Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 4/5

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Bodhicaryāvatārapañjikā

Tác giả
Prajñākaramati
Thông tin
GRETIL — P.L. Vaidya: Bodhicaryāvatāra of Śāntideva with the Commentary Pañjika of Prajñākaramati. Darbhanga : Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12).CC BY-NC-SA 4.0

tathāhi- saṃkleśo vyavadānaṃ ca heyopādeyatayā dvayamidaṃ yathāvat pratipattavyam / tatra rāgādimalāvṛtaṃ cittaṃ saṃkliṣṭamityucyate / te ca abhūtasamāropabalotpannatvādāgantukāścittāśritāḥ pravartante / tatprabhūtakarmajanmaparaṃparopanibandhaḥ saṃsāraḥ prajāyate / tadeva cittaṃ paramārthataḥ prakṛtiprabhāsvaramanāgantukamabhūtaparikalpasamutthagrāhyagrāhakādidvayasamāropābhiniveśavāsanāśūnyamadvayasvabhāvamāgantukadoṣavinirmuktamāśrayaparāvṛttervyavadānamityucyate / tadevaṃ (bcp 195) saṃkleśavyavadānayorvastusamudbhūtacittamantareṇa vyavasthāpanaṃ na ghaṭate iti manyante, saṃsāranirvāṇayościttadharmatvāt / cittameva saṃkliśyate, cittameva vyavadāyate iti vacanāt / tadeva paramataṃ nirūpayati-vastveva vastusadbhūtacittameva āśrayaḥ asyeti vastvāśrayaḥ / cet yadi saṃsāro vyavasthāpyate, tadā saṃsāro 'nyathā bhavet, cittādanyaḥ syāt, vastuno 'nyatve avastu syāt, cittasyaiva ca vastutvāt / kathamiva? ākāśavat gaganamiva / ya eṣa cittāśrayaḥ saṃsāro 'bhidhīyate, sa kiṃ vastu avastu vā? vastvapi cittaṃ tadanyadvā? tatra yadi vastu cittameva, tadā na cittādanyaḥ saṃsārastadāśryaḥ, cittameva saḥ / cittaṃ ca prakṛtiprabhāsvaratayā vyavadānasvabhāvatvānna praheyam / atha cittādanyaḥ, tadā cittavyatiriktasya anyasyābhyupagamāt siddhāntakṣatiḥ / atha avastu, tadā saṃsāro nāma na kiṃcidasti, kharaviṣāṇavat / ata evāha ākāśavat iti / yathā ākāśaṃ prajñaptisanmātramasat, na kvacidarthakriyāyāṃ samartham, tathā saṃsāro bhavataḥ syāt / athavā / ākāśavaditi

niḥsvabhāvatvādasmatsiddhāntānupraveśaḥ //

syādetat- yadi nāma avastu, tathāpi vastusadbhūtacittasamāśritatvāt tasya arthakriyāsāmarthyaṃ bhaviṣyatītyāha vastvāśrayeṇetyādi-

vastvāśrayeṇābhāvasya kriyāvattvaṃ kathaṃ bhavet /

na asadrūpasya kaścidāśrayo bhavitumarhati, āśrayāśrayibhāvasya kāryakāraṇarūpatvāt / na ca abhāvaḥ kasyacit kāryam, anirvartyaviśeṣatvāt / bhavatu nāma, tathāpi vastvāśrayeṇa vastusadbhūtacittasamāśrayeṇa abhāvasya asadātmakasya kriyāvattvam, arthakriyākāritvaṃ kathaṃ bhavet? na kadācidapi yujyate ityarthaḥ / anyathā tasya bhāvasvabhāvatā syāt / śaktirhi bhāvalakṣaṇam / sarvaśaktiviraho 'bhāvalakṣaṇamiti vacanāt / kimidānīmiti vicāryamāṇamupasthitaṃ bhavata ityāha asatsahāyamityādi- asatsahāyamekaṃ hi cittamāpadyate tava // bca_9.29 // asannevaḥ abhāvaḥ sahāyo 'syeti asatsahāyam / hiravadhāraṇe / ekamadvitīyameva cittamāpadyate tava cittaikaparamārthavādinaḥ //

nanu uktameva- grāhyagrāhakādyākāravinirmuktamadvayalakṣaṇaṃ cittam, iti cittaikatāpratipādane na kiṃcidaniṣṭamasmākam / tadayuktam / saṃkleśasyāpi praheyatayā vastutvamuktam / tat kathaṃ cittamevaikaṃ vastu? astu nāma, tathāpi na bādhakānmuktirityāha grāhyamuktamityādi-

grāhyamuktaṃ yadā cittaṃ tadā sarve tathāgatāḥ /

grāhyamityupalakṣaṇam / grāhakādimuktamapi veditavyam / athavā grāhyādhīnaṃ grāhakatvamiti tadabhāvād grāhakābhāvaḥ / grāhakābhāve ca tadupakalpitasya abhilāpyasyābhāvāt abhilāpasyābhāva ityupadarśayituṃ grāhyamuktamityuktam / grāhyādyākāraviviktamadvayasvabhāvaṃ yadā sarvasya jagataścittam, tadā tasya cittasya sarvasattvasaṃtānāntargatatvāt sarvasaṃsāriṇaḥ sattvāḥ (bcp 196) tathāgatā buddhā bhagavantaḥ prāpnuvanti / na kaścit pṛthagjanaḥ syāt / tataśca saṃkleśaprahāṇāryamārgabhāvanāvaiyarthyaprasaṅgaḥ / na caivam / tasmāt satyapi grāhyagrāhakavaidhurye bhāvābhiniveśasya tadavasthatvānna sarvathā saṃkleśaprahāṇamityabhisaṃdhāyāha evaṃ cetyādi- evaṃ ca ko guṇo labdhaścittamātre 'pi kalpite // bca_9.30 // evaṃ ceti nipātasamudāyaḥ evaṃ satītyasminnarthe / apyarthe cakāraḥ / evamapi svīkṛte ko guṇo labdhaḥ? naiva kaścit / cittamātre 'pi vijñaptimātratāyāmapi kalpitāyāṃ kalpanayā samāropite, advayatattvaparijñānānvaye 'pi sarvasattvasaṃtāne rāgādīnāṃ paryavasthānāt //

nanu etatsamānaṃ niḥsvabhāvavādino bhavato 'pīti samānadūṣaṇatāmāpādayannāha māyopamatve 'pītyādi-

māyopamatve 'pi jñāte kathaṃ kleśo nivartate / māyopamatve māyāsvabhāvatve 'pi jagato jñāte kathaṃ kleśo nivartate, kathaṃ rāgādigaṇaḥ prahīyate iti pṛcchati / kimatra prahāṇānupapattikāraṇaṃ yat pṛcchasītyāha yadā māyetyādi- yadā māyāstriyāṃ rāgastatkarturapi jāyate // bca_9.31 // idamatra prahāṇānupapattibījaṃ dṛśyate- yadā māyāstriyāṃ māyākāravinirmitāyāmabalāyāṃ rāgaḥ saṃraktacittatā jāyate utpadyate / kasya jāyate? tatkarturapi / na kevalaṃ yadvayāmohanāya sā vinirmitā, teṣāmeva jāyate, kiṃ tu tasyā māyāstriyāḥ kartuḥ nirmāturapi jāyate iti apiśabdārthaḥ / yadā hi paracittavibhramasaṃpādanārthaṃ mantrauṣadhisāmarthyavinirmitāṃ sarvāṅgapratyaṅgāvayavalakṣaṇaparipūrṇāmabhinavayauvanaśobhāsaṃpatsamāpannāṃ prasannamanoharavarṇāṃ lāvaṇyātiśayaśālinīm atīva tadākāranirmāṇapravīṇaḥ kaścinmāyākāro janapadakalyāṇīṃ striyamupadarśayati, tadā na tāvat tadanye tāmabhisamīkṣya manmathaśaraprahārāntaravyathitacetaso jāyante, api tu yo 'pi sa tasyāḥ kamanīyakāntisaṃpadaḥ kāmakalākauśalotkaṇṭhitamūrterabhinirmātā, mayā svayameva caiṣā viraciteti tatsvabhāvavicakṣaṇaḥ, so 'pi kāmakalayā paramadaśāmāsādayan na kathaṃcidapi cetaḥ saṃdhārayitumalam, tat kathaṃ māyopamatve 'pi niścite saṃsārasaṃtaticchedaḥ syāt?

etat parijihīrṣannāha aprahīṇā hi tadityādi-

aprahīṇā hi tatkarturjñeyasaṃkleśavāsanā / taddṛṣṭikāle tasyāto durbalā śūnyavāsanā // bca_9.32 //

hiryasmādarthe / naitaddūṣaṇamasmākamāsajjate / yasmādaprahīṇā anivṛttā / tatkartuḥ māyāstrīnirmātuḥ / kimaprahīṇā? jñeyasaṃkleśavāsanā jñeyasaṃkleśaḥ sasvabhāvatāsamāropādāsaṅgādiḥ, vastutāsamāropo vā / jñeyāvaraṇaṃ yāvat / tasya vāsanā anādisaṃsārajanmaparaṃparābhyastamithyāvikalpajanitatadvījabhūtacittasaṃtatisaṃskārādhānam, tasyā aprahīṇatvāt / nanu etat (bcp 197) samānaṃ vijñānavādino 'pi pratividhānam / tasyāpi advayatattvasya sattve 'pi āgantukasaṃkleśavāsanāyā aprahīṇatvāt na sarve tathāgatā bhavanti / naitat samānam / yasmādabhāvātmāno malāḥ kāryakalāvikalā nāvaraṇaṃ bhavitumarhanti, ityuktameva / asmākaṃ tu niḥsvabhāvameva janyaṃ janakaṃ ceti na samānam / sā yasmādaprahīṇā, ato 'smāt kāraṇāt / taddṛṣṭikāle, tasyā jñeyasasvabhāvatāyā dṛṣṭiḥ upalabdhiḥ, tasyāḥ kāle / tasyā vā māyāstriyā dṛṣṭikāle upalambhakāle / tasyeti aprahīṇasaṃkleśavāsanasya draṣṭuḥ / durbalā śūnyavāsaneti śūnyasya śūnyatattvasya śūnyatāyā veti vigrahaḥ / chandonurodhād bhāvapratyayasya lopaṃ kṛtvā śūnyeti nirdeśaḥ / vāsanā saṃskārādhānam, sa durbalā sāmarthyavikalā, āropitasya darśanāt / atastadā bhāvavāsanā balavatī //

kathaṃ tarhi sā nivartate ityāha śūnyatetyādi-

śūnyatāvāsanādhānāddhīyate bhāvavāsanā /

śūnyatāyā māyāsvabhāvaniḥsvabhāvatāyā vāsanā tasya ādhānam āvedhaḥ / abhyāsena dṛḍhīkaraṇamiti yāvat / tasmādvirūddhapratyayāt hīyate nivartate / vahnisaṃnidhānācchītasparśavat / kim? bhāvavāsanā anavarāgrasaṃsārābhyastavastusadrāhādhyavasānavāsanā / tasyā bhūtārthatvāt, vastunijasvabhāvatvācca / itarasyā alīkatvāt āgantukatvācca / nanu bhāvābhiniveśo vā śūnyatābhiniveśo vā iti nābhiniveśaṃ prati kaścidviśeṣaḥ, tasyāpi kalpanāsvabhāvānatikramāt / yadāha-

