Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 3/4

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Śikṣāsamuccaya

Tác giả
Śāntideva
Thông tin
GRETILCC BY-NC-SA 4.0

uktaṃ ca + akṣayamati-sūtre | tatra katamā muditā | yāvad dharma-anusmaraṇāt prītiḥ prasādaḥ prāmodyaṃ cittasya + an-avalīnatā + an-avamṛdyatā + a-paritarṣaṇā | sarva-kāma-ratīnām apakarṣaṇā sarva-dharma-ratīnāṃ pratiṣṭhānaṃ | cittasya prāmodyaṃ kāyasya + audbilyaṃ buddheḥ saṃpraharṣaṇaṃ manasa utplavaḥ | tathā-gata-kāya-abhinandana-ratir lakṣaṇa-anuvyañjana-vibhūṣaṇa-paryeṣṭi-kauśalyaṃ | kuśala-dharma-śravaṇa-a-parikhedatā | tatva-dharma-pratiśaraṇa-pratipatti-prīti-prasāda-pramodyaṃ muditasya dharma-utplavaḥ | satataṃ satveṣv a-pratihata-buddhitā | tīvra-cchandatā | buddha-dharma-paryeṣṭiṣu tasya ca dharma-cchandasya + an-utsṛjanatā | udāreṣu buddha-dharmeṣv adhimuktiḥ | vimuktiḥ prādeśika-yāna-apakṛṣṭa-citta-utpādaḥ | mātsarya-a-saṃkucitaś citta-utpādaḥ | yācitasya dātu-kāmatā | dadato dattvā ca tri-maṇḍala-pariśodhitaṃ dāna-prāmodyaṃ | śīlavatsu sadā prasādaḥ | duḥ-śīleṣv anugraha-prītiḥ | sva-śīla-pariśuddhyā sarva-dur-gandham atikrama-āśvāsanaṃ | tathā-gata-śīla-pariṇāmanatā | dṛḍha-a-bhedyatā | para-dur-ukta-dur-āgateṣu vacana-patheṣv a-pratihata-cittatā | kṣānti-sauratyaṃ | nir-mānatā | guruṣu gaurava-avanāmaś citrī-kāraḥ | sadā smita-mukhatā bhṛkuṭi-vigatatā | pūrva-abhilāpitā + a-kuhanatā + an-eṣyaiṣikatā śuddha-āśayatā citta-a-karkaśatā + a-kuṭilatā | sarvatra + anuśaṃsa-darśitā ātma-skhalita-pratyavekṣitā | āpattiṣv a-codanatā saṃrañjanīya-dharmeṣv anuvartanatā | śāstṛ-prema bodhi-satveṣu | ātma-prema dharmeṣu | jīvita-prema tathā-gateṣu | mātā-pitṛ-prema guruṣu | putra-prema satveṣu | buddha-prema ācārya-upādhyāyeṣu | uttama-aṅga-śiraḥ-prema pratipattiṣu | hasta-pāda-prema pāramitāsu | sarva-ratna-prema dharma-bhāṇakeṣu | sarva-rati-krīḍā-prema + anuśāsanīṣu | ārogya-prema saṃtuṣṭau | bhaiṣajya-prema dharma-paryeṣṭiṣu | vaidya-prema codaka-smārakeṣu | iti hi yā sarva-indriyeṣv an-avalīna-indriyatā iyam ucyate muditā + ity ādi ||

atra ca śikṣitān bodhi-satvān idaṃ vacanam alaṃ-karoti yad uktam ārya-mahā-meghe | niraya-gati-citta-nitya-samādhāna-śīlāś ca niraya-gati-priyāś ca niraya-gati-pattana-vaṇijaś ca bhavanti | niraya-lolāś ca bhavanti niraya-lobha-matsariṇaś ca niraya-agni-citta-praguṇṇāḥ bhavanti + iti ||

uktā duṣkha-adhivāsanā kṣāntiḥ ||

ārya-sāgaramati-sūtre tu tri-vidhā + api kṣāntir uktā | iha sāgaramate bodhi-satvo mahā-satvaḥ sarva-jñatā-citta-utpāda-ratne | an-āryair duḥ-śīlaiḥ satvair mārair māra-kāyikābhir vā devatābhir māra-adhiṣṭhitair vā māra-dūtair vā viheṭhyamānaḥ samīryamāṇaḥ kṣobhyamānas tarjyamānas tāḍyamāno na bhidyate tato | adhyāśaya-citta-utpādo na bhidyate sarva-satva-pramokṣa-mahā-karuṇā-vīrya-ārambhāt | na bhidyate tri-ratna-vaṃśa-an-upaccheda-parākramāt | na bhidyate sarva-dharma-samudānayana-kuśala-prayogāt | na bhidyate lakṣaṇa-anuvyañjana-pariniṣpatti-gatāt puṇya-saṃbhāra-upacayāt | na bhidyate buddha-kṣetra-pariśuddhy-abhinirhāra-āhṛtād autsukyāt | na bhidyate sarva-dharma-a-parigraha-abhiyuktāt kāya-jīvita-utsargāt | na bhidyate sarva-satva-paripācana-abhiyuktād ātma-saukhya-an-adhyavasānāt | sa evam adhyāśaya-saṃpanna eva samānaḥ sarva-satvānām antikād ucca-ghanāṃ sahate | unmananāṃ kutsanāṃ sahate sarva-satvānām ākrośa-paribhāṣāṃ dur-ukta-dur-āgatān vacana-pathān sahate | sarva-satva-pīḍāṃ sahate | sarva-satva-bhārāṃś ca sahate uttārayati vā na ca khidyate | na ca līyate | na saṃlīyate | na viṣīdati | balam upadarśayati | sthāma saṃjanayati | vīryam ārabhate | parākramaṃ parākramate | utsāhaṃ janayati | unmūḍha-cittaṃ nigṛhṇāti | sa ākruṣṭo na pratyākrośati | tāḍito na pratitāḍayati | roṣito na pratiroṣayati | kruddhāya na pratikrudhyati | evaṃ citta-gaṇanā-saṃnāhaṃ saṃnahyati | ... sacet punar ete satvā yāvanto daśasu dikṣu prabhāvyamānāḥ prabhāvyante te sarve *

asi-śakti-tomara-pāli-yogena māṃ pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhato * anubadhnīyuḥ | yatra + eṣa pṛthivī-pradeśe sthito vā niṣaṇṇo vā caṅkramyamāṇo vā śayāno vā bodhi-cittam utpādayiṣyati dāna-cittaṃ vā yāvat prajñā-cittaṃ vā śruta-kuśala-mūla-cittaṃ vā + utpādayiṣyati tatra + asya pṛthivī-pradeśe śata-dhā-badarī-pattra-pramāṇaṃ kāyaṃ chetsyāmo vikariṣyāmo vidhvaṃsayiṣyāmas | te cet sarva-satvā mām ākrośayeyuḥ paribhāṣeran kutsayeyuḥ paṃsayeyur a-satyābhir vāgbhiḥ paruṣābhir vāgbhiḥ samuccareyur adhiṣṭhitā an-artha-karmāṇaḥ śata-dhā-badarī-pattra-pramāṇaṃ mama kāyaṃ chindhyur bhindyur vikareyur vidhvaṃsayeyuḥ | evaṃ mayā na kasya-cit satvasya + antike kṣobha-cittam utpādayitavyaṃ | tat kasya hetoḥ | pūrvā koṭiḥ saṃsārasya + a-pramāṇī-kṛtā yatra me * ayam ātma-bhāvo naraka-gatasya + api tiryag-yoni-gatasya + api yama-loka-gatasya + api manuṣya-gatasya + api kāma-āhāra-paliguddhasya dharmān a-śrutavato viṣama-ājīva-go-carasya nir-arthaka-jīvinaḥ aṅga-praty-aṅgasya śata-dhā chinno bhinno nikṛtto vividhābhiś ca kāraṇābhiḥ kārito na ca mayā tato nidānam ātma-arthaṃ kṛto na para-arthaḥ | sacet punar punar mama + ete sarva-satvā a-para-anta-koṭiṃ chindyur bhindyur vikireyur vidhvaṃsayeyus tathā + api mayā + a-parityaktā + eva sarva-jñatā | a-parityaktā eva sarva-satvāḥ | a-parityaktaḥ kuśalo charma-chandaḥ | tat kasya hetoḥ | sarvā hy eṣā kāya-pīḍā kāya-vivartanā | nairayikasya duṣkhasya śatatamīm api kalāṃ na + upaiti yāvad upaniṣadam api na kṣamate | naraka-āvāsam apy aham utsahe | na punar mayā

buddha-dharmāḥ parityaktavyā na sarva-satva-ārambaṇā mahā-karuṇā || pe ||

yan nidānaṃ punar vyāpāda utpadyeta | taṃ vayaṃ dharmaṃ prahāsyāmaḥ | katamaś ca sa dharmo | yad uta kāya-prema kāya-niketaḥ kāya-adhyavasānaṃ | utsṛṣṭaś ca kāya utsṛṣṭo vyāpādaḥ | evaṃ dharma-gaṇanā-āviṣṭaḥ sāgaramate bodhi-satvaḥ sarva-satva-pīḍāṃ sahate || pe ||

yaḥ kāyasya + utsargaḥ kāya-parityāgaḥ kāya-an-avekṣā | iyam asya dāna-pāramitā ||

yat kāye chidyamāne sarva-satvān maitryā spharati | vedanābhiś ca na saṃhriyate | iyam asya śīla-pāramitā ||

yat kāye chidyamāne ya eva + asya kāyaṃ chindati teṣām eva pramokṣa-arthaṃ kṣamate | na ca cittena kṣaṇyate kṣānti-balaṃ ca + upadarśayati + iyam asya kṣānti-pāramitā ||

yena vīryeṇa taṃ sarva-jñatā-chandaṃ na + utsṛjati citta-bala-ādhīnaṃ ca pratigṛhṇāti | saṃsāram eva ca + anubadhnāti | kuśala-mūla-ārambham eva ca + ārabhate | iyam asya vīrya-pāramitā ||

yat kāye vikīryamāṇe tat sarva-jñatā-citta-utpāda-ratnaṃ kartuṃ na saṃmuhyati bodhim eva + apekṣate śānta-praśāntam eva pratyavekṣate | iyam asya dhyāna-pāramitā ||

yat kāye chidyamāne kāyasya tṛṇa-kāṣṭha-kuḍyavat-pratibhāsa-upamatāṃ pratyavekṣate māyā-dharmatāṃ ca kāyasya + avatarati | bhūta-a-nityatāṃ ca bhūta-duṣkhatāṃ ca bhūta-an-ātmatāṃ ca bhūta-śāntatāṃ ca kāyasya + upanidhyāyati | iyam asya prajñā-pāramitā + iti vistaraḥ || pe ||

punar a-param asya + evaṃ bhavati | eṣa satvaḥ kusīdaḥ śukla-dharma-rahitaḥ | sa mām ākrośayati paribhāṣate | hanta vayam ārabdha-vīryā bhaviṣyāmaḥ | a-tṛptāḥ kuśala-mūla-paryeṣaṇa-abhiyuktā | eṣa eva tāvan mayā satvaḥ pūrvataraṃ bodhi-maṇḍe niṣādayitavyaḥ | paścān mayā + an-uttarā samyak-saṃbodhir abhisaṃboddhavyā + iti || pe ||

īdṛśānām asmābhiḥ satvānām a-dāntānām a-guptānām an-upaśāntānām arthāya saṃnāhāḥ saṃnaddhavyāḥ || pe ||

hanta vayaṃ dharmatāṃ pratisariṣyāmaḥ | ko * atra + ākrośati vā ākruśyate vā | sa parigaveṣamāṇo na taṃ dharmam upalabhate | ya ākrośati vā ākruśyate vā | sa ātma-para-an-upalabdha-upalambha-dṛṣṭi-vigataḥ kṣamatae iti ||

bhagavatyām apy uktaṃ | evaṃ cittam utpādayati | yena mayā sarva-satvānāṃ vivāda utsārayitavyaḥ | so * ahaṃ svayam eva vivadāmi | lābhā me dur-labdhā yo * ahaṃ jalpite pratijalpāmi | yena mayā sarva-satvānāṃ saṃkrama-bhūtena bhavitavyaṃ so * ahaṃ parasya tvam ity api vācaṃ bhāṣe | paruṣaṃ vā prati-vāco dadāmi | idaṃ mayā na + eva vaktavyaṃ jaḍa-samena | eḍaka-mūka-samena mayā kalaha-vivādeṣu bhavitavyaṃ | parato dur-uktān dur-āgatān dur-bhāṣitān bhāṣyamāṇān vacana-pathān śṛṇvatā cittaṃ na + āghātayitavyaṃ | pareṣām antike na mama + etat sādhu na prati-rūpaṃ yo * ahaṃ parasya doṣa-antaraṃ saṃjanayeyam | etan na mama prati-rūpaṃ yad ahaṃ pareṣāṃ doṣa-antaram api saṃśrotavyaṃ manye | tat kasya hetoḥ | na mayā + āśayo vikopayitavyo yena mayā sarva-satvāḥ sarva-sukha-upadhānena sukhayitavyāḥ parinirvāpayitavyāś ca + an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃbudhya tatra nāma + ahaṃ vyāpadye | na ca mayā pareṣāṃ sv-aparāddhānām api vyāpattavyaṃ | sa nāma + ahaṃ mohaṃ kṣobhaṃ gacchāmi | idaṃ tu mayā karaṇīyaṃ | dṛḍha-parākramatayā parākrāntavyaṃ | na mayā jīvita-antarāye * api kriyamāṇe kṣobhaḥ karaṇīyaḥ | na mayā bhṛkuṭī mukhe [doubtful] utpādayitavyā + iti ||

bodhi-satva-prātimokṣe * apy uktam | ye kruddhāḥ satvās tān āśvāsayati kṣamāpayati | anulomayati dharmeṇa toṣayati + iti ||

iti śikṣā-samuccaye kṣānti-pāramitā paricchedo navamaḥ ||

[x. vīryapāramitā]

vīrya-pāramitā daśamaḥ paricchedaḥ ||

evaṃ kṣānti-pratisthitaḥ śrute vīryam ārabheta | anyathā śrutam eva + asya vināśāya saṃpadyate ||

yathā + uktaṃ candra-pradīpa-sūtre | kiyad-bahū dharma-paryāyuṇeyā [doubtful] śīlaṃ na rakṣeta śrute namanta | na bāhuśrutyena sa śakyu trāyituṃ duḥ-śīlayena vrajamāna dur-gatim ||

śruta-anuśaṃsās tu nārāyaṇa-paripṛcchāyām uktāḥ | tathā hi kula-putrāḥ śrutavataḥ prajñā-āgamo bhavati | prajñāvataḥ kleśa-praśamo bhavati | niḥ-kleśasya māro * avatāraṃ na labhate ||

atra ca maha-rṣer uttarasya jātakaṃ vistareṇa kṛtvā + āha | dharma-kāmānāṃ hi | vi-mala-tejaḥ | bodhi-satvānāṃ mahā-satvānāṃ sa-gauravāṇāṃ sa-pratīśānāṃ anya-loka-dhātu-sthitā api buddhā bhagavanto mukham upadarśayanti dharmaṃ ca + anuśrāvayanti | dharma-kāmānāṃ | vi-mala-tejaḥ | bodhi-satvānāṃ mahā-satvānāṃ parvata-kandara-vṛkṣa-madhyeṣu dharma-nidhānāni nikṣiptāni | dharma-mukhāny an-antāni pustaka-gatāni kara-tala-gatāni bhavanti | dharma-kāmānāṃ vi-mala-tejaḥ bodhi-satvānāṃ pūrva-buddha-darśinyo devatā buddha-pratibhānam upasaṃharanti || pe ||

parikṣīṇa-āyuṣkāṇāṃ buddhā bhagavanto devatāś ca + āyur-balaṃ ca + upasaṃharanti | buddha-adhiṣṭhānena devatā-adhiṣṭhānena ca kāṅkṣāmāṇā varṣa-sahasram avatiṣṭhante || pe ||

yāvat kalpaṃ vā kalpa-avaśeṣaṃ vā yāvad vā ākāṅkṣanti dharma-gaurava-jātānāṃ bodhi-satvānāṃ buddhā bhagavanto jarām apy apanayanti | vyādhīn apanayanti | smṛtim upasaṃharati | gatiṃ matiṃ pratibhānaṃ ca + upasaṃharanti || pe ||

dṛṣṭi-kṛtāni vinodayanti | samyag-dṛṣṭiṃ ca + upasaṃharanti | dharma-gauraveṇa | vi-mala-tejaḥ | bodhi-satvānāṃ mahā-satvānāṃ sarva-upakrama-bhayāni na bhavanti | tasmāt tarhi vi-mala-tejaḥ śruta-saṃbhāra-kauśalya-abhiyuktena bodhi-satvena bhavitavyam iti ||

kim ākāraṃ śrutaṃ bodhi-satva-vinaye praśastaṃ | yathā ārya-akṣayamati-sūtre * abhihitaṃ | aśīty-ākāra-praveśaṃ śrutaṃ | tad yathā | chanda-ākāram āśaya-ākāram adhyāśaya-ākāraṃ prayoga-ākāraṃ nirmāṇa-ākāram a-pramāṇa-ākāraṃ kalyāṇa-mitra-ākāraṃ gaurava-ākāraṃ pradakṣiṇa-ākāraṃ su-vacana-ākāraṃ paryupāsana-ākāram avahita-śrotra-ākāraṃ manas-kāra-ākāram a-vikṣepa-ākāram avasthāna-ākāraṃ ratna-saṃjñā-ākāraṃ bhaiṣajya-saṃjñā-ākāraṃ sarva-vyādhi-śamana-ākāraṃ smṛti-bhajana-ākāraṃ gati-bodhana-ākāraṃ mati-rocana-ākāraṃ buddhi-praveśa-āk āram a-tṛpta-buddha-dharma-śravaṇa-ākāraṃ tyāga-vṛṃhaṇa-ākāraṃ dānta-ājāneya-ākāraṃ bahu-śruta-sevanā-ākāraṃ satya-kṛtya-prīty-anubhavana-ākāraṃ kāya-audbilya-ākāraṃ citta-prahlādana-ākāram a-parikheda-śravaṇa-ākāraṃ dharma-śravaṇa-ākāraṃ pratipatti-śravaṇa-ākāraṃ para-deśanā-śravaṇa-ākāraṃ a-śruta-śravaṇa-ākāraṃ abhijñā-śravaṇa-ākāram anya-yāna-a-spṛhaṇā-śravaṇa-ākāraṃ prajñā-pāramitā-śravaṇa-ākāraṃ bodhi-satva-piṭaka-śravaṇa-ākāraṃ saṃgraha-vastu-śravaṇa-ākāram upāya-kauśalya-śravaṇa-ākāraṃ brahma-vihāra-śravaṇa-ākāraṃ smṛti-saṃprajanya-śravaṇa-ākāraṃ gaurava-ākāraṃ utpāda-kauśalya-śravaṇa-ākāram an-utpāda-kauśalya-śravaṇa-ākāram a-śubha-ākāraṃ maitryāḥ śravaṇa-ākāraṃ pratītya-samutpāda-ākāraṃ a-nitya-ākāraṃ duṣkha-ākāram an-ātmā-ākāraṃ śānta-ākāraṃ śūnyatā-nimitta-a-praṇihita-ākāraṃ an-abhisaṃs kāra-ākāraṃ kuśala-abhisaṃskāra-ākāraṃ satva-adhiṣṭhāna-ākāraṃ a-vipraṇāśa-ākāraṃ sva-adhīna-ākāraṃ sva-citta-ārakṣaṇa-ākāraṃ vīryasya + āśraṃsana-ākāraṃ

dharma-nidhyapty-ākāraṃ kleśa-vipakṣa-ākāraṃ sva-pakṣa-parikarṣaṇa-ākāraṃ para-pakṣa-kleśa-nigraha-ākāraṃ sapta-dhana-samavaśaraṇa-ākāraṃ sarva-dāridrya-upacheda-ākāraṃ sarva-vidvat-praśasta-ākāraṃ paṇḍita-abhinandana-ākāraṃ ārya-saṃmata-ākāraṃ an-ārya-prasādana-ākāraṃ satya-darśana-ākāraṃ skandha-doṣa-vivarjana-ākāraṃ saṃskṛta-doṣa-paritulana-ākāram artha-pratiśaraṇa-ākāraṃ dharma-pratiśaraṇa-ākāraṃ sarva-pāpa-a-karaṇa-ākāraṃ ātma-para-hita-ākāraṃ su-kṛta-karma-an-anutapyana-ākāraṃ viśeṣa-gamana-ākāraṃ sarva-buddha-dharma-pratilābha-ākāram iti ||

punar atra + eva + āha | yaś ca dharma-saṃbhāra-yogaḥ sa eva + asya jñāna-saṃbhāro bhavati | tatra katamo dharma-saṃbhāra-yogo yā + iyam alpa-arthatā + alpa-kṛtyatā + alpa-bhāṣatā + alpa-pariṣkāratā pūrva-rātra-a-para-rātraṃ jāgarikā-yogam anuyuktasya śruta-artha-paritulanatā | bhūyo bhūyaḥ paryeṣaṇatā | cittasya + an-āvilatā | nīvaraṇānāṃ viṣkambhanatā | āpattiṣu niḥ-śaraṇa-jñānaṃ | a-kaukṛtyatā | a-paryutthānatā | pratipatti-sāratā | dharma-nimnatā dharma-pravaṇatā dharma-prāg-bhāratā | parākrama-saṃpannatā ādīpta-śiraś-caila-upamatā jñāna-paryeṣṭyā | tan-maya-vihāritā | a-śithila-śīlatā + a-nikṣipta-dhuratā viśeṣa-gāmitā saṃgaṇikā-vivarjanam eka-ārāmatā + araṇya-abhimukha-manas-kāratā ārya-vaṃśa-santuṣṭiḥ dhuta-guṇeṣv a-calanatā dharma-ārāma-rati-ratatā laukika-mantra-a-smaraṇatā loka-uttara-dharma-paryeṣṭitā smṛty-a-pramoṣatā | artha-gaty-anugamatā | matyā mārga-anulomatā | dhṛtyā saṃvara-pratyayair jñāna-anugamaḥ | hrīr-apatrāpya-alaṃ-kāratā | jñāna-anugamana-sāratā | a-jñāna-vidhamanatā | a-vidyā-moha-tamas-timira-paṭala-paryavanaddhasya prajñā-cakṣur-viśuddhiḥ | su-viśuddha-buddhitā | buddhi-vistīrṇatā | a-saṃkucita-buddhitā prabhinna-buddhitā | praty-akṣa-buddhitā | a-para-adhīna-guṇatā | sva-guṇair a-manyanatā | para-guṇa-parikīrtanatā | su-kṛta-karma-kāritā | karma-vipāka-an-uddhuratā | karma-pariśuddhi-jñānam iti ||

kiṃ śrotavyaṃ | uktaṃ bhagavatā jñāna-vaipulya-sūtre | sa-arthakāni śāstrāṇi śikṣitavyāni | apa-arthakāni parivarjayitavyāni | tad yathā | loka-āyata-śāstrāṇi daṇḍa-nīti-śāstrāṇi kārkheda-śāstrāṇi vāda-vidyā-śāstrāṇi kumāra-krīḍā-śāstrāṇi jambhaka-vidyā-śāstrāṇi || pe ||

yāny api tad anyāni kāni-cin mokṣa-prati-kūlāni śāstrāṇi saṃmohāya saṃvartante tāni sarvāṇi bodhi-satva-yāna-saṃprasthitena parivarjayitavyāni + iti ||

evaṃ śrutavatā cittaṃ śodhayitum araṇyam āśrayaṇīyaṃ | kathaṃ punar āśaya-saṃpannasya + apy ugradatta-paripṛcchāyāṃ gṛham anujñātaṃ | yatnavato * apy a-sāmarthyāt | para-dāra-ādiṣv api tarhi na + āpattiḥ syāt | na teṣām a-sāmarthye * api prakṛti-duṣṭatvād gṛha-āvāsasya ca prajñapti-sa-avadyatvād iti ||

iti śikṣā-samuccaye vīrya-pāramitā paricchedo daśamaḥ ||

[xi. araṇyasaṃvarṇanaḥ]

araṇya-saṃvarṇanaṃ nāma + ekādaśaḥ paricchedaḥ ||

tad evam ugradatta-paripṛcchā-vidhinā gṛha-doṣān bhāvayitvā śrutavatā cittaṃ śodhayitum araṇyam āśrayaṇīyam iti sthitaṃ ||

tathā ca + uktaṃ candra-pradīpa-sūtre | na jātu kāmān pratiṣevamāṇaḥ putreṣu dāreṣu janitva tṛṣṇāṃ | gṛhaṃ ca sevitva jugupsanīyam an-uttarāṃ prāpsyati so * agra-bodhim ||

ye kāma varjenti yathā + agni-karṣūṃ putreṣu dāreṣu janitva tṛṣṇāṃ | uttasta gehād abhiniṣkramanti na dur-labhā teṣv iyam agra-bodhiḥ ||

na kaś-ci buddhaḥ purimeṇa āsīd an-āgato bheṣyati yo * avatiṣṭhate | yehi sthitair eva agāra-madhye prāptā iyaṃ uttama agra-bodhiḥ ||

prahāya rājyaṃ yatha kheṭa-piṇḍaṃ vased araṇyeṣu viveka-kāmaḥ | kleśān prahāya vinihatya mānaṃ budhyanti bodhiṃ vi-rajām a-saṃskṛtām || pe ||

annehi pānehi ca cīvarehi puṣpehi gandhehi vilepanehi | na + upasthitā bhonti nara-uttamā jinā yatha pravrajitvā caramāṇa-dharmān ||

yaś ca + eva bodhiṃ pratikāṅkṣamāṇaḥ satva-artha nirviṇṇa ku-saṃskṛtātaḥ | araṇya-abhimukha sapta padāni gacched ayaṃ tataḥ puṇya-viśiṣṭa bhoti ||

yadi punar visabhāga-satva-anunayāt pariṣat-kāmatayā vā lābha-ādi-kāmatayā vā viveka-praveśe vilambeta | tad-artham atra + eva + uktaṃ | na vijña bālehi karonti vigrahaṃ sat-kṛtya bālān parivarjayanti | mama + antike ca + iti praduṣṭa-cittā na bāla-dharmehi karonti saṃstavam ||

na vijña bālāna karoti sevanāṃ viditva bālāna sva-bhāva-saṃtatim | kiyac-ciraṃ bāla-su-sevitā pi puno * api te bhonti a-mitra-sannibhāḥ ||

na vijña bāleṣv iha viśvasanti vijñāya bālāna sva-bhāva-saṃtatim | sva-bhāva-bhinnā prakṛtīya bālāḥ kuto * asti mitraṃ hi pṛthag-janānāṃ ||

saha-dhārmikeno vacanena uktāḥ krodhaṃ ca doṣaṃ ca a-pratyayaṃ ca | prāviṣkaronti imi bāla-dharmā imam artha vijñāya na viśvasanti ||

bālā hi bālehi samaṃ samenti yathā a-medhyena a-medhya sārddham | vijñaḥ punar vijña-janena sārddhaṃ samenti sarpir yatha sarpi-maṇḍe ||

tathā ca punar atra + evam āha | sū-sukhitāḥ sada te nara-loke yeṣu priya-a-priya na + asti kahiṃ-cit | ye ca na kandarake * abhiramante śrāmaṇakaṃ su-sukhaṃ anubhonti ||

yeṣu mama + api tu na + asti kahiṃ-cit | yeṣu parigrahu sarvaśu na + asti | khaḍga-samā vicaranti mu lokaṃ gagane pavana yathā + iva vrajanti ||

syuḥ sukhitā vata te nara-loke yeṣu na sajjati mānasa loke | vāyu-samaṃ sada teṣv iha cittaṃ na + u ca priya-a-priya vidyati saṃgo ||

a-priya ye dukhitehi nivāso ye * api priyā dukhitehi viyogo | anta ubhe api tehi jahitvā te sukhitā naraye rata dharme ||

punar atra + eva + uktam | bhavati satatam alpa-kṛtya-yogī pṛthu guṇa doṣata sarvi varjayitvā | na vivadati kadā-ci yukta-yogī imi guṇa tasya bhavanty araṇya-vāse ||

sada bhavati niviṇṇa saṃskṛte * asau na bhavati tasya pṛhā kahiṃ-ci loke | na ca bhavati vivṛddhir āsravāṇāṃ vana-vasato * asya bhavanti ānuśaṃsāḥ ||

adhikaraṇa na tasya jātu bhotī sada upaśānta-rato viveka-cārī | vacaci manasi kāya saṃvṛta-syo bahu-guṇa tasya bhavanty araṇya-vāse ||

bhavati anukūla tasya mokṣo laghu pratividhyati so * adhimukti śāntām | vani-cari dhimukti sevate * asya imi guṇa bhonty araṇya-vāsi sarve ||

punar āha | vana-ṣaṇḍa sevatha vivikta sadā vijahitva grāma-nagareṣu ratim | a-dvitīya-khaḍga-sama bhotha sadā na cireṇa lapsyatha samādhi-varam | iti ||

