câu hỏi giả thiết: “Vị vua Sát đế lợi và hành giả Đại thừa sơ cơ, đã đầy đủ giới Bồ tát hay chưa? Nếu như đầy đủ thì không nên phân biệt vua Sát đế lợi có năm tội, hành giả Đại thừa có tám tội; còn nếu chưa đầy đủ thì không thể cho rằng “những người đó phạm tội”, vì sao lại gọi là tội của sự phạm giới đầy đủ?

Sau đó nêu lên câu trả lời như sau: “Đối với tất cả tội, tùy theo chỗ phạm, mà thiết lập danh xưng của tội trạng, làm cho người phạm sinh tâm sợ hãi. Như vậy, tất cả đều gọi là tội, cần phải xa lìa. Phải nên nói như vậy, thì không có sự tương vi, nghĩa là tội căn bổn này, nếu chưa thọ giới mà phạm, ắt sẽ hủy diệt tất cả thiện căn, không thể thọ giới; còn nếu như đã thọ giới đầy đủ rồi mà phạm giới, thì tội lại càng nặng hơn.” Còn như ngài Bồ Đề Hiền lại cho rằng sự phạm tội có thể hủy hoại tất cả thiện căn trước khi thọ giới, nhưng không thể hủy phạm giới, đây là điều tương vi mà chúng ta muốn đề cập đến.

Lại nữa, bộ sớ của ngài Bồ Đề Hiền đề cập đến những tội đó, nếu là căn bổn tội, thì trong Bồ Tát Địa phải nói đến, thế nhưng lại không thấy đề cập đến. Nếu như cho rằng vì trong Bồ Tát Địa chưa nói các tội căn bổn khác, cho nên các vị Bồ tát tu học tịnh giới chỉ có thể dùng bốn pháp làm căn bổn tội, mà không biết đến các tội căn bổn khác, nếu không biết các tội khác thì cũng không thể hủy phạm giới. Do vì không biết có chỗ phòng hộ, đây tức là có lỗi.

Còn nếu cho rằng “những điều tội đó” không phải là căn bổn tội, thì trong Bồ Tát Địa cũng phải quyết định nói không phải là căn bổn tội, thế nhưng lại chưa thấy nói đến. Nếu đem “không phải căn bổn tội” cho là căn bổn tội, “không hủy phạm tịnh giới” cho là hủy phạm tịnh giới, thì đây cũng là không biết chỗ phòng hộ, cũng gọi là có lỗi.

Lại nữa, các tội mà Hư Không Tạng Kinh nói đến, trong Bồ Tát Địa không thấy nói đến, và ngược lại, những tội vi phạm mà Bồ Tát Địa nói đến, trong Học Tập Luận cũng không đề cập đến. Nên biết, trong các kinh luận, không nhất định phải nói đến tất cả các học xứ, bởi thế, trong Bồ Tát Địa cũng như Học Tập Luận đều nói: “Nếu như muốn biết, phải nên tham khảo tường tận Kinh tạng”.

L2. Phá ngài Vô Úy Sinh

Như ngài Vô Úy Sinh cho rằng: “Đem những điều mà Học Tập Luận nói làm căn bổn tội”, đây là điều chí lý. Thế nhưng, nếu cho rằng bốn tội căn bổn trong Bồ Tát Địa, có thể hàm nhiếp tất cả tội khác, thì sự hàm nhiếp này, phần lớn không được hợp lý, bởi vì đem mỗi một biệt tướng thâu nhiếp vào tổng tướng, đây là điều không thích nghi.

L3. Phá Tây tạng pháp sư 1.

Lập luận của pháp sư Tây tạng 1, Học Tập Luận đã luận phá, nghĩa là Bồ tát đầy đủ giới, không nên thiết lập các tội khác biệt.

L4. Phá Tây tạng pháp sư 2

Trong Đại Thừa Bảo Yếu Nghĩa Luận Sơù, có pháp sư Tây tạng nói rằng năm tội của vua Sát đế lợi không phải là tội căn bổn, tám tội của Bồ tát Đại thừa mới là tội căn bổn. Lại nói hai tông Long Thọ, Vô Trước bất đồng. Nên biết ở đây Học Tập Luận dung hợp hai tông mà nói các loại tội. Những điều mà pháp sư trên vừa nói, đều là sự tương vi, ý nghĩa cũng không thể thành lập.

J2. Thuyết minh của Học Tập Luận

Đại khái, như Hư Không Tạng Kinh nói về các tội căn bản, ngài Bồ tát Tịch Thiên chú thích ý nghĩa của kinh, cũng nói rằng chúng là tội nặng căn bổn, và hơn nữa, ngài lại còn dung nhiếp ý nghĩa của kinh này và Bồ Tát Địa. Dung nhiếp ý nghĩa của hai tông Trung Quán và Du Già, đây là điều thích đáng nhất.

Như bản cựu dịch của Học Tập Luận nói: “Để cho dễ hành trì, đối với những điều tội đó, dung nhiếp thành một, ghi thành già đà (kệ).”

Nếu theo cựu dịch, hình như đem hai tông, dung nhiếp thành một nghĩa; nhưng nếu theo tân dịch, thì chỉ y vào một tông nghĩa, tức là thiết lập tông nghĩa của ngài Vô Trước.

Lại nữa, Nhập Bồ Tát Hành Luận Đại Sớ cũng nói đây là tội nặng căn bổn. Bộ sớ của ngài Thiện Thiên cũng nói: “Trước tiên nên đọc tụng Hư Không Tạng Kinh, mới có thể tư duy quyết trạch các tội căn bản”, nghĩa là trong các tội, những tội có thể hủy hoại giới thể, tức là căn bản tội. Hư Không Tạng Kinh đã đại khái nói qua, cho nên phải tìm đọc cho biết. Sớ của ngài Giải Thoát Nguyệt cũng nói: “Đối với các tội căn bổn có thể hủy hoại giới thể, nhất nhất phải xem Hư Không Tạng Kinh.” Sớ của ngài Biến Chiếu Sinh cũng nói giống như trên, nghĩa là thiết lập những điều tội đó là căn bổn tội.

Trong Học Tập Luận hàm nhiếp các tội căn bổn thành bài kệ như sau:

(1) Cướp đoạt tài sản của Tam bảo,

Đây là tội tha thắng thứ nhất.

(2) Phản bội cùng hủy báng chánh pháp,

Phật nói là tha thắng thứ hai.

(3) Đối với tỳ kheo, dù phá giới,

Đoạt cà sa, hoặc đánh đập họ,

Hoặc đem trói buộc, giam vào ngục,

Bức họ hoàn tục, bỏ xuất gia.

(4) Tạo tác năm loại tội vô gián.

(5) Bám chặt tà kiến, báng nhân quả.

(6) Hủy hoại thành ấp và làng xóm,

Phật nói đều là tội căn bổn.

(7) Lại vì những người không trí tuệ,

Diễn nói sâu rộng lý chân không.

(8) Làm cho người muốn vào Phật thừa,

Thoái thất tâm Bồ đề Vô thượng.

(9) Khiến người xả bỏ pháp Thanh văn,

Mà chỉ tu học pháp Đại thừa.

(10) Nói bừa rằng Thanh văn, Duyên giác,

Không thể xả bỏ phiền não tham,

Làm cho người tu bỏ Nhị thừa.

(11) Tự khen có công đức thù thắng,

Vì tham lợi dưỡng và cung kính,

Đem lời gian xảo nhục mạ người.

(12) Tự cho đã được nhẫn thậm thâm,

Điên đảo, phô trương, loè người khác

(13) Lạm quyền trói, phạt các sa môn,

Tài vật thí chủ cúng Tam bảo,

Ỷ mạnh giành lấy cho kẻ khác.

(14) Làm người khác bỏ xa ma tha,

Lấy vật của bậc chân tu hành,

Đem cho kẻ tu hành giả dối.

Như vậy, đều là tội căn bản,

Đều là nhân của đại địa ngục,

Phải nên đối ngài Hư Không Tạng,

Trong mộng, sám hối diệt chư tội.

(15) Rốt ráo, thoát thất tâm Bồ đề.

(16) Bỏn sẻn không khởi lòng thương xót,

Người đến cầu xin, không bố thí.

(17) Trong lòng ôm ấp nỗi oán hờn,

Người đến sám hối, không tha thứ,

Giận dữ đánh đập chư hữu tình.

(18) Do tâm nhiễm dục, theo người khác,

Ham thích diễn nói pháp tương tự.