śūnyatā sarvadṛṣṭīnāṃ proktā niḥsaraṇaṃ budhaiḥ / yeṣāṃ tu śūnyatā dṛṣṭistānasādhyān babhāṣire // iti / [ma. śā.-13.8] etat parihartumāha kiṃcinnāstītyādi- kiṃcinnāstīti cābhyāsātsāpi paścātprahīyate // bca_9.33 // kiṃciditi bhāvo vā śūnyatā vā / nāsti na vidyate / caśabdaḥ pūrvāpekṣayā samuccaye / ityevaṃ cābhyāsāt bhāvavāsanāprahāṇasya paścāt sāpi śūnyavāsanāpi prahīyate nivartate / ayamabhiprāyaḥ- śūnyatāvedho hi bhāvābhiniveśasya pratipakṣatvāt prahāṇopāyabhūtaḥ / adhigate ca upeye paścāt kolopamatvāt upāyasyāpi prahāṇamanuṣṭhīyate / etadevāha-

sarvasaṃkalpahānāya śūnyatāmṛtadeśanā / yaśca (yasya) tasyāmapi grāhastvayāsāvavasāditaḥ // iti // [catuḥ-2.21] syādetat- yadi nāma kiṃcinnāstīti manasikārābhyāsād bhavati śūnyatāvāsanāyāḥ prahāṇam, tathāpi tadabhyāsāt punarabhāvakalpanā pravartamānā nivartayitumaśakyā / tataśca gaṇḍapraveśe 'kṣitārānirgamo jāta iti tadavasthaṃ tava dauṣṭhayam, ityatrāha yadā na labhyate ityādi-

yadā na labhyate bhāvo yo nāstīti prakalpyate / tadā nirāśrayo 'bhāvaḥ kathaṃ tiṣṭhenmateḥ puraḥ // bca_9.34 //

iyamapi [abhāvakalpanā] vicāreṇa nāvatiṣṭhate iti / yo bhāvo nāstīti prakalpyate, yasya bhāvasya pratiṣedhaḥ kriyate, sa yadi vicāryamāṇo niḥsvabhāvatayā na labhyate na prāpyate taimirikopalabdhakeśastabakavat / tadā nirāśraya iti / yasyāsau parikalpito bhāvaḥ, tasya saṃbandhino 'bhāvāt nirālambaḥ abhāvaḥ kalpanāvidarśitamūrtiḥ kathaṃ tiṣṭhenmateḥ puraḥ, kathamasau vicāreṇa buddheragrataḥ pratibhāsate? svayameva bhāvaniḥsvabhāvatāyāṃ nivartate //

athavā anyathāvatāryate- bhavatu nāma śūnyatābalādhānād bhāvavāsanāvinivṛttiḥ / tatpratiṣedhābhāvādabhāvābhiniveśastu kena vāryate ityata āha- yadā na labhyate ityādi / anyat sarvaṃ pūrvavat //

ayamatra samudāyārthaḥ- sarvadharmaśūnyatā hi bhāvābhiniveśaprahāṇāya upādīyate / sāpi śūnyatā śūnyatābhimukhīkaraṇāt paścāt prahīyate / yāpi ca kathaṃcid bhāvakalpanā jāyate, sāpi samanantaravicāreṇa nivartate / ata eva etatsamastakalpanājālavinivartanāya bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vistareṇa adhyātmaśūnyatādayo 'ṣṭādaśa śūnyatāḥ proktāḥ / na ca śūnyatā bhāvād vyatiriktā, bhāvasyaiva tatsvabhāvatvāt / anyathā śūnyatāyā bhāvād vyatireke dharmāṇāṃ niḥsvabhāvatā na syāt / niḥsvabhāvatā tatsvabhāva iti prasādhitaṃ prāk / etadapi prajñāpāramitāyāmuktam-

punaraparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvākārajñatāpratisaṃyuktairmanasikārairevaṃ pratyavekṣate- na rūpaśūnyatayā rūpaṃ śūnyam, rūpameva śūnyam, śūnyataiva rūpam / na vedanāśūnyatayā vedanā śūnyā, vedanaiva śūnyā, śūnyataiva vedanā / na saṃjñāśūnyatayā saṃjñā śūnyā, saṃjñaiva śūnyā, śūnyataiva saṃjñā / na saṃskāraśūnyatayā saṃskārāḥ śūnyāḥ, saṃskārā eva śūnyāḥ, śūnyataiva saṃskārāḥ / na vijñānaśūnyatayā vijñānaṃ śūnyam, vijñānameva śūnyam, śūnyataiva vijñānam // iti vistaraḥ / uktaṃ ca-

yaḥ pratītyasamutpādaḥ śūnyatā saiva te matā / bhāvaḥ svatantro nāstīti siṃhanādastavātulaḥ // iti / [catuḥ-2.20] iti na śūnyatā dharmād vyatiriktā / tasmācchūnyatāyāmapi nābhiniveśaḥ kartavyaḥ iti //

evaṃ sarvavikalpapratyastamayāt samastāvaraṇanirmuktirupajāyate ityupadarśayannāha yadā na bhāva ityādi-

yadā na bhāvo nābhāvo mateḥ saṃtiṣṭhate puraḥ / tadānyagatyabhāvena nirālambā praśāmyati // bca_9.35 //

yadā na bhāvaḥ paramārthasatsvabhāvo materbuddheḥ saṃtiṣṭhate puro 'grataḥ, na abhāvaḥ, nāpi bhāvavirahitalakṣaṇo 'bhāvaḥ yadā mateḥ saṃtiṣṭhate puraḥ, tadā anyagatyabhāvena vidhipratiṣedhābhyāṃ gatyantarābhāvāt, ubhayānubhayapakṣayoretaddūyavidhipratiṣedhātmakatvāt, ābhyāmavyatiriktatayā anayoḥ saṃgrahe tāvapi saṃgṛhītāviti nirāśrayā, sadasatorālambanayorayogāt buddhiḥ praśāmyati upaśāmyati / sarvavikalpopaśamānnirindhanavahnivat nirvṛtimupayātītyarthaḥ //

kathaṃ tarhi sakalakalpanāvirahādanekakalpāsaṃkhyeyābhilaṣitaṃ parārthasaṃpadupāyabhūtaṃ buddhatvamadhigamya parārthamabhisaṃpādayati bhagavānityatrāha cintāmaṇiriti-

cintāmaṇiḥ kalpataruryathecchāparipūraṇaḥ / vineyapraṇidhānābhyāṃ jinabimbaṃ tathekṣyate // bca_9.36 //

cintāmaṇiriti cintitaphaladātā ratnaviśeṣaḥ / kalpataruriti kalpitaphaladātā vṛkṣaviśeṣaḥ / sa yathā vikalpamantareṇāpi lokānāṃ yathābhavyamicchāyāḥ paripūraṇaḥ abhilāṣasya saṃpādakaḥ / jinabimbaṃ tathekṣyate iti saṃbandhaḥ / caturmārajayājjino bhagavān, pāpakadharmajayādvā / jinasya buddhasya bhagavataḥ bimbaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇairvirājitaṃ śarīram / tathā tena prakāreṇa īkṣyate sarvakalpanābhāve 'pi parahitasukhasaṃpādanasamarthaṃ pratīyate / kathaṃ punaretadiṣṭamātreṇa bhaviṣyatītyāha- vineyapraṇidhānābhyāmiti / vineyavaśāt ye buddhasya bhagavato vineyāḥ, tadupādhiphalaviśeṣapratilambhahetukuśalakarmaparipākāt, tadvaśāt / praṇidhānavaśācca, yatpūrvaṃ bodhisattvāvasthāyāmanekaprakāraṃ bhagavatā sattvārthasaṃpādanaṃ praṇihitaṃ tasyākṣepavaśāt, kulālacakrabhramaṇākṣepanyāyena anābhogena pravartanāt sarvasattvahitasukhasaṃpādanamupapadyate / yaduktam-

yasyāṃ rātrau tathāgato 'bhisaṃbuddho yasyāṃ ca parinirvṛtaḥ, atrāntare tathāgatena ekamapyakṣaraṃ nodāhṛtam / tat kasya hetoḥ? nityaṃ samāhito bhagavān / ye ca akṣarasvararutavaineyāḥ sattvāḥ, te tathāgatamukhādūrṇākośāduṣṇīṣāt dhvaniṃ niścarantaṃ śṛṇvantītyādi /

uktaṃ ca-

tasmin dhyānasamāpanne cintāratnavadāsthite / niścaranti yathākāmaṃ kuḍyādibhyo 'pi deśanāḥ //

tābhirjijñāsitānarthān sarvān jānanti mānavāḥ / hitāni ca yathābhavyaṃ kṣipramāsādayanti te // iti / [tattvasaṃgraha 3241-42] catuḥstave 'pyuktam-

nodāhṛtaṃ tvayā kiṃcidekamapyakṣaraṃ vibho / kṛtsnaśca vaineyajano dharmavarṣeṇa tarpitaḥ // iti // [catuḥ-1.7] evamasādhāraṇaṃ kāraṇamākhyāya punaranyathā hetvavasthāyā eva sa tādṛśaḥ prabhāvāti- śayaviśeṣo yadanābhogena parārthasaṃpādanasamarthaphalamupajāyate iti vṛttadvayenopadarśayannāha yathā gāruḍika ityādi-

yathā gāruḍikaḥ stambhaṃ sādhayitvā vinaśyati / sa tasmiṃściranaṣṭe 'pi viṣādīnupaśāmayet // bca_9.37 //