ārya-rāṣṭrapāla-sūtre * apy āha | tyaktvā geham an-anta-doṣa-gahanaṃ cintā-an-apekṣāḥ sadā | te * araṇye ratim āpnuvanti guṇinaḥ śānta-indriyāḥ sūratāḥ ||

na strī-saṃbhava na + eva ca + api puruṣais teṣāṃ kva-cid vidyate | ekākī viharanti khaḍga-sadṛśāḥ śuddha-āśayā nir-malāḥ ||

lābhair na + api ca teṣu harṣa sva-mano līyanty a-lābhair na ca | alpa-icchā itara-itarair abhiratā māyā-kuhā-varjitāḥ | ti ||

ugradatta-paripṛcchāyām apy āha | satva-saṃsargo me na kartavyo na hi mayā + eka-satvasya kuśala-mūlāni saṃjanayitavyāni + ity ādi ||

yadi punaḥ śrutavān imāṃ kṣaṇa-saṃpadam āsādya lābha-ādau saktaḥ cittaṃ na śodhayet sa eva + ekaḥ | sa-devake loke vañcitaḥ syād ||

uktaṃ hy ārya-ratna-kūṭe | tad yathā kāśyapa kaś-cid eva puruṣo mahatā udaka-arṇavena + uhyamāna udaka-tṛṣṇayā kālaṃ kuryād | evam eva kāśyapa iha + eke śramaṇa-brāhmaṇā bahūn dharmān udgṛhya paryavāpya na rāga-tṛṣṇāṃ vinodayanti | na dveṣa-tṛṣṇāṃ | na moha-tṛṣṇāṃ vinodayanti | te mahatā dharma-arṇavena + uhyamānāḥ kleśa-tṛṣṇayā kāla-gatā | dur-gati-vinipāta-gāmino bhavanti + iti ||

tasmād a-vaśyam araṇyam āśrayet ||

tādṛśāni ca sthānāni āśrayet | yeṣu ca sthāneṣu na + ati-dūre piṇḍa-pāta-go-caro bhavati na + ati-saṃnikṛṣṭe | yeṣu pānīyāni bhavanty acchāni śucīni nir-malāny alpa-āyāsāni mukha-paribhogāni yāni ca sthānāni vṛkṣa-saṃpannāni bhavanti puṣpa-saṃpannāni phala-saṃpannāni pattra-saṃpannāny apagata-duṣṭa-śvā-padāni guhā-saṃpannāni prāg-bhāra-saṃpannāni sukha-parisarpyakāṇi śāntāny a-dvitīyāni tādṛśāni sthānāny āśrayet | sa teṣu sthāneṣv āśrito yad anena pūrva-paṭhitaṃ bhavati tat tribhī rātrais trir-divasasya sva-adhyāyati na + aty-uccena svareṇa na + ati-nīcena na + uddhatair indriyair na bahir-gatena cittena prasādam upajīvan grantham upadhārayan nimittāny udgṛhṇan middham apakrāman | saced āraṇyakasya bhikṣo rājā vā + upasaṃkrāmati rāja-mātro vā + anye vā brāhmaṇa-kṣatriya-naigama-jānapadāḥ | tena teṣām ādareṇa sv-āgata-kriyā kartavyā | evaṃ ca + anena vaktavyaṃ | niṣīda mahā-rāja yathā prajñaptae āsane | saced upaviśati dvābhyām apy upaveṣṭavyaṃ | sacen na + upaviśati ubhābhyām api na + upaveṣṭavyaṃ | sacec cañcala-indriyo bhavati utkarṣayitavyaṃ | tasya te mahā-rāja lābhāḥ su-labdhā yasya te bhū-pradeśe śīlavanto guṇavanto bahu-śrutāḥ śramaṇa-brāhmaṇāḥ prativasanti | an-upadrutāś caura-bhaṭa-ādibhiḥ ||

sacet sthiro bhavati vinītaḥ praśānta-indriyaḥ bhavyaś ca bhavati dharma-deśanāyāḥ tato * asya vicitrā dharma-deśanā upasaṃhartavyā | saced vicitrāṃ na priyāyate | saṃvega-anukūlā dharma-deśanā upasaṃhartavyā | sacet saṃvega-anukūlāṃ na priyāyate udāra-udārāṇi tathā-gata-māhātmyāni upadeṣṭavyāni | brāhmaṇa-kṣatriya-naigama-jānapadānām apy upasaṃkrāmatāṃ yathā-anurūpāḥ kriyā upasaṃhartavyā | sa evaṃ bahu-śrutaḥ san prati-balo bhavati dhārma-śravaṇikānāṃ cittam ārādhayituṃ | te ca satvās tasya + antike prītiṃ ca prasādaṃ ca prāmodyaṃ ca pratilabhantae iti ||

ugradatta-paripṛcchāyām apy āha | punar a-paraṃ gṛha-pate pravrajitena bodhi-satvena + araṇye prativasatā evam upaparīkṣitavyaṃ | kim artham aham araṇye prativasāmi | na kevalam araṇya-vāsena śramaṇo bhavati | bahavo * apy atra + a-dāntā a-vinītā a-yuktā an-abhiyuktāḥ prativasanti | tad yathā | mṛga-vānara-pakṣi-saṃgha-caura-caṇḍālāḥ prativasanti | na ca te śramaṇa-guṇa-samanvāgatā bhavanti | api tu khalu punar ahaṃ yasya + arthāya + araṇye prativasāmi sa mayā + arthaḥ paripūrayitavyo yad uta śrāmaṇya-arthaḥ || pe ||

punar a-paraṃ gṛha-pate pravrajitena bodhi-satvena + araṇye viharatā evam upaparīkṣitavyaṃ | kim artham aham araṇym āgataḥ | tena + evaṃ mīmāṃsayitavyaṃ | bhaya-bhīto * asmy aham araṇyam āgataḥ | kuto bhaya-bhītaḥ | saṃgaṇikā-bhaya-bhītaḥ | saṃsarga-bhaya-bhīto rāga-dveṣa-moha-bhaya-bhīto māna-mada-mrakṣa-paridāha-bhaya-bhīto lobha-īrṣyā-mātsarya-bhaya-bhītaḥ rūpa-śabda-gandha-rasa-sparṣṭavya-bhaya-bhītaḥ | so * ahaṃ-kāra-mama-kāra-bhaya-bhītaḥ | auddhatya-vicikitsā-bhaya-bhītaḥ | skandha-māra-bhaya-bhītaḥ | kleśa-māra-bhaya-bhīto | mṛtyu-māra-bhaya-bhīto | deva-putra-māra-bhaya-bhītaḥ | a-nitye nitya iti viparyāsa-bhaya-bhīto * an-ātmany ātmā + iti viparyāsa-bhaya-bhīto * a-śucau śucir iti viparyāsa-bhaya-bhīto | duṣkhe sukham iti viparyāsa-bhaya-bhītaḥ | citta-mano-vijñāna-bhaya-bhīto | nivaraṇa-āvaraṇa-paryutthāna-bhaya-bhītaḥ | sat-kāya-dṛṣṭi-bhaya-bhītaḥ pāpa-mitra-bhaya-bhīto | lābha-sat-kāra-bhaya-bhīto * a-kāla-mantra-bhaya-bhīto * a-dṛṣṭe dṛṣṭam iti bhaya-bhīto * a-śrute śrutam iti bhaya-bhīto * a-mate matam iti bhaya-bhīto * a-vijñāte vijñātam iti bhaya-bhīto * a-śramaṇe śramaṇa-mada-bhaya-bhīto * anyo-nya-vidveṣaṇa-bhaya-bhītaḥ kāma-dhātu-rūpa-dhātv-a-rūpya-dhātu-bhaya-bhītaḥ sarva-bhava-gaty-upapatti-bhaya-bhīto niraya-tiryag-yoni-pitṛ-viṣaya-bhaya-bhītaḥ saṃkṣepeṇa sarvebhyo * a-kuśalebhyo manasi-kārebhyo bhaya-bhī ta ebhyo hy aham evaṃ-rūpebhyo bhaya-bhairavebhyo bhīto * araṇya-āvāsam upagataḥ || pe ||

punar a-paraṃ gṛha-pate pravrajitena bodhi-satvena + araṇya-vāsa-sthitena bhītena vā trastena vā evaṃ śikṣitavyaṃ | yāni kāni-cid bhayāny utpadyante sarvāṇi tāny ātma-grāhata utpadyante || pe ||

sacet punar aham araṇye prativasan na + ātma-grāhaṃ parityajeyaṃ na + ātma-abhiniveśaṃ na + ātma-parigrahaṃ na + ātma-nidānaṃ na + ātma-tṛṣṇāṃ na + ātma-saṃjñāṃ na + ātma-vāda-upādānaṃ na + ātma-dṛṣṭiṃ na + ātma-adhiṣṭhānaṃ na + ātma-parikalpanāṃ na + ātma-rakṣāṃ parityajeyaṃ | nir-arthako me * araṇya-vāsaḥ syād | api tu khalu punar gṛha-pate na + asty ātma-saṃjñino * araṇya-vāso | na + asti para-saṃjñinaḥ || pe ||

araṇya-vāso nāma gṛha-pate ucyate sarva-dharmeṣv a-saṃbhava-vāsaḥ sarva-dharmeṣv a-saṃga-vāsaḥ || pe ||

tad yathā gṛha-pate * araṇye tṛṇa-gulma-auṣadhi-vanas-patayaḥ prativasanto na bibhyati na + uttrasyanti na saṃtrasyanti na saṃtrāsam āpadyante | evam eva gṛha-pate pravrajitena bodhi-satvena + araṇye viharatā tṛṇa-gulma-auṣadhi-vanas-pati-kāṣṭha-kuḍya-vad ātma-pratibhāsa-vat saṃjñā kāye utpādayitavyā | māyā-samatā cittasya + utpādayitavyā | ko * atra bibheti | ko * asminn uttrasyati |tena bhaya-bhītena vā trastena vā evaṃ yoniśaḥ kāya upaparīkṣitavyaḥ | na + asty atra kāye ātmā vā satvo vā jīvo vā poṣo vā pudgalo vā manu-jo vā mānavo vā | a-bhūta-parikalpa eṣa yad uta bhayaṃ nāma | sa mayā + a-bhūta-parikalpo na parikalpayitavyaḥ | tena yathā + araṇye tṛṇa-gulma-auṣadhi-vanas-patayaḥ prativasanti a-mamā a-parigrahāḥ | evam eva + a-mamena + a-parigraheṇa + araṇyam eva sarva-dharmā iti jñātvā upasampadya vihartavyaṃ | tat kasya hetoḥ | raṇa-chedo * araṇya-vāso * a-mamo * a-parigrahaḥ || pe ||

punar a-paraṃ gṛha-pate pravrajitena bodhi-satvena buddha-anujñāto * araṇya-vāsa iti jñātvā + araṇye vastavyaṃ | atra hi śukla-dharma-paripūrir bhavati | upastabdha-kuśala-mūlaḥ paścād-grāma-nagara-nigama-rāṣṭra-rāja-dhānīṣv avatīrya dharmaṃ deśayiṣyāmi || pe ||

sacet punar gṛha-pate pravrajito bodhi-satva uddeśa-sva-adhyāya-arthaṃ gaṇam avatarati | tena tatra sa-gauraveṇa bhavitavyaṃ sa-pratīsena + ācārya-upādhyāyeṣu sthavira-madhya-navakeṣu bhikṣuṣu pradakṣiṇa-bhavitavyam an-alasena svayaṃ-kāriṇā + a-para-upatāpinā na ca tena + upasthāna-gurukeṇa bhavitavyaṃ | evaṃ ca + anena + upaparīkṣitavyaṃ | tathā-gato * apy arhan samyak-saṃbuddhaḥ sa-devasya lokasya sa-mārakasya sa-brahmakasya sa-śramaṇa-brāhmaṇikāyāḥ prajāyāḥ pūjito dakṣiṇīyaḥ sarva-satvānāṃ | so * api tāvan na kasya-cit sakāśād upasthānaṃ svī-karoti | kiṃ punar asmābhir a-śikṣitaiḥ śikṣitu-kāmaiḥ | api tu vayam eva sarva-satvānām upasthāyakā bhaviṣyāmaḥ | vayam eva pareṣām upasthāna-paricaryāṃ kariṣyāmo na ca punaḥ kasya-cit sakāśād upasthāna-paricaryāṃ svī-kariṣyāmaḥ | tat kasya hetoḥ | upasthāna-gurukasya hi gṛha-pate bhikṣor guṇa-dharma-anugraho naśyati | yeṣāṃ ca saṃgrahaṃ karoti teṣām evaṃ bhavati | upasthāna-hetor eṣo * asmākaṃ saṃgrahaṃ karoti ||

punar atra + eva + āha | sacet punar gṛha-pate āraṇyako bodhi-satvo dharma-śravaṇa-arthika ācārya-upādhyāya-darśana-arthiko vā glāna-paripṛcchako vā grāma-antikaṃ śayana-āsanam āgacchet tena sā + ayam āgamanāya prakramaṇāya ca cittam utpādayitavyaṃ | sacet punar asya para-pratibaddha uddeśaḥ sva-adhyāyo vā tena vihāre prativasatā + araṇya-pravaṇa-cittena bhavitavyaṃ | eṣa eva tasya + araṇya-vāso yat sarva-vastuṣv araṇya-saṃjñā dharma-paryeṣṭyā ca + ātṛptā + iti ||

ārya-ratna-rāśi-sūtre * apy uktaṃ | yadi punar asya tatra + araṇya-āyatane viharato * a-prāpta-phala-pṛthag-janasya vyāḍa-mṛgā āgaccheyuḥ | tena tatra na bhayaṃ na trāsa utpādayitavyaḥ | evaṃ ca cittam utpādayitavyaṃ | pūrvam eva + aham utsṛṣṭa-kāya-jīvito * araṇya-vāsam upagato | na mayā + atra bhetavyaṃ | na + uttrasitavyaṃ | api tu maitrīm utpādayitvā doṣaṃ vivarjayiṣyāmi bhayam apanayiṣyāmi | yady evam api kṛtvā te vyāḍa-mṛgā māṃ jīvitād vyaparopya bhuñjīran | tena mayā + evaṃ cittam utpādayitavyaṃ | lābhā me su-labdhā yasya me * a-sārāt kāyāt sāram ādattaṃ bhaviṣyati | na punar ime vyāḍa-mṛgāḥ śakyā mayā + āmiṣeṇa toṣayituṃ mama māṃsaṃ bhakṣayitvā sukha-sparśaṃ vihariṣyanti || pe ||

yadi punas tatra + araṇya-āyatane viharato * a-manuṣyā upasaṃkramiṣyanti su-varṇā vā dur-varṇā vā | tena na tatra + anunetavyaṃ na pratihantavyaṃ | yadi pūrva-buddha-darśinyo devatā āraṇyakaṃ bhikṣum upasaṃkramya praśnaṃ paripṛccheyuḥ | tatra tena + āraṇyakena bhikṣuṇā yathā-śakti yathā-balaṃ yathā-dharma + adhigamāya tāsāṃ devatānāṃ dharmo deśayitavyaḥ | yadi punas tāvaṅ gambhīrān praśnān paripṛccheyur yān sa āraṇyako bhikṣur na śaknuyād visarjayituṃ | tena nir-mānena bhūtvā vāg bhāṣitavyā + a-śikṣito na paribhavitavyaḥ | yuñjiṣyāmi ghaṭiṣye buddha-śāsane | bhaviṣyati sa kālaḥ sa samayo yadā + adhigatān dharmān śrutvā sarva-kathāṃ visarjayiṣyāmi | api tu pratibhātu te | vayaṃ dhārma-śravaṇikā iti || pe ||

tena tatra + araṇya-āyatane prativasatā tṛṇa-gulma-auṣadhi-vanas-patīnāṃ nimittaṃ grahītavyaṃ | katham ete bhavanti | yathā + eṣāṃ bhāvanām a-svāmikānām a-mamānām a-parigrahāṇām evaṃ niś-ceṣṭānāṃ nir-vyāpārāṇāṃ bhavaty utpādo bhaṅgaś ca | na ca + eṣāṃ kaś-cid utpādayitā | na nirodhayitā | evam eva + ayaṃ kāyas tṛṇa-kāṣṭha-kuḍya-pratibhāsa-upamo * a-svāmiko * a-mamo * a-parigraho niś-ceṣṭo nir-vyāpāro hetu-pratyaya-yuktyā utpadyate | hetu-pratyaya-vaikalyān nirudhyate | na punar atra kaś-cid dharmaḥ parama-arthata utpadyate vā nirudhyate vā + iti ||

punaś ca + uktaṃ | tena tatra + araṇya-āyatane viharatā evaṃ cittam utpādayitavyaṃ | yady apy aham araṇyam āgata eko * a-dvitīyo | na me kaś-cit sahāyo yo māṃ su-kṛtaṃ duṣ-kṛtaṃ vā codayet | api tu khalu punaḥ santi + ime deva-nāga-yakṣā buddhāś ca bhagavanto ye mama citta-āśayaṃ jānanti | te mama sākṣiṇaḥ | so * aham iha + araṇya-āyatane prativasann a-kuśala-cittasya vaśaṃ gacchāmi | yadi punar aham iyad-dūram āgata eko * a-dvitīyo * a-saṃstabdho * a-mamo * a-parigrahaḥ kāma-vitarkaṃ vā vitarkayeyaṃ | vyāpaādaṃ vihinsā-vitarkaṃ vā vitarkayeyam anyaṃ vā + a-kuśala-vitarkaṃ vitarkayeyaṃ | nir-viśeṣo bhaveyaṃ saṃsarga-saṃgaṇikābhir etaiḥ satvaiḥ | te ca me deva-nāga-yakṣā visaṃvāditāḥ buddhāś ca bhagavanto * an-abhirāddhā bhaviṣyanti + iti ||

iti śikṣā-samuccaye araṇya-saṃvarṇano nāma + ekādaśaḥ paricchedaḥ ||

[xii. cittaparikarma]

citta-parikarma dvādaśaḥ paricchedaḥ ||

tad evam araṇye vasan samādhānāya yujyate ||

uktaṃ hi bhagavatyāṃ | sa teṣām eva satvānām arthāya dhyāna-pāramitāyāṃ carann a-vikṣipta-citto bhavati | tat kasya hetoḥ | tathā hy asya + evaṃ bhavati | laukikī dhyāna-upapattir api tāvad vikṣipta-cittasya dur-labhā | kaḥ punar vādo * an-uttarā samyak-saṃbodhiḥ | tasmān mayā + a-vikṣipta-cittena bhavitavyam | yāvann an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃbuddheyam iti ||

punar asyām uktaṃ | punar a-paraṃ subhūte bodhi-satvo mahā-satvaḥ prathama-citta-utpādam upādāya dhyāna-pāramitāyāṃ caran sarva-ākāra-jñatā-pratisaṃyuktair manasi-kārair dhyānaṃ samāpadyate | sa cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā na nimitta-grāhī bhavati na + anuvyañjana-grāhī | yato * adhikaraṇam asya cakṣur-indriyeṇa + a-saṃvara-saṃvṛtasya viharato * abhidhyā-daurmanasye anye vā pāpakā a-kuśalā dharmāś cittam anuprāpnuyuḥ | teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate | rakṣati cakṣur-indriyam | evaṃ śrotreṇa śabdān śrutvā | ghrāṇena gandhān ghrātvā | jihvayā rasān āsvādya | kāyena spraṣṭavyāni spṛṣṭvā | manasā dharmān vijñāya na nimitta-grāhī bhavati | na + anuvyañjana-grāhī | yato * adhikaraṇam asya mana indriyeṇa + a-saṃvara-saṃvṛtasya pāpakāś cittam anuprāpnuyuḥ | teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate | rakṣati mana indriyaṃ | sa gacchann api tiṣṭhann api niṣaṇṇo * api śayāno * api bhāṣamāṇo * api samāhita-avasthām a-samāhita-avasthāṃ na vijahāti | sa bhavaty a-hasta-lolaḥ | a-pāda-lolo * a-mukha-lolo * a-prakīrṇa-vāk | a-vikṣipta-indriyo * an-uddhato * an-unnato * a-capalo * an-alaso * a-saṃbhrānta-kāyo * a-saṃbhrānta-cittaḥ | śānta-kāyaḥ śānta-vāk śānta-cittaḥ | rahasy a-rahasi vā kalpita-īryā-pathaḥ saṃtuṣṭaḥ || pe ||

su-bharaḥ su-poṣaḥ | su-upāsyaḥ kalyāṇa-ācāra-go-caraḥ | saṃgaṇikayā + api viveka-go-caraḥ | lābhe * a-lābhe ca samo nir-vikāraḥ | an-unnato * an-avanataḥ | evaṃ sukhe duṣkhe | stutau nindāyāṃ | yaśasy a-yaśasi | jīvite maraṇe ca samo nir-vikāro * an-unnato * an-avanataḥ | evaṃ śatrau mitre ca | mana-apavartini ... | āryeṣv an-āryeṣu | śabdeṣu saṃkīrṇeṣv a-saṃkīrṇeṣu | priya-a-priyeṣu ca rūpeṣu samo nir-vikāraḥ | an-unnato * an-avanataḥ | anurodha-virodha-apagataḥ | tat kasya hetoḥ | tathā hi sa sva-lakṣaṇa-śūnyān a-saṃbhūtān a-niṣpannān an-abhinirvṛttān sarva-dharmān paśyati + iti vistaraḥ ||

tatra līne manasi muditā bhāvanayā + uttejanaṃ kuryāt | uddhate tv a-nityatā-manasi-kāraiḥ praśamaḥ ||

ubhaya-prati-pakṣa-arthaṃ ca + ārya-rāṣṭrapāla-uktāṃ gāthāṃ smaret | bahu kalpa-koṭībhi kadā-ci buddho utpadyate loka-hito maha-rṣi | labdho * adhunā sa pravaraḥ kṣaṇo * adya tyajati pramādaṃ yadi moktu-kāma | iti ||

tathā | mayā + upamaṃ vitatham etat svapna-upamaṃ ca saṃskṛtam avekṣya na cirād bhaviṣyati viyogaḥ sarva-priyaiḥ | na nityam iha kaś-cit | udyujya yathā ghaṭata nityaṃ pāramitāsu bhūmiṣu baleṣu | mā jātu sraṃsaya vīryaṃ yāvan na budhyathā pravara-bodhim | iti ||

ārya-lalita-vistare * apy uktaṃ | jvalitaṃ tri-bhuvaṃ jara-vyādhi-dukhair maraṇa-agni-pradīptam a-nātham idam | bhava-niḥ-śaraṇe sada mūḍha jagad bhramati bhramaro yathā kumbha-gataḥ ||

a-dhruvaṃ tri-bhuvaṃ śarad-abhra-nibhaṃ naṭa-raṅga-samā jagi janma-cyutiḥ | giri-nadya-samaṃ laghu-śīghra-javaṃ vrajatāyu jage yatha vidyu nabhe ||

bhuvi deva-pure tri-apāya-pathe bhava-tṛṣṇa-a-vidya-vaśā janatā | parivarttiṣu pañca-gatiṣv a-budhā yatha kumbha-karasya hi cakra bhramī ||

priya-rūpa-varaiḥ sada snigdha-rutaiḥ śubha-gandha-rasair vara-sparśa-sukhaiḥ | pariṣiktam idaṃ kali-pāśa jagat mṛga-lubdhaka-pāśi yathā + eva kapi ||

sa-bhayāḥ sa-raṇāḥ sada vaira-karāḥ bahu-śoka-upadrava kāma-guṇāḥ | asi-dhāra-samā viṣa-pattra-nibhāḥ jahita-ārya-janair yatha mīḍha-ghaṭaḥ ||

smṛti-moṣa-karās tamasī-karaṇā bhaya-hetu-karā dukha-mūla sadā | bhava-tṛṣṇa-latāya vivṛddhi-karāḥ sa-bhayāḥ sa-raṇā sada kāma-guṇāḥ ||

yatha agni-khadāḥ jvalitāḥ sa-bhayāḥ tatha kāma ime viditā + ārya-janaiḥ | maha-paṅka-samā aśi-śūla-samā madhu-digdha iva kṣura-dhāra-samā ||

yatha sarpa-śiro yatha mīḍha-ghaṭaḥ tatha kāma ime viditā viduṣām | tatha śūla-sāmā dvi-ja-peśi-samā yatha śvāna-karaṃ kiśa-vaira tathā + udaka-candra-nibhā imi kāma-guṇāḥ pratibimba ivā giri-ghoṣa yathā | pratibhāsa-samā naṭa-raṅga-nibhā tatha svapna-samā viditā + ārya-janaiḥ ||

kṣaṇikā-vasikā imi kāma-guṇāḥ tatha māya-marīci-samā alika-udaka-budbuda-phena-samā vitathāḥ parikalpa-samutthita buddha budhaiḥ ||

prathame vayase vara-rūpa-dharaḥ priya iṣṭa-mato iya bāla-cārī | jara-vyādhi-dukhair hata-teja-vapuṃ vijahanti mṛgā iva śuṣka-nadīm ||

dhana-dhānya-varo bahu-dravya-balī priya iṣṭa-mato iya bāla-cārī | parihīṇa-dhanaṃ puna kṛcchra-gataṃ vijahanti narā iva śūnya-ṭavīm ||

yatha puṣpa-drumo sa-phalo va drumo naru-dāna-rataḥ tatha prīti-karaḥ | dhana-hīnu jarā-arditu yācanako bhavate tada a-priya-gṛdhra-samaḥ ||

prabhu-dravya-balī vara-rūpa-dharaḥ priya-saṅga-mana-indriya-prīti-karaḥ | jarā-vyādhi-dukha-arditu kṣīṇa-dhano bhavate tada a-priya-mṛtyu-samaḥ ||

jarayā jaritaḥ samatīta-vayo druma vidyu-hato va yathā bhavati | jara-jīrṇa agāra yathā sa-bhayo jara-niḥ-śaraṇaṃ laghu brūhi mune ||

jara śoṣayate nara-nāri-gaṇaṃ yatha mālu-latā ghana śāla-vanam | jara vīrya-parākrama-vega-harī jara paṅka-nimagna yathā puruṣo ||

jara rūpa su-rūpa-vi-rūpa-karī jara teja-harī bala-sthāma-harī | sada saukhya-harī paribhāva-karī jara mṛtyu-karī jara oja-harī ||

bahu-roga-śatair ghana-vyādhi-dukhaiḥ upasṛṣṭu jagaj jvalanā + iva mṛgāḥ | jara vyādhi-gataṃ prasamīkṣya jagat dukha-niḥ-śaraṇaṃ laghu deśaya hī ||