K1. Pháp tha thắng thứ nhất

Pháp tha thắng thứ nhất là gì? Nghĩa là đối với tài vật của Tam bảo, không cho mà lấy. Trong đây có sáu phần:

1/ Tài vật chủ: Trong kinh chỉ nói vật của tốt đỗ ba, vật của tăng, và vật của tứ phương tăng. Tốt đỗ ba, tức là Phật và pháp, hợp với tăng già, gọi là Tam bảo. Nói Phật, nghĩa là Phật thân, hoặc các Phật tượng; nói Pháp, nghĩa là kinh điển, hoặc luật luận; nói Tăng, thì có sự giản biệt như sau, (a) nếu là phàm phu, cần phải bốn vị tỳ kheo trở lên mới được gọi là tăng, (b) nếu là thánh nhân, chỉ cần một vị cũng gọi là tăng. Tứ phương tăng thì không có sự giản biệt. Lại nữa, có bộ luận khác cho rằng: “ Tam bảo, tức là (1) Thích Ca Như Lai, (2) vô lậu diệt đạo, (3) các bậc thánh hữu học”. Ở đây, chúng ta không chọn nghĩa này, bởi vì trong đây chỉ nói “vật của tốt đỗ ba và vật của tứ phương tăng.” Lại nữa, nếu cướp đoạt vật của tốt đỗ ba, hoặc vật của người khác cúng cho tăng, hoặc vật của tứ phương tăng, chỉ cần đoạt tài vật của một Bảo là phạm, không cần phải đoạt tài vật của cả ba Bảo mới phạm.

2/ Đồ vật bị đoạt: Trong kinh không có nói rõ ràng. Nên biết tất cả ruộng, đất, phòng ốc, ẩm thực, xe cộ đều là đối tượng. Số lượng nhiều ít, cũng không thấy nói rõ. Nên biết, vật bị trộm cắp, dù là nhỏ bé nhất, cũng thành nghiệp trộm cắp. Nếu vật của người khác cúng cho tăng, dù là vị tăng đó đã nhận được hay chưa, nếu trộm cắp thì cũng đồng như trộm đồ vật của tăng, do vì thí chủ đã có ý cúng dường vật đó cho Tam bảo, thì vật đó tức là vật của Tam bảo.

3/ Người trộm: lúc trộm đồ vật của tăng, phải chính mình không phải là tăng.

4/ Ý tưởng muốn trộm cắp: Đây có ba phần. (a) Tầm tư, nghĩa là có sự phân biệt. Đối với vật của Tam bảo có ý muốn trộm cắp, tâm không cuồng loạn. Nếu như trộm nhầm, thì không gọi là trộm cắp đồ vật của Tam bảo. Đây là tướng tổng quát của sự không cho mà lấy. (b) Phát khởi ý muốn trộm cắp, nghĩa là vật của Tam bảo đó, không phải là của riêng mình, và muốn làm cho nó lìa khỏi bổn xứ. Ý tưởng muốn trộm cắp này, hoặc là “nghề nghiệp” của họ, hoặc do phiền não mà phát khởi, chứ không nhất định phải là do tâm tham phát khởi ý muốn trộm cắp. Nếu vì muốn làm lợi người khác, đem tâm thương xót mà làm việc cướp đoạt, điều này có tội hay không, phần sau sẽ nói tới. Ví như có những căn bổn tội, trong các điều giới khác, có thể khai phương tiện, nhưng không thể ngay trong điều giới căn bổn tội đó mà được quyền khai phương tiện.

5/ Gia hành của sự trộm cắp, nghĩa là tự mình trộm, hoặc bảo người khác trộm. Tự mình làm hoặc bảo người khác làm, tội đều như nhau. Nếu người khác không hay biết mà mình lấy trộm, hoặc mình dùng thế lực cưỡng đoạt, đều gọi là phạm, cho nên bản cựu dịch của Luận Du Già nói: “Lấy trộm và cướp đoạt tài vật của Tam bảo.”

6/ Hành tướng của sự không cho mà lấy: nghĩa là muốn lấy cho được món đồ ấy.

Trong điều giới tha thắng này, có ba tội tha thắng, nghĩa là trộm cướp tài vật của Phật, của pháp và của tăng.

K2. Pháp tha thắng thứ hai.

Pháp tha thắng thứ hai là gì? Nghĩa là hủy báng, xả bỏ chánh pháp. Trong đây có hai phần:

1/ Đối tượng của sự hủy báng, xả bỏ. Kinh nói: “Phỉ báng pháp Thanh văn, hoặc pháp Duyên giác, hoặc pháp Đại thừa. Lại còn cấm chế người khác không cho tu học, đây là tội nặng căn bản thứ hai.” Trong đây chữ “hoặc”, có nghĩa là mỗi một loại kinh điển của ba Thừa, đều là chánh pháp. Phỉ báng pháp Đại thừa, nghĩa là nếu phỉ báng, phản bội bất cứ một pháp nào của Đại thừa sâu xa rộng lớn, thì đều gọi là phạm. Điều đang nói ở đây, và trong Bồ Tát Địa nói phỉ báng Đại thừa, là tội tha thắng, nghĩa là pháp Đại thừa này nêu rõ hai loại pháp sâu xa rộng lớn của kinh tạng. Tương tự, đối với pháp tạng Tiểu thừa, pháp tứ đế của Thanh văn, pháp mười hai nhân duyên của Duyên giác, nếu phỉ báng một pháp, cũng gọi là phạm. Nên biết, đây cũng giống như phỉ báng pháp Đại thừa.

Hoặc có người hỏi: “Phỉ báng, xả bỏ một pháp của Đại thừa gọi là tội vi phạm (nhẹ), phỉ báng, xả bỏ pháp Thanh văn, Duyên giác gọi là tội tha thắng, điều này dường như không có lý, bởi vì tội phỉ báng Đại thừa nặng hơn phỉ báng Tiểu thừa?”

Trả lời: “Không có mâu thuẫn. Các giới trước sau, không nhất định phải y vào sự vi phạm lớn nhỏ mà kết tội nặng nhẹ. Như trong giới biệt giải thoát, nếu giết người, gọi là phạm tội tha thắng, còn nếu ác tâm làm cho thân Phật chảy máu, gọi là tội thô (tội thâu lan giá, nhẹ hơn tội tha thắng). Còn hành giả Đại thừa, đối với tài sản của người tại gia, không cho mà lấy, không gọi là phạm tội tha thắng, còn nếu như hiện tại đang có tài vật, đối với người nghèo khổ đến xin, bỏn sẻn không chịu bố thí, thì gọi là phạm tội tha thắng.

2/ Tướng trạng của sự xả bỏ: Học Tập Luận, Đại Thừa Bảo Yếu Nghĩa Luận đều dẫn Kinh nói: “Phỉ báng pháp Thanh văn, pháp Duyên giác, hoặc pháp Đại thừa, hoặc cấm chế người khác, không cho tu học”. Thế nhưng, tra lục nguyên văn của kinh, thì chỉ thấy nói: “Phỉ báng, xả bỏ pháp Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát thừa, ngăn trở làm khó khăn, không chịu tu học”. Trong Bồ Tát Địa cũng chỉ nói “tự phỉ báng Đại thừa”, chưa thấy nói làm cho người khác chuyển theo mình. Như vậy, hai cách nói này đều giống như nhau. Tội tha thắng này, không nhất định phải làm cho người khác phỉ báng, xả bỏ. Tự mình phỉ báng, nghĩa là đối với chánh pháp, phỉ báng cho rằng không phải do Đức Như Lai nói ra.

Hỏi: Nếu vậy, trong phần tội vi phạm, phỉ báng, xả bỏ pháp Thanh văn, gọi là tội vi phạm, như vậy là trái ngược với ở đây?

Trả lời: Đó chỉ là khinh miệt, chứ không phải là hủy báng, xả bỏ. Như phần sau sẽ nói.

Trong pháp tha thắng này, có ba tội tha thắng, nghĩa là phỉ báng pháp Thanh văn, phỉ báng pháp Duyên giác, và phỉ báng pháp Bồ tát.

K3. Pháp tha thắng thứ ba.

Pháp tha thắng thứ ba là gì? Là xâm hại tổn thương xuất gia tỳ kheo. Trong đây có hai phần.

1/ Người bị xâm hại: Như trong Kinh nói: “Người nương vào Phật pháp xuất gia, cạo râu tóc, mặc pháp phục, có giới hoặc không có giới, trì giới hay phá giới”, tức là như trong bài kệ phía trước nói: “Đối với các tỳ kheo, dù phá giới”.

2/ Xâm hại tổn thương thế nào? (a) tâm mong muốn: do phiền não mà khởi tâm tổn hại; (b) gia hành: những hành động như đoạt cà sa, hoặc khiến cho hoàn tục, bức bách xả giới, nhẫn đến đánh đập, hoặc bắt giam vào ngục, hoặc sát hại, thì phạm tội tha thắng. Nên biết, đây là nhiếp vào giới tha thắng “đánh đập, xâm hại, tổn não hữu tình”. Lại như, cưỡng đoạt cà sa của những người xuất gia đầy đủ giới đức, nếu như số lượng tỳ kheo bị cưỡng đoạt chưa đến bốn vị, nên biết đây là nhiếp vào tội tha thắng này, còn như số lượng tỳ kheo bị cưỡng đoạt từ bốn vị trở lên, thì ắt là phạm tội tha thắng thứ nhất.

Trong pháp tha thắng này, có hai tội tha thắng, (a) cưỡng đoạt cà sa, (2) bức bách hoàn tục.

K4. Pháp tha thắng thứ tư

Pháp tha thắng thứ tư là gì? Nghĩa là tạo năm nghiệp vô gián: giết cha, giết mẹ, giết A la hán, phá hòa hợp tăng, dùng ác tâm làm thân Phật ra máu. Đây gọi là năm tội vô gián căn bổn. Lại nữa, ngoại trừ phá hòa hợp tăng ra, bốn tội vô gián kia đều nhiếp vào pháp tha thắng thứ năm trong Bồ Tát Địa.