yathā gāruḍiko viṣatatvavit labdhamantrasāmarthyaḥ stambhaṃ kāṣṭhamayaṃ vā anyadvā sādhayitvā mantreṇābhisaṃskṛtya mamābhāvādayameva sarvaviṣāpahāracaturo bhaviṣyatīti vinaśyati, svayamuparatavyāpāro bhavati / sa stambhaḥ tenābhimantritaḥ tasmin gāruḍike ciranaṣṭe 'pi prabhūtakālamuparate 'pi viṣādīnupaśāmayet, ādiśabdāt grahādivikāramapaharet / chāndasasamayaṃ paripālayatā mito 'pi upadhāyā ṇici hrasvo na kṛtaḥ / saṃjñāpūrvakasya vidheranityatvādvā //

evaṃ dṛṣṭāntamupapādya dārṣṭāntike yojayannāha bodhicaryeti-

bodhicaryānurūpyeṇa jinastambho 'pi sādhitaḥ / karoti sarvakāryāṇi bodhisattve 'pi nirvṛte // bca_9.38 //

yathāśabdastathetyākarṣayati / tathā bodhau bodhinimittaṃ buddhatvārthaṃ caryā [bodhicaryā] / bodhisattve 'pi nirvṛte iti, bodhiḥ buddhatvam, ekānekasvabhāvaviviktamanutpannāniruddhamanucchedamaśāśvataṃ sarvaprapañcavinirmuktamākāśapratisamaṃ dharmakāyākhyaṃ paramārthatattvamucyate / etadeva ca prajñāpāramitāśūnyatātathatābhūtakoṭidharmadhātvādiśabdena saṃvṛtimupādāya abhidhīyate / idameva ca abhisaṃdhāyoktam-

dharmato buddhā draṣṭavyā dharmakāyā hi nāyakāḥ / dharmatā cāpyavijñeyā na sā śakyā vijānitum // iti / [vajracchedikā-26] uktaṃ ca-

alakṣaṇamanutpādamasaṃskṛtamavāṅmayam / ākāśaṃ bodhicittaṃ ca bodhiradvayalakṣaṇā //

iti /

tatra [bodhiḥ] sattvamabhiprāyo 'syeti bodhisattvaḥ / tasminnirvṛte 'pi / apiśabdo bhinnakramaḥ / apratiṣṭhitanirvāṇatvena paramāṃ śāntiṃ gate 'pi / hetvavasthānivṛttau phalāvasthāprāptau cetyarthaḥ / iti ubhayathāpi sarvathā kalpanāvirahe 'pi sattvārthasaṃpādanamavikalamupadarśitaṃ bhavati //

syādetat- yadi bhagavānuparatasakalavikalpālambanatayā nivṛttasarvacittacaittavyāpāraḥ, kathaṃ tarhi tathāgatapūjā mahāphalā varṇyate ityāśaṅkayannāha acittake ityādi-

acittake kṛtā pūjā kathaṃ phalavatī bhavet /

saṃvṛticittavivikte bhagavati kṛtā upahṛtā pūjā kārāviśeṣaḥ kathaṃ phalavatī bhavet, saphalā syāt? tatra asatyupabhoktari dāyakadānapatīnāṃ kathaṃ puṇyaṃ bhavet? atrottaramāha tulyaivetyādi- tulyaiva paṭhyate yasmāttiṣṭhato nirvṛtasya ca // bca_9.39 // tulyaiva samaiva / paṭhyate āgame pratipādyate / yasmāt tiṣṭhato nirvṛtasya ca tasmāt phalavatī bhavediti yojanīyam / tiṣṭhato 'parinirvṛtasya / nirvṛtasya nirupadhinirvāṇaṃ gatasya pūjāyā nāsti viśeṣaḥ / ayamabhiprāyaḥ- dvividhaṃ hi puṇyam- tyāgānvayaṃ ca, tyāgādeva yadutpadyate / paribhogānvayaṃ ca, deyadharmaparibhogād yadutpadyate / tatra yadi nāma nirvṛte bhagavati pratigrahīturabhāvāt paribhogānvayaṃ na bhaviṣyati puṇyam, parityāgānvayaṃ ca kena vāryate? apratigṛhṇati kasmiṃścit kathaṃ parityāgānvayamapi puṇyam? kiṃ punaḥ kāraṇaṃ sati pratigrahītari bhavitavyaṃ puṇyena, nāsati? kasyacidapyabhāvāditi cet, idamakāraṇameva / yadi hi puṇyaṃ parānugrahādeva syāt, maitryādyapramāṇasamyagdṛṣṭibhāvanāyāṃ na syāt / tasmāt draṣṭavyaṃ svacittaprabhavaṃ parānugrahamantareṇāpi puṇyam / tathā vyatīte 'pi guṇavati tadbhaktikṛtaṃ svacittādbhavat puṇyaṃ na virudhyate iti //

api ca sarvapuṇyapāpasadbhāve sarveṣāmāgamaḥ sākṣītyāha āgamāccetyādi- āgamācca phalaṃ tatra saṃvṛtyā tattvato 'pi vā /

kimatra upapattyantareṇa? āgamāt bhagavatpravacanāt phalaṃ bhagavatpūjākṛtaṃ mahābhogatādilakṣaṇamavagamyate / tatreti nirvṛtānirvṛte bhagavati pūjāyām / etāvāṃstu viśeṣaḥ- kasyacit tat phalaṃ sāṃvṛtam, kasyacit punaḥ pāramārthikamabhimatam / evamanantaravicāramanādṛtya viśeṣeṇocyate / saṃvṛtyā tattvato 'pi vā puṇyapāpakriyāyāḥ phalaṃ bhagavadāgamāt pratīyate, tatra ca āvayoravivāda eva tatra idamuktaṃ bhagavatā puṣpakūṭadhāraṇyām- ye kecit siṃhavikrīḍita tathāgatasya pūjāṃ kariṣyanti tiṣṭhato vā parinirvṛtasya vā, sarve te triyānādekatareṇa yānena parinirvāsyanti / yaśca khalu siṃhavikrīḍita tathāgatamarhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ dṛṣṭvā cittaṃ prasādayet, prasannacittaḥ satkuryāt gurukuryāt mānayet pūjayet upacaret, lābhena cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ sarvasukhopadhānairupatiṣṭhet / yaśca parinirvṛtasya tathāgatasya sarṣapaphalamātradhātau śarīrapūjāṃ kuryāt, samo vipākaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ / tathā pūjāyai nāsti viśeṣo nānākaraṇaṃ ca / iti //

uktaṃ ca-

tiṣṭhantaṃ pūjayedyastu yaścāpi parinirvṛtam / samacittaprasādena nāsti puṇyaviśeṣatā //

iti / [divyā]

punaridamuktam-

yaśca khalu punaḥ siṃhavikrīḍita tathāgataṃ varṣaśataṃ vā varṣasahasraṃ vā sarvasukhopadhānenopatiṣṭhet, yaśca parinirvṛtasya tathāgatasya caitye bodhicittaparigṛhītaikapuṣpamāropayet, tathāgatapūjāyai jalāñjaliṃ copanāmayet, jalena copasiñcet, īṣikāpadaṃ vā dadyāt, nirmālyaṃ vā apanayet, upalepanapradānaṃ vā dīpapradānaṃ vā kuryāt, āttamanāḥ, ekakramapadavyatihāraṃ vā atikramya vācaṃ bhāṣeta- namastamai buddhāya bhagavate iti, mā te atra siṃhavikrīḍita kāṅkṣā vā vimatirvā vicikitsā vā, yadasau kalpaṃ vā kalpaśataṃ vā kalpasahasraṃ vā durgativinipātaṃ gacchet, nedaṃ sthānaṃ vidyate // iti /

etadavaśyamabhyupeyamiti [āha] satyabuddhe ityādi- satyabuddhe kṛtā pūjā saphaleti kathaṃ yathā // bca_9.40 //

satyabuddhe paramārthasati bhagavati kṛtā pūjā saphaleti phalavatī, ityetadapi kathaṃ yatheti / kathamivetyudāharaṇamupadarśayati / nānyadatrodāharaṇamāgamāditi bhāvaḥ / tasmāt sarvathā bhagavatpūjāyāṃ phalasadbhāva āgamādavagamyate //

śūnyatāvāsanādhānādityādi yaduktam, tatra vaibhāṣikādayaḥ sarvadharmaśūnyatāyāḥ sarvāvaraṇaprahāṇamasahamānāḥ caturāryasatyadarśanabhāvanāṃ ca tadupāyamicchantaḥ prāhuḥ satyadarśanata ityādi-

satyadarśanato muktiḥ śūnyatādarśanena kim /

caturṇāmāryasatyānāṃ duḥkhasamudayanirodhamārgalakṣaṇānāṃ darśanataḥ upalabdhitaḥ / sākṣātkaraṇādityarthaḥ / darśanata ityupalakṣaṇam / bhāvanāto 'pi draṣṭavyam / taduktam-

kleśaprahāṇamākhyātaṃ satyadarśanabhāvanāt / iti / [abhi. ko. 6.1]

tatra vṛttasthasya śrutacintāvato bhāvanāyāṃ pravṛttasya aśubhānāpānasmṛtismṛtyupasthānabhāvanā niṣpattikrameṇa anityato duḥkhata śūnyato 'nātmataśca ityetaiḥ ṣoḍaśabhirākāraiḥ duḥkhādisatyaṃ paśyataḥ uṣmagatādicaturnirvedhabhāgīyadvāreṇa duḥkhe dharmajñānakṣāntyādipañcadaśakṣaṇalakṣaṇasya darśanamārgasya, tataḥ paraṃ bhāvanāmārgasyādhigamāt, darśanabhāvanāheyatraidhātukakleśopakleśarāśiprahāṇāt kṣayānutpādajñānotpattirityāryasatyeṣu saṃkṣepato 'bhisamayakramaḥ / itthamāryasatyadarśanato muktirucyate / tasmādata eva muktirastu, śūnyatādarśanena kim, śūnyatāyāḥ sarvadharmaniḥsvabhāvatāyā (bcp 203) darśanena adhigamena / sākṣātkaraṇeneti yāvat / kim? na kiṃcit prayojanam / tadaparasya mukterupāyasya vidyamānatvāt / atrāha na vinetyādi- na vinānena mārgeṇa bodhirityāgamo yataḥ // bca_9.41 // na upāyāntaramasti, tasmādityarthaḥ / idaṃ mahārthasya tattvam / tathā hi- sarva eva hi bhāvā āropitamanāropitaṃ ceti rūpadvayamudvahanti / tatra yat tadavidyāpravāhitamāropitaṃ rūpam, tat sarvajanasādhāraṇamiti na tadupalabdheḥ saṃkleśaprahāṇamupapadyate / anyathā sarve bālajanāstathāgatāḥ syuriti prācīnaprasaṅgaḥ / iti anāropitameva tattvamanupalambhayogena adhigamyamānamajñānāsravakṣayāya sāmarthyavadupalabhyate / tacca prajñayā vivecyamānaṃ sarvadharmānupalambhalakṣaṇamavasitamiti sarvadharmaśūnyataiva sarvāvaraṇavibhramaprahāṇāya paṭīyasītyavagamyate / iti yuktito nirūpitaṃ prāk, nirupayiṣyate ca paścāt / iha punarāgamata eva enamarthamavagrāhayitum-