śiśirehi yathā hima-dhātu mahaṃ tṛṇa-gulma-vana-auṣadhi oja-haro | tatha oja-haro * ayu vyādhi jage parihīyati indriya-rūpa-balam ||

dhana-dhānya-mahā-artha-kṣaya-anta-karaḥ paribhāva-karaḥ sad vyādhi jage | pratighāta-karaḥ priya-dveṣa-karaḥ paridāha-karo yatha sūryu nabhe ||

maraṇaṃ cyavanaṃ cyuti kāla-kriyā priya-dravya-janena viyogu sadā | a-puna-āgamanaṃ ca a-saṃgamanaṃ druma-pattra-phalā nadi-śrotu yathā ||

maraṇaṃ vaśitān a-vaśī-kurute maraṇaṃ harate nadi dāru yathā | a-sahāya-naro vrajate * a-dvitīyaḥ svaka-karma-phala-anugato vi-vaśaḥ ||

maraṇaṃ grasate bahu prāṇi-śatān makaro va jala-ākari bhūta-gaṇān | garuḍo ura-gaṃ mṛga-rāja gaja jvalano va tṛṇa-auṣadhi-bhūta-gaṇam | iti ||

rāja-avavādaka-sūtre * apy āha | tad yathā mahā-rāja catasṛbhyo digbhyaś catvāraḥ parvatā āgaccheyur dṛḍhāḥ | sāravanto * a-khaṇḍā a-cchidrā a-suṣirāḥ su-saṃvṛtā eka-ghanā nabhaḥ spṛśantaḥ pṛthivīṃ ca + ullikhantaḥ sarva-tṛṇa-kāṣṭha-śākhā-parṇa-palāśa-ādi sarva-satva-prāṇi-bhūtāni nirmathnantas tebhyo na su-karaṃ javena vā palāyituṃ balena vā dravya-mantra-auṣadhibhir vā nivartayitum | evam eva mahā-rāja catvāri + imāni mahā-bhayāny āgacchanti yeṣāṃ na su-karaṃ javena vā palāyituṃ balena dravya-mantra-auṣadhair vā nivartanaṃ kartum | katamāni catvāri | jarā vyādhir maraṇaṃ vipattiś ca ||

jarā mahā-rāja āgacchati yauvanaṃ pramathamānā | vyādhir mahā-rāja āgacchaty ārogyaṃ pramathamānaḥ | maraṇam āgacchati jīvitaṃ pramathamānaṃ | vipattir mahā-rāja + āgacchati sarvāḥ saṃpattīḥ pramathamānā | tat kasya hetoḥ | tad yathā mahā-rāja siṃho mṛga-rājo rūpa-saṃpanno java-saṃpannaḥ su-jāta-nakha-daṃṣṭrā-karālo mṛga-gaṇam anupraviśya mṛgaṃ gṛhītvā yathā-kāma-karaṇīyaṃ karoti | sa ca mṛgo * ati-balaṃ vyāḍa-mukham āsādya vi-vaśo bhavati | evam eva mahā-rāja viddhasya mṛtyu-śalyena + apagata-madasya + a-parāyaṇasya marmasu chidyamāneṣu mucyamāneṣu sandhiṣu māṃsa-śoṇite pariśuṣyamāṇe paritapta-tṛṣita-vihvala-vadanasya kara-caraṇa-vikṣepa-abhiyuktasya + a-karmaṇyasya + a-samarthasya lālā-siṅghāṇaka-pūya-mūtra-purīṣa-upaliptasya īṣaj-jīvita-avaśeṣasya karma-bhavāt punar bhavam ālambānasya yama-puruṣa-bhaya-bhītasya kāla-rātri-vaśa-gatasya carama-āśvāsa-praśvāseṣu + uparudhyamāneṣu e kākino * a-dvitīyasya + a-sahāyasya + imaṃ lokaṃ jahataḥ para-lokam ākrāmato mahā-pathaṃ vrajato mahā-kāntāraṃ praviśato mahā-gahanaṃ samavagāhamānasya mahā-andha-kāraṃ pratipadyamānasya mahā-arṇavena + urjyamānasya karma-vāyunā + āhriyamāṇasya + a-nimittī-kṛtāṃ diśaṃ gacchato na + anyat trāṇaṃ na + anyac * charaṇaṃ na + anyat parāyaṇam ṛte dharmāt | dharmo hi mahā-rāja tasmin samaye trāṇaṃ layanaṃ śaraṇaṃ parāyaṇaṃ bhavati | tad yathā śīta-ārttasya + agni-pratāpaḥ | agnim apagatasya + a-nirvāpaṇaṃ | uṣṇa-ārttasya śaityaṃ | adhvānaṃ pratipannasya śītalaṃ chāyā-upavanaṃ | pipāsitasya śītala-jalaṃ |

bubhukṣitasya vā praṇītam annaṃ | vyādhitasya vaidya-oṣadhi-paricārakāḥ | bhaya-bhītasya balavantaḥ sahāyāḥ | sādhavaḥ prati-śaraṇā bhavanti | evam eva mahā-rāja viddhasya mṛtyu-śalyena + apagata-madasya + a-trāṇasya + a-śaraṇasya + a-parāyaṇasya na + anyat trāṇaṃ na + anyat parāyaṇam anyatra dharmāt | tasmāt tarhi te mahā-rāja + a-nityatā-anudarśinā bhavitavyaṃ kṣaya-vyaya-anudarśinā bhavitavyaṃ maraṇa-bhaya-bhītena | dharmeṇa + eva te mahā-rāja rājyaṃ kārayitavyaṃ na + a-dharmeṇa | tat kasya hetoḥ | asya + api te mahā-rāja + ātma-bhāvasya + evaṃ su-ciram api parirakṣitasya su-ciram api śucinā praṇītena khādanīya-bhojanīya-āsvādanīyena saṃtarpitasya saṃpravāritasya | kṣuta-pipāsā-parigatasya kāla-kriyā bhaviṣyati | evaṃ kāśi-kauśeya-dūkūla-pattra-ūrṇā-kṣauma-ādibhir vastra-viśeṣair ācchāditasya carama-śayana-avasthitasya vividha-sveda-ambu-klinna-malina-vasana-āvṛtasya kāla-kriyā bhaviṣyati | evam api te mahā-rāja snāna-anulepana-vāsa-dhūpa-puṣpa-surabhi-gandhasya + ātma-bhāvasya na cireṇa dur-gandhatā bhaviṣyati | evaṃ stry--āgāra-madhya-gatasya + api te strī-gaṇa-parivṛtasya nānā-vādya-gīta-tūrya-nādyair upagīyamānasya su-manasaḥ krīḍato ramamāṇasya paricārayato maraṇa-bhaya-bhītasya + atīva duṣkha-daurmanasyābhyāṃ kāla-kriyā bhaviṣyati | evam api te mahā-rāja gṛheṣu + upalepana-upalipteṣu su-sthāpita-argaleṣu su-pihita-vāta-āyaneṣu bahu-gandha-dhūpa-puṣpa-taila-varti-prajvāliteṣv āsakta-paṭṭa-dāma-kalāpeṣu mukta-kusuma-avakīrṇeṣu gandha-ghaṭikā-nirdhūpiteṣu

a-nyasta-pāda-pīṭha-paṭikā-āstaraṇa-goṇikā-āstaraṇa-kāca-lindika-prāvaraṇa-sa-antara-uchada-paṭikā-ubhaya-kṛta-upadhāneṣu paryaṅkeṣu śayitvā | punaś ca śṛgāla-kāka-gṛdhra-mṛtaka-ḍevara-māṃsa-asthi-keśa-rudhira-vaśa-ākule parama-bībhatse śmaśāne gata-ceṣṭasya + ātma-bhāvaḥ pṛthivyām a-vaśaḥ śeṣyate | evam api te mahā-rāja gaja-skandha-aśva-pṛṣṭha-ratha-abhirūḍhasya śaṅkha-paṭaheṣv āhanyamāneṣu chatreṇa dhāryamāṇena bāla-vyajanena vījayamānasya + an-eka-hasty-aśva-ratha-padātibhir anuyātasya + añjali-śata-sahasrair namas-kriyamāṇasya | nirgamanam anubhūya na cirān niś-ceṣṭasya mṛta-śayana-abhirūḍhasya caturbhiḥ puruṣair utkṣiptasya dakṣiṇena nagara-dvāreṇa nirṇītasya mātā-pitṛ-bhrātṛ-bhaginī-bhāryā-putra-duhitṛ-vayasya-dāsī-dāsa-karma-kara-pauruṣeyaiḥ śoka-gata-hṛdayair vikṣipta-keśair utkṣipta-bhujaiḥ sa-uras-tāḍaṃ parama-karuṇaṃ | hā putra hā nātha hā tāta hā svāminn ity ākrandamānaiḥ paura-jānapadaiḥ sa-paribhāva-dṛśyamānasya śmaśānaṃ nītasya punaḥ kāka-gṛdhra-śva-śṛgāla-ādibhir bhakṣitasya tāny asthīny agninā vā dagdhāni pṛthivyāṃ vā nikhānitāni adbhir vā klinnāni vāta-ātāpa-varṣair vā cūrṇī-kṛtāni dig-vi-dikṣu prakṣiptāni tatra + eva pūta-bhavam āyāsyanti | evam a-nityāḥ sarva-saṃskārā evam a-dhruvā iti vistaraḥ ||

tatra kleśāḥ prādhānyena rāga-dveṣa-mohā yasya + eṣām ekatarasya tāvat prati-pakṣam ādau bhāvayet tan-nidānaṃ ca varjayet ||

tatra + ārya-ratna-meghe tāvad āha | sa rāgasya prati-pakṣaṃ bhajate | rāga-utpatti-pratyayāṃś ca varjayati | katamaś ca sa rāgasya prati-pakṣaḥ | katame ca te rāga-utpatti-pratyayāḥ | a-śubhā-bhāvanā + a-rāgasya prati-pakṣaḥ | jana-pada-kalyāṇī-rāga-utpatti-pratyayaḥ | katamā ca sā + a-śubhā-bhāvanā | yad uta santy asmin kāye keśā romāṇi nakhā dantā rajo malaṃ tvak māṃsa-asthi snāyuḥ śirā vṛkkā hṛdayaṃ plīhakaḥ klomakaḥ | antrāṇy antra-guṇa āma-āśayaḥ pakva-āśayaḥ | audaryakaṃ yakṛt purīṣam aśru svedaḥ kheṭaḥ siṅghāṇakaṃ vasā lasikā majjā medaḥ pittaṃ śleśmā pūyaṃ śoṇitaṃ mastakaṃ mastaka-luṅgaṃ prasrāvaḥ | eṣu ca vastuṣu bodhi-satva upaparīkṣaṇa-jātīyo bhavati | tasya + evam upaparīkṣamāṇasya + evaṃ bhavati | yo * api tāvat syād bālo mūḍhaḥ a-bhavyo * a-kuśalaḥ so * api tāvad etāni vastūni jñātvā rāga-cittaṃ na + utpādayet | prāg eva sa-prajña-jātīyaḥ | evaṃ hi bodhi-satvo * a-śubhā-bhāvanā-bahulo bhavati + iti ||

bhagavatyām apy uktaṃ | punar a-paraṃ subhūte bodhi-satvo mahā-satvaḥ prajñā-pāramitāyāṃ carann imam evaṃ kāyaṃ yathā-bhūtaṃ prajānāti | tad yathā + api nāma subhūte go-ghātako vā go-ghātaka-ante-vāsī vā gāṃ hatvā tīkṣṇena śastreṇa catvāri phalakāni kṛtvā pratyavekṣate sthito * atha-vā niṣaṇṇaḥ | evam eva subhūte bodhi-satvaḥ prajñā-pāramitāyāṃ carann imam eva kāyaṃ dhātuśo yathā-bhūtaṃ prajānāti | asty asmin kāye pṛthivī-dhātur ab-dhātur api tejo-dhātur api vāyu-dhātur api + iti | pe ||

punar apy āha | tad yathā + api subhūte karṣakasya mūtoḍī pūrṇā nānā-dhānyānāṃ śālīnāṃ vrīhīṇāṃ tilānāṃ taṇḍulānāṃ mudrānāṃ māṣāṇāṃ yavānāṃ go-dhūmānāṃ maśūrāṇāṃ sarṣapāṇāṃ |tān etān cakṣuṣmān puruṣaḥ pratyavekṣamāṇaḥ | evaṃ-jātīyād ayaṃ śālir ayaṃ vrīhir amī tilā amī taṇḍulā amī mudrā amī māṣā yavā amī go-dhūmā amī maśūrā amī sarṣapā iti ||

evam eva bodhi-satvo mahā-satvaḥ prajñā-pāramitāyāṃ carann imam eva kāyam ūrddhvaṃ pāda-talād adhaḥ keśa-mastaka-nakha-roma-tvak roma-paryantaṃ pūrṇaṃ nānā-prakārasya + a-śucer yathā-bhūtaṃ pratyavekṣate | santy asmin kāye keśā romāṇi nakhā yāvan mastakaṃ mastaka-luṅgam akṣi-gūthaṃ karṇa-gūtham iti || pe ||

punar a-paraṃ subhūte bodhi-satvaḥ śmaśāna-gataḥ paśyati nānā-rūpāṇi mṛta-śarīrāṇi śmaśāne * apaviddhāni śava-śayane ujjhitāni eka-aha-mṛtāni vā dvy-aha-mṛtāni vā try-aha-mṛtāni vā catur-aha-mṛtāni vā pañca-aha-mṛtāni vā vyādhmātakāni vinīlakāni vipūyakāni vipaṭhyakāni | sa imam eva kāyaṃ tatra + upasaṃharati | ayam api kāya evaṃ-dharmā evaṃ-sva-bhāvaḥ | etāṃ dharmatām a-vyativṛttae iti ||

evaṃ hi subhūte bodhi-satvo mahā-satvaḥ prajñā-pāramitāyāṃ caran bahir-dhā kāye kāya-anudarśī viharati || pe ||

punar a-paraṃ yadā mṛta-śarīrāṇi śmaśāne utsṛṣṭāni paśyati | ṣaḍ-rātra-mṛtāni kākair vā khādyamānāni kurarair vā gṛdhrair vā śvabhir vā śṛgālair vā tato * anyair vā nānā-vidhaiḥ prāṇaka-jātaiḥ khādyamānāni sa imam eva kāyaṃ tatra + upasaṃharati | ayam api kāya evaṃ-dharmā evaṃ-sva-bhāvaḥ | etāṃ dharmatāṃ na vyativṛttae iti ||

punar a-paraṃ yadā mṛta-śarīrāṇi paśyati śmaśāne utsṛṣṭāni vikhāditāny a-śucīni dur-gandhāni | sa imam eva kāyaṃ tatra + upasaṃharati + iti pūrva-vat || pe ||

punar a-paraṃ yadā paśyati mṛta-śarīrāṇi śiva-pathikāyām asthi-saṃkalikāṃ māṃsa-śoṇita-mrakṣitāṃ snāyu-vinibaddhāṃ |sa tatra + imam eva kāyam iti pūrva-vat ||

punar a-paraṃ yadā mṛta-śarīrāṇi paśyati śiva-pathikāyām asthi-saṃkalī-bhūtāni apagata-māṃsa-śoṇita-snāyu-bandhanāni | sa imam eva kāyam iti pūrva-vat ||

punar a-paraṃ yadā paśyati śiva-pathikāyām asthīni dig-vi-dikṣu kṣiptāni | yad uta + anyena pāda-asthīni | anyena jaṅgha-asthīni | anyena ca + ūrv-asthīni | anyena śroṇi-kaṭāhakaṃ | anyena pṛṣṭha-vaṃśam anyena pārśvaka-asthīni | anyena grīva-asthīni | anyena bāhv-asthīni | sa imam eva kāyam upasaṃharati + iti pūrva-vat || pe ||

punar a-paraṃ yadā paśyati śiva-pathikāyām asthīny an-eka-vārṣikāṇi vāta-anupariśoṣitāni śaṅkha-sannibhāni | imam eva kāyaṃ tatra + upasaṃharati + iti pūrva-vat | ayam api kāya evaṃ-dharmā evaṃ-sva-bhāva etāṃ dharmatāṃ na vyativṛttae iti ||

punar a-paraṃ subhūte bodhi-satvo mahā-satvaḥ prajñā-pāramitāyāṃ caran yadā paśyati śiva-pathikāyām asthīny an-eka-vārṣikāṇi tiro-bhūtāni nīlāni kapota-varṇāni pūtīni cūrṇaka-jātāni pṛthivyāṃ pāṃsunā a-sama-samī-bhūtāni sa imam eva kāyaṃ tatra + upasaṃharati ayam api kāya evaṃ-dharmā evaṃ-sva-bhāvaḥ | etāṃ dharmatāṃ na vyativṛttae iti ||

eṣa tāvat samāsato rāgasya samudācāra-prati-pakṣaḥ | dveṣasya maitrī prati-pakṣaḥ | a-priya-satva-a-darśanaṃ ca | tena vā saha bhojana-ādy-eka-arthatayā + a-prīty-utpādanaṃ tatra para-sukhasya + āśaṃsā prārthanā tṛṣṇā + abhinandanaṃ maitrī | kāma-rāga-praty-upakāra-hetubhyām a-kliṣṭaḥ sneha ity arthaḥ ||

sā tri-vidhā + ārya-akṣayamati-sūtre * abhihitā | satva-ārambaṇā maitrī prathama-citta-utpādikānāṃ bodhi-satvānāṃ | dharma-ārambaṇā caryā-pratipannānāṃ bodhi-satvānāṃ | an-ārambaṇā maitrī an-utpattika-dharma-kṣānti-pratilabdhānāṃ bodhi-satvānām iti ||

punar buddha-ārambaṇā bodhi-satva-ārambaṇā śrāvaka-praty-eka-buddha-ārambaṇā satva-ārambaṇā ca | tatra satva-ārambaṇāyāḥ pūrvaṃ priye satve hita-sukha-upasaṃhārān na dhyānam abhyasya | tat-same maitrīm upasaṃharet | tataḥ pariciteṣu | tata udāsīneṣu | tataḥ samīpa-vāsiṣu | tataḥ sva-grāma-vāsiṣu | evaṃ para-grāme ca | evaṃ yāvad ekāṃ diśam adhimucya spharitvā + upasaṃpadya viharati | evaṃ daśasu dikṣu | buddha-ādy-ārambaṇāyās tv ayaṃ prayāso na + asti ||

sā ca vajra-dhvaja-pariṇāmanāyām uktā | sa bodhi-satva-caryāyāṃ caran yāvanti kāni-cid dṛśyante rūpāṇi mano-jñāni vā prati-kūlāni vā | evaṃ śabdā gandhā rasā spraṣṭavyā dharmā mano-jñā vā prati-kūlā vā | an-avadyā viśuddhāḥ kalyāṇa-udāra-prabhāsvarā vā yena saumanasyaṃ jāyate | sukham avakrāmati | prasādo jāyate | prītiḥ saṃbhavati | prāmodyaṃ saṃtiṣṭhate | harṣaḥ prādur-bhavati | daurmanasyaṃ nivartate | citta-kalyatā prādur-bhavati | cittaṃ karmaṇyaṃ bhavati | āśayo mṛdu-bhavati | indriyāṇi prahlādaṃ gacchanti | satata-sukhaṃ saṃvedayamāna evaṃ pariṇāmayati | sarva-buddhānām etayā pariṇāmanayā bhūyasyā mātrayā te buddhā bhagavanto * a-cintyena buddha-vihāra-sukhena samanvāgatā bhavantv a-tulyena buddha-samādhi-sukhena su-saṃgṛhītā bhavantv an-anta-sukhena bhūyasyā mātrayā + upastabdhā bhavantu | a-pramāṇena buddha-vimokṣa-sukhena samanvāgatā bhavantu | a-prameyeṇa buddha-prātihārya-sukhena su-saṃgṛhītā bhavantu | a-cintyena buddha-a-saṃga-vihāra-sukhena su-parigṛhītā bhavantu | dur-āsadena buddha-vṛṣabhita-sukhena + abhichannā bhavantu | a-prameyeṇa buddha-bala-sukhena + ātyanta-sukhitā bhavantu | sarva-vedita-śāntena + an-utpatti-sukhena + adhikāra-sukhā bhavantu | a-saṃga-vihāra-satata-samāhitena tathā-gata-sukhena + a-dvaya-samudācāreṇa + a-vikopita-sukhā bhavantu ||

evaṃ bodhi-satvas tat-kuśala-mūlaṃ tathā-gateṣu pariṇamayya bodhi-satveṣu pariṇamayati | yad idam a-paripūrṇānām abhiprāyāṇāṃ paripūrṇāya pariṇamayati | a-pariśuddhānāṃ sarva-jñatā-adhyāśayānāṃ pariśuddhaye | a-pariniṣpannānāṃ sarva-pāramitānāṃ pariniṣpattaye | vajra-upamasya bodhi-citta-utpādasya + adhiṣṭhānāya | a-nivartyasya sarva-jñatā-saṃnāhasya + a-pratiprasrabdhaye | bodhi-satvānāṃ kuśala-mūlānāṃ mārgaṇatāyai | sarva-jagat-samatā-sthitasya mahā-praṇidhānasya paripūraye | sarva-bodhi-satva-vihārāṇām adhigamāya | sarva-bodhi-satva-indriyāṇāṃ tīkṣṇa-abhijñatāyai | sarva-bodhi-satva-kuśala-mūlānāṃ sarva-jñatā-sparśanatāyai ||

sa evaṃ tat-kuśala-mūlaṃ bodhi-satvānām arthāya pariṇamayya buddha-śāsana-avacareṣu sarva-śrāvaka-praty-eka-buddheṣu tat-kuśala-mūlam evaṃ pariṇāmayati | te ke-cit satvā eka-acchaṭa-a-saṃhāta-mātram api buddha-śabdaṃ sṛṇvati | dharma-śabdaṃ vā + ārya-saṃgha-paryupāsanaṃ vā kurvanti teṣāṃ tat-kuśala-mūlam an-uttarāyai samyak-saṃbodhaye pariṇāmayati buddha-anusmṛti-paripūryai pariṇāmayati | dharma-anusmṛti-prayogatāyai pariṇāmayati | ārya-saṃgha-gauravāya pariṇāmayati | a-cira-hita-buddha-darśanatāyai pariṇāmayati | citta-pariśuddhaye pariṇāmayati | buddha-dharma-prativedhāya pariṇāmayati | a-prameya-guṇa-pratipattaye pariṇāmayati | sarva-abhijñā-kuśala-pariśuddhaye pariṇāmayati | dharma-vi-mati-vinivartanāya pariṇāmayati | yathā buddha-śāsana-avacareṣu pariṇāmayati | śrāvaka-praty-eka-buddheṣu ca tathā bodhi-satvaḥ sarva-satveṣu tat-kuśala-mūlaṃ pariṇāmayati ||

yad idaṃ nairayika-mārga-vinivartanāya pariṇāmayati | tiryag-yoni-vyavacchedāya pariṇāmayati | yama-loka-upaccheda-sukhāya pariṇāmayati | nir-avaśeṣa-sarva-apāya-gaty-upapatti-vyavacchedāya pariṇāmayati ||

teṣāṃ ca sarva-satvānām an-uttara-bodhi-chanda-vivardhanatāyai pariṇāmayati | adhyāśaya-sarva-jñatā-citta-lābhāya pariṇāmayati | sarva-buddha-dharma-a-pratikṣepāya pariṇāmayati | aty-anta-sukha-sarva-jñatā-bhūmi-saṃvartanāya pariṇāmayati | aty-anta-sarva-satva-viśuddhaye pariṇāmayati | sarva-satvānām an-anta-jñāna-adhigamāya pariṇāmayati | pe ||

tasya yat kiñ-cic cīvara-piṇḍa-pāta-śayana-āsana-glāna-pratyaya-bhaiṣajya-gamana-āgamana-śarīra-upasthāna-niṣadya-ādi-niṣevaṇa-āyatanānāṃ pravartana-karma īryā-patha-adhiṣṭhānam īryā-pathasya + a-vikopanaṃ kāya-karma vāk-karma manas-karma sa-curitaṃ ṣaṇṇām indriyāṇāṃ saṃvaraḥ sva-śarīra-āchādana-mardana-snāna-karma | aśita-pīta-khāditaṃ saṃmiñjita-prasārita-avalokita-vilokita-supta-jāgarita-sva-śarīra-gata-upasthānaṃ sarvam etad bodhi-satvasya sarva-jñatā-ālambana-prayuktasya na kiñ-cid a-pariṇāmitaṃ sarva-jñatāyāṃ sarva-satva-hita-sukha-cittasya || pe ||

sarva-jagat-paritrāṇa-manaso nitya-udyukta-kuśala-mūlasya mada-pramāda-vyativṛttasya || pe ||

sarva-kleśa-parāṅ-mukhasya sarva-bodhi-satva-anuśikṣaṇa-cetasaḥ sarva-jñatā-mārga-a-pratihatasya jñāna-bhūmi-niṣevaṇasya paṇḍita-saṃvāsa-abhiratasya | pe ||

madhu-kara iva kuśala-mūla-saṃbharaṇasya sarva-jagad-uccalita-santānasya + an-abhiniviṣṭa-sarva-saṃskārasya | pe ||

antaśaḥ śvasv api tad anyeṣv api tiryag-yoni-gateṣv eka-odana-unmiñjitam eka-ālopaṃ vā parityajati | su-gatāv upapattiṣu tat sarvaṃ teṣām eva hitāya teṣām eva parimocanāya pariṇāmayati | tasyās tiryag-yones tasmād duṣkha-ārṇavāt tasmād duṣkha-upādānāt tasmād duṣkha-skandhāt tasmād duṣkhā-vedanāyāḥ | tasmād duṣkha-upacayāt tasmād duṣkha-abhisaṃskārāt tasmād duṣkha-nidānāt tato duṣkha-mūlāt tasmād duṣkha-āyatanāt teṣāṃ satvānāṃ vinivartanāya pariṇāmayati tad-ārambaṇena ca sarva-satva-ārambaṇī-karoti manasi-karoti | tatra kuśala-mūle pūrvaṅ-gamī-karoti | yad idaṃ sarva-jñatāyāṃ pariṇāmayati | bodhi-citta-utpādena pratigṛhṇāti | tatra kuśala-mūlam upanayati | saṃsāra-kāntārād vinivartayati | an-āvaraṇena buddha-sukhena + abhimukhī-karoti | saṃsāra-sāgarād unmajjayati | buddha-dharma-prayuktāya maitryā spharati + ity ādi ||

imāś ca suvarṇa-bhāsa-uktā maitrī-karuṇā-garbhā gāthāḥ sarvā ādarataḥ samanvāhṛtya bhāvayitavyā antaśo vacasā + api ||

suvarṇa-bhāsa-uttama-dundubhena śāmyantu duṣkhās tri-sahasra-loke | apāya-duṣkhā yama-loka-duṣkhā dāridrya-duṣkhāś ca iha tri-loke ||

anena ca + u dundubhi-ghoṣa-nādinā śāmyantu sarva-vyasanāni loke | bhavantu satvā hy a-bhaya-āhatā tathā yathā + a-bhayāḥ śānta-bhayāḥ muni-indrāḥ ||

yathā + eva sarva-ārya-guṇa-upapannāḥ saṃsāra-sarva-jña-mahā-samudrāḥ | tathā + eva bhontū guṇa-sāgarāḥ prajāḥ samādhi-bodhy-aṅga-guṇair upetāḥ ||

anena ca + u dundubhi-ghoṣa-nādinā bhavantu brahma-svara sarva-satvāḥ | spṛśantu buddhatva-vara-agra-bodhiṃ pravartayantū śubha-dharma-cakram ||

tiṣṭhantu kalpāni a-cintiyāni deśentu dharmaṃ jagato hitāya | hanantu kleśān vidhamantu duṣkhān samentu rāgaṃ tatha doṣa moham ||

ye satva tiṣṭhanti apāya-bhūmau ādīpta-saṃprajvalita-asthi-gātrāḥ | śṛṇvantu te dundubhi-saṃpravāditaṃ namo * astu buddhāya bhaṇantu vācam ||

jāti-smarāḥ satvā bhavantu sarve jātī-śataṃ jāti-sahasra-koṭyaḥ | anusmarantū satataṃ muni-indrān śṛṇvantu teṣāṃ vacanaṃ hy udāraṃ ||

anena ca + u dundubhi-ghoṣa-nādinā labhantu buddhehi samāgamaṃ sadā | vivarjayantū khalu pāpa-karma carantu kuśalāni śubha-kriyāṇi ||

sarvatra kṣetreṣu ca sarva-prāṇināṃ sarve ca duṣkhāḥ praśamantu loke | ye satva vi-kala-indriya aṅga-hīnāḥ te sarvi sa-kala-indriya bhontu sāṃpratam ||

ye vyādhitā dur-bala-kṣīṇa-gātrā nis-trāṇa-bhūtāḥ śayitā diśāsu | te sarvi mucyantu ca vyādhito laghu labhantu ca + ārogya bala-indriyāṇi ||

ye rāja-caura-bhaṭa tarjita vadhya-prāptā nānā-vidhair bhaya-śatair vyasana-upapannāḥ | te sarvi satva vyasana-āgata-duṣkhitā hi mucyantu tair bhaya-śataiḥ paramaiḥ su-ghoraiḥ ||

ye tāḍitā bandhana-baddha-pīḍitā vividheṣu vyasaneṣu ca saṃsthitāhi | an-eka āyāsa-sahasra ākulā vicitra-bhaya-dāruṇa-śoka-prāptāḥ ||

te sarvi mucyantv iha bandhanebhyaḥ saṃtāḍitā mucyiṣu tāḍanebhyaḥ | vadhyāś ca saṃyujyiṣu jīvitena vyasana-āgatā nir-bhaya bhontu sarve ||

ye satva kṣut-tarṣa-pipāsa-pīḍitā labhantu te bhojana-pāna-citram | andhāś ca paśyantu vicitra-rūpāṃ badhirāś ca śṛṇvantu mano-jña-ghoṣān ||

nagnāś ca vastrāṇi labhantu citrāṃ daridra-satvāś ca nidhiṃ labhantu | prabhūta-dhana-dhānya-vicitra-ratnaiḥ sarve ca satvāḥ sukhino bhavantu ||

mā kasya-cid bhāvatu duṣkha-vedanāḥ saukhya-anvitāḥ satva bhavantu sarve | abhirūpa-prāsādika-saumya-rūpā an-eka sukha saṃcita nitya bhontu ||

manasa-anna-pānāḥ su-samṛddha-puṇyāḥ saha citta-mātreṇa bhavantu teṣāṃ | vīṇā mṛdaṅgāḥ paṇavāḥ su-ghoṣakāḥ utsā sarāḥ puṣkariṇī taḍāgāḥ ||

suvarṇa-padma-utpala-padminīś ca saha citta-mātreṇa bhavantu teṣām | gandhaṃ ca mālyaṃ ca vilepanaṃ ca vāsaś ca cūrṇaṃ kusumaṃ vicitram ||

triṣ-kāla-vṛkṣebhi pravarṣayantu gṛhṇantu te satva bhavantu hṛṣṭāḥ | kurvantu pūjāṃ daśasū diśāsu a-cintiyāṃ sarva-tathā-gatānām ||

sa bodhi-satvān atha śrāvakāṇāṃ dharmasya bodhi pratisṛṣṭi tasya | nīcāṃ gatiṃ satva vivarjayantu bhavantu aṣṭa-akṣaṇa-vīti-vṛttāḥ ||