K5. Pháp tha thắng thứ năm

Pháp tha thắng thứ năm là gì? Nghĩa là khởi tà kiến, chấp chặt không bỏ, nói càn là không có nghiệp quả thiện ác đời trước đời sau. Khởi tà kiến như vậy, đoạn diệt thiện căn. Tội tha thắng này, không nhất định phải là bảo người khác làm mười điều ác, mà chỉ cần tự mình làm mười điều ác, tức là phạm tội tha thắng.

K6. Pháp tha thắng thứ sáu.

Pháp tha thắng thứ sáu là gì? Tức là phá hủy, tổn hoại trụ xưù.

Trong đây có hai phần: (1) chỗ bị hủy hoại: là những chỗ như quốc, ấp, thành và thị; (2) năng hủy, có hai phần: (i) tâm mong muốn, nghĩa là do phiền não phát động mà khởi tâm hủy hoại; (ii) gia hành, nghĩa là dùng tất cả các phương tiện thực hiện sự hủy hoại.

Đại Thừa Bảo Yếu Nghĩa Luận dẫn chứng Kinh nói rằng: “Trên đây, pháp tha thắng thứ nhất đến thứ năm là năm tội của vua Sát đế lợi, pháp tha thắng thứ sáu là tội thứ hai của đại thần, hợp với bốn tội vô gián, thành ra năm tội của đại thần.”

Ở đây chỉ nói tội tha thắng hủy hoại trụ xứ, còn tội căn bản hủy hoại hữu tình trong trụ xứ (quốc ấp), thì được nhiếp vào tội tha thắng đánh đập hữu tình, và còn tội căn bản hủy hoại tài vật trong trụ xứ, thì lại được nhiếp vào tội tha thắng thứ nhất, hoặc tội tha thắng thứ mười ba. Trong tội tha thắng này có bốn tội tha thắng, nghĩa là hủy hoại (a) quốc, (b) ấp, (c) thành, (d) thị.

K7. Pháp tha thắng thứ bảy

Pháp tha thắng thứ bảy là gì? Là nói nghĩa lý thâm sâu cho những người không đủ trình độ (không đúng căn cơ).

Trong đây có ba phần: (1) Người nghe pháp: là những người có trí tuệ nông cạn, nghe nói lý chân không thâm diệu, liền sinh lòng lo sợ, thoái thất tâm Bồ đề. (2) Pháp được nói: là lý chân không, xa lìa tất cả hý luận. (3) Sau khi nghe xong: nghĩa là sau khi nghe xong lý thuyết chân không, đối phương bèn sinh lòng sợ hãi, thoái thất tâm Đại bồ đề, và sinh tâm ưa thích Tiểu thừa.

Đây là do vì không quán sát đối phương có đủ trình độ hay không, nên vội vàng khinh suất nói pháp thâm sâu. Nếu như sau khi quán sát kỹ lưỡng, cho rằng đối phương có đủ trình độ, thế nhưng đối phương rốt ráo không phải là người đúng căn cơ như mình nghĩ, thì không gọi là phạm tội tha thắng.

K8. Pháp tha thắng thứ tám

Pháp tha thắng thứ tám là gì? Nghĩa là làm cho người khác thoái thất tâm Đại thừa.

Trong đây có hai phần: (1) Người có thể thoái thất: tức là những hữu tình đã tu tập pháp Đại thừa, đã phát tâm A nậu đa la tam miệu tam bồ đề, an trụ trong Đại thừa. (2) Tướng trạng làm cho thoái thất: tức là nói với đối phương như sau: “Sức ông không kham tu lục độ vạn hạnh, không thể thành tựu Nhất thiết chủng trí, chi bằng phát tâm Thanh văn, Bích chi phật, mau thoát sinh tử, chứng nhập Niết bàn.”

Hỏi: Ý trong đây muốn nói là làm cho người khác thoái thất tâm Đại thừa, hay còn cần phải làm cho họ thoát sụt, tu pháp Tiểu thừa (mới phạm tha thắng)?

Trả lời: Như Nhập Bồ Tát Hành Luận Đại Sớ nói: “Thứ hai, làm cho người khác thoái thất tâm Vô thượng Bồ đề, lại còn làm cho họ phát tâm tu Tiểu thừa.” Như vậy, còn cần phải làm cho họ chuyển tu Tiểu thừa mới phạm.

K9. Pháp tha thắng thứ chín

Pháp tha thắng thứ chín là gì? Là làm cho người khác xả bỏ giới biệt giải thoát.

Trong đây có hai phần: (1) Người khác nghe và tin tưởng: tức là những người đã như lý tu học biệt giải thoát tỳ nại da. (2) Tướng trạng làm cho người nghe và tin tưởng: tức là nói với đối phương như sau: “Ông cần gì thọ học giới tỳ nại da, ông nên đọc tụng Kinh điển Đại thừa, mau phát tâm A nậu đa la tam miệu tam bồ đề, diệt trừ trọn vẹn ba ác nghiệp do phiền não sinh ra,” nghĩa là nói chỉ cần đọc tụng Đại thừa, phát Bồ đề tâm, là có thể diệt trừ trọn vẹn các ác nghiệp.

Bản cựu dịch, ở đây tuy cũng nói: “Xả bỏ biệt giải thoát giới, thoát thất tâm đã phát, đọc tụng Đại thừa”, thế nhưng, bản tân dịch và Hư Không Tạng Kinh mới là chính xác. Nhập Bồ Tát Hành Luận Đại Sớ cũng nói: “Thứ ba, nói với người khác rằng: “Ông nên xả bỏ giới biệt giải thoát, phát tâm Đại thừa, đọc tụng Đại thừa, thì sẽ được thanh tịnh.”

Hỏi: Như thế, tại sao trong phần tội vi phạm phía sau có nói: “Nếu chư Bồ tát nói như vầy: “Bồ tát không nên học tập pháp tương ưng với Thanh văn thừa”, đây gọi là phạm tội vi phạm”.

Trả lời: Nếu nói như vậy, làm cho người khác tin hiểu, thì gọi là vi phạm; còn nếu làm cho người khác thoái thất, xả bỏ sở học, thì gọi là tha thắng.

K10. Pháp tha thắng thứ mười

Pháp tha thắng thứ mười là gì? Là hủy báng pháp Thanh văn thừa.

Trong đây có hai phần: (1) Chỗ hủy báng: nghĩa là hữu học thừa, tức là pháp của các vị hữu học tu học, cũng tức là Thanh văn thừa, hoặc là Duyên giác thừa, hoặc là cả hai thừa Thanh văn, Duyên giác. (2) Tướng trạng của sự hủy báng: nghĩa là dùng tâm cao ngạo nói lời hủy báng như sau: “Ông là Tiểu thừa, chỉ học Tiểu thừa, không thể đoạn trừ kết sử phiền não.” Điều này giống như trong Kinh nói: “Ông không nên nghe, thọ trì, đọc tụng Kinh điển Thanh văn, không nên dạy người khác”. Chỉ cần nói như vậy là đã phạm tội tha thắng, không cần phải như Kinh nói thêm: “Làm cho người thọ trì xả bỏ Nhị thừa”, mới gọi là tội tha thắng.

Trong đây nói đối phương (người nghe) nghe và tiếp nhận thì (người nói) phạm tội tha thắng, nên biết đối phương (người nghe) trong điều giới này so với người nghe trong hai điều giới thứ bảy và tám không đồng. Người nghe trong hai điều giới trên đầy đủ giới luật, do nghe và tin tưởng bèn thoái thất tâm Bồ đề, cho nên không được liệt kê trong điều tội căn bản này. Phần sau sẽ nói rõ hơn.

Lại nữa, tội tha thắng này so với tội tha thắng thứ hai “phỉ báng xả bỏ pháp Thanh văn”, có chỗ khác biệt, tức là phía trên là phỉ báng kinh điển, cho rằng không phải do Phật nói, còn ở đây là phỉ báng pháp, cho rằng pháp này không thể đoạn trừ căn bản sinh tử luân hồi.

K11. Pháp tha thắng thứ mười một

Pháp tha thắng thứ mười một là gì? Là tự khen mình và chê bai người khác.

Trong đây có bốn phần: (1) Người nói: tức là như Học Tập Luận dẫn Kinh nói: “Thấy đối phương được người khác kính trọng tin tưởng, khởi tâm ganh tị, bèn tự khen mình.” Đây có nghĩa là hủy báng kẻ được người khác kính trọng tin tưởng, và cũng hủy báng kẻ bị người khác hủy báng, không những chỉ hủy báng đối phương mà còn tự khen mình. Đại khái là hủy báng tất cả mọi người. Lại nữa, trong bản dịch khác, tuy không nói đối phương được người khác kính trọng tin tưởng, nhưng cũng ẩn hàm ý nghĩa này. (2) Việc được nói: tức là công đức của mình và việc xấu xa của người khác. (3) Tướng trạng của sự khen chê: tức là vì tham cầu lợi dưỡng cung kính, bèn đọc tụng Đại thừa, giảng giải, nói lời đâm thọc, nói với người khác như sau: “Tôi là hành giả Đại thừa, không cầu lợi dưỡng, còn người đó thì ngược lại”. Trong Kinh nói: “Tự khen một cách dối trá rằng mình đắc được thượng nhân pháp”. Nên biết điều giới này không giống như điều giới kế tiếp “Nói dối chứng đắc thượng nhân pháp”. Điều giới này và điều giới trên đều thuộc vào loại “tự khen”. (4) Động cơ phát khởi lời nói: tức là vì tham cầu lợi dưỡng cung kính, thấy người khác được lợi dưỡng cung kính, bèn ôm lòng ganh ghét, như Kinh nói: “Do vì ganh ghét, cho nên tạo bốn loại ngữ nghiệp bất thiện.”