na vinānena mārgeṇa bodhirityāgamo yataḥ /

ityuktavān / yaduktaṃ prajñāpāramitāyām-

bhagavānāha- iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ bhāva iti na bhāvayati / vedanāṃ bhāva iti na bhāvayati / saṃjñāṃ bhāva iti na bhāvayati / saṃskārān bhāva iti na bhāvayati / yāvat mārgākārajñatāṃ bhāva iti na bhāvayati / yāvat sarvākārajñatāṃ bhāva iti na bhāvayati / sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇaṃ bhāva iti na bhāvayati / tatkasya hetoḥ? nāsti bhāvasaṃjñinaḥ prajñāpāramitābhāvanā / yāvat nāsti bhāvasaṃjñino dānapāramitābhāvanā / nāsti bhāvasaṃjñino 'bhāvaśūnyatābhāvanā / nāsti bhāvasaṃjñinaḥ ṣaḍabhijñābhāvanā / yāvat nāsti sarvasamādhisarvadhāraṇīmukhatathāgatabalavaiśāradyapratisaṃvinmahāmaitrīmahākaruṇāveṇikabuddhadharmāṇāṃ bhāvanā / tatkasya hetoḥ? tathā hi sa bhāvaḥ eṣo 'hamiti dvayorantayoḥ saktaḥ / dāne śīle kṣāntau vīrye dhyāne prajñāyām / eṣo 'hamiti dvayorantayoḥ saktaḥ / yaśca dvayorantayoḥ saktaḥ, tasya nāsti mokṣaḥ / tatkasya hetoḥ? nāsti subhūte bhāvasaṃjñino dānam, yāvat nāsti prajñā, nāsti mārgaḥ, nāsti jñānam, nāsti prāptiḥ, nāsti abhisamayaḥ, nāstyānulomikī kṣāntiḥ, nāsti rūpasya parijñā, nāsti vedanāyāḥ parijñā, yāvat nāsti pratītyasamutpādasya parijñā / nāsti ātmasattvajīvajantupoṣapudgalanujamānavakārakavedakajānakapaśyakasaṃjñāyāḥ parijñā / yāvat nāsti sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇasya parijñā / kutaḥ punarasya mokṣo bhaviṣyatīti //

ata eva punastatraivoktam-

bhagavānāha- evametat kauśika, evametat / ye 'pi te 'bhūvannatīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, te 'pi imāmeva prajñāpāramitāmāgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhāḥ / (bcp 204) ye 'pi te bhaviṣyanti anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, te 'pi imāmeva prajñāpāramitāmāgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyante / ye 'pi te etarhi daśadiglokadhātuṣu aprameyāsaṃkhyeyeṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāstiṣṭhanti, dhriyante yāpayanti dharmaṃ deśayanti, te 'pi imāmeva prajñāpāramitāmāgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhāḥ / ye 'pi te 'bhūvannatītānāṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ śrāvakāḥ, ye 'pi te bhaviṣyanti anāgatānāṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ śrāvakāḥ, ye 'pi te etarhi pratyutpannānāṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ śrāvakāḥ, te 'pi imāmeva prajñāpāramitāmāgamya pratyekabodhiṃ prāptāḥ, prāpsyanti prāpnuvanti ca / tatkasya hetoḥ? atra prajñāpāramitāyāṃ sarvāṇi trīṇi yānāni vistareṇopadiṣṭāni / tāni punaranimittayogena anupalambhayogena anutpādayogena asaṃkleśayogena avyavadānayogena, yāvat tatpunaḥ lokavyavahāreṇa aparamārthayogena / iti vistaraḥ //

uktaṃ ca-

buddhaiḥ pratyekabuddhaiśca śrāvakaiśca niṣevitā / mārgastvamekā mokṣasya nāstyanya iti niścayaḥ //

iti // [prajñāpāramitāstutiḥ]

etanmahāyānavacanamasahamāna āha nanvasiddhamityādi-

nanvasiddhaṃ mahāyānaṃ

nanu bhoḥ śūnyatāvādin, mahāyānamāgamatvena mama asiddham, asaṃmatam, tadasyopanyāso na sādhanatayā sādhuḥ / atra parasya samānaparihāradūṣaṇamāha kathamityādinā-

kathaṃ siddhastvadāgamaḥ /

yadi mahāyānamasiddham, kathaṃ kena prakāreṇa tvadīyāgamo bhagavadvacanamiti siddhaḥ? tatra na kiṃcidāgamatvaprasādhakaṃ pramāṇamutpaśyāmaḥ / paraḥ parihāramāha yasmāditi-

yasmādubhayasiddho 'sau

yasmāt kāraṇāt ubhayasya tava mama ca siddhaḥ āgamatvena niścito 'sau mamāgamaḥ / na hi madāgame bhavato 'pi mahāyānānuyāyino buddhavacanatvena vipratipattirasti, tasmāt siddho 'sau / na tu mahāyāne mama saṃpratipattiḥ, yena idamevottaraṃ bhavato 'pi syāt / siddhāntavādī āha- na siddhau'sau tavāditaḥ // bca_9.42 // iti / yadyapi ubhayasiddhatvaṃ tvadāgamasya āgamasiddhau hetuḥ, tadāpi naitadvaktavyam, asiddhatvāt / yasmāt tavaiva tāvadasau tvadāgamaḥ na siddhaḥ / kadā? ādau tatsvīkārāt pūrvam / na hi abhyupagamāt prāk tava kathaṃcidapyasau siddhaḥ, iti ubhayasiddhatvamasiddhatvādasādhanam //

yadyapi ubhayasiddhatvamasiddham, idaṃ tarhi sādhanamastu- yad guruśiṣyaparaṃparayā āmrāyāyātaṃ buddhavacanatvena, yacca sūtre 'vatarati, vinaye saṃdṛśyate, dharmatāṃ [pratītyasamutpādaṃ] ca na vilomayati, tad buddhavacanaṃ nānyat / ityatrāha yatpratyayetyādi-

yatpratyayā ca tatrāsthā mahāyāne 'pi tāṃ kuru /

yaḥ pratyayo nibandhanam asyā āsthāyāḥ, sā tathoktā / yatpratyayā yannibandhanā / āsthā ādeyatā ādaraḥ / tatra svāgame / tāṃ tatpratyayāmāsthām iha mahāyāne 'pi kuru vidhehi / mahāyāne 'pi uktasya āsthākāraṇasya vidyamānatvāt / idaṃ punaḥ sarvapravacanasādhāraṇamavyabhicāri lakṣaṇaṃ yaduktamadhyāśayasaṃcodanasūtre-

api tu maitreya caturbhiḥ kāraṇaiḥ pratibhānaṃ sarvabuddhabhāṣitaṃ veditavyam / katamaiścaturbhiḥ? iha maitreya pratibhānamarthopasaṃhitaṃ bhavati nānarthopasaṃhitam / dharmopasaṃhitaṃ bhavati nādharmopasaṃhitam / kleśaprahāyakaṃ bhavati na kleśavivardhakam / nirvāṇaguṇānuśaṃsasaṃdarśakaṃ bhavati na saṃsāraguṇānuśaṃsasaṃdarśakam / etaiścaturbhiḥ / peyālaṃ / yasya kasyacinmaitreya etaiścaturbhiḥ pratibhāti pratibhāsyati vā, tatra śrāddhaiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhirvā buddhasaṃjñā utpādayitavyā / śāstṛsaṃjñāṃ kṛtvā sa dharmaḥ śrotavyaḥ / tatkasya hetoḥ? yat kiṃcinmaitreya subhāṣitam, sarvaṃ tadbuddhabhāṣitam / tatra maitreya ya imāni pratibhānāni pratikṣipet- naitāni buddhabhāṣitānīti, teṣu ca agauravamutpādayet, pudgalavidveṣeṇa tena sarvaṃ buddhabhāṣitaṃ pratibhānaṃ pratikṣiptaṃ bhavati / dharmaṃ pratikṣipya dharmavyasanasaṃvartanīyena karmaṇā apāyagāmī bhavati //

tadatra dharmatāyā avilomanameva samyaglakṣaṇamuktam / uktaṃ ca-

yadarthavaddharmapadopasaṃhitaṃ tridhātusaṃkleśanibarhaṇaṃ vacaḥ / bhavecca yacchāntyanuśaṃsadarśakaṃ taduktamārṣaṃ viparītamanyathā //

iti /

etanmahāyāne sarvamastīti kathamupādeyaṃ na syāt? yaduktam "na siddho 'sau tavāditaḥ" iti, tatra paro viśeṣamabhidhatte / na bravīmi yadāvayordvayoḥ siddhamubhayasiddhamiti, kiṃ tarhi āvābhyāmanyeṣāmubhayeṣāṃ madāgamaḥ siddha ityupādeyaḥ, na mahāyānam, etadviparītatvāt / tena nopādeyamityāha anyobhayeṣṭetyādi- anyobhayeṣṭasatyatve vedāderapi satyatā // bca_9.43 // yadi āvayorvivādārūḍhatvāt āvābhyāmanye ye kecidapratipannā ubhaye, teṣāmiṣṭaṃ abhimatam / saṃmatamiti yāvat / tasya satyatve yathārthatve abhyupagamyamāne sati vedāderapi satyatā vedavākyasya codanālakṣaṇasya / ādiśabdāt kaṇādādivacanasyāpi / satyatā (bcp 206) amṛṣārthatā syāt / tatrāpi vādiprativādibhyāmanyonyobhayasaṃmatiḥ saṃbhāvyate, iti tadapyupādeyaṃ bhavataḥ syāt / tasmānnāyamapi viśeṣaḥ //

athāpi syāt- madāgame buddhavacanatve 'vivādaḥ, na tu mahāyāne / tena sa upādeyo netaradityāśaṅkayannāha savivādaṃ mahāyānamityādi-

savivādaṃ mahāyānamiti cedāgamaṃ tyaja / tīrthikaiḥ savivādatvātsvaiḥ paraiścāgamāntaram // bca_9.44 //