āsādayantū jina-rājam uttamaṃ labhantu buddhehi samāgamaṃ sadā | sarvā striyo nitya narā bhavantu śūrāś ca vīrā vidu-paṇḍitāś ca ||

te sarvi bodhāya carantu nityaṃ carantu te pāramitāsu ṣaṭsu | paśyantu buddhān daśasū diśāsu ratna-druma-indreṣu sukha-upaviṣṭān | vaiḍūrya-ratna-āsana-saṃniṣaṇṇān dharmāṃś ca śṛṇvantu prakāśyamānān | iti ||

eṣā saṃkṣepato maitrī ||

dveṣa-samudācāra-prati-pakṣaḥ ||

moha-anuśayasya pratītya-samutpāda-darśanaṃ prati-pakṣaḥ ||

tatra pratītya-samutpādaḥ śāli-stamba-sūtre * abhihitaḥ | tatra + ādhyātmikasya pratītya-samutpādasya hetu-upanibandhaḥ katamaḥ | yad idam a-vidyā-pratyayāḥ saṃskārā yāvaj jāti-pratyayaṃ jarā-maraṇam iti | a-vidyā cen na + abhaviṣyan na + eva saṃskārāḥ prājñāsyanta | evaṃ yāvad yadi jātir na + abhaviṣyan na jarā-maraṇaṃ prājñāsyata | atha satyām a-vidyāyāṃ saṃskārāṇām abhinirvṛttir bhavati | evaṃ yāvaj jātyāṃ satyāṃ jarā-maraṇasya + abhinirvṛttir bhavati | tatra + a-vidyāyā na + evaṃ bhavati | ahaṃ saṃskārān abhinirvartayāmi + iti | saṃskārāṇām apy evaṃ na bhavati | vayam a-vidyayā + abhinirvṛttā iti | evaṃ yāvaj jātyā na + evaṃ bhavati | ahaṃ jarā-maraṇam abhinirvartayāmi + iti | jarā-maraṇasya + api na + evaṃ bhavati | ahaṃ jātyā nirvṛtta iti |atha ca satyām a-vidyāyāṃ saṃskārāṇām abhinirvṛttir bhavati prādur-bhāvaḥ | evaṃ yāvaj jātyāṃ satyāṃ jarā-maraṇasya + abhinirvṛttir bhavati prādur-bhāvaḥ ||

evam ādhyātmikasya pratītya-samutpādasya hetu-upanibandho draṣṭavyaḥ ||

katham ādhyātmikasya pratītya-samutpādasya pratyaya-upanibandho draṣṭavya iti | ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyāt | katam eṣāṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyāt | yad idaṃ pṛthivy--ap-tejo-vāyv-ākāśa-vijñāna-dhātūnāṃ samavāyād ādhyātmikasya pratītya-samutpādasya pratyaya-upanibandho draṣṭavyaḥ ||

tatra + ādhyātmikasya pratītya-samutpādasya pṛthivī-dhātuḥ katama iti | yo * ayaṃ kāyasya saṃśleṣataḥ kaṭhina-bhāvam abhinirvartayaty ayam ucyate pṛthivī-dhātuḥ | yaḥ kāyasya + anuparigrahaṃ kṛtyaṃ karoti ayam ucyate * ab-dhātuḥ | yaḥ kāyasya + aśita-pīta-bhakṣitaṃ paripācayati ayam ucyate tejo-dhātuḥ | yaḥ kāyasya + āśvāsa-praśvāsa-kṛtyaṃ karoty ayam ucyate vāyu-dhātuḥ | yaḥ kāyasya + antaḥ-sauṣirya-bhāvam abhinirvartayaty ayam ucyate ākāśa-dhātuḥ | yo nāma-rūpam abhinirvartayati naḍa-kalāpa-yogena pañca-vijñāna-kāya-saṃprayuktaṃ sa-āsravaṃ ca mano-vijñānam ayam ucyate vijñāna-dhātuḥ ||

a-satsu pratyayeṣu kāyasya + utpattir na bhavati | yadā + ādhyātmikaḥ pṛthivī-dhātur a-vikalo bhavaty evam ap-tejo-vāyv-ākāśa-vijñāna-dhātavaś ca + a-vikalā bhavanti | tataḥ sarveṣāṃ samavāyāt kāyasya + utpattir bhavati ||

tatra pṛthivī-dhātor na + evaṃ bhavati | ahaṃ kāyasya kaṭhina-bhāvam abhinirvartayāmi + iti | ab-dhātor na + evaṃ bhavati | ahaṃ kāyasya + anuparigraha-kṛtyaṃ karomi + iti | tejo-dhātor na + evaṃ bhavati | ahaṃ kāyasya + aśita-pīta-khāditaṃ paripācayāmi + iti | vāyu-dhātor na + evaṃ bhavati | ahaṃ kāyasya + āśvāsa-praśvāsa-kṛtyaṃ karomi + iti | ākāśa-dhātor na + evaṃ bhavati | ahaṃ kāyasya + antaḥ saurṣiryaṃ karomi + iti | vijñāna-dhātor na + evaṃ bhavati | aham ebhiḥ pratyayair janita iti | atha ca satsv eṣu pratyayeṣu kāyasya + utpattir bhavati | tatra pṛthivī-dhātur na + ātmā na satvo na jīvo na jantur na manu-jo na mānavo na strī na pumān na na-puṃsakaṃ | na ca + ahaṃ | na mama | na ca apy anyasya kasya-cit | evam ab-dhātus tejo-dhātur vāyu-dhātur ākāśa-dhātur vijñāna-dhātur na satvo na jīvo na jantur na manu-jo na mānavo na strī na pumān na na-puṃsakaṃ na ca + ahaṃ na mama na ca + apy anyasya kasya-cit ||

tatra + a-vidyā katamā | yā eṣv eva ṣaṭsu dhātuṣv eka-saṃjñā piṇḍa-saṃjñā nitya-saṃjñā dhruva-saṃjñā śāśvata-saṃjñā sukha-saṃjñā ātma-saṃjñā satva-jīva-manu-ja-mānava-saṃjñā | ahaṃ-kāra-mama-kāra-saṃjñā | evam-ādi vividham a-jñānam iyam ucyate * a-vidyā + iti | evam a-vidyāyāṃ satyāṃ viṣayeṣu rāga-dveṣa-mohāḥ pravartante | tatra ye rāga-dveṣa-mohā viṣayeṣv amī ucyante saṃskārā iti | vastu-prati-vijñaptir vijñānaṃ | vijñāna-saha-jāś catvāro * a-rūpiṇa upādāna-skandhās tan nāma-rūpaṃ | catvāri ca mahā-bhūtāni ca + upādāya upādāya r ūpam aikadhyam abhisaṃkṣipya tan nāma-rūpaṃ | nāma-rūpa-saṃniśritāni + indriyāṇi ṣaḍ-āyatanaṃ | trayāṇāṃ dharmāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ | sparśa-anubhavanā vedanā | vedanā-adhyavasānaṃ tṛṣṇā | tṛṣṇā vaipulyam upādānaṃ | upādāna-nirjātaṃ punar-bhava-janakaṃ karma | bhavaḥ | tad-dhetuka-skandha-prādur-bhāvo jātiḥ | skandha-paripāko jarā vināśo maraṇaṃ | mriyamāṇasya mūḍhasya sva-abhiṣvaṅgasya + antar-dāhaḥ śokaḥ | lālapyanaṃ paridevaḥ | pañca-vijñāna-kāya-saṃprayuktam a-śāta-anubhavanaṃ duṣkhaṃ | manasi-kāra-saṃprayuktaṃ mānasaṃ duṣkhaṃ daurmanasyam | ye ca + anyae evam-ādaya upakleśās tae upāyāsāḥ || pe ||

punar a-paraṃ tatve * a-pratipattiḥ mithyā pratipattiḥ a-jñānam a-vidyā | evam a-vidyāyāṃ satyāṃ tri-vidhāḥ saṃskārāḥ abhinirvartante | puṇya-upagā a-puṇya-upagā āniñjya-upagāś ca + imae ucyante * a-vidyā-pratyayāḥ saṃskārā iti | puṇya-upagānāṃ saṃskārāṇāṃ puṇya-upagam eva vijñānaṃ bhavati | a-puṇya-upagānāṃ saṃskārāṇām a-puṇya-upagam eva vijñānaṃ bhavati | āniñjya-upagānāṃ saṃskārāṇām āniñjya-upagam eva vijñānaṃ bhavati | idam ucyate saṃskāra-pratyayaṃ vijñānam iti | evaṃ nāma-rūpaṃ | nāma-rūpa-vivṛddhyā ṣaḍbhir āyatana-dvāraiḥ kṛtya-kriyāḥ pravartante | tan nāma-rūpa-pratyayaṃ ṣaḍ-āyatanam ity ucyate | ṣaḍbhya āyatanebhyaḥ ṣaṭ sparśa-kāyāḥ pravartante * ayaṃ ṣaḍ-āyatana-pratyayaḥ sparśa ity ucyate | yaj-jātīyaḥ sparśo bhavati taj-jātīyā vedanā pravartate | iyaṃ sparśa-pratyayā vedanā + ity ucyate | yas tāṃ vedayati viśeṣeṇa + āsvādayati | abhinandaty adhyavasyaty atyadhitiṣṭhati | sā vedanā-pratyayā tṛṣṇā + ity ucyate | āsvādana-abhinandana-adhyavasānaṃ | mā me priya-rūpa-śāta-rūpair viyogo bhavatv iti | a-parityāgo bhūyo bhūyaś ca prārthanā | idaṃ tṛṣṇā-pratyayam upādānam ity ucyate | evaṃ prārthayamānaḥ punar-bhava-janakaṃ karma samutthāpayati kāyena vācā manasā | ayam upādāna-pratyayo bhava ity ucyate | yā karma-nirjātānāṃ skandhānām abhinirvṛttiḥ sā bhava-pratyayā jātir ity ucyate | yo jāty-abhinirvṛttānāṃ skandhānām upacaya-paripākād vināśo bhavati | tad idaṃ jāti-pratyayaṃ jarā-maraṇam ucyate || pe ||

evam ayaṃ dvādaśa-aṅgaḥ pratītya-samutpādo * anyo-nya-hetuko * anyo-nya-pratyayato | na + eva + a-nityo na nityo | na saṃskṛto na + a-saṃskṛto | na vedayitā | na kṣaya-dharmo na nirodha-dharmo | na vi-rāga-dharmo | an-ādi-kāra-pravṛtto * an-udbhinno * anupravartate nadī-srota-vat ||

atha ca + imāny asya dvādaśa-aṅgasya pratītya-samutpādasya catvāri aṅgāni saṃghāta-kriyāyai hetutvena pravartante | katamāni catvāri | yad uta | a-vidyā tṛṣṇā karma vijñānaṃ ca | tatra vijñānaṃ bīja-sva-bhāvatvena hetuḥ | karma kṣetra-sva-bhāvatvena hetuḥ | a-vidyā tṛṣṇā ca kleśa-sva-bhāvatvena hetuḥ | karma-kleśā vijñāna-bījaṃ saṃjanayanti | tatra karma vijñāna-bījasya kṣetra-kāryaṃ karoti | tṛṣṇā vijñāna-bījaṃ snehayati | a-vidyā vijñāna-bījam avakirati | a-satāṃ yeṣāṃ pratyayānāṃ bījasya + abhinirvṛttir na bhavati ||

tatra karmaṇo na + evaṃ bhavati | ahaṃ vijñāna-bījasya kṣetra-kāryaṃ karomi + iti | tṛṣṇāyā api na + evaṃ bhavati |ahaṃ vijñāna-bījaṃ snehayāmi + iti | a-vidyāyā api na + evaṃ bhavati | ahaṃ vijñāna-bījam avakirāmi + iti | vijñāna-bījasya + api na + evaṃ bhavaty aham ebhiḥ pratyayair janita iti | api tu vijñāna-bīje karma-kṣetra-pratiṣṭhite tṛṣṇā-sneha-abhiṣyandite * a-vidyā-avakīrṇe tatra tatra + utpatty-āyatana-sandhau mātuḥ kukṣau virohati | nāma-rūpa-aṅkurasya + abhinirvṛttir bhavati | sa ca nāma-rūpa-aṅkuro na svayaṃ-kṛto na para-kṛto na + ubhaya-kṛto na + īśvara-ādi-nirmito na kāla-pariṇāmito na ca + eka-kāraṇa-adhīno na + apy a-hetu-samutpannaḥ | atha ca mātā-pitṛ-saṃyogād ṛtu-samavāyād anyeṣāṃ ca pratyayānāṃ samavāyād āsvāda-anupraviddhaṃ vijñāna-bījaṃ mātuḥ kukṣau nāma-rūpa-aṅkura-bījam abhinirvartayati | a-svāmikeṣu dharmeṣv a-mameṣv a-parigraheṣv a-praty-arthikeṣv ākāśa-sameṣu māyā-lakṣaṇa-sva-bhāveṣu hetu-pratyayānām a-vaikalyāt ||

tad yathā pañcabhiḥ kāraṇaiś cakṣur-vijñānam utpadyate | katamaiḥ pañcabhiḥ ||

cakṣuś ca pratītya rūpaṃ ca + ālokaṃ ca + ākāśaṃ taj-jaṃ ca manasi-kāraṃ ca pratītya + utpadyate cakṣur-vijñānaṃ ||

tatra cakṣur-vijñānasya cakṣur-āśraya-kṛtyaṃ karoti | rūpam ārambaṇa-kṛtyaṃ karoti | āloko * avabhāsa-kṛtyaṃ karoti | ākāśam an-āvaraṇa-kṛtyaṃ karoti | taj-ja-manasi-kāraḥ samanvāhāra-kṛtyaṃ karoti | asatsv eṣu pratyayeṣu cakṣur-vijñānaṃ na + utpadyate ||

yadā cakṣur ādhyātmikam āyatanam a-vikalaṃ bhavati | evaṃ rūpa-āloka-ākāśa-taj-ja-manasi-kārāś ca + a-vikalā bhavanti | tataḥ sarva-samavāyāc cakṣur-vijñānasya + utpattir bhavati ||

tatra cakṣuṣo na + evaṃ bhavati | ahaṃ cakṣur-vijñānasya + āśraya-kṛtyaṃ karomi + iti | rūpasya + api na + evaṃ bhavati | ahaṃ cakṣur-vijñānasya + ārambaṇa-kṛtyaṃ karomi + iti | ālokasya + api na + evaṃ bhavati | aham avabhāsa-kṛtyaṃ karomi + iti | ākāśasya + api na + evaṃ bhavati | ahaṃ cakṣur-vijñānasya + an-āvaraṇa-kṛtyaṃ karomi + iti | taj-ja-manasi-kārasya + api na evaṃ bhavati | ahaṃ cakṣur-vijñānasya samanvāhāra-kṛtyaṃ karomi + iti | cakṣur-vijñānasya + api na + evaṃ bhavati | aham ebhiḥ pratyayair janita iti | atha ca punaḥ satsv eṣu pratyayeṣu cakṣur-vijñānasya + utpattir bhavati prādur-bhāvaḥ | evaṃ śeṣāṇām indriyāṇāṃ yathā-āyogaṃ kartavyaṃ ||

tatra na kaś-cid dharmo * asmāl lokāt paraṃ lokaṃ saṃkrāmati | asti ca karma-phala-prativijñaptiḥ | hetu-pratyayānām a-vaikalyāt | yathā + agnir upādāna-vaikalyān na jvalati | evam eva karma-kleśa-janitaṃ vijñāna-bījaṃ tatra tatra + utpatty-āyatana-prati-sandhau mātuḥ kukṣau nāma-rūpa-aṅkuram abhinirvartayati | a-svāmikeṣu dharmeṣv a-mameṣv a-parigraheṣv a-praty-arthikeṣv ākāśa-sameṣu māyā-lakṣaṇa-sva-bhāveṣu hetu-pratyayānām a-vaikalyāt ||

tan na + ādhyātmikaḥ pratītya-samutpādaḥ pañcabhiḥ kāraṇair draṣṭavyaḥ ||

katamaiḥ pañcabhiḥ | na śāśvatato na + ucchedato na saṃkrāntitaḥ | parītta-hetuno vipula-phala-abhinirvṛttitas tat-sadṛśa-anuprabandhataś ca + iti ||

kathaṃ na śāśvatataḥ | yasmād anye māraṇa-antikāḥ skandhā anyae aupapatty-aṃśikāḥ | na tu yae eva māraṇa-antikāḥ skandhās tae eva + aupapatty-aṃśikāḥ skandhā | api tu māraṇa-antikāś ca skandhā nirudhyamānā aupapatty-aṃśikāḥ skandhāś ca prādur-bhavanti | ato na śāśvatataḥ ||

kathaṃ na + ucchedataḥ | na ca niruddheṣu skandheṣu aupapatty-aṃśikāḥ skandhāḥ prādur-bhavanti na + apy a-niruddheṣu | api tu māraṇa-antikāś ca skandhā nirudhyante aupapatty-aṃśikāś ca prādur-bhavanti | tulā-daṇḍa-unnāma-avanāma-vat | ato na + ucchedataḥ ||

kathaṃ na saṃtrāntitaḥ | vi-sadṛśāt satva-nikāyād * dhi sa-bhāgāḥ skandhā jāty-antare * abhinirvartante | ato na saṃkrāntitaḥ ||

kathaṃ parītta-hetuto vipula-phala-abhinirvṛttitaḥ parīttaṃ karma kriyate | vipulaḥ phala-vipāko * anubhūyate | ataḥ parītta-hetuto vipula-phala-abhinivṛttiḥ ||

kathaṃ tat-sādṛśa-anuprabandhataḥ | yathā vedanīyaṃ karma kriyate | tathā vedanīyo vipāko * anubhūyate | atas tat-sadṛśa-anuprabandhataś ca + iti ||

yaḥ kaś-cid bhadanta śāriputra + imaṃ pratītya-samutpādaṃ bhagavatā samyak-praṇītam evaṃ yathā-bhūtaṃ samyak-prajñayā satata-samitam a-jīvaṃ nir-jīvaṃ yathā-vad a-viparītam a-jātam a-bhūtam a-kṛtam a-saṃskṛtam a-pratigham an-āvaraṇaṃ śivam a-bhayam a-hāryam a-vyayam a-vyupaśamam a-sva-bhāvaṃ paśyati | a-satyatas tucchata ṛktato * a-sārato * aghato * a-nityato duṣkhataḥ śūnyato * an-ātmanaś ca samanupaśyati | sa na pūrva-antaṃ pratisarati | kim aham abhūvam atīte * adhvany āho svin na + abhūvam atīte * adhvani | ko nv aham abhūvam atīte * adhvani ||

a-para-antaṃ vā punar na pratisarati | kiṃ nu bhaviṣyāmy an-āgate * adhvany āho svin na bhaviṣyāmy an-āgate * adhvani | ko nu bhaviṣyāmi + iti | praty-utpannaṃ vā punar na pratisarati | kiṃ svid idaṃ kathaṃ svid idaṃ | ke santaḥ ke bhaviṣyāma iti ||

ārya-daśa-bhūmake * apy uktaṃ | tatra + a-vidyā-tṛṣṇā-upādānaṃ ca kleśa-vartmano * a-vyavacchedaḥ | saṃskārā bhavaś ca karma-vartmano * a-vyavacchedaḥ | pariśeṣaṃ duṣkha-vartmano * a-vyavacchedaḥ | api tu khalu punar yad ucyate * avidyā-pratyayāḥ saṃskārā iti | eṣā pūrva-antiky apekṣā ||

vijñānaṃ yāvad vedanā + iti | eṣā pratyutpannā + apekṣā | tṛṣṇā yāvad bhava iti | eṣā + a-para-antiky apekṣā + ata ūrddhvam asy pravṛttir iti || pe ||

tasya + evaṃ bhavati | saṃyogāt saṃskṛtaṃ pravartate | vi-saṃyogān na pravartate | sāmagryāḥ saṃskṛtaṃ pravartate | vi-sāmagryā na pravartate | hanta vayam evaṃ bahu-doṣa-duṣṭaṃ saṃskṛtaṃ viditvā + asya saṃyogasya + asyāś ca sāmagryā vyavacchedaṃ kariṣyāmo | na ca + atyanta-upaśamaṃ sarva-saṃskārāṇām adhigamiṣyāmaḥ satva-paripācanatāyai | iti ||

idaṃ saṃkṣepān moha-śodhanaṃ ||

iti śikṣā-samuccaye citta-parikarma paricchedo dvādaśamaḥ ||

[xiii. smṛtyupasthānapariccheda]

smṛty-upasthāna-paricchedaḥ trayodaśaḥ | evaṃ karmaṇya-cittaḥ smṛty-upasthānāny avataret ||

tatra + a-śubha-prastāvena kāya-smṛty-upasthānam uktam ||

tad eva ca bheda-leśena dharma-saṃgīti-sūtre * abhihitaṃ | punar a-paraṃ kula-putra bodhi-satva evaṃ kāye smṛtim upasthāpayati | ayaṃ kāyaḥ pāda-pāda-aṅguli-jaṅgha-ūru-trika-udara-nābhi-pṛṣṭha-vaṃśa-hṛdaya-pārśva-pārśvakā-hasta-kalācī-bāhv-aṃśa-grīvā-hanu-lalāṭa-śiraḥ-kapāla-mātra-samūhaḥ karma-bhava-kāraka-upacito nānā-kleśa-saṃkalpa-vikalpa-śata-sahasrāṇām āvāsa-bhūto | bahūni ca + atra dravyāṇi samavahitāni | yad uta | keśa-roma-nakha-danta-asthi-carma-piśita-vapā-snāyu-medo-vaśā-lasīkā-yakṛn-mūtra-purīṣa-āma-āśaya-rudhira-kheṭa-pitta-pūya-siṅghāṇaka-mastaka-luṅgāni | evam bahu-dravya-samūhaḥ | tat ko * atra kāyaḥ | tasya pratyavekṣamāṇasya + evaṃ bhavati | ākāśa-samo * ayaṃ kāyaḥ | sa ākāśa-vat kāye smṛtim upasthāpayati | sarvam etad ākāśam iti paśyati | tasya kāya-parijñāna-hetor na bhūyaḥ kva-cit smṛtiḥ prasarati | na visarati | na pratisarati + iti ||

punar uktaṃ | ayaṃ kāyo na pūrva-antād āgato | na para-ante saṃkrānto na pūrva-anta-a-para-anta-avasthito * anyatra + a-sad-viparyāsa-saṃbhūtaḥ kāraka-vedaka-rahito na + ādy-anta-madhye pratiṣṭhita-mūlaḥ | a-svāmikaḥ | a-mamaḥ | a-parigrahaḥ | āgantukair vyavahārair vyavahriyate kāya iti deha iti bhoga iti āśraya iti śarīram iti kuṇapa iti āyatanam iti | a-sārako * ayaṃ kāyo mātā-pitṛ-śoṇita-śukra-saṃbhūto * a-śuci-pūti-dur-gandha-sva-bhāvo rāga-dveṣa-moha-bhaya-viṣāda-taskara-ākulo nityaṃ śatana-patana-bhedana-vikiraṇa-vidhvansana-dharmā | nānā-vyādhi-śata-sahasra-nīta iti ||