Trong Học Tập Luận của Bồ tát Tịch Thiên dẫn các tội tha thắng trong Bồ Tát Địa, trừ tội tha thắng thứ nhất, ý muốn nói tội tha thắng thứ nhất của Bồ Tát Địa cùng ý nghĩa với ở đây. Thế nhưng đoạn văn của Bồ Tát Địa không có ở trong điều giới này. Hình như phải dẫn toàn bộ đoạn văn đó ra thì mới hợp lý.

Lại nữa, sự tự khen, hoặc chê người này, là do tham cầu lợi dưỡng, hoặc cung kính; hành giả đối với hai sự việc này, chỉ cần tham một việc, đều gọi là có tội, như phần trước đã nói qua.

Những điều khen chê, có thể là hư dối, có thể là chân thực. Trong Kinh nói lược như sau: “Nói lời đâm thọc”, nghĩa là tạo tác nhân duyên nói dối, phạm tội rất nặng. Trát Mục Tra Sơù nói: “Tự mình không có đức, khen dối là có đức, người khác thực không có lỗi, chê dối là có lỗi”. Tân Sớ cũng nói: “Có nghĩa là khen công đức thực và khen công đức không thực, nếu như không phải công đức thực mà tự khen, đây gọi là khen lộn lạo”. Câu trên, khen hai loại công đức thực và không thực, nghĩa là lời khen có thắng có liệt; không có thực công đức mà tự khen, thì gọi là vọng ngữ.

K12. Pháp tha thắng thứ mười hai

Pháp tha thắng xứ thứ mười hai là gì? Là nói dối chứng đắc thượng nhân pháp.

Trong đây có hai phần: (1) người nghe: tức là người có thể hiểu ý nghĩa của lời nói, (2) tướng trạng của lời nói: tức là nói với người khác rằng: “Tôi đã chứng đắc nghĩa Không thậm thâm trong kinh điển, nay vì lòng từ bi mà giảng nói cho các vị, các vị nên y theo đây mà tu hành.”

Nên biết người đó không thực sự giải ngộ kinh điển, không phải vì ganh ghét, mà vì tâm nhiễm ô nên nói pháp dối trá, làm cho những chúng sinh khác nghe, tin tưởng thọ trì. Người nói lời này, nếu là tỳ kheo Bồ tát thì sẽ cùng lúc phạm hai tội tha thắng. Nhập Bồ Tát Hành Luận Sớ nói: “Chỉ dùng miệng tụng, lại tự cho rằng mình hiểu ý nghĩa thậm thâm, bèn nói cho người khác, khiến cho họ họ trì, thì gọi là tội căn bổn.” Nếu nói như vậy, là tương phản với ý nghĩa của kinh.

K13. Pháp tha thắng thứ mười ba

Pháp tha thắng thứ mười ba là gì? Là cưỡng đoạt tài vật của Tam bảo.

Các vị đại thần, tể tướng, ỷ vào thế lực của nhà vua, xử phạt, giam giữ tỳ kheo, đoạt tài vật của họ, lại còn sai khiển các tỳ kheo gian ác trộm cắp tài vật của tăng (cá nhân), của tăng già (thập phương tăng) và tứ phương tăng (thường trụ), vật của tốt đỗ ba (Phật và pháp), đem đến cung hiến cho họ, sau khi được đồ vật bèn đem dâng cho nhà vua, vua và quần thần đều phạm tội căn bản.

Trong đây, tội căn bản giam giữ, xử phạt sa môn nhiếp vào tội căn bản thứ hai, còn tội căn bản cướp đoạt tài vật Tam bảo nhiếp vào tội căn bản thứ nhất. Đây là tội căn bản “Dùng sức mạnh cưỡng đoạt đem cung hiến cho người khác”, nghĩa là tội căn bản thứ nhất là tự mình trộm cắp hoặc bảo người khác trộm cắp, còn tội căn bản này tức là tội xử phạt giam giữ sa môn, đoạt tài vật của họ, sai khiến họ phải làm việc trộm cắp, hoặc bảo người khác trộm cắp rồi tự mình hưởng thọ tài vật đó. Trong đây đồ vật bị cưỡng đoạt hoặc thuộc về một tỳ kheo, hoặc hai tỳ kheo, hoặc ba tỳ kheo. Phần còn lại như phần trên đã nói, tất cả đều cần phải biết.

K14. Pháp tha thắng thứ mười bốn

Pháp tha thắng thứ mười bốn là gì? Tức là kiến lập các pháp ác, v.v...

Trong đây có hai phần: (1) Thiết lập chế định ngược với chánh pháp. Người thiết lập chế định này là tỳ kheo tu hành như pháp; pháp được chế lập, là do vị tỳ kheo đó dùng tâm tổn hại, thiết lập chế định ngược với chánh pháp, làm cho các tỳ kheo khác, phế bỏ việc tu tập xa ma tha (chỉ), tỳ bát xá na (quán), sinh khởi nhiều phiền não. (2) Cưỡng đoạt tài vật của người tu chánh định. Trong đây có bốn phần: (a) Chủ nhân của tài vật: tức là các tỳ kheo siêng năng tu hạnh viễn ly; vị chủ nhân, nếu là thánh nhân, hoặc nếu ở trong tăng đoàn, thì đây gọi là tội tha thắng thứ nhất. Trong điều giới này, chủ nhân của tài vật, không phải là thánh nhân, không phải là vị tỳ kheo sống trong tăng đoàn từ bốn người trở lên. (b) Tài vật: tất cả đồ dùng của họ đều gọi là tài vật. (c) Tâm ý: đối với đối phương có tâm sân hận. (d) Gia hành: đối với tài vật của đối phương, không cho mà lấy, lấy xong đem cho những người giả tu hành.

Như trong Kinh có nói: “Hai người đó đều phạm vào tội căn bản”. Nói hai người đó, tức là (1) nhà vua, (2) vị tỳ kheo nói lỗi lầm của người tu chánh hạnh. Có chỗ nói người giả tu hành cũng phạm tội căn bản. Điều này trái ngược với ý của kinh.

“Như vậy, đều là tội căn bản”, nghĩa là từ tội tha thắng thứ bảy đến thứ mười bốn, sau mỗi bài kệ, phải thêm một câu “như vậy, đều là tội căn bản”. Tám tội nặng này, tức là trong Kinh nói tám tội của hành giả Đại thừa sơ cơ.

“Đều là nhân của đại địa ngục”, tức là các tội nghiệp đã tạo.

“Trong mộng sám hối diệt chư tội”, tức là chỉ điểm phương tiện giúp cho người phạm tội được phục hồi sự thanh tịnh.

Hỏi: Có những tội nặng căn bản như vậy, phải nên như bài kệ nói: “Phạm giới bậc thượng phải thọ lại”, tại sao lại bắt phải sám hối trừ diệt tội chướng phục hồi sự thanh tịnh?

Trả lời: Nếu có thể sám hối diệt trừ tội phạm giới, theo như Kinh nói, có thể ra khỏi ác đạo. Thế nhưng, sau khi tội chướng được trừ diệt, thanh tịnh trở lại, vẫn phải thọ lại giới pháp. Những nghĩa lý như vậy, nên xem Học Tập Luận dẫn Phương Tiện Thiện Xảo Kinh nói: “Phạm tội căn bản có thể phục hồi thanh tịnh”.

Lại nữa, nghĩa lý này còn có nhiều cách thuyết minh khác, nghĩa là tội đã phạm, nếu không thuộc về phiền não bậc thượng, thì sẽ thuộc về tội tha thắng do phiền não bậc trung, hạ, và như vậy, do sám hối diệt tội, có thể làm hành giả phục hồi thanh tịnh. Điều này phần sau sẽ nói tường tận hơn.

“Rốt ráo, thoái thất tâm Bồ đề”, nghĩa là xả bỏ nguyện tâm. Tội căn bản này, như Phương Tiện Thiện Xảo Kinh nói. Người phạm tội căn bản này, bắt buộc phải là một người đầy đủ giới Bồ tát. Sát na đầu tiên, thoái thất tâm đó, vẫn chưa gọi là mất giới. Đến sát na thứ hai, thì mới mất giới Bồ tát, chứ không phải chỉ ngẫu nhiên thoái thất tâm đó mà không được gọi là Bồ tát. Tương tự như trường hợp thoái thất Bồ đề tâm, nếu Bồ tát sinh khởi tà kiến thì cũng sẽ mất giới.