savivādaṃ savipratipattikaṃ mahāyānam / kecid buddhavacanatayā pravṛttyaṅgamicchanti, kecit tadviparītasamāropānnecchanti, iti hetoḥ, cet yadi na grāhyam, tadā āgamaṃ tyaja, svāgamamapi vijahīhi, so 'pi pravṛttyaṅgaṃ na syāt / kasmāt? tīrthikairmīmāṃsakādibhiḥ savivādatvāt vipratipattisaṃbhavāt parityāgamarhati / na kevalaṃ tīrthikaiḥ, api tu svayūthyairityāha- svairiti / caturnikāyamaṣṭādaśabhedabhinnaṃ bhagavataḥ śāsanam / tatra ekasyaiva nikāyasya anekabhedasaṃbhavāt svayūthyairapi parasparavivādaḥ saṃbhavati / svairiti svanikāyāntargatabhedāntarāvasthitaiḥ / parairiti anyanikāyavyavasthitaiḥ / cakāraḥ pūrvāpekṣayā samuccayārthaḥ / savivādatvāt āgamāntaraṃ tyajeti saṃbandhaḥ / tvadabhyupagatādāgamādanya āgamaḥ āgamāntaram / tadapi savivādatvānna svīkāramarhati / tvadāgamasyāpi aparāpekṣayā savivādatvaṃ samānamiti parityāge tulya eva nyāyaḥ / athavā / svairiti ekabhedavyavasthitaiḥ sautrāntikābhidharmikavainayikaiḥ parasparaṃ savivādatvāt sūtrābhidharmavinayāḥ parityāgamarhanti / asti hi ekabhedāvasthitānāṃ sautrāntikādīnāmanyonyaṃ vivādaḥ / parairiti ekanikāyāśritabhedāntaragataiḥ / etena yaduktamguruparva[śiṣya?]krameṇāmnāyāyātaṃ buddhavacanamityādi, tadanenaiva pratyākhyātaṃ draṣṭavyam / na hi avismṛtasaṃpradāyānāmanyonyasya vivādo yuktaḥ / na ca sarvajñavacaneṣu parasparahatirasti / na ca sūtrābhidharmavinayānāṃ parasparamekavākyatā bhavataḥ saṃbhavati / tat kathaṃ sūtrādisaṃsyandanaṃ buddhavacanatve heturuktam? tasmād yatkiṃcidetat //

evaṃ samānaparihāradūṣaṇatāmabhidhāya punarviśeṣeṇa parasyābhyupagame dūṣaṇamudbhāvayannāha-

śāsanaṃ bhikṣutāmūlaṃ bhikṣutaiva ca duḥsthitā /

śāsanamityādinopakramate- śāsanaṃ bhagavatā hitāhitasvīkāraparihāradeśanālakṣaṇam / tacca bhikṣutāmūlam / athavā / āgamavipratipattimānuṣaṅgikīṃ parisamāpya yaduktam-

satyadarśanato muktiḥ śūnyatādarśanena kim / [9.41]

iti nirācikīrṣannāha- śāsanamityādi / śāsanam- idaṃ kartavyamidaṃ na kartavyamityājñāpraṇayanam / tad bhikṣutāmūlam / bhikśubhāvo bhikṣutā, saiva mūlaṃ kando yasyeti tattathoktam, tatpratiṣṭhitatvāt / yathā kila dṛḍhamūlo vṛkṣaḥ ciramavasthitimanubhavan kāṇḍaśākhāpraśākhāpatrapuṣpaphalacchāyādānasaṃtāpādyapaharaṇasamartho bhavati, tathā bhagavato 'pi śāsanakalpapādapobhikṣutākandamāsādya smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgadhyānārūpyasamādhisamāpattibodhipākṣikāryāṣṭāṅgikamārgaśrāmaṇyaphalasaṃpannaḥ (bcp 207) ṛddhiprātihāryādibhiḥ kleśoṣmasaṃtāpādyapaharaṇapaṭurbhavati, iti bhikṣutāyā mūlasādharmyam / tatra saṃjñābhikṣuḥ, pratijñābhikṣuḥ, bhikṣaṇaśīlo bhikṣuḥ, jñapticaturthakarmaṇopasaṃpanno bhikṣuḥ, bhinnakleśo bhikṣuḥ iti pañcaprakāro bhikṣuḥ / tatra caturthapañcamaṃ dvayamagryam, itareṣāṃ samānābhidhānamātrābhidheyatvāt / tadubhayamapi śāsanāvasthānanidānamaviruddham / tatrāpi bhinnakleśo bhikṣuḥ pradhānam / tasyaiveha grahaṇam / tadbhāvo bhikṣutā / sā ca āryasatyadarśanato na saṃgacchate ityāha- bhikṣutaiva cetyādi / bhikṣutā bhinnakleśatā / kleśaprahāṇamiti yāvat / co vaktavyāntaraṃ samuccinvan hetau vartate / yasmāt sā bhikṣutaiva duḥsthitā, śūnyatādarśanamantareṇa asamañjasā kevalasatyadarśanato na yujyate / tasmāt satyadarśanato muktiriti na vaktavyamityabhiprāyaḥ / keṣāṃ sā duḥsthitā? sāvalambanacittānāmiti / sahāvalambanena vastvabhiniveśena vartate iti sāvalambanam, tattādṛśaṃ cittaṃ yeṣāṃ yogināṃ te tathoktāḥ, teṣāmiti / yataḥ te duḥkhādisatyaṃ kleśavisaṃyogaṃ ca vastutvenāvalambante iti mataṃ bhavatām / atasteṣāmupalambhadṛṣṭīnāṃ duḥsthitā, na nirālambanacittānām //

yatpunaruktaṃ- satyadarśanato muktiriti, tadvikalpanīyam / dvidhā hi satyadarśanaṃ saṃbhāvyate, paramārthataḥ saṃvṛtito vā / tad yadādyo vikalpaḥ, tadā nāsmākaṃ vipratipattiḥ, asmatpakṣasya pradhānatvāt, sarvadharmāṇāmasmābhiḥ paramārthato darśanābhyupagamāt / atha dvitīyaḥ, tanna sahāmahe, yuktivirodhāt / na hi saṃvṛtisatyadarśanānmuktirutpadyate, sarvasattvānāṃ muktiprasaṅgāt / tathā hi yuktyāgamābhyāṃ tattvātattvavivecanāt, paramārthasatyamevātra kleśaprahāṇāya niścīyate na saṃvṛtisatyam / tacca sarvadharmānupalambhalakṣaṇam / na hi tadantareṇa saṃkleśanivṛttiryujyate / yāvadbhāvābhiniveśaḥ, tāvat kalpanā na nivartate, yāvacca kalpanā tāvadakhaṇḍitamahimānaḥ saṃkleśāḥ cittasaṃtānamadhyāvasanti / yāvacca saṃkleśāḥ tāvat karmanirmitajanmaparaṃparāprasavaḥ saṃsāro 'pi sutarāmavyāhataprasaraḥ pravartate / tasmāt sarvadharmaśūnyataiva avidyāpratipakṣatvāt saṃsārasaṃtativicchittiheturavasīyate, na kevalaṃ satyadarśanam / idameva ācāryapādairuktam-

muktistu śūnyatādṛṣṭestadarthāśeṣabhāvanā //

iti /

yathāāryasatyāni satyadvaye 'ntarbhavanti tathopadarśitameva prāk / ityalamatiprasaṅgena / api ca- sāvalambanacittānāṃ nirvāṇamapi duḥsthitam // bca_9.45 // iti na kevalaṃ bhikṣutā, kiṃ tarhi nirvāṇamapi, ityaperarthaḥ / nirvāṇaṃ kleśavisaṃyogānnirupadhiśeṣaṃ duḥsthitaṃ durghaṭam //

tatra bhikṣutāyāstāvadasaṃgatimāha-

kleśaprahāṇānmuktiścettadanantaramastu sā /

yadi ca āryasatyadarśanataḥ kleśāḥ prahīyante, tato vimuktirupajāyate, tadā tadanantaraṃ kleśaprahāṇāt samanantaramevāstu sā muktirbhavastu / bhavatu evam / ko vai nāma anyathā brūte? naitadasti, kuta ityāha- dṛṣṭaṃ ca teṣu sāmarthyaṃ niṣkleśasyāpi karmaṇaḥ // bca_9.46 // co hetau / dṛṣṭaṃ pratipannam / āgamataḥ / yasmāt teṣu prahīṇakleśeṣu āryamaudgalyāyanāryāṅgulimālaprabhṛtiṣu sāmarthyaṃ phaladānaṃ prati śaktiḥ / tasmānna tadanantarameva muktirasti / kasya sāmarthyaṃ dṛṣṭam? karmaṇaḥ śubhāśubhalakṣaṇasya / kiṃ pūrvamanāryāvasthāyāṃ kleśasahitasya? netyāha- akleśasyāpi kleśasahakārirahitasyāpi karmaṇaḥ //

nanu ca satyadarśanādavidyādi prahīyate, tatprahāṇāt saṃskārādiprahāṇakrameṇa tṛṣṇāpi prahīyate / tṛṣṇāviparyāsamatī ca punarbhavotpattinimitte / tataśca tayorabhāvāt tuṣarahitasya bījasyeva karmaṇaḥ sadbhāve 'pi na kiṃcidvihanyate iti / taduktam-

mithyājñānatadudbhūtatarṣasaṃcetanāvaśāt / hīnasthānagatirjanma tyaktvā caitanna jāyate //

iti /

athavā / tṛṣṇaiva kevalā punarbhavakāraṇam, samudayākāratvāt / uktaṃ hi bhagavatā-

tatra katamat samudayāryasatyam? yeyaṃ tṛṣṇā paunarbhavikī nandīrāgasahagatā tatratatrābhi-

nandinī, yaduta kāmatṛṣṇā bhavatṛṣṇā vibhavatṛṣṇā ceti //

tadevaṃ yasya tṛṣṇā nāsti, tasya prahīṇasamudayasya kāraṇābhāvāt na punarjanmasaṃbhavaḥ / iti parābhiprāyamutthāpayannāha-

tṛṣṇā tāvadupādānaṃ nāsti cetsaṃpradhāryate /

avidyāprahāṇāt tṛṣṇā punarbhavopādānaṃ kāraṇaṃ tāvannāsti, na vidyate cedyadi saṃpradhāryate niścīyate, tadā naitadvaktavyam / yataḥ upalambhadṛṣṭīnāmavidyāprahāṇamanupapannam / tadbhāvāt tṛṣṇāprahāṇasyāpyabhāvāt / bhavatu vā, tathāpyabhidhīyate- kimakliṣṭāpi tṛṣṇaiṣāṃ nāsti saṃmohavat satī // bca_9.47 // akliṣṭāpi satī kleśāsaṃprayuktāpi tṛṣṇā kimeṣāṃ bhavadyogināṃ nāsti na saṃbhavati / kathamiva? saṃmohavat akliṣṭājñānavat //