ārya-ratna-cūḍe * apy āha | a-nityo vata + ayaṃ kāyo * a-cira-sthitiko maraṇa-paryavasāna iti jñātvā na kāya-hetor viṣamayā jīvati | sāraṃ ca + eva + ādatte | sa trīṇi sārāṇy ādatte |katamāni trīṇi | kāya-sāraṃ bhoga-sāraṃ jīvita-sāraṃ ca | so * a-nityaḥ kāya iti sarva-satvānāṃ dāsatva-śiṣyatvam abhyupagamya kiṅ-karaṇīyatāyai utsuko bhavati | a-nityaḥ kāya iti sarva-kāya doṣa-vaṅka-śāṭhya-kuhanāṃ na karoti | a-nityaḥ kāya iti jīvitena + āśvāsa-prāpto jīvita-hetor api pāpaṃ karma na karoti | a-nityaḥ kāya iti bhogeṣu tṛṣṇā-adhyavasānaṃ na karoti | sarvasva-parityāgī + iva bhavati + iti ||

punar a-paraṃ kula-putra bodhi-satvaḥ kāye kāya-anudarśana-smṛty-upasthānaṃ bhāvayan sarva-satva-kāyāṃs tatra sva-kāyae upanibadhnāti | evaṃ ca + asya bhavati | sarva-satva-kāyā mayā buddha-kāya-pratiṣṭhāna-pratiṣṭhitāḥ kartavyāḥ | yathā ca tathā-gata-kāye na + āśravas tathā sva-kāya-dharmatāṃ pratyavekṣate | so na + āśrava-dharmatā-kuśalaḥ sarva-satva-kāyān api tal-lakṣaṇān eva prajānāti + ity ādi ||

vīradatta-paripṛcchāyām apy uktam | yad uta + ayaṃ kāyo * anupūrva-samudāgato * anupūrva-vināśo parama-aṇu-saṃcayaḥ śuṣira unnāma-avanāmau nava-vraṇa-mukha-roma-kūpa-srāvī valmī-kava-dāsī-viṣa-nivāsaḥ [doubtful] | a-jāta-śatruḥ | markaṭa-van mitra-drohī | ku-mitra-vad vi-saṃvādana-ātmakaḥ | phena-piṇḍa-vat prakṛti-dur-balaḥ | udaka-budbuda-vad utpanna-bhagna-vilīnaḥ | marīci-vad vipralambha-ātmakaḥ | kadalī-van nibhujyamānā-sārakaḥ | māyā-vad vañcana-ātmakaḥ | rāja-vad ājñā-bahulaḥ | śatru-vad avatāra-prekṣī | cora-vad a-viśvasanīyaḥ | vadhya-ghātaka-vad an-anuvītaḥ | a-mitra-vad a-hita-eṣī | vadhaka-vat prajñā-jīvita-antarāya-karaḥ | śūnya-grāma-vad ātma-virahitaḥ | kulāla-bhāṇḍa-vad bhedana-paryantaḥ | mūtoḍī-van nānā-a-śuci-paripūrṇaḥ | medaka-sthālī-vad a-śuci-srāvī || pe ||

vraṇa-vad ghaṭṭana-a-sahiṣṇuḥ | śalya-vat tudana-ātmakaḥ | jīrṇa-gṛha-vat prati-saṃskāra-dhāryaḥ | jīrṇa-yāna-pātra-vat prati-saṃskāra-vāhyaḥ | āma-kumbha-vad yatna-anupālyaḥ || pe ||

nadī-taṭa-vṛkṣa-vac cala-a-calaḥ | mahā-nadī-sroto-van maraṇa-samudra-paryavasānaḥ | āgantuka-āgāra-vat sarva-duṣkha-nivāsaḥ | a-nātha-śālā-vad a-parigṛhītaḥ | cāraka-pāla-vad utkoca-sādhyaḥ || pe ||

bāla-dāraka-vat satata-paripālyaḥ ||

punar āha | evaṃ-vidhaṃ kāyam a-caukṣa-rāśiṃ | rūpa-abhimānī bahu manyate yaḥ | prajñāyamānaḥ sa hi bāla-buddhiḥ viṣṭhā-ghaṭaṃ yāti vahan vi-cetāḥ ||

pūya-prakāraṃ vahate * asya nāsā | vaktraṃ ku-gandhaṃ vahate sadā ca | cikkās tathā + akṣṇoḥ krimi-vac ca jantoḥ | kas tatra rāgo bahu-mānatā vā ||

aṅgāram ādāya yathā hi bālo | ghṛṣyed ayaṃ yāsyati śukla-bhāvam | yāti kṣayaṃ na + eva tu śukla-bhāvaṃ bālasya buddhir vitathā + abhimānā ||

evaṃ hi yaḥ caukṣa-matir manuṣyaḥ caukṣaṃ kariṣye * aham idaṃ śarīram | su-udvartitaṃ tīrtha-śata-abhiṣiktaṃ yāti kṣayaṃ mṛtyu-vaśād a-caukṣam ||

tathā prabhaṅguraḥ | prasravan bodhi-satvena kāyaḥ pratyavekṣitavyo nava vraṇa-mukhair yāvat | āvāso bodhi-satvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ | aśīti-krimi-kula-sahasrāṇām || pe ||

para-bhojano bodhi-satvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ | vṛka-śṛgāla-śva-piśita-aśināṃ | yantra-upamo bodhi-satvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ | asthi-snāyu-yantra-saṃghāta-vinibaddhaḥ | a-sva-adhīno bodhi-satvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ anna-pāna-saṃbhūta iti vistaraḥ ||

tatra + eva jñeyaṃ | vedanā smṛty-upasthānaṃ tu yathā tāvad ārya-ratna-cūḍa-sūtre | iha kula-putra bodhi-satvo vedanāsu vedanā-anupaśyanā-smṛty-upasthānaṃ bhāvayan vedita-sukha-āśriteṣu satveṣu mahā-karuṇāṃ pratilabhate | evaṃ ca pratisaṃśikṣate | tat sukhaṃ yatra veditaṃ na + asti sa sarva-satva-vedita-prahāṇāya vedanāsu vedanā-smṛty-upasthānaṃ bhāvayati | vedita-nirodhāya ca satvānāṃ saṃnāhaṃ saṃnahyati | ātmanā ca vedita-nirodhaṃ na + arpayati | sa yāṃ kāṃ-cid vedanāṃ vedayate tāṃ sarvāṃ mahā-karuṇā-parigṛhītāṃ vedayate | sa yadā sukhāṃ vedanāṃ vedayate tadā rāga-cariteṣu satveṣu mahā-karuṇāṃ pratilabhate ātmanaś ca rāga-anuśayaṃ pratijahāti | yadā duṣkhāṃ vedanāṃ vedayate tadā dveṣa-cariteṣu satveṣu mahā-karuṇāṃ pratilabhate ātmanaś ca doṣa-anuśayaṃ prajahāti | yadā + a-duṣkha-a-sukhāṃ vedanāṃ moha-cariteṣu satyeṣu mahā-karuṇāṃ pratilabhate | ātmanaś ca moha-anuśayaṃ prajahāti | sa sukhāyāṃ vedanāyāṃ na + anunīyate | anunaya-samudghātaṃ ca + arjayati | duṣkhāyāṃ vedanāyāṃ na pratihanyate pratigha-samudghātaṃ ca + arjayati | a-duṣkha-a-sukhāyāṃ vedanāyāṃ na + a-vidyā-gato bhavati | a-vidyā-samudghātaṃ ca + arjayati | sa yāṃ kāñ-cid vedanāṃ vetti sarvāṃ tām a-nitya-veditāṃ vetti | sarvāṃ tāṃ duṣkha-veditāṃ vetti | an-ātma-veditāṃ vetti | sa sukhāyāṃ vedanāyām a-nitya-vedito bhavati | duṣkhāyāṃ vedanāyāṃ śalya-vedito bhavati | a-duṣkha-a-sukhāyāṃ vedanāyāṃ śānti-vedito bhavati | iti hi yat sukhaṃ tad a-nityaṃ yad duṣkhaṃ sukham eva tat | yad a-duṣkha-a-sukhaṃ tad an-ātmakam ity ādi ||

ārya-akṣayamati-sūtre * apy uktaṃ | duṣkhayā vedanayā spṛṣṭaḥ sarva-pāpa-a-kṣaṇa-upapanneṣu satveṣu mahā-karuṇām utpādayati || pe ||

api tu khalu punar abhiniveśo vedanā parigraho vedanā + upādānaṃ vedanā + upalambho vedanā viparyāso vedanā vikalpo vedanā + ity ādi ||

dharma-saṃgīti-sūtre * apy uktaṃ ||

vedanā-anubhavaḥ proktaḥ | kena + asāv anubhūyate | vedako vedanād anyaḥ pṛthag-bhūto na vidyate ||

evaṃ smṛtir upastheyā vedanāyāṃ vicakṣaṇaiḥ | yathā bodhis tathā hy eṣā śāntā śuddhā prabhāsvarā ||

etat samāsato vedanā-smṛty-upasthānam ||

citta-smṛty-upasthānaṃ tu yathā + ārya-ratna-kūṭe | sa evaṃ cittaṃ parigaveṣate | katarat tu cittaṃ | rajyati vā duṣyati vā muhyati vā | kim atītam an-āgataṃ praty-utpannaṃ vā + iti | tatra yad atītaṃ tat kṣīṇaṃ | yad an-āgataṃ tad a-saṃprāptaṃ | pratyutpannasya sthitir na + asti | cittaṃ hi kāśyapa na + adhyātmaṃ na bahir-dhā na + ubhayam antareṇa + upalabhyate | cittaṃ hi kāśyapa + a-rūpam a-nidarśanam a-pratigham a-vijñaptikam a-pratiṣṭham a-niketaṃ | cittaṃ hi kāśyapa sarva-buddhair na dṛṣṭaṃ | na paśyanti na drakṣyanti yat sarva-buddhair na dṛṣṭaṃ |na paśyanti na drakṣyanti | kīdṛśas tasya pracāro draṣṭavyaḥ | anyatra vitatha-patitayā saṃjñayā dharmāḥ pravartante | cittaṃ hi kāśyapa māyā-sadṛśam a-bhūta-parikalpanayā vividhām upapattiṃ parigṛhṇāti || pe ||

cittaṃ hi kāśyapa nadī-srotaḥ-sadṛśam an-avasthitam utpanna-bhagna-vilīnaṃ | cittaṃ hi kāśyapa dīpa-arcciḥ-sadṛśaṃ hetu-pratyayatayā pravartate | cittaṃ hi kāśyapa vidyut-sadṛśaṃ kṣaṇa-bhaṅga-an-avasthitam | cittaṃ hi kāśyapa + ākāśa-sadṛśam āgantukaiḥ kleśair upakliśyate | pe ||

cittaṃ hi kāśyapa pāpa-mitra-sadṛśaṃ sarva-duṣkha-saṃjananatayā | pe | cittaṃ hi kāśyapa matsya-baḍiśa-sadṛśaṃ duṣkhe sukha-saṃjñayā | tathā nīla-makṣikā-sadṛśam a-śucau śuci-saṃjñayā | cittaṃ hi kāśyapa praty-arthika-sadṛśaṃ vividha-kāraṇa-ākaraṇatayā | cittaṃ hi ojo-hāra-yakṣa-sadṛśaṃ sadā vivara-gaveṣaṇatayā | evaṃ cora-sadṛśaṃ sarva-kuśala-mūla-muṣaṇatayā | cittaṃ hi kāśyapa rūpa-ārāmaṃ pataṅ-ga-netra-sadṛśaṃ | cittaṃ hi kāśyapa śabda-ārāmaṃ saṃgrāma-bherī-sadṛśaṃ | cittaṃ hi kāśyapa gandha-ārāmaṃ varāha iva + a-śuci-madhye | cittaṃ hi kāśyapa rasa-ārāmaṃ ratha-avaśeṣa-bhoktṛ-ceṭī-sadṛśaṃ | cittaṃ hi kāśyapa sparśa-ārāmaṃ makṣikā + iva taila-pātre | cittaṃ hi kāśyapa parigaveṣyamāṇaṃ na labhyate | yan na labhyate tan na + upalabhyate | yan na + upalabhyate tan na + eva + atītaṃ na + an-āgataṃ na praty-utpannaṃ | yan na + eva + atītaṃ na + an-āgataṃ na praty-utpannaṃ tat try-adhva-samatikrāntaṃ | yat try-adhva-samatikrāntaṃ tan na + iva + asti na na + asti + ity ādi ||

ārya-ratna-cūḍa-sūtre * apy āha | sa cittaṃ parigaveṣamāṇo na + ādhyātmaṃ cittaṃ samanupaśyati | na bahir-dhā cittaṃ samanupaśyati |na skandheṣu cittaṃ samanupaśyati | na dhātuṣu cittaṃ samanupaśyati | na + āyataneṣu cittaṃ samanupaśyati | sa cittam a-samanupaśyaṃś citta-dhārāṃ paryeṣate | kutaḥ cittasya + utpattir iti | tasya + evaṃ bhavati ālambane sati cittam utpadyate | tat kim anyad ālambanam | atha yad eva + ālambanaṃ tad eva cittaṃ | yadi tāvad anyad ālambanam anyac cittaṃ | tad dvi-cittatā bhaviṣyati | atha yad eva + ālambanaṃ tad eva cittaṃ | tat kathaṃ cittaṃ cittaṃ samanupaśyati | na hi cittaṃ cittaṃ samanupaśyati | tad yathā na tayā + eva + asi-dhārayā sā + eva + asi-dhārā śakyate chettum | na tena + eva + aṅguly--agreṇa tad eva + aṅguly--agraṃ spraṣṭuṃ śakyate | na + eva cittena tad eva cittaṃ śakyate draṣṭum || pe ||

punar a-paraṃ kula-putra yad upadruta-pradruta-an-avasthita-pracārasya vānara-māruta-sadṛśasya | pe | dūraṃ-gama-cāriṇo * a-śarīrasya laghu-parivartino viṣaya-lolasya ṣaḍ-āyatana-go-carasya + a-para-a-para-saṃprayuktasya cittasya + avasthānām eka-agratā + a-śaraṇam a-viśaraṇaṃ śamathā + eka-agratā + a-vikṣepa ity ucyate cittasya smṛtir iti ||

ārya-akṣayamati-sūtre * apy uktaṃ |viṭhapanāyāṃ mayā yogaḥ karaṇīyaḥ | iyaṃ ca citta-dharmatā na vihātavyā | tatra katamā citta-dharmatā | katamā viṭhapanā | māyā-upamaṃ cittam iyam ucyate citta-dharmatā | yat punaḥ sarvasvaṃ parityajya sarva-buddha-kṣetra-pariśuddhaye pariṇāmayati + iti + iyam ucyate viṭhapanā + ity ādi ||

dharma-smṛty-upasthānaṃ tu ||

yathā tāvad atra + āha | dharme dharma-anudarśī viharan bodhi-satvo na kañ-cid dharmaṃ samanupaśyati | yato na buddha-dharmā yato na bodhiḥ | yato na mārgo yato na niḥ-saraṇaṃ | sa sarva-dharma-a-niḥ-saraṇam iti viditvā + an-āvaraṇaṃ nāma mahā-karuṇā-samādhiṃ samāpadyate | sa sarva-dharmeṣu sarva-kleśeṣu ca kṛtrima-saṃjñāṃ pratilabhate | niḥ-kleśā ete dharmā | na + ete sa-kleśāḥ | tat kasya hetoḥ | tathā hy ete nīta-arthe samavasaranti | na + asti kleśānāṃ saṃcayo | na rāśī-bhāvaḥ | na rāga-bhāvo na dveṣa-bhāvo na moha-bhāva | eṣām eva kleśānām avabodhād bodhiḥ | yat sva-bhāvāś ca kleśās tat sva-bhāvā bodhir ity evaṃ smṛtim upasthāpayati + iti ||

ārya-ratna-cūḍe * apy uktam | iha kula-putra bodhi-satvasya dharme dharma-anupaśyanā smṛty-upasthānena viharata evaṃ bhavati | dharmā eva + utpadyamānā utpadyante | dharmā eva nirudhymānā nirudhyante ||

na punar atra kaś-cid ātma-bhāve satvo vā jīvo vā jantur vā poṣo vā puruṣo vā pudgalo vā manu-jo vā yo jāyate vā jīryate vā cyavate vā + utpadyate vā | eṣā dharmāṇāṃ dharmatā | yadi samudānīyante | samudāgacchanti | atha na samudānīyante na samudāgacchanti | yādṛśāḥ samudānīyante tādṛśāḥ samudāgacchanti kuśalā vā + a-kuśalā vā aniñjyā vā | na + asti dharmāṇāṃ samudānetā | na ca + a-hetukānāṃ dharmāṇāṃ kā-cid utpattir ity ādi ||

tatra + eva + āha | sa kiyad-gambhīrān api dharmān pratyavekṣamāṇas tāṃ sarva-jñatā-bodhi-citta-anusmṛtiṃ na vijahāti ||

ārya-lalita-vistara-sūtre * apy uktam | saṃskāra a-nitya a-dhruvā āma-kumbha-upama-bhedana-ātmakāḥ | para-kelika-yācita-upamāḥ pāṃśu-nagara-upamatā ca kālikā ||

saṃskāra pralopa dharmime varṣa-kāli calitaṃ vilepanaṃ | nadi-kūla iva sa-vālukaṃ pratyaya-adhīna sva-bhāva-dur-balāḥ ||

saṃskāra pradīpa arci-vat kṣipra-utpatti nirodha-dharmakāḥ | an-avasthita-māruta-upamāḥ phena-piṇḍā-vad a-sāra-dur-balāḥ ||

saṃskāra nir-īha śūnyakāḥ kadalī-skandha-samā nirīkṣataḥ | māyā-upama citta-mohanā bāla-ullāpana-rikta-muṣṭi-vat ||

hetūbhi ca pratyayebhi vā sarva saṃskāra-gataṃ pravartate | anyo-nya-pratītya-hetutaḥ tad idaṃ bāla-jano na budhyate ||

yathā muñja pratītya balba-jaṃ rajju vyāyāma-balena vartitā | ghaṭi-yantra sa-cakra vartate teṣv eka-ekaśu na + asti vartanā ||

tatha sarva-bhava-aṅga-vartanī anyo-nya-upacayena niḥśritā | eka-ekaśu teṣu vartanī pūrva-a-para-antato na + upalabhyate ||

bījasya sato yathā + aṅkuro na ca yo bīja sa ca + eva aṅkuro | na ca anya tato na ca + eva tat | evam an-uccheda a-śāśvata dharmatā ||

saṃskāra a-vidya-pratyayāḥ te ca saṃskāra na santi tatvataḥ | saṃskāra a-vidya ca + eva hi śūnya ete prakṛtī nir-īhakāḥ ||

mudrāt prati-mudra dṛśyate mudra-saṃkrānti na ca + upalabhyate | na ca tatra na ca + eva sānyato evaṃ saṃskār-an-uccheda-śāśvatāḥ ||

cakṣuś ca pratītya rūpataḥ cakṣu vijñānam iha + upajāyate | na ca cakṣuṣi rūpa-niśritaṃ rūpa-saṃkrānti na ca + eva cakṣuṣi ||

nairātmya-śubhāś ca dharmime te punar ātmā + iti śubhāś ca kalpitāḥ | viparītam a-sad-vikalpitaṃ cakṣu-vijñāna tato upajāyate ||

vijñāna nirodha-saṃbhavaṃ vijña utpāda-vyayaṃ vipaśyati | a-kahiñ-ci gatam an-āgataṃ śūnya māyā-upama yogi paśyati ||

araṇiṃ yatha ca + uttara-araṇiṃ hasta-vyāyāma-trayebhi saṃgatiṃ | iti pratyayato * agni jāyate jātu kṛtu-kāryu laghū nirudhyate ||

atha paṇḍitu kaś-ci mārgate kuta yam āgatu kutra yāti vā | vidiśo diśi sarva mārgato na gatir na + apy a-gatiś ca labhyate ||

skandha-āyatanāni dhātavaḥ tṛṣṇa a-vidyā iti karma-pratyayāḥ | sāmagri tu satva-sūcanā sā ca parama-arthatu na + upalabhyate ||

kaṇṭha-oṣṭha pratītya tālukaṃ jihva parivartir avarti akṣarā | na ca kaṇṭha-gatā na tālukaiḥ akṣara-eka-eka tu na + upalabhyate ||

sāmagri-pratītyaś ca sā vācam anubudhi-vaśena niścarī | mana-vāca a-dṛśya-rūpiṇī bāhyato * abhyantari na + upalabhyate ||

utpāda-vyayaṃ vipaśyato vāca-ruta-ghoṣa-svarasya paṇḍitāḥ | kṣaṇikāṃ vaśikāṃ tad īdṛśīṃ sarva-vācaḥ pratiśrutaka-upamāḥ ||

yatha tantri pratītya dāru ca hasta-vyāyāma-trayebhi saṃgatim | tuṇa-vīṇa-su-ghoṣaka-ādibhiḥ śabdo niścarate tad-udbhavaḥ ||

atha paṇḍitu kaś-ci mārgate kuto * ayam āgatu kutra yāti vā | vidiśo diśa sarva-mārgataḥ śabdam an-āgamanaṃ na labhyate ||

tatha hetubhi pratyayebhi ca sarva-saṃskāra-gataṃ pravartate | yogī puna bhūta-darśanāt śūnya saṃskāra nir-īha paśyati ||

skandha-āyatanāni dhātavaḥ śūnya-adhyātmika śūnya-bāhyakāḥ | satva-ātma-viviktana-ālayāḥ dharma-ākāśa-sva-bhāva-lakṣaṇāḥ ||

loka-nātha-vyākaraṇe * apy uktam ||

śūnyā a-nāmakā dharmāḥ nāma kiṃ paripṛcchasi | śūnyatā na kva-cid devā na nāgā na + api rākṣasāḥ ||

manuṣyā vā + a-manuṣyā vā sarve tu eṣa vidyate | nāmnā hi nāmatā śūnyā nāmni nāma na vidyate ||

a-nāmakāḥ sarve dharmāḥ nāmnā tu paridīpitāḥ ||

yo hi sva-bhāvo nāmno vai na sa dṛṣṭo na ca śrutaḥ | na ca + utpanno niruddho vā kasya nāma + iha pṛcchasi ||

vyavahāra-kṛtaṃ nāma prajñaptir nāma-darśitā | ratna-citro hy ayaṃ nāmnā ratna-uttama-para iti ||

iti śikṣā-samuccaye smṛty-upasthāna-paricchedas trayodaśaḥ ||

[xiv. ātmabhāvapariśuddhi]

ātma-bhāva-pariśuddhiḥ paricchedaś caturdaśaḥ ||

uktāni smṛty-upasthānāni | evaṃ yogya-citto daśasu dikṣu śeṣasya jagato duṣkha-sāgara-uddharaṇa-abhisaṃbodhy-upāyo vyoma-paryanta-traikālya-sarva-dharma-vaśa-vartitvāya + eva tu punaḥ sarva-dharma-śūnyatām avataret | evaṃ hi pudgala-śūnyatā siddhā bhavati | tataś ca chinna-mūlatvāt kleśā na samudācaranti ||

yathā + uktam ārya-tathā-gata-guhya-sūtre | tad yathā + api nāma śāntamate vṛkṣasya mūla-chinnasya sarva-śākhā patra-palāśāḥ śuṣyanti | evam eva śāntamate sat-kāya-dṛṣṭy-upaśamāt sarva-kleśā upaśāmyanti + iti ||

śūnyatā-bhāvanā-anuśaṃsās tv a-paryantāḥ ||

yathā tāvac candra-pradīpa-sūtre | so * asau śikṣa na jātu traśatī su-gatānāṃ | so * asau śūru na jātu istriṇāṃ vaśam etī | so * asau sāsani prīti vindate su-gatānāṃ | yo * asau dharma-sva-bhāva jānatī su-praśāntaṃ ||

so * asau na + iha cireṇa bheṣyate dvi-pada-indraḥ | so * asau vaidya-bhiṣak bheṣyate sukha-dātā | so * asau uddhari śalya sarvaśo dukhitānāṃ |yo * asau dharma-sva-bhāva jānatī su-praśāntaṃ ||

so * asau kṣānti-balena udgato nara-candraḥ | so * asau loṣṭaka-daṇḍa tāḍito na ca kupyī | so * asau chidyati aṅgam aṅgaśo na ca kṣubhyo | yo * asau dharma-sva-bhāva jānatī su-praśāntaṃ ||

na + asau durgatiṣū patiṣyatī anuvyañjana | nityaṃ lakṣaṇa-dhāri bheṣyatī abhirūpaḥ | pañcyo tasya abhijña bhāvitā ima nityaṃ | purataḥ so su-gatāna sthāsyatī sa ca śūra | ity ādi ||

bhagavatyām apy uktaṃ | punar a-paraṃ śāriputra bodhi-satvena mahā-satvena buddha-kāyaṃ niṣpādayitu-kāmena dvātriṃśan-mahā-puruṣa-lakṣaṇāny aśītiṃ ca + anuvyañjanāni pratilabdhu-kāmena sarvatra jātau jāti-smaratāṃ bodhi-citta-a-vipraṇāśatāṃ bodhi-satva-caryā + a-saṃpramoṣatāṃ pratilabdhu-kāmena sarva-pāpa-mitra-pāpa-sahāyān vivarjayitu-kāmena sarva-buddha-bodhi-satva-kalyāṇa-mitrāṇy ārāgayitu-kāmena sarva-māra-māra-kāyika-devatā-nirjetu-kāmena sarva-āvaraṇī yāni śodhayitu-kāmena sarva-dharma-an-āvaraṇatāṃ pratilabdhu-kāmena prajñā-pāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ | punar a-paraṃ śāriputra bodhi-satvena mahā-satvena ye daśasu dikṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti te me varṇaṃ bhāṣerann iti prajñā-pāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ | punar a-paraṃ śāriputra bodhi-satvena mahā-satvena + eka-citta-utpādena pūrvasyāṃ diśi gaṅgā-nadī-vālukā-upamān loka-dhātūn samatikramitu-kāmena | pe | evaṃ sarva-dikṣu prajñā-pāramitāyāṃ śikṣitavyam ity ādy iti [doubtful] vistaraḥ ||

tatra yathā nir-ātmānaś ca sarva-dharmāḥ | karma-phala-saṃbandha-a-virodhaś ca niḥ-sva-bhāvatā ca yathā-dṛṣṭa-sarva-dharma-a-virodhaś ca | tathā pitṛ-putra-samāgame darśitam | ṣaḍ-dhātur ayaṃ mahā-rāja puruṣaḥ ṣaṭ-sparśa-āyatanaḥ | aṣṭādaśa-mana-upavicāraḥ | ṣaḍ-dhātur ayaṃ mahā-rāja puruṣa iti | na khalu punar etad yuktaṃ | kiṃ vā + etad pratītya + uktaṃ ṣaḍ ime mahā-rāja dhātavaḥ | katame ṣaṭ | tad yathā pṛthivī-dhātur ab-dhātus tejo-dhātur vāyu-dhātur ākāśa-dhātur vijñāna-dhātuś ca | ime mahā-rāja ṣaḍ dhātavaḥ ||

yāvat ṣaḍ imāni mahā-rāja sparśa-āyatanāni | katamāni ṣaṭ | cakṣuḥ sparśa-āyatanaṃ rūpāṇāṃ darśanāya | śrotraṃ sparśa-āyatanaṃ śabdānāṃ śravaṇāya | ghrāṇaṃ sparśa-āyatanaṃ gandha-ārāma-āghrāṇāya | jihvā sparśa-āyatanaṃ rasānām āsvādanāya | kāya-sparśa-āyatanaṃ spraṣṭavyānāṃ sparśanāya | manaḥ-sparśa-āyatanaṃ dharmāṇāṃ vijñānāya | imāni ca mahā-rāja ṣaṭ sparśa-āyatanāni || pe ||

aṣṭādaśa + ime mahā-rāja mana-upavicārāḥ | katame * aṣṭādaśa | iha puruṣaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā | saumanasya-daurmanasya-upekṣā-sthānīyāny upavicarati | evaṃ śrotra-ādiṣu vācyaṃ | tena praty-ekam indriya-ṣaṭkena saumanasya-ādi-trayāṇāṃ bhedād aṣṭādaśa mana-upavicārā bhavanti | pe | katamaś ca mahā-rāja + ādhyātmikaḥ pṛthivī-dhātuḥ | yat kiñ-cid asmin kāye * adhyātmaṃ kakkhaṭatvaṃ khara-gatam upāttaṃ | tat punaḥ katamat | tad yathā | keśā romāṇi nakhā dantā ity ādi | ayam ucyate + ādhyātmikaḥ pṛthivī-dhātuḥ ||