Hai tội này, nếu như sinh khởi, thì phạm tội căn bản, không cần biết có phải là phạm tội với tâm phiền não bậc thượng hay không. Còn những trường hợp khác thì phải kể vào.

“Bỏn sẻn không khởi lòng thương xót, người đến cầu xin, không bố thí “, hai câu này có nghĩa là có người đến xin tài vật, không bố thí tài vật, có người đến hỏi pháp, không bố thí pháp.

“Trong lòng ôm ấp nỗi oán hờn, người đến van lơn, không tha thứ, giận dữ đánh đập chư hữu tình”, ba câu này so với bản dịch của Học Tập Luận có chỗ sai khác, như phần trên đã nói.

“Do tâm nhiễm dục, theo người khác, ham thích diễn nói pháp tương tự”, hai câu này, câu đầu, như trong Mâu Ni Hộ Niệm Trang Nghiêm Luận, dẫn bản dịch khác của bộ luận này nói: “Do sự nhiễm dục, và theo người”, văn nghĩa có vẻ thích đáng hơn. Lại như Bồ Tát Địa nói: “Đối với pháp tương tự, hoặc tự mình tin hiểu, hoặc bị người khác lay chuyển”, như vậy, hai câu hợp lại, có hai cách giải thích: (a) do nhiễm dục mà nói pháp tương tự, đó là do tự mình có kiến giải phi lý, (b) do tùy thuận người khác mà nói pháp tương tự, đó là bị người khác lay chuyển.

Phần 07 H2. Hậu quả của sự phạm tội tha thắng

Bồ tát đối với tội tha thắng, chỉ cần phạm một tội, thì trong pháp tu hiện đời, không thể tích tập, không thể nhiếp thọ tư lương rộng lớn của Bồ tát, trong pháp tu hiện đời, không thể có niềm vui cùng ý thích thanh tịnh, huống hồ là phạm tất cả. Đây gọi là Bồ tát tương tự, chứ không phải Bồ tát chân thực.

Ngài Đức Quang nói: “Tích tập có nghĩa là tăng trưởng, nhiếp thọ có nghĩa là sinh khởi.”

Bộ sớ khác nói: “Không thể tích tập tư lương để chứng nhập Đại địa Bồ tát.”

“Niềm vui cùng ý thích thanh tịnh”, các bộ sớ cho là chứng nhập Đại địa, tức là chứng nhập sơ địa.

Nói tóm lại, đối với các tội tha thắng, chỉ cần phạm một tội, tức thì trong pháp tu hiện đời không thể chứng nhập sơ địa, nghĩa là tất cả tư lương rộng lớn, chuẩn bị cho việc chứng nhập sơ địa, đã tích tập trước kia, không thể tăng trưởng, còn các tư lương chưa tích tập thì không thể sinh khởi, huống chi là thường phạm tội tha thắng! Bởi thế không nên tái phạm tội tha thắng mới có thể nghĩ đến việc thọ lại giới Bồ tát. Đối với tội căn bản, chẳng thà xả bỏ thân mệnh chứ không vi phạm. Như Nhập Bồ Tát Hành Luận nói:

Nếu như không quả quyết,

Phát tâm, lại tạo ác,

Lên xuống cõi luân hồi,

Khó mà chứng đạo quả (Phẩm thứ tư, kệ 11)

Nói về bốn pháp tha thắng, Luận Du Giaø và Học Tập Luận, đều có lập luận giống nhau. Hư Không Tạng Kinh cũng nói đến những lỗi lầm của các tội đó như sau: “Hành giả Đại thừa sơ cơ, nếu như phạm tội căn bản, thì tất cả thiện căn đã tu tập trước kia đều bị đốt sạch, đó là tha thắng xứ. Mất sự vui của người, trời cùng cảnh giới hỷ lạc của Đại thừa, đọa vào ác đạo, lưu chuyển sinh tử, xa lìa thiện tri thức.”

H3. Phân biệt ba loại phiền não phạm giới

Hỏi: Loại phiền não nào phạm giới, không gọi là mất giới? Loại phiền não nào phạm giới, gọi là mất giới?

Trả lời: Bồ tát, nếu dùng tâm phiền não bậc hạ hoặc bậc trung, hủy phạm bốn tội tha thắng, thì không bị mất tịnh giới luật nghi của Bồ tát, còn như nếu dùng tâm phiền não bậc thượng hủy phạm bốn tội tha thắng, thì gọi là mất giới Bồ tát.

Tội tha thắng, như phần trước đã nói, nếu là tội “ý nhạo (ưa thích)” thì có bốn loại, còn nếu là tội “gia hành” thì có tám loại, chẳng hạn như tham cầu lợi dưỡng cung kính, v.v..., nhẫn đến các tội được nói trong Học Tập Luận. Nếu như không phải phạm tội với tâm phiền não bậc thượng, thì không gọi là tội tha thắng. Trường hợp các tội khác, nên biết cũng tương tự như vậy. Còn nếu như tạm thời sinh khởi một niệm tà kiến, hoặc “hơi hơi” thoái thất tâm Bồ đề, thì phạm tội tha thắng, không cần phải khởi tâm phiền não bậc thượng, như phần trước đã nói qua.

Hư Không Tạng Kinh nói đến các tội, nếu như không phải dùng tâm phiền não bậc thượng mà phạm, phải biết đó là phạm tội với tâm phiền não bậc hạ hoặc bậc trung. Luận Du Giaø, trong phần nói về các tội tha thắng, nếu như chưa phạm tội tha thắng, thì có thể gọi là phạm tội bậc trung hoặc bậc hạ.

Phạm tội với tâm phiền não bậc thượng, có nghĩa là nếu Bồ tát (1) thường thường vi phạm bốn tội tha thắng, (2) hoàn toàn không biết hổ thẹn, (3) trong lòng cảm thấy vui thích, (4) cho là có công đức, nên biết đây gọi là phạm tội tha thắng với tâm phiền não bậc thượng. Điều này được chia làm bốn phần:

1/ Thứ nhất: thường thường vi phạm bốn tội tha thắng

“Bốn tội tha thắng”: như có sớ giải nói: “Điều này muốn nói là chỉ cần phạm một tội tha thắng, chứ không bắt buộc phải phạm cả bốn tội một lúc.”

“Thường thường vi phạm”: Tây tạng có pháp sư nói: “Đây là nói phạm hai lần trở lên”. Lại có pháp sư nói: “Đây cần phải có đủ ba giai đoạn: gia hành, chánh hành và chung hành”. Thế nhưng trong các bộ sớ khác không thấy nói đến điều này, mà ý nghĩa cũng không phải như thế, cho nên không thể y cứ. Ở đây có nghĩa là phạm xong một tội tha thắng, sau đó qua một đoạn thời gian, lại tiếp tục phạm thêm một tội tha thắng (có thể đồng loại hoặc khác loại), đây gọi là thường thường vi phạm. Như Tân Sớ nói: “Phiền não mãnh liệt, nghĩa là phiền não phát động xong, sau đó lại thường thường phát động không ngừng, chưa từng sinh khởi một niệm hổ thẹn.” Trát Mục Tra Sơù cũng nói: “Hoặc đối với bốn pháp tha thắng, hoặc đối với một pháp trong bốn pháp tha thắng này, trong những thời gian sau, thường thường mong muốn phát động.” Lại như, hai ngài Hải Vân và Tối Thắng Tử đều nói: “Do vì những pháp tha thắng như vậy thường thường phát động, có thể làm hủy hoại tất cả sự hổ thẹn, cho nên nói Chưa từng sinh khởi một niệm hổ thẹn.” Ở đây nói, do vì pháp tha thắng thường thường phát động, có thể hủy hoại sự hổ thẹn; ý nghĩa giống như hai ngài vừa nói. Lại có sớ giải nói: “Không có thời gian nhất định”. Phần sau sẽ nói tường tận.

2/ Thứ hai: hoàn toàn không có sự hổ thẹn

Hổ thẹn, như Bồ Tát Địa nói: “Bồ tát lúc sắp sửa phạm tội, nếu như biết rõ đây là điều mình không nên làm, liền sinh hổ thẹn, đây gọi là tàm; hơn nữa, đối với việc ác, lo sợ bị người khác quở trách, liền sinh hổ thẹn, đây gọi là quý.”

Hai pháp này, cảnh sở duyên là hành vi ác của chính mình. Hành tướng của nó là sự hổ thẹn, còn sự phân biệt giữa hai pháp là: (i) nếu nghĩ rằng đây là điều mình không nên làm, nghĩ đến thân phận của chính mình mà khởi lòng hổ thẹn thì gọi là tàm, (ii) còn nếu như lo sợ người khác quở trách, nghĩ tưởng đến người chung quanh mà sinh lòng hổ thẹn thì gọi là quý. Như vậy, nếu phạm tội với tâm phiền não bậc thượng, bậc trung, nhẫn đến bậc hạ, đều không sinh khởi hai tâm như vậy, thì gọi là hoàn toàn không có sự hổ thẹn.