itthamapi tṛṣṇā niṣeddhumaśakyetyāha-

vedanāpratyayā tṛṣṇā vedanaiṣāṃ ca vidyate /

sparśapratyayā vedanā, vedanāpratyayā ca tṛṣṇā / sā vedanā tṛṣṇākāraṇameṣāmasti / tṛṣṇā tu tatkāryam, avikale 'pi kāraṇe na samasti iti kathamabhidhātuṃ śakyate? niravidyasya vedanāyāmapi tṛṣṇā na bhavatīti cet, na / bhāvābhiniveśināṃ niravidyatvameva asiddham, ityuktam / tato yadi akliṣṭājñānavat nābhyupagamyate tṛṣṇā, tathāpi śūnyatādarśanamantareṇa nyāyabalādāpatati / ayamatra samudāyārthaḥ- yadā muktasaṃtāne 'pi karmaṇaḥ phaladānasāmarthyamupalabhyate, (bcp 209) tṛṣṇā ca vedanāsadbhāve saṃbhāvyamānā, tadā kleśaprahāṇamapi saṃdihyamānaṃ kathamiva vimuktau niścayaṃ kuryāt? tasmānna śūnyatāmantareṇa bhikṣutā susthitā pratibhāsate iti / yaduktam-

sāvalambanacittānāṃ nirvāṇamapi duḥsthitam /

iti, tadupapādayannāha- sālambanena cittena sthātavyaṃ yatra tatra vā // bca_9.48 // sālambanena sopalambhena cittena sthātavyamāsaktavyam / yatra tatra vā yatra tatra āsaṅgasthāneṣu āryasatyādiṣu tadbhāvanāphaleṣu vā / āsaṅgasaṃbhāvanāyāṃ na punarjanmanivṛttiriti kathaṃ punarjanmasaṃbhāvanāyāṃ nirvāṇamapi na saṃdigdhaṃ syāt?

tasmāduktaśūnyataiva nirvāṇakāraṇamuktetyāha-

vinā śūnyatayā cittaṃ baddhamutpadyate punaḥ / yathāsaṃjñisamāpattau bhāvayettena śūnyatām // bca_9.49 //

vinā śūnyatayā śūnyatāmantareṇa cittaṃ vijñānaṃ sālambanaṃ baddhaṃ saṃyatam ālambanāsaṅgapāśena / utpadyate punaḥ, samādhibalāt kiyatkālaṃ nivṛttamapi punarutpattimad bhavati / kva punaridaṃ dṛṣṭamityāha- yathā asaṃjñisamāpattau iti / yathā asaṃjñisamāpattiṃ samāpadyamānānāṃ tāvatkālaṃ cittacaittanirodhe 'pi punastadutpattiḥ syāt, tathā anyatrāpi ityarthaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / yathā nirodhasamāpattāvityapi draṣṭavyam / atha vā / yathā asaṃjñisamāpattiṃ samāpadya asaṃjñiṣu deveṣu upapadyamānānāmanekakalpaśataṃ yāvanniruddhānāmapi tatsamāpattivipākaphalaparisamāptau cittacaittānāṃ punarutpattiḥ, tathā / yataḥ śūnyatāmantareṇa na bhikṣutā na nirvāṇamupapadyate, tataḥ ubhayārthināṃ śūnyataiva bhāvanīyetyāha bhāvayedityādi / yena kāraṇena vinā śūnyatayā cittaṃ baddhamutpadyate punaḥ, tena kāraṇena nirvāṇādyarthī śūnyatāmeva bhāvayet / tadbhāvanā hi kleśaprahāṇaṃ nirvāṇaṃ cādhigamayati / na kevalaiva satyādibhāvaneti yāvat, sālambanatvāt / yaduktamāryavajracchedikāyāṃ prajñāpāramitāyām-

tat kiṃ manyase subhūte api tu strotaāpannasyaivaṃ bhavati- mayā strotaāpattiphalaṃ prāptamiti? subhūtirāha- no hīdaṃ bhagavan / tatkasya hetoḥ? na hi bhagavan kiṃcidāpannaḥ, tenocyate strotaāpanna iti / na rūpamāpanno na śabdān na gandhān na rasān na spraṣṭavyāni na dharmānāpannaḥ, tenocyate strotaāpanna iti / saced bhagavan strotaāpannasyaivaṃ bhavet- mayā strotaāpattiphalaṃ prāptamiti, sa eva tasya ātmagrāho bhavet sattvagrāho jīvagrāhaḥ pudgalagrāho bhavet / peyālaṃ / tatkiṃ manyase subhūte api nu arhata evaṃ bhavati- mayārhattvaṃ prāptamiti? subhūtirāha- no hīdaṃ bhagavan / tatkasya hetoḥ? na kaściddharmo yo 'rhannāma / sacedbhagavan arhata evaṃ bhavet- mayārhattvaṃ prāptamiti, sa eva tasyātmagrāho bhavet / peyālaṃ / (bcp 210) bhagavānāha- tasmāttarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena evamapratiṣṭhitaṃ cittamutpādayitavyam, na kvacit pratiṣṭhitaṃ cittamutpādayitavyam, na rūpapratiṣṭhitaṃ cittamutpādayitavyam, na śabdagandharasaspraṣṭavyapratiṣṭhitaṃ cittamutpādayitavyamiti /

tasmācchūnyataiva bodhimārga iti sthitam //

*** [added:] *** yatsūtre 'vataredvākyaṃ taccedbuddhoktamiṣyate / mahāyānaṃ bhavatsūtraiḥ prāyastulyaṃ na kiṃ matam // bca_9.50 //

ekenāgamyamānena sakalaṃ yadi doṣavat / ekena sūtratulyena kiṃ na sarvaṃ jinoditam // bca_9.51 //

mahākāśyapamukhyaiśca yadvākyaṃ nāvagāhyate / tattvayānavabuddhatvādagrāhyaṃ kaḥ kariṣyati // bca_9.52 //

yatsūtre 'vataredityādi anuṣṭuptrayaṃ kenacit pratikṣiptamiva lakṣyate, apakramaniveśitatvāt / āgamavipratipattirasya vicārasya prastāvaḥ / śāsanaṃ bhikṣutetyādiṣu āgamavivādāt, prakramāntaratvāt pūrvameva vaktumucitam / anenāntaritasya vivādasya punarupakramo granthakārasya prastāvākauśalaṃ syāt / yatpratyayetyādinā ca prāktanavṛttadvayārthasyābhihitatvāt / mahākāśyapamukhyairityādivacanasyāślīlatvāt granthakārāprayuktamiti niścitam / tasmāt prakṣepa evāyamiti //

syādetat- yathā sālambanacittasyāsaṅgasaṃbhavāt na muktiḥ syāt, tathā śūnyatāyāmapi bhayamupajāyāte / tadvaramubhayaparihāreṇa saṃsāra eva sthitiryuktetyāha-

saktitrāsāttvanirmuktyā saṃsāre sidhyati sthitiḥ / mohena duḥkhināmarthe śūnyatāyā idaṃ phalam // bca_9.53 //

saktirāsaṅgaḥ / trāso bhayam / śūnyatāśravaṇāt, tadarthāparijñānāt / saktitrāsamiti samāhāraḥ / tasmādubhayapakṣaparihāreṇa saṃsāre traidhātukasvabhāve sidhyati sthitiravasthānamupajāyate / tuśabdaḥ punardoṣaparihārārtham / idaṃ tu śūnyatābhyupagame dūṣaṇaṃ syāt / sādhāraṇaṃ dūṣaṇamiti yāvat / kutaḥ? anirmuktyā / hetau tṛtīyā / mukterabhāvādityarthaḥ / katameṣām? duḥkhināṃ pañcagatisaṃsāre jātyādiduḥkhapīḍitānāṃ satām / katham? arthe arthaviṣaye / mohena avidyayā / ālambanāsaṅgeneti yāvat / ataḥ śūnyatāyā idaṃ phalam, yat punarapi nivṛtya saṃsāre 'vasthānam / ayamabhiprāyaḥ- yathā śūnyatāvyatirekeṇa upalambhadṛṣṭerna muktiḥ syāt, tathā viṣayāsaṅgasukhacetāḥ sarvadharmaśūnyatābhayabhītakātaraḥ varaṃ saṃsāra evāvasthānamiti manyamāno bālaḥ praśamasukhavimukho vinivṛtya jātyādiduḥkhamanubhavan punastatraivāvatiṣṭhate iti kimanayā prasādhitamiti //

anye tu saktitrāsāntanirmuktayeti pāṭhaṃ manyamānā evaṃ vyācakṣate- sakterhetutvāt saktirāsaṅgasthānam / trāsahetutvāt trāso bhayasthānam / tāveva antau saktitrāsāntau / (bcp 211) śāśvatocchedāntau ityarthaḥ / tathā hi- śāśvatadṛṣṭerāsaktiḥ, ucchedadṛṣṭeśca trāso jāyate / tayornirmuktayā parityāgena / pūrvavat tṛtīyā / yat paramārthavicāreṇa śāśvatāntavivarjanam, saṃvṛtisatyābhyupagamena ca ucchedāntaparityāgaḥ, iti samāropāpavādāntaparihārānmadhyamā pratipattiriyamupadarśitā bhavati / tathā ca kiṃ saṃpadyate ityāha- saṃsāre sidhyati sthitiḥ / prajñayā saṃsāradoṣāliptasya karuṇāparatantratvāt saṃsāre sidhyati niṣpadyate sthitiravasthānam / kimartham? duḥkhināmarthe paraduḥkhaduḥkhitayā duḥkhināṃ saṃsāriṇāmarthe, tadduḥkhasamuddharaṇābhilāṣāt //

nanu saṃsāriṇo nāma paramārthato na santyeva, tat kathaṃ tadavasthānamityatrāha- mohena viparyāsena saṃvṛtyā sattvasyopalambhāt / etacca "duḥkhavyupaśamārthaṃ tu kāryamoho na vāryate" [9.77] ityatra paścād vyaktīkariṣyate / tasmācchūnyatāyā idaṃ phalam, yatkaruṇayā saṃsāre 'vatiṣṭhamāno 'pi śūnyatādarśanāt saṃsāradoṣairna lipyate / idamapratiṣṭhitanirvāṇatā śūnyatāyāḥ phalam, śūnyatāmantareṇa asyābhāvāt / tasmādāsaṃsāraṃ sattvārthamavasthānamicchadbhiḥ śūnyataiva bhāvayitavyā //