katamaś ca mahā-rāja bāhyaḥ pṛthivī-dhātuḥ | yat kiñ-cid bāhyaṃ kakkhaṭvaṃ khara-gatam anupāttam ayam ucyate bāhyaḥ pṛthivī-dhātuḥ | tatra mahā-rāja + ādhyātmikaḥ pṛthivī-dhātur utpadyamāno na kutaś-cid āgacchati nirudhyamāno na kva-cit saṃnicayaṃ gacchati | bhavati mahā-rāja sa samayo yat strī adhyātmam ahaṃ strī + iti kalpayati | sā + adhyātmam ahaṃ strī + iti kalpayitvā bahir-dhā puruṣaṃ puruṣa iti kalpayati | sā bahir-dhā puruṣaṃ puruṣa iti kalpayitvā saṃraktā satī bahir-dhā puruṣeṇa sārdhaṃ saṃyogam ākāṅkṣate | puruṣo * adhyātmaṃ puruṣo * asmi + iti kalpayati + iti pūrva-vat | tayoḥ saṃyoga-ākāṅkṣayā saṃyogo bhavati | saṃyoga-pratyayāt kalalaṃ jāyate | tatra mahā-rāja yaś ca saṃkalpo yaś ca saṃkalpayitā | ubhayam etan na saṃvidyate | striyāṃ strī na saṃvidyate | puruṣe puruṣo na saṃvidyate | iti hy a-sann a-sad-bhūtaḥ saṃkalpo jātaḥ | so * api saṃkalpā-sva-bhāvena na saṃvidyate | yathā saṃkalpas tathā saṃyogo * api kalalam api sva-bhāvena na saṃvidyate | yaś ca sva-bhāvato na saṃvidyate tat kathaṃ kakkhaṭatvaṃ janayiṣyati | iti hi mahā-rāja saṃkalpaṃ jñātvā kakkhaṭatvaṃ veditavyaṃ yathā kakkhaṭatvam utpadyamānaṃ na kutaś-cid āgacchati | nirudhyamānaṃ na kva-cit saṃnicayaṃ gacchati + iti | bhavati mahā-rāja samayo yad ayaṃ kāyaḥ śmaśāna-paryavasāno bhavati | tasya tat kakkhaṭatvaṃ saṃklidyamānaṃ nirudhyamānaṃ na pūrvāṃ diśaṃ gacchati | na dakṣiṇāṃ | na paścimāṃ | na + uttarāṃ | na + ūrdhvaṃ | na + adho | na tu vi-diśaṃ gacchati | evaṃ mahā-rāja + ādhyātmikaḥ

pṛthivī-dhātur draṣṭavyaḥ | bhavati mahā-rāja sa samayo yadā + ākāśī-bhūte loka-saṃniveśe brāhmaṃ vimānaṃ saṃtiṣṭhate mahā-ratna-mayaṃ | tan mahā-rāja kakkhaṭatvam utpadyamānaṃ na kutaś-cid āgacchati | cakra-vāḍa-mahā-cakra-vāḍāḥ saṃtiṣṭhante dṛḍhāḥ sārā eka-ghanā vajra-mayās teṣām api kakkhaṭatvam utpadyamānaṃ na kutaś-cid āgacchati | sumeravaḥ parvata-rājāno yugaṃ-dharā nimiṃ-dharā īśā-dharā yāvat kāla-parvatāḥ saṃtiṣṭhante | sarvaś ca tri-sāhasra-mahā-sāhasro loka-dhātuḥ saṃtiṣṭhate | catur-aśītir yojana-sahasrāṇy udvedhena | madhye ca + aṣṭaṣaṣṭiṃ yojana-śata-sahasraṃ mahā-pṛthivī saṃtiṣṭhate | tad api mahā-rāja kakkhaṭatvaṃ samudāgacchat kutaś-cid āgacchati | bhavati mahā-rāja sa samayo yadā + ayaṃ lokaḥ saṃvartate | tadā + iyaṃ mahā-pṛthivī agninā vā dahyate * adbhir vā klidyate vāyunā vā vikīryate | tasyā agninā dahyamānāyā maṣir api na prajāyate tad yathā + api nāma sarpiṣo vā tailasya vā + agninā dahyamānasya na maṣir na chāyikā prajñāyate evam eva + asyās tri-sāhasra-mahā-sāhasrāyā loka-dhātor agninā dahyamānāyā na + eva maṣir na chāyikā + avaśiṣṭā prajñāyate | evam adbhir lavaṇa-vilaya-vad vāyunā vairambha-vāta-abhihata-śakunta-vat pṛthivyāṃ na kiñ-cid avaśiṣṭaṃ prajñāyatae iti paṭhyate | tatra mahā-rāja pṛthivī-dhātor utpādo * api śūnyaḥ vyayo * api śūnya utpanno * api pṛthivī-dhātuḥ sva-bhāva-śūnya | iti hi mahā-rāja pṛthivī-dhātuḥ pṛthivī-dhātutvena na + upalabhyate * anyatra vyavahārāt | so * api vyavahāro na strī na puruṣaḥ | evam eva + etan mahā-rāja

yathā-bhūtaṃ samyak-prajñayā draṣṭavyaṃ | tatra katamo * ab-dhātuḥ | yad idam asmin kāye * adhyātmaṃ praty-ātmam āpaḥ | ab-gataṃ | aptvaṃ snehaḥ | sneha-gataṃ snehatvaṃ dravatvam upagatam upāttaṃ ||

tat punaḥ katamat | tad yathā | aśru svedaḥ kheṭaḥ siṅghāṇakaṃ vaśā lasikā majjā medaḥ pittaṃ śleṣmā pūyaḥ śoṇitaṃ kṣīraṃ prasrāva ity ādir ayam ucyante ādhyātmiko * ab-dhātuḥ | pe ||

bhavati mahā-rāja sa samayo yat priyaṃ dṛṣṭvā + aśru pravartate | duṣkhena ca + abhyāhatasya dharma-saṃvegena vā + aśru pravartate | vātena vā + akṣi prasyandate | yāvat sa mahā-rāja + ab-dhātur na kutaś-cid āgacchati | bhavati mahā-rāja sa samayo yadā + ādhyātmiko * ab-dhātuḥ pariśuṣyati | sa pariśuṣyan nirudhyamāno na kva-cid gacchati | pe | vivartamāne khalu punar loke samantād dvātriṃśat paṭalā abhra-ghanāḥ saṃtiṣṭhante saṃsthāya sarvāvantaḥ | tri-sāhasra-mahā-sāhasraṃ loka-dhātuṃ chādayanti | yataḥ pañca-antara-kalpān īṣādhāro devo varṣati | evaṃ pañca gaja-prameho devo varṣati | pañca-ācchinna-dhāraḥ |pañca sthūla-bindukaḥ | tata iyaṃ mahā-pṛthivī yāvad brahma-lokād udakena sphuṭā bhavati | sa mahā-rāja tāvan mahān ab-dhātur utpadyamāno na kutaś-cid āgacchati | bhavati mahā-rāja sa samayo yad ayaṃ lokaḥ saṃvartate | saṃvartamāne khalu punar loke dvitīyasya sūryasya prādur-bhāvo bhavati | dvitīyasya sūryasa loke prādur-bhāvād utsāḥ sarāṃsi kunadyaś ca śuṣyanti | evaṃ tṛtīyasya mahā-utsā mahā-nadyaḥ | caturthasya + an-avataptaṃ mahā-saraḥ sarveṇa sarvam ucchuṣyati | caturthasya sūryasya prādur-bhāvān mahā-samudrasya yojanikam apy udakaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchati | dvi-yojanikam api tri-catuḥ-pañca-daśa-viṃśati-triṃśac-catvāriṃśat-pañcāśad-yojanikam api yāvac catvāriṃśad-yojana-sahasram udakam avaśiṣṭaṃ bhavati | yāvad dvi-tāla-mātraṃ |yāvat kaṇṭha-mātraṃ | yāvad goṣpada-mātram udakam avaśiṣṭaṃ bhavati | bhavati mahā-rāja sa samayo yan mahā-samudre pṛthita-pṛthitāny avaśiṣṭāni bhavanti | pe ||

bhavati mahā-rāja sa samayo yan mahā-samudre * aṅguli-sneha-mātram apy udakaṃ na + avaśiṣṭaṃ bhavati | sa mahā-rāja tāvān ab-dhātur nirudhyamāno na kva-cid gacchati | pe | tasya khalu punar mahā-rāja + ab-dhātor utpādo * api śūnyaḥ | vyayo * api śūnyaḥ tiṣṭhann api so * ab-dhātuḥ sva-bhāva-śūnya iti hi mahā-rāja + ab-dhātur ab-dhātutvena + upalabhyate * anyatra vyavahāra-mātrāt | so * api vyavahāro na strī na puruṣaḥ pūrva-vat ||

ādhyātmikas tejo-dhātuḥ katamaḥ ||

yat kiñ-cid asmin kāye tejas tejo-gatam ūṣma-gatam upagatam upāttaṃ | tat punaḥ katamat | yena + ayaṃ kāya ātapyate saṃtapyate | yena vā + asya + asita-pīta-khāditāni samyak-sukhena paripākaṃ gacchati | yasya ca + utsadatvāj jvarito jvarita iti saṃkhyāṃ gacchati || pe ||

bāhyas tejo-dhātuḥ katamaḥ | yad bāhyaṃ tejas tejo-gatam ūṣma-gatam upagatam upāttaṃ | tat punaḥ katamat | yan manuṣyā araṇī-sahagatebhyo garbhala-sahagatebhyo vā go-maya-cūrṇena vā kārpāsa-picunā + āvāsam anveṣante yad utpannaṃ grāmam api dahati grāma-pradeśam api dahati yāvad dvīpaṃ vā kakṣaṃ tṛṇānāṃ vā dāvaṃ vā kāṣṭhaṃ vā yāvad dahan paraiti + ity ādi |tatra mahā-rāja + ādhyātmikas tejo-dhātur utpadyate na kutaś-cid āgacchati nirudhyamāno na kva-cit saṃnicayaṃ gacchati | iti hy a-bhūtvā bhavati bhūtvā ca prativigacchati sva-bhāva-rahitatvāt ||

evaṃ yat kiñ-cid asmin kāye vāyur vāyu-gataṃ laghutvaṃ samudīraṇatvaṃ | tat punaḥ katamat | tad yathā ūrdhva-gamā vāyavo * adho-gamāḥ pārśva-āśrayāḥ pṛṣṭha-āśrayāḥ kukṣi-gamāḥ śastrakāḥ kṣurakāḥ sūcakāḥ pippalakā vāta-aṣṭhīlā vāta-gulmā āśvāsa-praśvāsā aṅga-anusāriṇo vāyava ity ādi | santi bahir-dhā pūrve vāyavo dakṣiṇāḥ paścimā uttarā vāyavaḥ sa-rajasaḥ a-rajasaḥ parīttā mahad-gatā vāyava iti | bhavati mahā-rāja sa samayo yan mahā-vāyu-skandhaḥ samudāgataḥ | vṛkṣa-agrān api pātayati | kuḍyān api parvata-agrān api pātayati | pātayitvā nir-upādāno vigacchati | yaṃ satvāś cīvara-karṇikena vā vidhamanakena vāta-anuvṛttena vā paryeṣyante | yāvad ayam ucyate bāhyo vāyu-dhātuḥ | tasya + apy utpattiḥ pūrva-vat ||

ādhyātmika ākāśa-dhātuḥ katamaḥ | yat kiñ-cid asmin kāye * adhyātmaṃ praty-ātmam upagatam upāttam ākāśa-gatam iha + abhyantara-saṃkhyā-bhūtaṃ | a-sphuṭam a-spharaṇīyaṃ tvaṅ-mānsa-śoṇitena | tat punaḥ katamat | yad asmin kāye cakṣuḥ suṣiram iti vā yāvan mukhaṃ vā mukha-dvāraṃ vā kaṇṭhaṃ vā kaṇṭha-nāḍyā vā yena ca + abhyavaharati yatra ca + avatiṣṭhate | yena ca + asya + aśita-pīta-khādita-āsvāditam adhastāt pragharati | ayam ucyatae ādhyātmika ākāśa-dhātuḥ | evaṃ bāhye * api yad a-sphuṭam a-spharaṇīyaṃ rūpa-gatena + a-paliguddhaṃ suṣira-bhāvaś chidraṃ | ayam ucyate bāhyaḥ ākāśa-dhātuḥ ||

bhavati mahā-rāja sa samayo yat karma-pratyayād āyatanāni prādur-bhavanti tāny ākāśa-dhātuṃ paricārayanti | tatra saṃkhyā bhavaty ādhyātmika ākāśa-dhātur iti | sa na kutaś-cid āgacchati | bhavati samayo yad rūpaṃ bibharti sarvam ākāśī-bhavati | tat kasya hetoḥ | a-kṣayo hy ākāśa-dhātuḥ sthiro * a-calaḥ | tad yathā mahā-rāja + a-saṃskṛto nirvāṇa-dhātuḥ | evam eva + ākāśa-dhātuḥ sarvatra + anugato draṣṭavyaḥ | tad yathā + api nāma mahā-rāja puruṣa utthale deśe uda-pānaṃ vā kuṭakaṃ vā kūpaṃ vā puṣkariṇīṃ vā khānayet | tat kiṃ manyase mahā-rāja yat tatra + ākāśaḥ kutas tad āgatam iti | āha | na kutaś-cid bhagavan | bhagavān āha | tad yathā + api nāma mahā-rāja sa puruṣaḥ punar eva tad uda-pānaṃ vā yāvat puṣkariṇīṃ vā pūrayet | tat kiṃ manyase mahā-rāja yat tad ākāśaṃ kva-cid gatam iti | āha | na kva-cid gataṃ bhagavan | tat kasya hetoḥ | na hy ākāśa-dhātur gamane vā āgamane vā pratyupasthitaḥ | na strī-bhāvena na puruṣa-bhāvena pratyupasthitaḥ | bhagavān āha | iti hi mahā-rāja bāhya-ākāśa-dhātur a-calaḥ |a-vikāraḥ |tat kasya hetoḥ | śūnyo hy ākāśa-dhātur ākāśa-dhātutvena | virahita ākāśa-dhātur ākāśa-dhātutvena | na puruṣa-bhāvena na strī-bhāvena pratyupasthitaḥ | evam eva yathā-bhūtaṃ samyak-prajñayā draṣṭavyaṃ ||

tatra katamo vijñāna-dhātur yā cakṣur-indriya-adhipateyā | rūpa-ārambaṇa-prativijñaptiḥ | yāvad iti hi mahā-rāja yā kā-cid varṇa-saṃsthāna-prativijñaptir ayam ucyate cakṣur-vijñāna-dhātuḥ | pe | iti hi yā ṣaḍ-indriya-adhipateyā ṣaḍ-viṣaya-ārambaṇā viṣaya-vijñaptir ayam ucyate vijñāna-dhātuḥ | sa khalu punar ayaṃ mahā-rāja vijñāna-dhātur na + indriya-niśrito na viṣayebhya āgato na madhye * antara-sthāyī sa na + adhyātma bahir-dhā na + ubhayam antareṇa | sa khalu punar ayaṃ mahā-rāja vijñāna-dhātur vastu prativijñapya niruddhaḥ | sa utpadyamāno na kutaś-cid āgacchati nirudhyamāno na kva-cid gacchati | tasya khalu punar vijñāna-dhātor utpādo * api śūnyaḥ | vyayo * api śūnyaḥ | utpanno * api vijñāna-dhātuḥ sva-bhāva-śūnyaḥ | iti mahā-rāja vijñāna-dhātur vijñāna-dhātutvena śūnyo na + upalabhyate * anyatra vyavahārāt | so * api vyavahāro na strī na puruṣaḥ | evam etad yathā-bhūtaṃ samyak-prajñayā draṣṭavyaṃ ||

tatra mahā-rāja katamac cakṣur-āyatanaṃ | yac caturṇāṃ mahā-bhūtānāṃ prasādaḥ | tad yathā pṛthivī-dhātor ab-dhātos tejo-dhātor vāyu-dhātor yāvat | tatra pṛthivī-dhātu-prasādaś cakṣur-āyatanaṃ na + ab-dhātu-prasādo na tejo-dhātu-prasādo na vāyu-dhātu-prasādaś cakṣur-āyatanaṃ | tat kasya hetoḥ | na hi pṛthivī-dhātu-prasādaḥ kasya-cid dharma-āyatanaṃ vā āyatana-pratilambhena vā pratyupasthitaḥ | evaṃ yāvan na vāyu-dhātu-prasādaḥ kasya-cid dharmasya + āyatanaṃ vā āyatana-pratilambhena vā pratyupasthitaḥ | tat kasya hetoḥ | niś-ceṣṭā hy ete dharmā niṣṭhāpārā nirvāṇa-samā | iti hi mahā-rāja eka-ekato dharmān mṛgyamāṇān cakṣur-āyatanaṃ na + upalabhate * anyatra vyavahārāt | tat kasya hetoḥ | śūnyo hi pṛthivī-dhātu-prasādaḥ pṛthivī-dhātu-prasādena | yāvac * chūnyo vāyu-dhātu-prasādo vāyu-dhātu-prasādena | ye ca dharmāḥ sva-bhāvena śūnyāḥ kas teṣāṃ prasādo vā kṣobho vā | yeṣāṃ na prasādo na kṣobha upalabhyate | kathaṃ te rūpaṃ drakṣyanti | iti hy atyantatayā cakṣur-āyatanaṃ śūnyaṃ cakṣur-āyatana-sva-bhāvena tat pūrva-antato na + upalabhyate ||

a-para-antato * api na + upalabhyate | an-āgamanatāṃ gamanatāṃ ca + upādāya sthānam apy asya na + upalabhyate sva-bhāva-virahitatvāt | yac ca sva-bhāvena na saṃvidyate | na tat strī na puruṣaḥ | tena kā manyanā | manyanā ca nāma mahā-rāja māra-go-caraḥ | a-manyanā buddha-go-caraḥ | tat kasya hetoḥ | manyanā + apagatā hi sarva-dharmāḥ | pe | tatra mahā-rāja katamac * chrotra-āyatanaṃ | yac caturṇāṃ mahā-bhūtānāṃ prasādo | yāvad iti hi mahā-rāja sarva-dharmā vimokṣa-abhimukhā dharma-dhātu-niyatā ākāśa-dhātu-paryavasānā a-prāptikā a-vyavahārā an-abhilāpyā an-abhilapanīyāḥ | yatra mahā-rāja indriyāṇi pratihanyante te viṣayā ity ucyante | cakṣur hi rūpe pratihanyate tasmād rūpāṇi cakṣur-viṣayā ity ucyante | evaṃ śrotraṃ śabdeṣv ity ādi | tatra cakṣū rūpe pratihanyata iti nipātaḥ | pratihanyanā teṣāṃ nirdiṣṭā | tathā hi cakṣū rūpeṣu tri-vidhaṃ nipatati + iti | anu-kūleṣu śubha-saṃjñayā | prati-kūleṣu pratigha-saṃjñayā | na + eva + anu-kūleṣu na prati-kūleṣu + upekṣayā | evaṃ mano dharmeṣv ity ādi | tae ime viṣayā mano-go-carā ity ucyante | atra hi manaś carati | upavicarati | tasmān mano-go-carā ity ucyante | yad etan mahā-rāja mano * a-prati-kūleṣu rūpeṣv anunītaṃ carati | tena + asya rāga utpadyate | prati-kūleṣu rūpeṣu pratihataṃ carati tena + asya dveṣa utpadyate | na + eva + anu-kūleṣu na prati-kūleṣu saṃmūḍhaṃ carati | tena + asya moha utpadyate | evaṃ śabda-ādiṣv api tri-vidham ārambaṇam anubhavati pūrva-vat ||

tatra mahā-rāja māyā-upamāni + indriyāṇi | svapna-upamā viṣayāḥ | tad yathā + api nāma mahā-rāja puruṣaḥ suptaḥ svapna-antare jana-pada-kalyāṇyā striyā sārdhaṃ paricaret | sa śayita-vibuddho jana-pada-kalyāṇīṃ striyam anusmaret | tat kiṃ manyase mahā-rāja saṃvidyate svapna-antare jana-pada-kalyāṇī strī | āha | na + u hi + idaṃ bhagavan | bhagavān āha | tat kiṃ manyase mahā-rāja + api nu sa puruṣaḥ paṇḍita-jātīyo bhavet | yaḥ svapna-antare jana-pada-kalyāṇīṃ striyam anusmaret | tayā vā sārdhaṃ krīḍitam abhiniveśet | āha | na + u hi + idaṃ bhagavan | tat kasya hetoḥ | aty-antatayā hi bhagavan svapna-antare jana-pada-kalyāṇī na saṃvidyate na + upalabhyate | kutaḥ punar anayā sārdhaṃ paricaraṇā | anyatra yāvad eva sa puruṣo vighātasya klamathasya bhāgī syāt | yas tām abhiniviśet ||

bhagavān āha | evam eva mahā-rāja bālo * a-śrutavān pṛthag-janaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā saumanasya-sthānīyāny abhiniviśet | so * abhiniviṣṭaḥ sann anunīyate * anunītaḥ saṃrajyate | saṃrakto rāga-jaṃ karma + abhisaṃskaroti | tri-vidhaṃ kāyena catur-vidhaṃ vācā tri-vidhaṃ manasā | tac ca karma + abhisaṃskṛtam ādita eva kṣīṇaṃ niruddhaṃ vigataṃ vipariṇataṃ na pūrvāṃ diśaṃ niśritya tiṣṭhati | na dakṣiṇāṃ na paścimāṃ na + uttarāṃ na + ūrdhvaṃ na + adho na + anuvidiśaṃ | na + iha na tiryak | na ubhayam antarā | tat punaḥ kāla-antareṇa maraṇa-kāla-samaye pratyupasthite | jīvita-indriya-nirodhe āyuṣaḥ parikṣayāt tat-sa-bhāgasya karmaṇaḥ kṣīṇatvāc carama-vijñānasya nirudhyamānasya manasa ārambaṇī-bhavati | tad yathā + api nāma śayita-vibuddhasya jana-pada-kalyāṇī + iti manasa ārambaṇaṃ bhavati | iti hi mahā-rāja carama-vijñānena + adhipatinā tena ca karmaṇā ārambaṇena + aupapatty-aṃśika-dvaya-pratyayaṃ prathama-vijñānam utpadyate | yadi vā narakeṣu yadi vā tiryag-yonau yadi vā yama-loke yadi vā āsure kāye yadi vā manuṣyeṣu yadi vā deveṣu | tasya ca prathama-vijñānasya aupapatty-aṃśikasya samanantara-niruddhasya + an-antara-sa-bhāgā citta-saṃtatiḥ pravartate | yatra vipākasya pratisaṃvedanā prajñāyate | tatra yaś carama-vijñānasya nirodhas tatra cyutir iti saṃkhyāṃ gacchati | yaḥ prathama-vijñānasya prādur-bhāvas tatra + upapattiḥ | iti hi mahā-rāja na kaś-cid dharmo * asmāl lokāt paraṃ lokaṃ gacchati | cyuty-upapattī ca prajāyete | tatra mahā-rāja carama-vijñānam utpadyamānaṃ na kutaś-cid āgacchati ||

nirudhyamānaṃ na kva-cid gacchati | karma + apy utpadyamānaṃ na kutaś-cid āgacchati | nirudhyamānaṃ na kva-cid gacchati | prathama-vijñānam apy utpadyamānaṃ na kutaś-cid āgacchati | nirudhyamānaṃ ca na kva-cid gacchati | tat kasya hetoḥ | sva-bhāva-virahitatvāt | carama-vijñānaṃ carama-vijñānena śūnyaṃ | karma karmaṇā śūnyaṃ | prathama-vijñānaṃ prathama-vijñānena śūnyaṃ | cyutiś cyutyā śūnyā | upapattir upapattyā śūnyā | karmaṇāṃ ca + a-bandhyatā prajāyate vipākasya ca pratisaṃvedanā na ca + atra kaś-cit kartā na bhoktā + anyatra nāma-saṃketāt | tad yathā + api nāma mahā-rāja puruṣaḥ suptaḥ svapna-antare śatruṇā sārdhaṃ saṃgrāmayet | sa śayita-vibuddhaḥ | tam eva + anusmaret | tat kiṃ manyase mahā-rāja saṃvidyate svapna-antare śatruḥ | śatruṇā vā sārdhaṃ saṃgrāma iti | āha | na + u hi + idaṃ bhagavan | bhagavān āha | tat kiṃ manyase mahā-rāja + api nu sa puruṣaḥ paṇḍita-jātīyo bhavet | yo * asau svapna-antare śatrum abhiniviśet | śatruṇā vā sārdhaṃ saṃgrāmaṃ | āha | na + u hi + idaṃ bhagavan | tat kasya hetoḥ | aty-antatayā hi bhagavan svapne śatrur na saṃvidyate kutaḥ punas tena sārdhaṃ saṃgrāmaḥ | anyatra yāvad eva sa puruṣo vighātasya klamathasya ca bhāgī syāt yas tam abhiniviśet | bhagavān āha | evam eva mahā-rāja bālo * a-śrutavān pṛthag-janaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā daurmanasyā-sthānīyāny abhiniviśate * abhiniviṣṭaḥ san pratihanyate | pratihataḥ saṃtuṣyati | duṣṭo doṣa-jaṃ karma + abhisaṃskaroti + iti pūrva-vat | tad yathā + api nāma mahā-rāja puruṣah suptaḥ

svapna-antare piśācena paripātyamāno bhītaḥ saṃoham āpadyate | sa śayita-vibuddhas taṃ piśācaṃ taṃ ca saṃmoham anusmaret | tat kiṃ manyase mahā-rāja saṃvidyante svapne piśācaḥ saṃmoho vā | yāvad evam eva mahā-rāja bālo * a-śrutavān pṛthag-janaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā upekṣā-sthānīyāny abhiniviśate * abhiniviṣṭaḥ san muhyati mūḍho moha-jaṃ karma + abhisaṃskaroti + iti pūrva-vat | tad yathā + api nāma mahā-rāja puruṣaḥ suptaḥ svapna-antare jana-pada-kalyāṇyā gāyantyā madhuraṃ gīta-svaraṃ madhuraṃ ca tantrī-svaraṃ ca śṛṇuyāt | sā tena gīta-vāditena paricārayet | sa śayita-vibuddhas tad eva gīta-vāditam anusmaret | tat kiṃ manyase mahā-rāja + api nu sa puruṣaḥ paṇḍita-jātīyaḥ svapna-antare jana-pada-kalyāṇyā gīta-vāditam abhiniviśet | āha | na + u hi + idaṃ bhagavan | bhagavān āha | tat kasya hetoḥ | aty-antatayā hi bhagavan svapna-antare jana-pada-kalyāṇī strī na saṃvidyate na + upalabhyate | kutaḥ punar asyā gīta-vāditaṃ | anyatra yāvad eva sa puruṣo vighātasya klamathasya ca bhāgī syāt | yas tad abhiniviśet | bhagavān āha | evam eva mahā-rāja bālo * a-śrutavān pṛthag-janaḥ śrotreṇa śabdān śrutvā saumanasya-sthānīyāny abhiniviśate | iti pūrva-vat | evaṃ gandha-ādiṣu tri-dhā tri-dhā veditavyam || pe ||

atra mahā-rāja mānasaṃ niveśayitavyaṃ | kim ity ahaṃ sa-devakasya lokasya cakṣur bhaveyaṃ | ulkā pradīpa āloka-bhūtaḥ | kūlaṃ naus tīrthaṃ | nāyakaḥ pariṇāyakaḥ daiśikaḥ sa-artha-vāhaḥ | puro javeyaṃ | mukto mocayeyam āśvasta āśvāsayeyaṃ parinirvṛttaḥ parinirvāpayeyam iti | pūrvā hi koṭir mahā-rāja na prajñāyate aiśvarya-ādhipatyānām anubhūya mānānāṃ | iti hi mahā-rāja māyā-upamāni + indriyāṇy a-tṛptāny a-tarṣaṇīyāni | svapna-upamā viṣayā a-tarṣakā a-tṛpti-karāḥ ||