Tại sao hoàn toàn không sinh khởi sự hổ thẹn? Do vì sự phát động của các ác hành có khả năng làm phạm tội tha thắng, nghĩa là nếu phạm tội tha thắng thì hai tâm này hoàn toàn không sinh khởi, bởi vì nếu như có thể sinh khởi dù chút ít tâm hổ thẹn, thì không còn gọi là phạm tội tha thắng.

Như thế, hai tâm này lúc nào thì có thể sinh khởi, lúc nào thì không thể sinh khởi? Có người cho rằng tâm hổ thẹn sinh khởi hay không, là trong khoảng thời gian cố định mà các hành vi ác có khả năng phạm tội tha thắng phát động. Thế nhưng, điều này không hợp lý. Phần sau sẽ nói tường tận hơn.

3/ Thứ ba: trong lòng cảm thấy rất ưa thích

Hai ngài Hải Vân và Tối Thắng Tử đều nói: “Do không có tâm tàm, cho nên sinh lòng ham ưa, nghĩa là vì không có tâm tàm, cho nên đối với các hành vi ác, sinh lòng ham ưa; hoặc vì không có tâm tàm và tâm quý, cho nên đối với hành vi ác khởi lòng ham ưa.” Trát Mục Tra Sớ nói: “Do không có tâm tàm quý, đối với tội ác, sinh lòng vui thích, cho nên gọi là ham ưa.” Đây có nghĩa là đối với các việc ác, không những không có tâm tàm quý, mà còn sinh khởi tâm ham ưa. Hai ngài Hải Vân và Tối Thắng Tử đều nói: “Ưa thích, có nghĩa là đối với các việc ác, phát động không ngừng (không chịu xả bỏ).”

Hỏi: Trong các phần này, phần đầu tiên là căn bản. Nếu không đầy đủ các phần sau, thì không gọi là đầy đủ các điều kiện của sự phạm tội với tâm phiền não bậc thượng. Cho nên phải thêm các phần phía sau. Thế nhưng trong phần thứ ba, trong lòng cảm thấy rất ưa thích, đối với các ác hành không chịu xả bỏ; không xả ác hành, tức là không có tàm quý, như vậy thì không cần phần thứ hai, cũng vẫn được gọi là phạm tội với tâm phiền não bậc thượng?

Trả lời: Trong đây nói: “Không xả các ác hành”, không phải là thấy lỗi lầm mà không xả bỏ, mà có nghĩa là vì ưa thích cho nên không xả bỏ. Như ngài Đức Quang Luận Sư nói: “Nói ưa thích (ái nhạo), “ái” có nghĩa là ham ưa, hết lòng ham muốn, còn “nhạo” là gia hành, an trụ trong sự việc đó.” Đây có nghĩa là: “có tâm ưa thích các ác hành gọi là ái, còn ưa thích làm các ác hành gọi là nhạo.” Nói như vậy, có vẻ phù hợp với bổn ý của Luận Du Già.

Hỏi: Nếu vậy, ắt sẽ trùng lặp với ý nghĩa “thường thường phát động”, nghĩa là muốn tiếp tục phát động ác hành, tức là thích làm ác hành.

Trả lời: Không có lỗi trùng lặp. Phía trên là sự mong cầu, còn phía dưới là sự vui thích. Hai tâm này có sự khác biệt.

4/ Thứ tư: cho là có công đức

Hai ngài Hải Vân và Tối Thắng Tử đều nói: “Đối với các hành vi ác, không thấy lỗi lầm.”

Nếu nghĩ như vầy: “Nếu như thấy lỗi lầm, có thể sẽ sinh khởi tâm hổ thẹn, và như vậy, làm sao đối với tội ác mà có thể khởi tâm ưa thích?” Nên biết, điều này thực sự không có sự tương phản, nghĩa là thấy sự lỗi lầm, sinh khởi tâm hổ thẹn, đây là nhân của sự tàm quý, nhưng chưa phải thực sự tàm quý. Như vậy, tuy thấy được lỗi lầm của sự việc, nhưng vẫn ưa thích, theo đó mà làm. Cũng như trường hợp người trì giới làm việc phi phạm hạnh.

Trát Mục Tra Sớ giải thích ý nghĩa của hai chữ “ái nhạo”, chỉ là đảo ngược thứ tự của hai chữ mà nói. Còn các nghĩa khác cũng giống như trên.

Ngài Đức Quang Luận Sư nói: “Nếu đối với pháp tha thắng xứ đó, nghĩ là công đức, mà sinh tâm ưa thích, thì gọi là “cho là có công đức”. Đây không có nghĩa là pháp tha thắng xứ đó không có lỗi lầm. Như nói chữ “dục” trong “công đức của ngũ dục”, đây là dục (sự ham muốn) của ý, chứ không phải là thấy chỗ ý không muốn. Các bộ sớ giải khác đối với điều này, ý nghĩa cũng giống như ở đây.

Đại Thừa Bảo Yếu Nghĩa Luận Sớ nói: “Thường thường, có nghĩa là vượt quá một khoảng thời gian cố định, không sinh khởi tâm hổ thẹn, vì không hổ thẹn nên không gián đoạn. Trong khoảng thời gian cố định, như Ưu Ba Ly Sở Vấn Kinh nói: Nếu chư Bồ tát, lúc sáng sớm phạm giới, đến khoảng giữa trưa không xả bỏ tâm Bồ đề, đây gọi là giới thân của Bồ tát không bị hủy hoại. Tương tự, lúc giữa trưa phạm, đến khoảng xế chiều không xả bỏ tâm Bồ đề, lúc xế chiều phạm, đến khoảng đầu đêm không xả bỏ tâm Bồ đề, lúc đầu đêm phạm, đến khoảng nửa đêm không xả bỏ tâm Bồ đề, lúc nửa đêm phạm, đến khoảng cuối đêm không xả bỏ tâm Bồ đề, lúc cuối đêm phạm, đến khoảng sáng sớm hôm sau không xả bỏ tâm Bồ đề, thì gọi là giới thân của Bồ tát không hủy hoại. Như vậy, từ sáng sớm của ngày thứ nhất đến sáng sớm ngày thứ hai, ban ngày ba phần, ban đêm ba phần, một ngày một đêm có tổng cộng sáu phần.”

Nếu y theo sự giải thích của cổ đức vừa nói ở trên, hai nghĩa (1) thường thường phát động và (2) không có hổ thẹn là một, như vậy, ắt sẽ tương phản với Luận đã liệt kê hai phần khác nhau.

Hơn nữa, nếu trong Luận đã nói các điều kiện, sau lại thêm vào “trong một khoảng thời gian cố định”, thì như thế, trong Bồ Tát Địa liệt kê các điều kiện để phạm tội với tâm phiền não bậc thượng lại không đầy đủ. Còn nếu để mặc bất cứ nhà chú giải nào cũng có thể tăng thêm điều kiện, thì số điều kiện có thể sẽ trở thành quá nhiều, đến vô cùng tận. Điều này cũng lại không hợp lý.

Như phần sau sẽ nói đến, việc thiết lập “trong khoảng thời gian cố định”, cũng không phải là bổn nghĩa của Ưu Ba Ly Sở Vấn Kinh. Kinh đó nói: “Ưu Ba Ly! Do ý nghĩa này, ta vì chư Bồ tát thuyết minh khai giới và giá giới, còn đối với Thanh văn chỉ thuyết minh giá giới. Này Ưu Ba Ly! Nếu chư Bồ tát phát tâm tu hành trong pháp Đại thừa, lúc sớm mai phạm giới, đến khoảng giữa trưa không xả bỏ tâm Nhất thiết trí, thì giới thân của vị Bồ tát đó không bị hủy hoại; nếu lúc giữa trưa phạm giới, đến khoảng xế chiều không xả bỏ tâm Nhất thiết trí, thì giới thân của vị Bồ tát đó không bị hủy hoại; nếu lúc xế chiều phạm giới, đến khoảng đầu đêm không xả bỏ tâm Nhất thiết trí, thì giới thân của vị Bồ tát đó không bị hủy hoại; nếu lúc đầu đêm phạm giới, đến khoảng nửa đêm không xả bỏ tâm Nhất thiết trí, thì giới thân của vị Bồ tát đó không bị hủy hoại; nếu lúc nửa đêm phạm giới, đến khoảng cuối đêm không xả bỏ tâm Nhất thiết trí, thì giới thân của vị Bồ tát đó không bị hủy hoại; nếu lúc cuối đêm phạm giới, đến khoảng sớm mai không xả bỏ tâm Nhất thiết trí, thì giới thân của vị Bồ tát đó không bị hủy hoại. Này Ưu Ba Ly! Do ý nghĩa này, các vị hành giả Bồ tát thừa, thọ trì khai giới giá giới, giả sử nếu có phạm giới, không nên đánh mất niềm tin, sinh khởi ưu sầu hối hận một cách quá đáng, tự làm não loạn tâm mình. Còn như các hành giả Thanh văn thừa, nếu như phạm giới, tức là hủy hoại tịnh giới của Thanh văn. Vì sao? Vì hàng Thanh văn trì giới là để đoạn trừ phiền não, như cứu đầu đang bị cháy, lòng chỉ mong cầu chứng đắc Niết bàn, do ý nghĩa này, nên gọi là Thanh văn thừa chỉ thọ trì giá giới.” Trong đây nói lúc sớm mai phạm tội, tức là phạm tội căn bổn.