etat sarvamupasaṃhāreṇopadarśayannāha-

tadevaṃ śūnyatāpakṣe dūṣaṇaṃ nopapadyate /

tadetat evamuktakrameṇa śūnyatāpakṣe uktaṃ dūṣaṇam- śūnyatāyāṃ trāsāt saṃsārāvasthānalakṣaṇaṃ nopapadyate na saṃgacchate vakṣyamāṇasamādhānāt / iti prathamapakṣe yojanā / yata evam- tasmānnirvicikitsena bhāvanīyaiva śūnyatā // bca_9.54 // nirgato vicikitsāyā nirvicikitsaḥ niḥsaṃdehaḥ / tena satā bhāvanīyaiva abhyasanīyaiva śūnyatā sarvadharmaniḥsvabhāvatā anupalambhayogena //

etena yaduktam- "na vinānena mārgeṇa" [9.41] tadupasaṃhṛtaṃ bhavati / yatpunaruktam "śūnyatādarśanena kim", tatra śūnyatāyā viśeṣamāha-

kleśajñeyāvṛtitamaḥpratipakṣo hi śūnyatā / śīghraṃ sarvajñatākāmo na bhāvayati tāṃ katham // bca_9.55 //

kleśā rāgādayaḥ / jñeyaṃ pañcavidham / āvṛtiśabdastu ubhayatra saṃbadhyate / kleśā evāvṛtiḥ / jñeyaṃ ca āvṛtirāvaraṇamiti vibhajya yojanīyam / jñeyameva samāropitarūpatvādāvṛtiḥ, saiva tama iva tamaḥ, vastutattvāvaraṇāt, tasya pratipakṣaḥ prahāṇahetuḥ / hi yasmāt śūnyatā, tasmāt śīghraṃ tvaritaṃ sarvajñatāyāṃ buddhatve kāmo 'bhilāṣo yasyāsau tathoktaḥ / sarvajñatāṃ kāmayate iti vā sarvajñatākāmaḥ / na bhāvayati tāṃ kathamiti, tāṃ śūnyatāṃ kathaṃ na bhāvayati nābhyasyati? api tu mahatā yatnena bhāvayedeva //

yadapyuktam- trāsācchūnyatāyāṃ pravṛttirna syāt, tadapi na yuktamityāha- yadduḥkhetyādi / dvitīyapakṣe punaritthamavatāraṇīyam- astyeva śūnyatāyāmeṣo 'nuśaṃsaḥ, kevalaṃ prathamata eva tatra saṃtrāsātpravṛttirna syāditi / āha-

yadduḥkhajananaṃ vastu trāsastasmātprajāyatām / śūnyatā duḥkhaśamanī tataḥ kiṃ jāyate bhayam // bca_9.56 //

yadvastu duḥkhajananaṃ pīḍākaram, tasmādvastunaḥ sakāśāt trāsaḥ bhayaṃ jāyatāṃ nāma / śūnyatā punaḥ pratyuta duḥkhaśamanī sarvasāṃsārikaduḥkhāpahantrī / tataḥ tasyāḥ śūnyatāyāḥ kiṃ kiṃnimittaṃ abhayasthāne kātarasya janasya bhayaṃ jāyate? sarvaguṇanidānatvāt premaiva tasyāmucitamiti bhāvaḥ //

ātmagrahajanitāhaṃkāraprasūtaṃ hi bhayamatattvavidāmutpadyate / sa cātmā kalpanāsamāropitamūrtiriti ahaṃkāro 'pi tadabhāvādanāspada ityupadarśayannāha-

yatastato vāstu bhayaṃ yadyahaṃ nāma kiṃcana / ahameva na kiṃciccedbhayaṃ kasya bhaviṣyati // bca_9.57 //

yatastato vā bhayābhayasthānāt astu bhavatu bhayam / kadā? yadi ahaṃ nāma kiṃcana / ahamiti ahaṃpratyayasya viṣayaḥ kathitaḥ / ahaṃ nāma ahaṃpratyayavedyaṃ yatkiṃcana kiṃcidvastu syāt / avyaktanirdeśānnapuṃsakatā / tadā yuktameva bhayam / yadā punarahameva na kiṃcit na vastusat vicāryamāṇamahaṃ kiṃcit śabdavikalpamātrādanyata, tadā bhayaṃ kasya? ahamityasyābhāvāt / bhaviṣyati utpatsyate / ito 'pi vicārāt trāso nivartate iti bhāvaḥ / taduktam-

nāsmyahaṃ na bhaviṣyāmi na me 'sti na bhaviṣyati / iti bālasya saṃtrāsaḥ paṇḍitasya bhayakṣayaḥ //

iti /

yathā ca ahaṃpratyayaviṣayasya kalpanāmātropadarśitatvādasattvam, tathā pratipādayannāha-

dantakeśanakhā nāhaṃ nāsthi nāpyasmi śoṇitam / na siṃghāṇaṃ na ca śleṣmā na pūyaṃ lasikāpi vā // bca_9.58 //

dantakeśanakhā nāham / pratyekamamī ahaṃpratyayaviṣayā na bhavanti / nāsthi nāpyasmi śoṇitam / asthi haṭṭam / śoṇitaṃ rudhiram / etaddūyamapi nāsmi nāham / siṃghāṇaṃ na ca śleṣmā na pūyam / siṃghāṇaṃ nāsikāvivaraniryātaḥ kledaḥ / śleṣmā mukhavivaravinirgataḥ / pūyaṃ vraṇe pakvarudhiram / etānyapi nāhaṃ bhavanti / lasikāpi vā, lasikā vraṇakledaḥ, sāpi nāham //

nāhaṃ vasā na ca svedo na medo 'strāṇi nāpyaham / na cāhamantranirguṇḍī gūthamūtramahaṃ na ca // bca_9.59 //

nāhaṃ vasā na ca svedo na meda iti / vasā śarīrasnehaḥ / svedaḥ prasvedaḥ / medaścaturtho dhātuḥ / imānyapi nāham / antrāṇi nāpyahamiti / antrāṇi prasiddhāni, tānyapi (bcp 213) nāham / na cāhamantranirguṇḍī antranirguṇḍī sūkṣmātmikā, sāpi naivāham / gūthamūtramahaṃ na ca, gūthaṃ viṣṭhā / etadapi dvayaṃ nāhaṃ na bhavāmi //

nāhaṃ māṃsaṃ na ca strāyu noṣmā vāyurahaṃ na ca / na ca cchidrāṇyahaṃ nāpi ṣaḍ vijñānāni sarvathā // bca_9.60 //

nāhaṃ māṃsaṃ na ca snāyu noṣmā / snāyu sirā / ūṣmā śarīratejodhātuḥ / ime 'pi nāham / vāyurahaṃ na ca, vāyurāśvāsapraśvāsādilakṣaṇaḥ, so 'pi naivāham / na ca cchidrāṇi cakṣurādīni, tānyapi nāham / nāpi ṣaḍ vijñānāni sarvathā, ṣaṭ cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānāni, tānyapi nāhaṃ bhavanti / sarvathā sarvaprakāreṇa pratyekaṃ samuditāni vā / tathā hi dantādisamudāyātmakameva vicāryamāṇaṃ śarīramupalabhyate / tacca pratyekamahaṃpratyayavedyaṃ na bhavati, pratyekamahaṃpratyayasya teṣu abhāvāt / na hi pareṣāmapi ekaikaśaḥ keśādayo 'haṃ pratyayavedyā bhavanti / samuditā api te eva kevalāḥ pūrvavat / na ca samuditeṣu teṣu kaścidekaḥ saṃbhavati, tasya pratiṣetsyamānatvāt / nāpyaneke samuditā api ekapratyayaviṣayā bhavitumarhanti / na ca anekeṣu ekapratyayo bhrānto yuktaḥ / na ca bhrāntestattvavyavasthā / tasmāt kalpanāmātrametadahamityarthaśūnyamābhātīti niścitam / uktaṃ caitadaśubhabhāvanāprastāve śikṣāsamuccaye-

santi asmin kāye keśā romāṇi nakhā dantā rajo malaṃ tvakū māṃsāsthi snāyu śirā bukkā hṛdayaṃ plīhakaḥ klomakaḥ antrāṇi antraguṇāḥ āmāśayaḥ pakkāśayaḥ audarīyakaṃ yakṛt purīṣam aśru svedaḥ kheṭaḥ siṃghāṇakaṃ vasā lasikā majjā medaḥ pittaṃ śliṣmapūyaśoṇitaṃ mastakaluṅgaṃ prasrāvaḥ / eṣu ca vastuṣu bodhisattvaḥ upaparīkṣaṇajātīyo bhavati / etat punaḥ paścāt kāyasmṛtyupasthānaparyante nirdekṣyāmaḥ / iti / evaṃ nirviṣaya evāhaṃpratyayaviśeṣaḥ //

syādetat- yadi nāma keśādayo 'haṃpratyayavedyā na bhavanti, tathāpi nāyaṃ nirviṣayaḥ sidhyati / yataḥ antarvyāpārapuruṣagocara eva ahaṃpratyayo 'smābhiriṣyate iti naiyāyikādayaḥ / naitadapi yuktam / yasmāt- ahaṃ gauraḥ kṛśo dīrgho gacchāmītyādyākāraparāmarśātmaka eva ayamahaṃpratyayaḥ pratibhāsate / na ca ātmana etadrūpamiṣyate paraiḥ / na ca anyākāreṇa jñānena anyasya grahaṇaṃ yuktam, atiprasaṅgāt / tathā hi tadvān, idamidaṃ tasya lakṣaṇamupavarṇayanti pare / tatra naiyāyikāstāvat nityaṃ sarvagataṃ pratiprāṇibhinnamacetanaṃ cetanāyogāttu cetanaṃ sukhādiguṇādhāraṃ śubhāśubhakarmakartāraṃ tatphalopabhoktāraṃ paralokinaṃ ca ātmānamicchanti / naiyāyikavadvaiśeṣikā api / taduktam-

anye punarihātmānamicchādīnāṃ samāśrayam / svato 'cidrūpamicchanti nityaṃ sarvagataṃ tathā //