atra + an-anta-yaśaś-cakravartinaḥ kathā svargāc ca patite tasmin sa-rājakaiḥ pauraiḥ parivṛta evaṃ paṭhyate | tad yathā + api nāma mahā-rāja sarpir-maṇḍo vā nava-nīta-maṇḍo vā taptāyāṃ vālukāyām upanikṣipto * avasīdati | na saṃtiṣṭhate | evam eva mahā-rāja + an-anta-yaśā avasīdati na saṃtiṣṭhate | atha rājā priyaṃkaro rājānam an-anta-yaśasaṃ tathā + avasīdantaṃ | upasaṃkramya + etad avocat | kiṃ vayaṃ mahā-rāja lokasya vyākuryāmaḥ | kiṃ rājño * an-anta-yaśasaḥ su-bhāṣitam iti | sa āha | vaktavyaṃ | mahā-rāja-an-anta-yaśāś catur-dvīpeṣu rājya-aiśvaryaṃ kārayitvā + a-bandhya-mano-rathatām anubhūya sarva-druma-a-kāla-phalatāṃ sarva-upadrava-prasrabdhi-sarva-satva-a-bandhya-mano-rathatāṃ gandha-udaka-varṣaṃ hiraṇya-varṣaṃ suvarṇa-varṣaṃ sarva-upakaraṇa-varṣaṃ ca + anubhūya caturo mahā-dvīpān adhyāvasitvā śakrasya + ardha-āsanam ākramyāti + icchayā na mukto * a-tṛpta eva kāmaiḥ kāla-gata iti | evaṃ tvaṃ mahā-rāja vyākuryā ity evam uktvā ca rājā + an-anta-yaśāḥ kālam akārṣīt | pe ||

tasmāt tarhi te mahā-rāja marīcikāyām udaka-sva-bhāvo na + abhūn na bhaviṣyati na ca + etarhi vidyate | evam eva mahā-rāja rūpa-vedanā-saṃjñā saṃskāra-vijñanāṃ sva-bhāvo na + abhūn na bhaviṣyati na ca + etarhi vidyatae ity ādi ||

punar apy uktaṃ | etāvac ca + etat jñeyam | yad uta saṃvṛtiḥ parama-arthaś ca | tac ca bhagavatā śūnyataḥ su-dṛṣṭaṃ su-viditaṃ su-sākṣāt-kṛtaṃ | tena sa sarva-jña ity ucyate | tatra saṃvṛtir loka-pracāratas tathā-gatena dṛṣṭā | yaḥ punaḥ parama-arthaḥ so * an-abhilāpyaḥ | an-ājñeyo * a-vijñeyo * a-deśito * a-prakāśito yāvad a-kriyo yāvan na lābho na + a-lābho na sukhaṃ na duṣkhaṃ na yaśo na + a-yaśaḥ | na rūpaṃ na + a-rūpam ity ādi ||

tatra jinena jagasya kṛtena saṃvṛti deśita loka-hitāya | yena jagat su-gatasya sakāśe saṃjanayīha prasāda-sukha-arthe ||

saṃvṛti prajña-mayī nara-siṃhaḥ ṣaḍ-gatayo bhaṇi satva-gaṇānāṃ | naraka-tiraś ca tathā + eva ca pretān āsura-kāya narāṃś ca marūṃś ca ||

nīca-kulāṃs tatha ucca-kulāṃś ca āḍhya-kulāṃś ca daridra-kulāṃś ca + ity ādi ||

punaś ca + uktaṃ | katama eṣa dharmo yo bhagavatā vyākṛto * an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau | kiṃ rūpam uta vedanā āho śvit saṃjñā uta-āho saṃskārā atha vijñānaṃ bhagavatā vyākṛtam an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhāv iti | teṣām etad abhūt | na rūpaṃ yāvan na vijñānaṃ bhagavatā vyākṛtam an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau | tat kasya hetoḥ | an-utpādo hi rūpam an-utpādo bodhiḥ | tat katham an-utpādo * an-utpādam abhisaṃbudhyate | evaṃ yāvad vijñānam || pe ||

tad evam an-upalabhyamāneṣu sarva-dharmeṣu katamo * atra buddhaḥ | katamā bodhiḥ | katamo bodhi-satvaḥ | katamad vyākaraṇam | śūnyaṃ hi rūpaṃ rūpeṇa yāvad vijñānaṃ || pe ||

yāvad eva vyavahāra-mātram etat | nāma-dhey-mātraṃ saṃketa-mātraṃ saṃvṛti-mātraṃ prajñapti-mātraṃ | na + alam atra paṇḍitair abhiniveśa utpādayitavya iti ||

tathā + atra + eva + āhuḥ | nirmāṇa-ratayo devā yathā vayaṃ bhagavan | bhagavato bhāṣitasya + artham ājānīmaḥ | sarva-dharmā bhūta-koṭir an-anta-koṭir an-āvaraṇa-koṭir a-pratiṣṭhita-koṭir ity ādi ||

sarva-dharmā bhagavan bodhiḥ | sva-bhāva-virahitā boddhavyāḥ | antaśa ānantaryāṇy api bodhiḥ | tat kasya hetoḥ | a-prakṛtikā hi bhagavan bodhir a-prakṛtikāni ca * pañca + ānantaryāṇi | tena + ucyate ānantaryāṇi bodhir iti | tathā vihasyante bhagavan ye ke-cit parinirvātu-kāmāḥ | tat kasya hetoḥ | yadi kaś-cit saṃsāra-pratipanno bhavet | sa nirvāṇaṃ paryeṣatae iti ||

punar uktaṃ | bhūta-koṭir iti bhagavan yad uktaṃ nirmāṇa-ratibhir devais tatra vayaṃ bhūtam api na + upalabhāmahe | kiṃ punar asya koṭim | tat kasya hetoḥ | yo hi kaś-cid bhagavan bhūtam upalabhate | koṭim api sa tasya + upalabhate dvaye ca + asau carati + iti ||

tathā + atra + eva sahāṃpati-brahmaṇā śāstā stutaḥ ||

supiti yatha naraḥ kṣudhā + abhibhūtaḥ śata-rasa-bhojana-bhuñjino ca tṛptaḥ | na pi ca kṣudha na bhojanaṃ na satvaḥ supina yathā + eva nidṛṣṭa sarva-dharmāḥ ||

bhaṇi naru paṭhane mano-jña-vācaṃ priyu bhavatī na ca saṃkramo * asti vācaṃ | na ca vacana ca + asya rakta vācām upalabhase na ca tatra saṃśayo * asti ||

śruṇati yatha mano-jña vīṇa-śabdaṃ madhura na ca + asti sva-bhāvataḥ sa śabdaḥ | tatha imi vidu skandha prekṣamāṇo na labhati bhāvu sva-bhāvataḥ su-medhāḥ || pe ||

yatha naru iha śaṅkha-śabda śrutvā vimṛśati vidva kuto ya prādu-bhūtaḥ | na ca labhati sva-bhāva śūnya-bhāvaṃ tatha tv aya dṛṣṭa nara-indra sarva-dharmāḥ ||

yatha naru iha bhojanaṃ praṇītaṃ vimṛśati aṅgaśu siddham a-svabhāvam | yatha rasu tatha te * aṅga tat-sva-bhāvās tatha tv aya dṛṣṭa maha-rṣi sarva-dharmāḥ ||

yatha naru iha indra-yaṣṭi dṛṣṭvā vimṛśati aṅgaśu niḥ-sva-bhāva śūnyam | vimṛśatu yatha yaṣṭi te * aṅga śūnyās tatha tv aya dṛṣṭa maha-rṣi sarva-dharmāḥ ||

pura-vara yatha aṅgaśo vibhajya nagaru sva-bhāvatu nāmato na labdham | yatha nagara tatha + aṅga sarva-śūnyās tatha tv aya dṛṣṭa nara-indra sarva-dharmāḥ ||

mudita yatha narāga mukta bherī harṣa janeti sva-bhāva-śūnya-śabdā | svaru yatha tatha te * aṅga tat-svabhāvaṃ tatha tv aya dṛṣṭa maha-rṣi sarva-dharmāḥ ||

... ... hanatu yatha narasya tāṃ hi bherīṃ pratighu na vidyati na + api sneha-dhātuḥ | vimṛśatu bherī + iva te * aṅga tat-sva-bhāvās tatha tv aya dṛṣṭa nara-indra sarva-dharmāḥ ||

hanatu yatha narasya tāṃ hi bherīṃ svaru na sa manyati rāmayāmi lokam | svaru yatha tatha te * aṅga tat-sva-bhāvāḥ tatha tv aya dṛṣṭa nara-indra sarva-dharmāḥ ||

hanatu yatha narasya tasya bheryāṃ na pi svaru aṅgaśu na + api sa sva-tantraḥ | svaru yatha tatha te * aṅga tat-sva-bhāvās tatha tv aya dṛṣṭa maha-rṣi sarva-dharmāḥ ||

punaś ca + uktaṃ | satva-ārambaṇa-nāyakena kathitā maitrī śubhā-bhāvanā | satvaś ca + asya vibhāvitaḥ su-viditaṃ niḥ-satva sarvaṃ jagat | tatra + evaṃ dvi-pada-uttamo * a-kaluṣo niḥ-saṃśayā mānasaḥ | tena tvā su-gataṃ vibhāvita-matiṃ pūjema pūjā-ariham ||

duṣkhaṃ cā * su-gatā [doubtful] daśa-ddiśi-gataṃ na + evaṃ parīdṛśyate | satveṣū karuṇā ca nāma bhaṇitā deva-ati-deva tvayā | evaṃ bho jina-puṅ-gavā jina-mataṃ ajñāta yathāvataḥ | tena tvāṃ dvi-pada-uttamā nara-varāḥ pūjema pūjā-ariham ||

satvāna + eva na duṣkhaṃ śākya-muninā yasya + apanītaṃ dukhaṃ | jātās te muditāś ca hṛṣṭa-manaso * a-ratīś ca tair na + uditāḥ ||

evaṃ buddha-nayaṃ a-cintiya-nayaṃ yāthāvato jānato | tasmāt pūjiya tvāṃ narāṇa pravaraṃ prāyema prāptaṃ phalaṃ ||

kāyaḥ kāya-vivarjitena muninā na + āsādito mārgatāṃ | na + evaṃ te smṛti-nāyakā na bhaṇitā na + eva pramuṣṭā smṛtiḥ ||

uktaṃ ca + u su-gatena bhāva-pathimāḥ kāyaṃ gatā bhāvanāḥ | evaṃ buddha-nayaṃ viditva su-gatā pūjā kṛtā tāyinaḥ ||

bhāvethaḥ śamathaṃ vipaśyanam ayaṃ mārgaṃ dukhā śāntaye | śāntās te bhagavan sa-vāsana-malā yehī jagat kliṣyate ||

śamathaś ca + atha vipaśyanā na ca malā sarve * ati śūnyā mune | asmin deva-gaṇā na kāṅkṣa kva-canā pūjentu tvāṃ nāyakaṃ | ity ādi ||

punar uktaṃ | śūnyaṃ hi cakṣuś cakṣuḥ-sva-bhāvena | yasya ca dharmasya sva-bhāvo na vidyate so * a-vastukaḥ | yo * a-vastukaḥ so * a-pariniṣpannaḥ yo * a-pariniṣpannaḥ sa na + utpadyate na nirudhyate | pe ||

yat triṣv apy adhvasu na + upalabhyate na tac cakṣur na + indriyaṃ kathaṃ tasya vyavahāro jñeyaḥ | tad yathā + api nāma rikta-muṣṭir a-līkaḥ | yāvad eva nāma-mātraṃ na + u tu khalu parama-arthato riktam upalabhyate na muṣṭiḥ | evaṃ cakṣuś ca + indriyaṃ ca rikte muṣṭi-sadṛśam a-līkam a-sad-bhūtaṃ tucchaṃ mṛṣā-moṣa-dharme bāla-upalāpanaṃ mūrkha-saṃmohanam yāvad eva nāma-mātram ||

punar atra + eva + āha | svapna-antare mahā-vṛṣṭir āsravāṇāṃ pravartanā | darśitā te mahā-vīra āsrava-utpatti-paṇḍitāḥ ||

svapne yathā śiraś-chedo dṛṣṭas te āsrava-kṣayaḥ | darśitaḥ sarva-vijñānāṃ sarva-darśin namo * astu te ||

atra + eva ca drumeṇa kinnara-rājena bhagavān pṛṣṭaḥ pratyāha | yad vadasi śūnyatāṃ ca vyākaraṇaṃ | ca + apy ahaṃ na jānāmi | syād yadi kiṃ-cid a-śūnyaṃ na bhavej jinena + asya vyākaraṇam ||

kiṃ-kāraṇaṃ | tathā hi | sthitaṃ bhavet tat svake bhave | kūṭa-stha-nir-vikāraṃ | na tasya vṛddhir na parihāṇiḥ | na kriyā na ca kāraṇaṃ | yat sva-bhāva-śūnyam ādarśa-maṇḍale su-pariśuddhe saṃdṛśyate pratibimbam | tathā + eva druma jānīhi + imān dharmān | a-vi-kāraṃ dharma-dhātum imāṃ ca pūjāṃ druma + aṅgaśo vicārayasi | aṅgaśo nirīkṣya pūjāṃ | katame * a-vi-kāriṇo * aṅgāḥ ||

yad api ca nir-īhakatvaṃ kriyāṃ ca na jānase mayā proktaṃ | śakaṭa-aṅga saṃnipātaṃ nirīkṣva śakaṭasya ca + eva kriyāṃ ||

karma ca me ākhyātaṃ kartā na vidyate daśasu dikṣu | vāta-īritād iva taror yathā hi nivartate vahniḥ ||

na ca māruto na ca taruś cetayati huta-aśanaṃ ca yajane | na nivartate vahnis tathā + eva karmasya kartāraḥ ||

yad api vadase na ca saṃcaya puṇyasya hi vidyate | su-caritasya samudāgamaś ca | bodhis tasya + api śṛṇu kramanta tvaṃ | yathā bhaṇasi manuṣyāṇām āyuḥ-parimāṇaṃ varṣa-śataṃ jīvin | na ca + asti varṣa-puñjī | ayam api samudāgamas tad-vad iti ||

bhagavatyām apy uktaṃ | kiṃ punar āyuṣman subhūte utpanno dharma utpadyate uta + an-utpannaḥ | subhūtir āha | na + aham āyuṣman śāriputra utpannasya dharmasya + utpattim icchāmi na ca + an-utpannasya + iti ||

dharma-saṃgītyām apy uktaṃ | tathatā tathatā + iti kula-putra śūnyatāyā etad adhivacanaṃ | sā ca śūnyatā na + utpadyate na nirudhyate | āha | yady evaṃ dharmāḥ śūnyā uktā bhagavatā tasmāt sarva-dharmā na + utpatsyante na nirotsyante | nir-ārambho bodhi-satvaḥ | āha | evam eva kula-putra tathā yathā + abhisaṃbudhyase sarva-dharmā na + utpadyante na nirudhyante | āha | yad etad uktaṃ bhagavatā | saṃskṛtā dharmā utpadyante nirudhyante ca + ity asya tathā-gata-bhāṣitasya ko * abhiprāyaḥ | āha | utpāda-nirodha-abhiniviṣṭaḥ kula-putra loka-saṃniveśaḥ | tatra tathā-gato mahā-kāruṇiko lokasya + uttrāsa-pada-parihāra-arthaṃ vyavahāra-vaśād uktavān utpadyante nirudhyante ca + iti | na ca + atra kasya-cid dharmasya + utpādo na nirodha iti ||

punar atra + eva + uktaṃ | tatra bhagavaṃś cakṣū-rūpeṣu na raṇati śrotraṃ | śabdeṣu | yāvan mano-dharmeṣu na raṇati | sa dharmaḥ | tatra kathaṃ cakṣū-rūpeṣu na raṇati | saṃsarga-a-bhāvāt | na hi cakṣū-rūpeṇa saṃsṛjyate | yāvan na mano-dharmeṇa saṃsṛjyate | yan na saṃsṛjyate tan na raṇati | a-dvitīyasya bhagavan dharmasya raṇaṃ na + asti | a-dvitīyāś ca bhagavan sarva-dharmāḥ paras-paraṃ na jānanti na vijānanti | na kalpayanti na vikalpayanti | na saṃbhavanti na visaṃbhavanti | na hīyante na varddhante | na rajyanti | na virajyanti | na saṃsaranti na parinirvānti na + ete kasya-cit | na + eṣāṃ kaś-cit | na + ete bhagavan dharmā udvijante na saṃkliśyante na vyavadāyante | evam ahaṃ bhagavan jānāmy evam avabudhye | yad apy ahaṃ | bhagavann evaṃ vadāmi | evam ahaṃ jānāmy evam ahaṃ budhyāmi + iti | āyatanānām eṣa vi-kāraḥ | na ca bhagavann āyatanānām evaṃ bhavati | asmākam eṣa vi-kāra iti | yo hy evaṃ jānāti sa na kena-cit sārddhaṃ vivadati | yan na vivadati tac * chramaṇa-dharmam anusarati + iti | tathā dharma-darśanaṃ buddha-darśanaṃ sarva-satva-darśanaṃ sarva-satva-hetu-pratyaya-darśanaṃ śūnyatā-darśanaṃ śūnyatā-darśanam a-darśanaṃ | a-darśanaṃ bhagavan sarva-dharmāṇāṃ darśanaṃ samyag-darśanam iti ||

katham an-adhiṣṭhānā saṃvṛtir yuktā | kathaṃ punar a-yuktā | yathā + a-sati sthāṇau puruṣa-bhrāntiḥ | kasya punaḥ śūnyatā-vādinaḥ parama-arthataḥ sthāṇuḥ siddho yad-āśrayāt puruṣa-bhrāntiḥ syād | a-mūlā eva ca sarva-dharmās tatvato mūla-an-upapatteḥ ||

tathā ca + uktam ārya-vimalakīrti-nirdeśe | a-bhūta-parikalpasya kiṃ mūlaṃ | āha | viparyastā saṃjñā mūlaṃ | āha | viparyastāyāḥ saṃjñāyāḥ kiṃ mūlaṃ | a-pratiṣṭhānaṃ mūlaṃ | āha | a-pratiṣṭhāyāḥ kiṃ mūlaṃ | āha | yan mañjuśrīr a-pratiṣṭhānaṃ na tasya kiñ-cin mūlam iti hy a-pratiṣṭhāna-mūla-pratiṣṭhitāḥ sarva-dharmā iti ||

iyaṃ samāsataḥ prajñā-pāramitā citta-śuddhy-arthinā bhāvayitavyā | bhāvayitvā ca kleśa-ripu-raṇa-kuśalena bhavitavyaṃ | na sva-gṛha-śūreṇa ||

yathā + uktam ārya-dharma-saṃgīti-sūtre | na śūnyatā-vādī loka-dharmaiḥ saṃhriyate * a-niśritatvāt | na sa lābhena saṃhṛṣyāti | a-lābhena na vi-manā bhavati | yaśasā na vismayate * a-yaśasā na saṃkucati | nindayā na + avalīyate | praśaṃsayā na + anunīyate | sukhena na rajyate duṣkhena na virajyate | yo hy evaṃ loka-dharmair na saṃhriyate sa śūnyatāṃ jānītae iti ||

tathā śūnyatā-vādino na kva-cid anurāgo na vi-rāgaḥ | yasmin rajyeta tac * chūnyam eva jānīte | śūnyam eva paśyati | na + asau śūnyatāṃ jānīte yaḥ kva-cid dharme rajyate vā virajyate vā tathā na + asau śūnyatāṃ jānīte yaḥ kena-cit sārddhaṃ vi-grahaṃ vi-vādaṃ vā kuryāc * chūnyam eva jānīte tac * chūnyam eva paśyati + ity ādi ||

etat saṃkṣepāc citta-śodhanam ||

atha + evam api parama-viśuddhir dharma-darśane sati | iha pañca-kaṣāya-saṃkliṣṭasya kalyāṇa-mitra-avasāditasya vā saṃkṣepeṇa tāvat kutra yatnaṃ kṛtvā śīghraṃ citta-śuddhir bhavati | ātma-bahu-māna-para-avajñā-tyāge * anayor mūlam ātma-satva-dṛṣṭiḥ | sā ca + etad-abhyāsāt su-karaṃ prahīyatae iti para-gauravam ātma-avajñā ca + evaṃ bhāvanīyā ||

yadi satvo yadi skandhāḥ kṣamatā sarvathā sthitā | ekasya hi para-ātmatvaṃ viruddhaṃ saṃbhavet kathaṃ ||

vinā + ālambanam apy etad ācaranty eva dehinaḥ | an-ādi-kalyāna-abhyāsāt kim abhyāsasya duṣ-karam ||

evam abhyāsa-vaśyatve tulye kasmāt sukha-udayam | para-gauravam utsṛjya sva-sukhāyān yad iṣyate ||

cintā-maṇir yathā + uktāś ca santi gaurava-hetavaḥ | na tu me gauravāt saukhyam iha + api jana-dur-bhagāt ||

tasmāt satva-antare yad-vad rūkṣa-matsara-māninaḥ | ātma-snehavato vṛttir bhāvayet tad-viparyayam ||

ātmano bahu-māno * ayaṃ stuti-nindā-ādi-sekataḥ | vardhate nāraka-vaśāt sekān naraka-vahni-vat ||

śabdas tāvad a-cittatvān māṃ stauti + iti na saṃbhavaḥ | paraḥ kila mayi prīta ity ayaṃ me mati-bhramaḥ ||

tat-tuṣṭyā + eva mama prītiḥ sāmānye na sadā + astu sā | tat-sukhena na cet kāryaṃ tena tuṣṭena kiṃ mama ||

anyatra mayi vā prītyā kiṃ hi me parakīyayā | na me pareṇa tuṣṭena kāye saukhyam iha + aṇv api ||

evaṃ jñātvā prahātavyā kalpanā nir-vibandhanā | a-kīrti-nindā sat-kārā evaṃ jñeyāś ca niṣ-phalāḥ ||

na dharmo na + āyur ārogyaṃ na balaṃ vandanā-ādibhiḥ | yad-vad utprāsyamānasya vikārair anya-kāyikaiḥ ||

hṛṣṭasya + atha viṣaṇṇasya lābha-a-lābhau sama-udayau | vivarjya niṣ-phalaṃ tasmād bhaveyaṃ śaila-mānasaḥ ||

saṃstava-tyāgāc ca śīghraṃ citta-viśuddhir bhavati | iti ||

tatra + api cintyate | nimitta-udgraha-saṃbhūtā praty-abhijñā punaḥ punaḥ | utpādayaty anu-nayaṃ jāyate pratigho * apy ataḥ ||

pratigha-anunayau yasya tasya pāpam a-vāritam | abhyākhyānāni citrāṇi mātsaryaṃ ca + īrṣyayā saha ||

lābha-ādi-kāmatā nāma ity ādy āvartate bahu | tasmāt sarva-prayatnena saṃstavaṃ praharen muniḥ ||

sādṛśyād anyad apy etad vāri-sroto-vad īkṣyate | tad eva + idam iti bhrāntyā tatve tiṣṭhāmy ato balāt ||

a-vastu ca + etat sādṛśyaṃ duṣkhaṃ ca janayiṣyati | ahaṃ ca + etac ca sarvaṃ ca na cirān na bhaviṣyati | iti ||

ātma-bhāva-pariśuddhiś caturdaśaḥ paricchedaḥ ||

[xv. bhogapuṇyaśuddhi]

bhoga-puṇya-śuddhiḥ pañcadaśaḥ paricchedaḥ ||

śikṣā-samuccayasya + ātma-śuddhy-an-antaraṃ bhoga-śuddhiḥ saṃcaya-a-bhāvāt | pṛthag iha lekhitā | bhoga-śuddhiṃ ca jānīyāt samyag-ājīva-śodhanāt ||

yathā + uktam ārya-ugra-paripṛcchāyām | iha gṛha-pate gṛhī bodhi-satvo dharmeṇa bhogān paryeṣate na + a-dharmeṇa | samena na vi-ṣameṇa | samyag-ājīvo bhavati na vi-ṣama-ājīva iti ||

ārya-ratna-meghe * apy uktaṃ | na bodhi-satvo dāyakaṃ dāna-patiṃ dṛṣṭvā + īryā-patham āracayati | kathaṃ na + īryā-patham āracayati | na śanair mandaṃ mandaṃ kramān utkṣipati na nikṣipati yuga-mātra-prekṣikayā sa-viśvasta-prekṣikayā + an-ābhoga-prekṣikayā | evaṃ kāya-kuhanāṃ na karoti | kathaṃ vāk-kuhanāṃ na karoti | na bodhi-satvo lābha-hetor lābha-nidānaṃ manda-bhāṇī mṛdu-bhāṇī na priya-bhāṇī bhavati | na + anuvartana-vacanāni niścārayati | pe ||

kathaṃ na citta-kuhanāṃ kuroti | bodhi-satvo dāyakena dāna-patinā vā lābhena pravāryamāṇo vā ca + alpa-icchatāṃ darśayati | citte na spṛhām utpādayati | antar-dāha eṣa kula-putra yad vāca-alpa-icchatā cittena lābha-kāmatā | evaṃ hi kula-putra bodhi-satvaḥ kuhana-lapana-lābha-apagato bhavati | pe | na bodhi-satvo dāna-patiṃ vā dṛṣṭvā nimittaṃ karoti | vighāto me cīvareṇa | vighāto me pātreṇa | vighāto me glāna-bhaiṣajyena | na ca taṃ dāyakaṃ dāna-patiṃ vā kiṃ-cit prārthayate | na vācaṃ niścārayati | evaṃ hi bodhi-satvo nimitta-lābha-apagato bhavati | yāvan na bodhi-satvo dāyakaṃ dāna-patiṃ dṛṣṭvā evaṃ vācaṃ niścārayati | amukena + amukena vā me dāna-patinā + amukaṃ vastu pratipāditaṃ tasya ca mayā + amuka upakāraḥ kṛtaḥ | tena me śīlavān ayam iti kṛtvā idaṃ ca + idaṃ ca dattaṃ bahu-śruta iti | alpa-iccha iti kṛtvā | mayā ca tasya kāruṇya-cittam upasthāpya parigṛhītaṃ | pe ||

tatra kāya-kṣatir yad uta lābha-hetor lābha-nidānam ādhāvana-paridhāvanaṃ dauḥśīlya-samudācaraṇaṃ ca | citta-kṣatir yad uta prārthanā | lābhināṃ ca brahma-cāriṇām antike vyāpāda-bahulatā | evaṃ hi bodhi-satvo viṣama-paryeṣṭi-lābha-apagato bhavati | pe ||

iha bodhi-satvo na tulā-kūṭena na māna-kūṭena na visraṃbha-ghātikayā na dhūrtatayā lābham upārjayati | evaṃ hi bodhi-satvo * a-dharma-lābha-apagato bhavati | pe | ye te lābhā staupika-saṃsṛṣṭā vā dhārmika-saṃsṛṣṭā vā sāṃghika-saṃsṛṣṭā vā + a-dattā vā + an-anujñātā vā | tān na pratīcchati na svī-karoti | evaṃ hi bodhi-satvo * a-pariśuddha-lābha-apagato bhavati | yāval labdhā lābhaṃ na mamāyate | na dhanāyate | na saṃnidhiṃ karoti | kāla-anukālaṃ ca śramaṇa-brāhmaṇebhyo dadāti | mātā-pitṛ-mitra-amātya-jñāti-sālohitebhyaḥ kāla-anukālam ātmanā paribhuṅkte paribhuñjānaś ca + a-raktaḥ paribhuṅkte | sv-anadhyavasito na ca + ālabhyamāne lābhe kheda-cittam utpādayati | na paritapyati na ca dāyaka-dāna-patīnām antike * a-prasāda-cittam utpādayati + ity ādi ||

tatra + eṣa + apy asya bodhi-satvasya bhoga-śuddhir ātma-bhāva-śuddhi-vat para-hitāya bhavet ||

yathā + uktam ārya-vimalakīrti-nirdeśe | punar a-paraṃ bhadanta śāriputra ye praviśanti + idaṃ gṛhaṃ teṣāṃ samanantara-praviṣṭānāṃ sarva-kleśā na bādhante * ayaṃ dvitīya āścarya-adbhuto dharmaḥ ||

punar atra + eva + uktaṃ | atha tato bhojanāt sarvāvatī sā parṣat tṛptā bhūtā | na ca tat bhojanaṃ kṣīyate | yaiś ca bodhi-satvaiḥ śrāvakaiś ca śakra-brahma-loka-pālais tad anyaiś ca satvais tad bhojanaṃ bhuktaṃ teṣāṃ tādṛśaṃ sukhaṃ kāye * avakrāntaṃ yādṛśaṃ sarva-sukha-maṇḍitāyāṃ loka-dhātau bodhi-satvānāṃ sukhaṃ | sarva-roma-kūpebhyaś ca teṣāṃ tādṛśo gandhaḥ pravāti | tad yathā + api nāma tasyām eva sarva-gandha-su-gandhāyāṃ loka-dhātau vṛkṣāṇāṃ gandhaḥ ||

punaś ca + uktaṃ | yaiś ca bhadanta + ānanda bhikṣubhir an-avakrānta-niyāmair etad bhojanaṃ bhuktaṃ teṣām eva + avakrānta-niyamānāṃ pariṇaṃsyati | pe | yair an-utpādita-bodhi-cittaiḥ satvaiḥ paribhuktaṃ teṣām utpādita-bodhi-cittānāṃ pariṇaṃsyati | yair utpādita-bodhi-cittair bhuktaṃ teṣāṃ na + a-pratilabdha-kṣāntikānāṃ pariṇaṃsyati + iti vistaraḥ ||