Hỏi: Làm sao biết đó là tội căn bổn?

Trả lời: Theo như câu trả lời trong kinh, hành giả Bồ tát thừa thọ trì khai giới giá giới, hành giả Thanh văn thừa chỉ thọ trì giá giới, lại nữa, ý nghĩa tổng quát của Kinh muốn nói: “Học xứ Bồ tát có thể khôi phục thanh tịnh, còn chỗ Thanh văn phạm, không thể khôi phục thanh tịnh.” Do đây nói đó là tội căn bổn, có nghĩa là trong Thanh văn thừa, ngoại trừ tội căn bổn ra, phạm các tội khác đều có thể khôi phục thanh tịnh, như vậy, pháp khôi phục thanh tịnh này, không phải chỉ riêng Bồ tát thừa mới có.

Hỏi: Nếu vậy, đã gọi là căn bổn tội, lại nói giới thân không hủy hoại, đây là phạm vào lỗi tương vi, bởi vì phạm giới tức là giới thân bị hủy hoại?

Trả lời: Không có lỗi tương vi. Như Học Tập Luận dẫn Ưu Ba Ly Sở Vấn Kinh nói: “Giới thân vô biên”, nghĩa là nếu như trong giới luật của Bồ tát thừa, phạm tội căn bổn mà không thể thọ lại, thì đây tức là hữu biên (có giới hạn), là có lúc cùng tận. Thế nhưng, trong giới luật Bồ tát có thể thọ lại, cho nên gọi là vô biên.

Như phần trên nói về “trong một khoảng thời gian cố định”, ắt là trong khoảng thời gian đó phải nên khôi phục thanh tịnh. Như Kinh nói: “Lúc sớm mai phạm giới đến khoảng giữa trưa”, thế nhưng, khoảng thời gian giữa sớm mai và giữa trưa không phải là cố định; lại nữa, Luận chỉ nói là không có tâm hổ thẹn, cùng nói đến sự thấy lỗi lầm hoặc không thấy lỗi lầm, còn trong Kinh chỉ nói đến sự không xả bỏ tâm Bồ đề, cả hai đều không nói rằng có “một khoảng thời gian cố định”.

Hỏi: Nếu vậy, Đạo Cự Luận Sớ nói: “Sáu thời lại chia làm mười tám phần, buổi sớm mai có ba phần, trong hai phần đầu nếu phạm giới, trong phần sau nếu không quên Bồ đề tâm, thì không bị mất Bồ tát giới thể, năm thời sau cũng tương tự như vậy”, ý nghĩa phải nên giải thích như thế nào?

Trả lời: Nên biết đoạn văn này là chỉ tướng trạng của các đệ tử đầy đủ giới luật tu hành đạo hạnh, phía trước còn có một câu “xa lìa bạn ác, tu tập đúng thời “, nói “tu tập đúng thời”, nghĩa là trong sáu thời, mỗi thời chia làm ba phần, trong hai phần đầu, nếu có phạm giới, đến phần thứ ba, cần phải không được quên tâm Bồ đề, mà tu tập sự khôi phục thanh tịnh. Nếu không như vậy, ắt sẽ có sự tương phản với nghi quỹ tu hành khôi phục sự thanh tịnh của hành giả bậc hạ. Sớ văn cũng nói: “Hành giả bậc thượng có thể khôi phục thanh tịnh trong phần đầu, hành giả bậc trung khôi phục thanh tịnh ở phần thứ hai, còn hành giả bậc hạ đến phần thứ ba mới khôi phục thanh tịnh.” Nếu nói thêm nữa, bộ sớ này còn nói thêm năm mươi bốn nghi quỹ tu tập để khôi phục thanh tịnh, nghĩa là hành giả bậc thượng thượng ở phần đầu tiên của sát na, bậc thượng trung ở phần thứ hai của sát na, bậc thượng hạ ở phần thứ ba của sát na mới được khôi phục thanh tịnh. Trong đây nói nghi quỹ tu hành để khôi phục thanh tịnh, chứ không nói đến khoảng thời gian phạm tội tha thắng.

Hỏi: Nếu vậy, phạm tội căn bổn mà vẫn có thể khôi phục thanh tịnh, vậy giới này là Bồ tát giới? Hay là giới biệt giải thoát trong Bồ tát thừa? Nếu là Bồ tát giới, mà lại nói rằng “không xả bỏ nguyện tâm thì có thể khôi phục thanh tịnh”, điều này không hợp lý. Tuy đã xả bỏ nguyện tâm, nếu sau đó lại phát tâm, thì Bồ tát tịnh giới đã thọ trước kia, cũng có thể sinh khởi lại; còn nếu là giới biệt giải thoát trong Bồ tát thừa, các Kinh điển Đại Tiểu thừa phần lớn nói rằng tội tha thắng hủy phạm giới biệt giải thoát, sau đó dù có thọ lại cũng không thể nào sinh khởi lại giới biệt giải thoát đã thọ trước kia. Như vậy, nếu dùng lý do xả bỏ hay không xả bỏ nguyện tâm mà phân biệt tội phạm có thể khôi phục hay không, điều này có vẻ không hợp lý!

Trả lời: Ngài Tịch Thiên Bồ tát viện dẫn Kinh này, chứng minh uy lực của Bồ đề tâm có thể làm thanh tịnh các tội đã phạm. Ý của Kinh muốn nói, tuy là hủy phạm tội trọng căn bổn, nếu như không xả bỏ nguyện tâm, có thể khôi phục thanh tịnh. Tuy do vì hủy phạm tội trọng căn bổn, chướng ngại giới pháp sinh khởi trở lại, thế nhưng, lại do vì không xa lìa uy lực của Bồ đề tâm, cho nên có thể trừ khử những chướng ngại đó, do đây có thể chứng minh rằng điều ngài nói là giới biệt giải thoát trong Bồ tát thừa. Bởi vì, nếu là Bồ tát giới, thì tuy đã xả bỏ nguyện tâm, sau này vẫn có thể sinh khởi trở lại. Lại như phần trước đã dẫn Nhập Bồ Tát Hành Luận nói:

Nếu như không quả quyết,

Phát tâm, lại tạo ác,

Lên xuống cõi luân hồi,

Khó mà chứng đạo quả. (Phẩm thứ tư, kệ 11)

Đây là nói đến hoạn nạn của sự xả bỏ Bồ đề tâm. Nói “không quả quyết”, có nghĩa là xả bỏ nguyện tâm. Nhập Bồ Tát Hành Luận còn nói: “Trong Bồ tát giới đọa, tội xả tâm nặng nhất”. Nói “Phát tâm, lại tạo ác, lên xuống cõi luân hồi”, có nghĩa là sau khi phạm tội căn bổn, lại có thể sinh khởi lại uy lực của nguyện tâm, do uy lực của nguyện tâm, lại có thể sinh khởi lại tịnh giới.

Ưu Ba Ly Sở Vấn Kinh nói: “Thế nào gọi là giới biệt giải thoát của Thanh văn thừa? Thế nào gọi là giới biệt giải thoát của Duyên giác thừa? Thế nào gọi là giới biệt giải thoát của Bồ tát thừa?” Đây là hỏi giới biệt giải thoát của Bồ tát, chứ không phải Bồ tát giới!

Lại như, trong kinh, khi giải đáp giới biệt giải thoát của Đại Tiểu thừa nói: “Vì chư Bồ tát giảng nói khai giới, giá giới, vì chư Thanh văn chỉ nói giá giới.” Điều này phần trước đã nói tường tận, cho nên biết đây là giới biệt giải thoát trong Bồ tát thừa.

Hỏi: Nếu vậy, không xả bỏ nguyện tâm, có thể khôi phục sự thanh tịnh, còn xả bỏ nguyện tâm thì không thể khôi phục sự thanh tịnh, sự khác nhau thế nào?

Trả lời: Đây không có nghĩa là bất cứ người nào đầy đủ giới biệt giải thoát, phạm tội căn bản đều có thể khôi phục sự thanh tịnh, mà không có sự khác biệt. Nghĩa là vị Bồ tát đầy đủ giới biệt giải thoát, nếu phạm tội căn bổn của giới biệt giải thoát, sau khi phạm vẫn không hoàn toàn xả bỏ nguyện tâm đã phát trước kia, trong trường hợp này có thể thọ lại; còn như vị Bồ tát đó phạm tội căn bổn, trong ba thời: gia hành, chánh hành, hoặc chung hành, nếu xả bỏ nguyện tâm đã phát trước kia, thì trong trường hợp này ắt không thể thọ lại. Nếu nói trong trường hợp này vẫn có thể thọ lại, thì hành giả Tiểu thừa cũng có thể thọ lại, đây là một điều sai lầm to tát.

Sớm mai, nghĩa là từ lúc mặt trời mới mọc cho đến khi mặt trời sắp đứng bóng, giữa trưa, là chỉ giới hạn thời gian cuối cùng của sự phạm giới. Như vậy, phạm tội căn bổn, sau đó nếu hoàn toàn không xả bỏ nguyện tâm đã phát, do uy lực của nguyện tâm, tội căn bổn này không thể chướng ngại sự sinh khởi trở lại của giới luật, còn nếu xả bỏ nguyện tâm, tức là không thể trừ khử được lực lượng chướng ngại đó, không thể khôi phục được sự thanh tịnh.

Lại nữa, ngay trước khi phạm tội căn bổn, nếu xả bỏ nguyện tâm, thì không khôi phục được sự thanh tịnh, cho nên hành giả sau khi phạm tội, tuyệt nhiên không nên xả bỏ nguyện tâm. Mật ý của Kinh này khi nói rằng “không xả bỏ”, có nghĩa là không xả bỏ nguyện tâm đã từng phát trước kia, chứ không có nghĩa là lúc phạm giới vẫn chưa phát nguyện tâm.

Phương Tiện Thiện Xảo Kinh nói: “Thiện nam tử! Ông nay nên biết, Bồ tát ma ha tát đầy đủ phương tiện thiện xảo, hoặc có lúc gặp ác tri thức dẫn dụ làm cho thoái thất tâm Vô thượng Bồ đề, phạm tội cực nặng. Bồ tát lúc đó nên suy ngẫm như thế này: Ta nay nếu như lập tức thủ chứng Niết bàn, không còn có thể mặc áo giáp tinh tiến, làm sao có thể độ thoát tất cả chúng sanh thoát khỏi sự khổ não của luân hồi. Ta nay không nên vì nhân duyên này mà hủy hoại tâm Vô thượng Bồ đề. Vì sao? Vì ta muốn ở trong luân hồi độ thoát tất cả chúng sanh. Dù có phạm tội cực nặng, cũng quyết không đoạn diệt thiện căn! Thiện nam tử! Đây gọi là phương tiện thiện xảo của Bồ tát ma ha tát. Lại nữa, nếu như có vị xuất gia Bồ tát, có tâm phân biệt, sinh khởi tác ý khác biệt, phạm bốn tội căn bổn, nếu như vị đó đầy đủ phương tiện thiện xảo, phải lập tức sám hối, ta nói vị Bồ tát đó là người vô tội.” Cho nên người phạm tội, phải là Bồ tát, mới có thể thọ lại; còn nếu là người trước đó đã thuộc về các Thừa khác, phạm tội căn bổn, sau đó dù có thọ giới làm Bồ tát, cũng không thể thọ lại giới biệt giải thoát.

Hai Kinh trên đây đều là nói về giới biệt giải thoát trong Bồ tát thừa.

Có người hiểu lầm ý nghĩa này, cho rằng giới biệt giải thoát trong Đại thừa, tuy phạm tội tha thắng, sau đó có thể thọ lại, sẽ đắc giới thể như trước kia. Phải biết chỉ có Bồ tát Đại thừa (trước đó đã thọ Bồ tát giới, sau đó phạm tội căn bổn của giới biệt giải thoát), mới có thể thọ lại, chứ không phải tất cả mọi người trong Đại thừa đều được như vậy.

Lại nữa, Ưu Ba Ly Sở Vấn Kinh nói giới biệt giải thoát của Đại, Tiểu thừa có ba loại khác biệt: (1) “tận hình thọ giới” và “không phải tận hình thọ giới”, (2) “khai giới và giá giới” và “chỉ có giá giới”, (3) “thâm nhập giới” và “yếm ly giới”.

Có người cho rằng “thâm nhập giới” tức là biệt giải thoát giới của Bồ tát thừa, sau khi chết vẫn không xả (không mất giới thể), cho nên gọi là thâm nhập. Điều này không đúng, bởi vì Ưu Ba Ly Sở Vấn Kinh nói: “Bồ tát như vậy thành thục thiện căn, tất cả phiền não phải nên dần dần trừ tận, không nên trong một đời trừ tận các phiền não. Các hành giả Thanh văn, thành thục thiện căn, như cứu đầu đang bị cháy, nhẫn đến không khởi một niệm thọ thêm thân đời sau.” Như vậy, hai ý nghĩa thâm nhập và yếm ly, có nghĩa là từ phương diện thọ thêm thân đời sau hay không mà nói.

Phần trên đã biện minh tường tận những ý nghĩa muốn nói. Dưới đây là nói về bốn nghĩa của sự phạm tội với ba phiền não.

Hỏi: Trong phiền não bậc thượng có bốn phần: (1) hoàn toàn không có tâm hổ thẹn, (2) không thấy lỗi lầm, hai phần này thuộc về “giá thuyên”, (3) sau lại muốn phát động, (4) cảm thấy rất ưa thích, hai phần này thuộc về “biểu thuyên”. Những phần này phải bắt đầu phát khởi từ lúc nào đến lúc nào (nghĩa là trong khoảng thời gian nào)?

Trả lời: (1) hoàn toàn không có tâm hổ thẹn, (2) không thấy lỗi lầm, hai phần giá thuyên này, từ lúc bắt đầu phát khởi, cho đến lúc chánh hành đầy đủ, thường không gián đoạn. Trong khoảng thời gian này, nếu khởi tâm hổ thẹn, hoặc nếu thấy được lỗi lầm, chỉ cần một trong hai việc hiện khởi, thì sự phạm tội không đầy đủ điều kiện để gọi là phạm tội với tâm phiền não bậc thượng.

Tương tự, (3) sau lại muốn phát động, (4) cảm thấy rất ưa thích, hai phần biểu thuyên này, cũng trong khoảng thời gian đó phát khởi, nhẫn đến khi chánh hành đầy đủ, trong khoảng trung gian, không xả bỏ ý niệm đó; chứ không có nghĩa là cùng một ác hành, hiện hành không gián đoạn.

Hỏi: Thế nào là phạm với tâm phiền não bậc trung? Tâm phiền não bậc hạ?

Trả lời: Các ngài Hải Vân, Đức Quang, Tối Thắng Tử và bản cựu dịch của Bồ Tát Giới Nhị Thập Tụng đều không thấy nói đến, chỉ có Trát Mục Tra Sớ nói có hai nghĩa: (1) Tự tông nghĩa: nghĩa là do phiền não sinh khởi, phiền não tùy thuận, phiền não hộ trì mà trở thành phạm tội với tâm phiền não bậc hạ, trung, hoặc thượng. Lúc đầu là tạm thời sinh khởi, kế đó sau khi sinh khởi, tâm tùy thuận theo phiền não, cuối cùng là phiền não thế lực tăng thượng (càng lúc càng mạnh). (2) Tha tông nghĩa: nghĩa là như Bảo Vân Kinh nói: “Y vào ba phẩm hạ, trung, thượng của ba độc tham, sân, si mà phân biệt.”

Hai lối thuyết minh vừa nói trên, nghĩa lý đều không hợp. Lại nữa, Giới Nhị Thập Tụng Tân Sớ nói: “Đối với bốn phần vừa đề cập ở trên, tăng thêm một phần “người khác khuyên gián không chịu xả bỏ”, nếu đầy đủ năm phần này thì là phiền não bậc thượng; nếu như người khác can gián mà xả, thì là phiền não bậc trung; nếu như không cần đợi người khác can gián, tự mình có thể xả bỏ ác hành, thì là phiền não bậc hạ.”

Điều này cũng phi lý, bởi vì nếu các bộ sớ giải có thể tăng gia các phần, thì số phần mà Bồ Tát Địa thiết lập sẽ tăng gia vô hạn lượng.

Hỏi: Như vậy, thế nào mới là nghĩa chánh?

Trả lời: Thượng sư Vô Trước chỉ nói phạm với ba tâm phiền não khác biệt. Trước hết, cần phải biết rõ ba loại này, nếu như không biết, ắt không thể biện biệt là khi phạm tội nào thì phải ở trước ba bổ đặc già la làm pháp sám hối? Phạm tội nào thì phải ở trước một bổ đặc già la làm pháp sám hối? Điều này trong các phẩm khác (trung, hạ), đại khái, chưa nói tường tận, phải ở trong phẩm phiền não bậc thượng mới có thể hiểu rõ.

Trong ba điều kiện (1) cảm thấy rất ưa thích, (2) sau lại muốn phát động, (3) không thấy lỗi lầm, thì điều kiện (3) không thấy lỗi lầm, là phiền não thô trọng so với hai phần đầu. Tuy có hai điều kiện đầu (1) và (2), nếu như thấy lỗi lầm thì có thể sinh khởi tâm hổ thẹn. Nếu như hoàn toàn không thấy sự tai hại, ắt là không thể sinh khởi tâm hổ thẹn. Lại nữa, thấy được lỗi lầm, tuy không có nghĩa nhất định sẽ sinh khởi tâm tàm quý, thế nhưng nếu không thấy lỗi lầm, ắt là tâm tàm quý nhất định không sinh khởi! Cho nên lúc các điều kiện của tâm phiền não bậc thượng chưa đầy đủ, nếu như thấy được lỗi lầm, nên biết đây gọi là phạm với tâm phiền não bậc trung, nghĩa là, không thấy lỗi lầm, nhất định không có tâm hổ thẹn, còn như có tâm hổ thẹn, nên biết nhất định là đã thấy lỗi lầm, cho nên, hai điều kiện này, không cần phải phân cắt chúng ra.