śūnyatā-karuṇā garbha-ceṣṭitāt puṇya-śodhanam ||

uktaṃ hy ārya-gagana-gañja-sūtre | yad uta + ahaṃ-kāra-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | mama-kāra-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | hetu-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | dṛṣṭi-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | nimitta-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | nānātva-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | vipāka-pratikāṅkṣaṇā-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | yathā gaganaṃ sama-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti ||

pe | yathā gaganam a-paryantam evam a-paryantī-kṛtena cittena tad dānaṃ dadāti | yathā gaganaṃ vistīrṇam an-āvaraṇam evaṃ bodhi-pariṇāmitaṃ tad dānaṃ dadāti | yathā gaganam a-rūpi evaṃ sarva-rūpa-a-niśritaṃ tad dānaṃ dadāti | yathā gaganam a-vedayitṛ | evaṃ sarva-vedita-pratiprasrabdhaṃ dānaṃ dadāti | evam a-saṃjñi a-saṃskṛtam a-vijñapti-lakṣaṇam evam a-pratijñānaṃ tad dānaṃ dadāti | yathā gaganaṃ sarva-buddha-kṣetra-spharaṇam evaṃ sarva-satva-maitrī-spharaṇaṃ tad dānaṃ dadāti | pe | yathā gaganaṃ sadā-prakāśam evaṃ citta-prakṛti-viśuddhaṃ tad dānaṃ dada-ti | yathā gaganaṃ sarva-satva-avakāśaṃ evaṃ sarva-satva-upajīvyaṃ tad dānaṃ dadāti | yāvad yathā nirmito nirmitāya dadāti nir-vikalpo * an-ābhogaḥ | citta-mano-vijñāna-vigataḥ sarva-dharma-niḥ-pratikāṅkṣī | evaṃ dvaya-vigamatayā māyā-lakṣaṇa-sva-bhāva-viśuddhaṃ bodhi-satvas tad dānaṃ dadāti | yasya + īdṛśo dāna-parityāgaḥ prajñā-jñānena ca sarva-satva-kleśa-parityāgaḥ | upāya-jñānena ca satva-a-parityāgaḥ | evaṃ tyāga-cittaḥ kula-putra bodhi-satvo gagana-sama-dāno bhavati ||

ārya-akṣayamati-sūtre * apy uktaṃ | na + asti satva-utpīḍanā-dānam | yāvan na + asti yathā-ukte ūna-dānaṃ | yāvan na + asti sarva-satveṣu dakṣiṇīyā-avamanyanā-dānaṃ | pe | na + asti nikranda-dānaṃ yāvan na + asti yācanakeṣu + upatapta-dānaṃ na + asty uccagghana ullāpana-dānaṃ na + asti parāṅ-mukha-dānaṃ na + asty apaviddha-dānaṃ na + asty a-sva-hasta-dānaṃ | pe | na + asty a-kalpika-dānaṃ | na + asty a-kāla-dānaṃ na + asti viṣa-śastra-dānaṃ na + asti satva-viheṭhanā-dānam iti ||

yat tarhy ugra-paripṛcchāyām uktaṃ | dāna-pāramitā-kālo * ayaṃ yasya yena + arthas tasya tat-pradāna-kālaḥ | api tu tathā + ahaṃ kariṣyāmi | madya-pebhya eva madya-pānaṃ dāsyāmi | tāṃs tān smṛti-saṃprajanye samādāpayiṣyāmi + iti ||

madya-pānād api nairāśya-kṛte bodhi-satve pratigho garīyān | satva-saṃgraha-hāniś ca + ato * anya-prasādana-upāya-a-saṃbhave madyaṃ deyam ity abhiprāyaḥ | śastra-ādiṣv api yady anubadha-gurula-ādy-avavicārād dānam āpadyeta | na + eva + āpattir ity ata eva gamyate | sūtreṣu tu sāmānyena pratiṣedha | ity uktā dāna-viśuddhi-dik ||

śīla-viśuddhir ārya-gagana-gañja-sūtre eva + abhihitā | a-virahita-bodhi-cittatā citta-viśuddhyai apagata-śrāvaka-praty-eka-buddha-cittatā prāmāṇika-viśuddhyai ity ādi ||

punar a-parā śīla-viśuddhiḥ | śuddhaṃ gaganaṃ śuddhaṃ tac-chīlaṃ |vi-malaṃ gaganaṃ vi-malaṃ tac-chīlaṃ | śāntaṃ gaganaṃ śāntaṃ tac-chīlaṃ | an-unnataṃ gaganam an-unnataṃ tac-chīlaṃ | anunītaṃ gaganam anunītaṃ tac-chīlam | yāvad a-chedya-a-bhedyaṃ gaganam a-chedya-a-bhedyaṃ tac-chīlam ity ādi ||

a-pratihataṃ gaganaṃ sarva-satva-a-pratigha-cittasya kṣānti-pariśuddhiḥ | sama-prayogaṃ gaganaṃ sarva-satva-sama-cittasya kṣānti-pariśuddhir ity ādi ||

tad yathā + api syān mahā-śāla-vanaṃ | tasmin kaś-cid eva + āgatya śālaṃ chindyāt | tatra teṣām avaśiṣṭānāṃ na + evaṃ bhavati | eṣa chinno vayam a-cchinnā iti | na teṣām anunayo na pratighaḥ | na kalpo na vikalpo na parikalpaḥ ||

yā + evaṃ kṣāntir iyaṃ bodhi-satvasya paramā gagana-samā kṣāntir | iti ||

ārya-ratna-cūḍa-sūtre vistaram uktvā āha | idam ucyate vīryaṃ | tasya kāya-pariśuddhiḥ | yat kāyasya pratibhāsa-pratibimba-jñānaṃ vāco * an-abhilāpya-jñānaṃ | cittasya + aty-anta-upaśama-jñānaṃ | tathā maitrī-saṃnāha-saṃnaddho mahā-karuṇā-adhiṣṭhāna-pratiṣṭhitaḥ | sarva-ākāra-vara-upetaṃ śūnyatā-ākāra-abhinirhṛtaṃ dhyānaṃ dhyāyati | tatra katamā sarva-ākāra-vara-upetā śūnyatā | yā na dāna-vi-kalā | yāvan na + upāya-vi-kalā | na mahā-maitrī-muditā-upekṣā-vi-kalā | na satya-jñāna-avatāra-vi-kalā | na bodhi-citta-satva-apekṣā-vi-kalā | na + āśaya-adhyāśaya-prayoga-vi-kalā | na dāna-priya-vadyatā + artha-kriyā samāna-arthatā-vi-kalā | na smṛti-saṃprajanya-vi-kalā | na smṛty-upasthāna-samyak-prahāṇa-rddhi-pāda-indriya-bala-bodhy-aṅga-aṣṭa-aṅga-mārga-vi-kalā na śamatha-vipaśyanā-vi-kalā | pe | upaśāntā ca sva-bhāvena | an-upaśāntā ca karma-kleśeṣu | upekṣikā ca sarva-dharmāṇāṃ | avekṣikā ca buddha-dharmāṇāṃ | jahā ca sva-lakṣaṇena | vikrāntā ca + adhiṣṭhāna-kāryatayā | a-vyāpṛtā ca sva-rasena | sadā vyāpṛtā ca buddha-kāryeṣu | śītī-bhūtā ca + upaśamena | sadā + ujjvalitā ca satva-paripāke | iyam ucyate sarva-ākāra-vara-upetā śūnyatā ||

yāvad iyaṃ kula-putra dhyāna-pāramitā caryā-pariśuddhir iti ||

etena prajñā-pariśuddhir veditavyā | evaṃ sarva-puṇyeṣv iti ||

tathā + ārya-vimalakīrti-nirdeśe * apy uktaṃ |sad-dharma-cakra-pravartana-mahā-parinirvāṇa-saṃdarśana-go-caraś ca bodhi-satva-caryā + a-tyajana-go-caraś ca + ayam api bodhi-satvasya go-cara | iti ||

bhoga-puṇya-śuddhiḥ pañcadaśaḥ paricchedaḥ ||

[xvi. bhadracaryāvidhiḥ]

bhadra-caryā-vidhiḥ ṣoḍaśaḥ paricchedaḥ ||

idānīṃ trayāṇām api vṛddhir vācyā ||

kim arthaṃ | grahītāraḥ su-bahavaḥ sv-alpaṃ ca + idam anena kiṃ | na ca + ati-tṛpti-janakaṃ vardhanīyam idaṃ tataḥ ||

ati-tṛpti buddhatvaṃ | tan na śrāvaka-sādhāraṇena śuddhi-mātreṇa satvānāṃ janyatae ity arthaḥ | ātma-bhāvasya kā vṛddhir bala-an-ālasya vardhanaṃ ||

tatra + ārya-ratna-meghe balam uktaṃ |na sa satvaḥ satva-nikāye saṃvidyate yo bodhi-satvasya balena balaṃ mardayed ity ādi ||

tasya kathaṃ vardhanam | yad uktam ārya-tathā-gata-guhya-sūtre ārya-vajrapāṇer bala-darśana-vismita-ajātaśatru-pṛṣṭena bhagavatā | daśabhir mahā-rāja dharmaiḥ samanvāgato bodhi-satva evaṃ-rūpāṃ balavattāṃ pratilabhate |katamair daśabhiḥ | iha mahā-rāja bodhi-satvaḥ kāyaṃ jīvitaṃ ca parityajati | na ca punaḥ sad-dharmaṃ parityajati | sarva-satvānāṃ ca + avanamati na ca punar mānaṃ bṛṃhayati | dur-balānāṃ ca satvānāṃ kṣamate | na pratighaṃ karoti | jighatsitānāṃ ca satvānām agraṃ vara-bhojanaṃ dadāti | bhītānāṃ ca satvānām a-bhayaṃ dadāti | glānānāṃ ca satvānāṃ bhūta-cikitsāyai utsuko bhavati | daridrāṃś ca satvān bhogaiḥ saṃtarpayati | tathā-gata-caitye ca su-dhā-piṇḍa-lepanaṃ karoti | ānanda-vacanaṃ satvānāṃ śrāvayati | daridra-duṣkhitānāṃ ca satvānāṃ bhoga-saṃvibhāgaṃ karoti | śrānta-klāntānāṃ ca satvānāṃ bhāraṃ vahati | ebhir mahā-rāja daśabhir iti ||

an-ālasya-vardhanaṃ katamat | yad vīrya-vardhanaṃ | yathā + uktaṃ sāgaramati-sūtre | ārabdha-vīryeṇa sāgaramate bodhi-satvena bhavitavyaṃ sadā dṛḍha-parākrameṇa | tīvra-cchandena bodhi-satvena bhavitavyam a-nikṣipta-dhureṇa | ārabdha-vīryāṇāṃ hi sāgaramate bodhi-satvānāṃ na dur-labhā bhavaty an-uttarā samyak-saṃbodhiḥ | tat kasya hetoḥ | yatra sāgaramate vīryaṃ tatra bodhiḥ | kusīdānāṃ punaḥ su-dūra-vidūre bodhiḥ | na + asti kusīdasya dānaṃ yāvan na + asti prajñā na + asti kusīdasya para-artha iti ||

candra-pradīpa-sūtre * apy āha | utpalaṃ vāri-madhye vā so * anupūrveṇa vardhatae |ity ādi ||

iyaṃ saṃkṣepād ātma-bhāva-vṛddhiḥ ||

śūnyatā karuṇā-garbhād dānād bhogasya vardhanaṃ ||

yathā + uktaṃ vajra-cchedikāyāṃ | yo bodhi-satvo * a-pratiṣṭhito dānaṃ dadāti | tasya puṇya-skandhasya na su-karaṃ pramāṇam udgrahītum iti ||

mahatyām api prajñā-pāramitāyām uktaṃ | punar a-paraṃ śāriputra bodhi-satvena mahā-satvena + alpam api dānaṃ dadatā sarva-satveṣu sarva-ākāra-jñatāyām upāya-kauśalya-pariṇāmanatāyām a-prameyam a-saṃkhyeyaṃ kartu-kāmena prajñā-pāramitāyāṃ śikṣitavyam | tathā sarva-satvānāṃ mano-rathān paripūrayitu-kāmena | yāvaj jāta-rūpa-rajata-udyāna-rājya-ādibhir upakaraṇaiḥ prajñā-pāramitāyāṃ śikṣitavyam iti ||

vinā ca karuṇayā na bodhi-satvānāṃ kiṃ-cic ceṣṭitam iti vakṣyāmaḥ | iti saṃkṣepād bhoga-vṛddhiḥ ||

puṇya-vṛddhiḥ sarva-vṛddhīnāṃ mūlam iti tad-arthaṃ parikara-bandha ucyate ||

kṛtvā + ādāv eva yatnena vyavasāya-āśāyau dṛḍhau | karuṇāṃ ca puras-kṛtya yateta śubha-vṛddhaye ||

citta-śuddhi-kāla-bhāvitānāṃ vyavasāya-ādīnāṃ prayoga-ārambhe punar āmukhī-karaṇena dṛḍhatā + a-pādana-arthaḥ ślokaḥ | kṛtvā + ity ādi-pūrvaka eva ||

āsanna-yuddha-kālānāṃ astra-kauśalya-ādara-vat prayoga-sama-kālaṃ dṛḍhī-kariṣyāmi + iti śaithilya-nivāraṇa-artham ādi-grahaṇam | tatra kathaṃ vyavasāyaṃ dṛḍhī-karoti ||

yathā + ārya-sudhana ārya-maitreyam upasaṃprakrāntaḥ samyak-caryā-niḥ-samarthaḥ | pūrva-anta-koṭī-gata-kāya-praṇāmaḥ kāya-samanvāhāreṇa kāya-balaṃ dṛḍhī-kurvāṇaḥ | pūrva-anta-koṭī-gata-kāya citta-pariśuddhi-niṣ-kāraṇa-sāṃsārika-citta-pracāra-samanvāhāreṇa citta-manasi-kāraṃ nigṛhṇan | pūrva-anta-koṭy--a-sat-karma-laukika-kārya-prayukta-niṣ-prayojana-parisyanda-samanvāhāreṇa praty-utpanna-prayojana-mahā-sāmarthyaṃ vicintayan | pūrva-anta-a-bhūta-parikalpa-samutthita-vitatha-saṃkalpa-saṃdarśita-manasi-kāra-samanvāhāreṇa sarva-bodhi-satva-caryā-samyak-saṃkalpa-abhisaṃskāra-balaṃ samutthāpayan | atīta-ātma-bhāva-artha-prayoga-ārambha-viṣamatā-samanvāhāreṇa sarva-satva-ārambha-vaiśeṣikatayā + adhyāśaya-balaṃ dṛḍhī-kurvāṇaḥ | atīta-kāya-samudācāra-nir-āsvādatā-samanvāhāreṇa | sarva-buddha-dharma-pratilābha-prayoga-mahā-āśvāsa-pratilābha-indriya-vegān vivardhayamāno * atīta-adhva-viparyāsa-prayukta-mithyā-āśaya-prayoga-samanvāhṝeṇa | praty-utpanna-adhva-samyag-darśana-a-viparyāsa-saṃprayuktena bodhi-satva-praṇidhāna-samādānena saṃtatiṃ pariśodhayan | pūrva-anta-gata-āyoga-vīrya-ārambha-kārya-a-pariniṣpanna-ārya-samādāna-samanvāhāreṇa [doubtful] | praty-utpanna-buddha-dharma-samudāgama-pratyupasthānena mahā-vīrya-ārambha-vikrameṇa kāya-citta-saṃpragrahaṃ saṃjanayamānaḥ | pūrva-anta-koṭī-pañca-gaty-apāya-nikṣipta-ātma-para-nir-upakaraṇa-ākhya-nir-upajīvya-samucchraya-parigraha-samanvāhāreṇa |

sarva-buddha-dharma-utthāpaka-sarva-jagad-upajīvya-sarva-kalyāṇa-mitra-ārāgaṇa-samarthya-ātma-bhāva-parigrahaṇatayā vipula-prīti-prāmodya-vegān vivardhayamānaḥ praty-utpanna-janma-abhinirvṛttaṃ jarā-vyādhi-maraṇa-śoka-ākara-bhūtaṃ saṃyoga-viyoga-nidhāna-bhūtaṃ samucchrayaṃ | apara-anta-kalpa-koṭī-gata-bodhi-satva-caryā-ācaraṇa-prayuktasya satva-paripācana-buddha-dharma-parigraha-prayuktasya tathā-gata-saṃdarśana-sarva-buddha-kṣetra-anucaraṇa-sarva-dharma-bhāṇaka-upasthāna-sarva-tathā-gata-śāsana-samanvāharaṇa-prayuktasya sarva-dharma-paryeṣṭi-sahāya-bhūtasya sarva-kalyāṇa-mitra-darśana-sarva-buddha-dharma-samudānayana-prayuktasya bodhi-satva-praṇidhi-jñāna-śarīrasya hetu-pratyaya-bhūtam avalokya-a-cintya-kuśala-mūla-indriya-vegān viva rdhayamāna iti | ārya-akṣayamati-nirdeśe mahā-yāna-sūtre * apy uktaṃ | eko bodhi-satvo * a-dvitīyo * a-sahāyo * an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau saṃnāhaṃ saṃnahyati | sa vīrya-bala-parigṛhītena + adhyāśayena + a-para-avakāśa-a-svayaṃ-kārī | sva-bala-bala-udgataḥ | sa evaṃ dṛḍha-saṃnāhaḥ saṃnaddho | yat kiñ-cit sarva-satvānāṃ pariprāpayitavyaṃ bhaviṣyati tad ahaṃ pariprāpayiṣyāmi | yat sarva-āryāḥ sarva-nava-yāna-saṃprasthitā bodhi-satvā na pariprāpayiṣyanti tad ahaṃ pariprāpayiṣyāmi | na mama dānaṃ sahāyakaṃ |ahaṃ punar dānasya sahāyaḥ | na mama śīla-kṣānti-vīrya-dhyāna-prajñāḥ sahāyikāḥ | ahaṃ punaḥ śīla-kṣānti-vīrya-dhyāna-prajñānāṃ sahāyo | na + ahaṃ pāramitābhir upasthātavyo mayā punaḥ pāramitā upasthātavyāḥ | evaṃ saṃgraha-vastuṣu

sarva-kuśala-mūleṣu caleyam | yāvad ekākinā mayā + a-dvitīyena + a-sahāyena vajra-maye mahī-maṇḍale sthitena sa-balaṃ sa-vāhanaṃ māraṃ dharṣayitvā eka-citta-kṣaṇa-sama-āyuktayā prajñayā + an-uttarā samyak-saṃbodhir abhisaṃboddhavyā + iti ||

ārya-vajra-dhvaja-sūtre * apy āha | tad yathā + api nāma sūryo deva-putra udayamāno na tiṣṭhati | jāty-andha-doṣeṇa | na tiṣṭhati gandharva-nagara-doṣeṇa | na tiṣṭhati catur-dvīpa-loka-dhātu-bhūmi-rajo-doṣeṇa | na tiṣṭhati rāhv-asura-indra-doṣeṇa | na tiṣṭhati dhūma-maṇḍala-doṣeṇa | na tiṣṭhati jambū-dvīpa-kleśa-doṣeṇa | na tiṣṭhati nānā-chāyā-doṣeṇa | na tiṣṭhati vi-ṣama-parvata-doṣeṇa | evam eva bodhi-satvo mahā-satvaḥ smṛti-saṃprajanya-vipula-gambhīra-cetā a-dīna-satvo guṇa-caryā-jñāna-caryā-avasānaṃ yāvan na vivartate satva-drauhilya-doṣaiḥ | na vipravasati kuśala-mūla-pariṇāmaiḥ | satva-dṛṣṭi-kāluṣya-doṣair na vivartate | satva-kṣobha-cetobhir na dūrī-bhavati | satva-vinaṣṭa-saṃtatyā bodhi-saṃnāhaṃ na viṣkambhayati | sarva-jagat-paritrāṇa-praṇidhānasya satva-kali-kaluṣair na sraṃsanāṃ karoti yāvad bāla-jana-samavadhānena | na nirvidyate para-satva-doṣaiś ca | tat kasya hetoḥ | an-āvaraṇa-maṇḍalam etad udayati | yad uta sarva-jagad-viśuddhi-vinayāya | pe ||

yaś ca teṣāṃ sarva-satvānāṃ duṣkha-skandho vividhaṃ ca + āvaraṇīyaṃ karma samutthitaṃ yena te āvaraṇīyena karmaṇā buddhān na paśyanti | dharmaṃ na śṛṇvanti | saṃghaṃ na jānanti | tad ahaṃ teṣāṃ tri-vidham āvaraṇīyaṃ karma + upacitaṃ duṣkha-skandhena svakena śarīreṇa + upādadāmi tāsu tāsu naraka-upapattiṣv apāya-bhūmiṣu saṃvāseṣu ca | te ca sarva-satvās tataś cyavantāṃ | ahaṃ ca duṣkha-upādānam upādadāmi vyavasyāmy utsahe | na nivarte na palāyāmi na + uttrasyāmi na saṃtrasyāmi na bibhemi na pratyudāvarte na viṣīdāmi | tat kasya hetoḥ | a-vaśyaṃ nirvāhayitavyo mayā sarva-satvānāṃ bhāro | na + eṣa mama kāma-kāraḥ | sarva-satva-uttāraṇa-praṇidhānaṃ mama | mayā sarva-satvāḥ parimocayitavyā | mayā sarva-jagat samuttārayitavyaṃ | jāti-kāntārāj jarā-kāntārād vyādhi-kāntārāc cyuty-upapati-kāntārāt sarva-āpatti-kāntārāt sarva-apāya-kāntārāt sarva-saṃsāra-kāntārāt sarva-dṛṣṭi-gahana-kāntārāt kuśala-dharma-praṇāśa-kāntārād a-jñāna-samutthita-kāntārāt tad ete mayā sarva-satvāḥ sarva-kāntārebhyaḥ parimocayitavyāḥ | tṛṣṇā-jāla-saktā a-vidyā-nivaraṇa-āvṛtā bhava-tṛṣṇā-saṃprayuktāḥ praṇāśa-paryavasānā duṣkha-pañjara-prakṣiptāś cāraka-saṃniśritā | a-budhāḥ pratijñā-viruddhāḥ saṃśaya-bhūtāḥ sadā vi-matayo * a-kṣema-darśinaḥ | a-niḥ-śaraṇa-kuśalā bhava-arṇave āvarta-maṇḍala-eka-caraṇāḥ | pe ||

sarva-satvānām an-uttara-jñāna-rājya-pratiṣṭhāpana-artham ahaṃ carāmi | na + ahaṃ kevalam ātma-parimocana-abhiyuktaḥ | sarva-satvā hy ete mayā sarva-jñatā-citta-plavena saṃsāra-dur-gād * dhartavyā | mahā-prapātād abhyutkṣeptavyāḥ | sarva-upadravebhyaḥ parimocayitavyāḥ | saṃsāra-srotasaḥ pratārayitavyā ātmanā mayā sarva-satva-duṣkha-skandho * adhyavasitaḥ | yāvad utsahe * ahaṃ sarva-apāyeṣu sarva-loka-dhātu-paryāpanneṣu sarva-duṣkha-vāsam anubhavitum | na ca mayā sarva-satvāḥ kuśala-mūlair vañcitavyāḥ | vyavasyāmy aham eka-ekasminn apāye * apara-anta-koṭī-gatān kalpān saṃvasayituṃ | yathā ca eka-apāye tathā sarva-apāya-nir-avaśeṣa-sarva-loka-dhātu-paryāpanneṣu sarva-satva-parimocana-nidānaṃ |tat kasya hetoḥ | varaṃ khalu punar aham eko duṣkhitaḥ syāṃ na ca + ime sarva-satvāḥ apāya-bhūmi-prapatitāḥ | mayā tatra + ātmā bandhako dātavyaḥ | sarva-jagac ca niḥ-kretavyaṃ naraka-tiryag-yoni-yama-loka-kāntārād ahaṃ ca sarva-satvānām arthāya sarva-duṣkha-vedanā-skandham anena svakena śarīreṇa + anubhaveyam | sarva-satva-nidānam ahaṃ ca sarva-satvānāṃ prātibhāvyam utsahe satya-vādī pratyayito * a-visaṃvādakaḥ | na ca mayā sarva-satvāḥ parityaktāḥ | tat kasya hetoḥ | sarva-satva-ārambaṇo mama sarva-jñatā-citta-utpāda utpanno yad uta sarva-jagat-parimocanāya | na ca + ahaṃ rati-kāmatayā + an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau saṃprasthito na + api pañca-kāma-guṇa-raty-anubhavanāya na + api kāma-viṣaya-niṣevaṇāya | na ca + aham anyo-nya-kāma-dhātu-paryāpanna-rati-vyūha-samudānayanāya carāmi

bodhi-satva-caryāṃ | tat kasya hetoḥ | a-ratayo hy eṣā sarva-loka-ratayaḥ |māra-viṣaya eṣa yad uta kāma-viṣaya-niṣevaṇaṃ | dur-buddhi-sevito hy eṣa mārgaḥ |sarva-buddhi-vivarṇito hy ayam upadeśaḥ yad uta kāma-niṣevaṇaṃ |ataś ca + eṣa sarva-duṣkha-skandhasya + utpāda eva niṣevaṇaṃ ata eva ca naraka-tiryag-yoni-yama-lokānām utpādaḥ | kalaha-bhaṇḍana-vivāda-kṣobhāś ca satvānām ata eva prādur-bhavanti | ete ca satvāḥ kāmān niṣevamāṇāḥ buddhānāṃ bhagavatāṃ sakāśād dūrī-bhavanti | svarga-upapatter apy ete kāmā antarāyāya saṃvartante | kiṃ punar an-uttarasya jñāna-rājasya sarva-satva-yoga-kṣemasya | so * aham evam a-pramāṇa-doṣān kāmānāṃ paśyan parīttān ādīptāṃs tasmād aham etan nidānam a-caraṇatāyāṃ pratipatsye || pe ||

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.