śubhāśubhānāṃ kartāraṃ karmaṇāṃ tatphalasya ca / bhoktāraṃ cetanāyogāccetanaṃ na svarūpataḥ // iti / [tattvasaṃgraha-171-172] jaiminīyāstuvyāvṛttyanugamātmakaṃ buddhirūpeṇa pariṇāminaṃ caitanyarūpamātmānamicchanti / tacca caitanyaṃ buddhisvabhāvam / na ca tasya pravṛttinivṛttī bhavataḥ, tasyobhayatrānugatarūpatvāt / tadyathā- sarpasya kuṇḍalāvasthānivṛttau ṛjutvāvasthāpravṛttau ca sarpatvasyobhayatrāpyavṛttiḥ / yathoktam- vyāvṛttyanugamātmānamātmānamapare punaḥ / caitanyarūpamicchanti caitanyaṃ buddhilakṣaṇam //

yathāheḥ kuṇḍalāvasthā vyapeti tadanantaram / saṃbhavatyārjavāvasthā sarpatvaṃ na nivartate //

tathaiva nityacaitanyasvabhāvasyātmano 'pi na / niḥśeṣarūpavigamaḥ sarvasyānugamo 'pi ca // iti / [tattvasaṃgraha-222-224] iti viśeṣaḥ / anyat sarvaṃ pūrvavat //

jaināstu jaiminīyavaccetanamātmānamicchanti dravyaparyāyarūpeṇa yathāyogamanugamavyāvṛttyātmakam / tathā coktam-

jaiminīyā iva prāhurjaināścillakṣaṇāntaram / dravyaparyāyarūpeṇa vyāvṛttyanugamātmakam //

[tattvasaṃgraha-311]

kāpilāstu nityaṃ vyāpakaṃ nirguṇaṃ svayameva caitanyātmakamātmānamicchanti, na tu buddhisaṃbandhāt / buddheḥ svayamacitsvabhāvatvāt / caitanyaṃ puruṣasya svarūpamiti vacanāt / nāpi sa kasyacit kāryasya kartā, svayaṃ tatphalopabhoktā vā, niṣkriyatvāt / prakṛtireva tatkartrī tasya, tatphalopanetrī ca / viparyāsavaśādasau svātmani tat samāropayati / tathā hi- yadā puruṣasya śabdādiviṣayopabhogākāramautsukyamupajāyate, tadā prakṛtiḥ parijñātapuruṣautsukyā puruṣeṇa yujyate, tataḥ śabdādisargaṃ karoti / śabdādiṣu śrotrādivṛttibhirmanasādhiṣṭhitābhiḥ parigṛhīteṣu viṣayeṣu buddhiradhyavasāyaṃ karoti / tato buddhyavasitamarthaṃ puruṣaścetayate iti / evaṃ caitanyasvarūpatvānnirguṇatvam, vyāpitvānniṣkriyatvamiti sāṃkhyapuruṣasya viśeṣaḥ / uktaṃ ca-

caitanyamanye manyante bhinnaṃ buddhisvarūpataḥ / ātmanaśca nijaṃ rūpaṃ caitanyaṃ kalpayanti te //

pradhānenopanītaṃ ca phalaṃ bhuṅkte sa kevalam / kartṛtvaṃ tasya naivāsti prakṛtereva tanmatam //

[tattvasaṃgraha-285-86]

pravartamānān prakṛterimān guṇān tamovṛtatvādviparītacetanaḥ / ahaṃ karomītyabudho 'bhimanyate tṛṇasya kubjīkaraṇe 'pyanīśvaraḥ // iti / [sāṃkhyakramadīpikā-43] upaniṣadvādinastu samastaprāṇisaṃtānāntargatamekameva vyāpi nityaṃ ca jñānamicchanti / tadvivartarūpatayā sakalamidaṃ kṣitijalapavanahutāśanādikaṃ jagadavabhāsate / tatsvabhāva eva cātmā / na bāhyaṃ kimapyavayavi paramāṇvādikaṃ grāhyaṃ pramāṇaprasiddhamasti / āha ca-

nityo jñānavivarto 'yaṃ kṣititejojalādikaḥ / ātmā tadātmakaśceti saṃgirante 'pare punaḥ //

grāhyalakṣaṇasaṃyuktaṃ na kiṃcidiha vidyate / vijñānapariṇāmo 'yaṃ tasmātsarvaṃ parīkṣyate // iti / [tattvasaṃgraha-328-29] pudgalavādinastu punarantaścaratīrthikāḥ / skandhebhyastattvānyatvābhyāmavācyaṃ pudgalanāmānamātmānamicchanti / anyathā tīrthikasiddhāntābhiniveśadarśanaṃ syāt / āha ca-

kecicca saugataṃmanyā apyātmānaṃ pracakṣate / iti / [tattvasaṃgraha-336]

kathamātmano 'haṃpratyayaviṣayatā syāt? svasvarūpeṇa tatrāpratibhāsanāt / tatkathamātmā ahaṃpratyayatayā pratibhāsate ityucyate? tasmād vikalpamātrametat / nirviṣayamutpadyate iti sthitam //

saṃprati citsvabhāvātmavādinaḥ sāṃkhyādayaḥ ṣaḍvijñānānāmātmaniṣedhamasahiṣṇavaḥ prāhuḥ- śabdādijñānaṃ cidātmakamātmaivāsmābhirabhidhīyate / tatkathamasyātmatāpratiṣedha ucyate? iti parābhiprāyamākalayya siddhāntavādī prasaṅgamāsañjayannāha-

śabdajñānaṃ yadi tadā śabdo gṛhyeta sarvadā /

nanu yadi śabdajñānātmaka ātmā, tasya ca nityatvāt śabdajñānaṃ nityaṃ syāt, tadā śabdo 'pi sadā nityameva tadbhāvābhāvakālayorgrahītavyaḥ syāt, śabdagrahaṇasvabhāvasya tasya tatsadasattākāle sarvadānuvartanāt / anyathā nityatvameva tasya hīyeta / bhavatu, evameveti cet, āha- jñeyaṃ vinā tu kiṃ vetti yena jñānaṃ nirucyate // bca_9.61 // jñānameva nityamupasthitam, śabdasya tu kādācitkatvāt na sarvadā sattābhivyaktiḥ / tataśca tadasattākāle jñeyaṃ vinā viṣayamantareṇa kiuṃ vetti kiṃ jānāti tad jñānam? tuśabdo 'sattākālapraśnaviśeṣe vartate / yena jñeyena śūnyamapi jñānaṃ nirucyate abhidhīyate / jñeyaṃ jānātīti jñānamākhyāyate, tadabhāvāt kathaṃ jñānamityāśayaḥ //

etadevāha-

ajānānaṃ yadi jñānaṃ kāṣṭhaṃ jñānaṃ prasajyate /

yadapi viṣayaṃ na jānāti, tadapi yadi jñānamucyate, tadā kāṣṭhamajñānasvabhāvaṃ jñānaṃ prasajyate / na hi tena kiṃcidaparāddhaṃ yena na vijñānaṃ syāt / na caivam / tasmādviṣayaparijñānābhāvāt yathā kāṣṭhaṃ jñānaṃ na bhavati, tathā anyadapi na syādityāha- tenāsaṃnihitajñeyaṃ jñānaṃ nāstīti niścayaḥ // bca_9.62 // yena nirviṣayaṃ na jñānam, tena kāraṇena asaṃnihitajñeyaṃ asaṃnihitamayogyadeśasthaṃ jñeyaṃ grāhyo viṣayo yasya tattathoktaṃ jñānaṃ nāsti na vidyate iti niścayaḥ ekānta eṣaḥ / sāpekṣatvāt //

syādetat- śabdasya sadāvidyamānatvāt nāsaṃnihitaviṣayaṃ śabdajñānam / agrahaṇaṃ tu kadācit kādācitkābhivyaktitvāditi noktadoṣaprasaṅgaḥ / naitadasti / yato yadasya jñānasya paricchedyaṃ rūpaṃ vyaktamityucyate, tasya sadāsaṃnihitaviṣayatayā grāhakamajñānamabhidhīyate / śabdasya tu sadā sattvamasattvaṃ vā na vivakṣitam / jñānaṃ tu kadācidagrāhakamityetāvataiva sādhyasiddheḥ / tasmādasaṃnihitajñeyamityanena jñānasyaiva agrāhakatvaṃ sādhyate / yena rūpeṇa jñānasya grāhyo viṣayaḥ, tasya na sarvadā saṃnidhānamastīti kṛtvā iti kathaṃ noktadoṣaprasaṅgaḥ? śabdasya yathā sarvadā sattvaṃ nāsti, tadvistarabhayānnocyate //

api ca / yadi śabdajñānamevātmā, tadā tadgrahaṇātmakatvāttasya rūpagrahaṇaṃ na syāt / naitadasti / yataḥ tadeva rūpagrāhakamiṣyate iti cedatrāha tadevetyādi-

tadeva rūpaṃ jānāti tadā kiṃ na śṛṇotyapi /

tadeva śabdajñānameva yadi rūpaṃ jānātīti matam, tadā kiṃ na śṛṇotyapi, tadā rūpagrahaṇakāle kimiti na śṛṇotyapi, śabdamapi kiṃ na gṛhṇāti? śabdajñānatvāt / atha gṛhṇātyeva, yadi saṃnihitaṃ syāt / kevalamasaṃnidhānāt na doṣa iti parasyottaramāśaṅkayāha śabdasyetyādi- śabdasyāsaṃnidhānāccettatastajjñānamapyasat // bca_9.63 // śabdasya viṣayatāmāpannasya asaṃnidhānādayogyadeśāt grahaṇaṃ na syāt- yadi, evamabhidhīyate, tatastat jñānamapyasat / tat tasmāt tarhi śabdasyāsaṃnidhānāt tat jñānamapi śabdajñānam asadavidyamānam / śabdajñānameva tarhi tanna bhavatītyarthaḥ //

kiṃ ca / yadi śabdajñānaṃ tadā rūpagrahaṇādyātmakaṃ tanna yujyate ityāha śabdagrahaṇetyādi-

śabdagrahaṇarūpaṃ yattadrūpagrahaṇaṃ katham /

śabdasya grahaṇarūpaṃ śabdasya grahaṇasvabhāvam / śabdagrāhakamiti yāvat / yat jñānaṃ tad rūpagrahaṇaṃ rūpagrahaṇātmakaṃ katham? na kathaṃcidapi syāt / ekasya niraṃśasya rūpadvayāyogāt / nanu yathā kaścideka eva kasyacidapekṣayā pitā, kasyacidapekṣayā ca sa eva putraḥ syāt, tathā prakṛte 'pi rūpadvayamekasya bhaviṣyatītyāha ekaḥ pitetyādi- ekaḥ pitā ca putraśca kalpyate na tu tattvataḥ // bca_9.64 // ekaḥ pitā eva janakaḥ putraśca janyaḥ sa eveti kalpyate, sa tu tadapekṣayā kalpanayā vyavasthāpyate / na tu tattvataḥ, na punaḥ paramārthataḥ / eka eva svabhāvaḥ ubhayātmakaḥ kalpanāsamāropitavyapadeśāt [rūpabhedena] punareka eva tathā nānābhidhānena naivābhidhīyate / ubhayavāstavarūpadvayamekasya ghaṭanīyam, tacca kathaṃcidapi na saṃgacchate, rūpadvayavyatibhinnatayā vastuno 'pi dvitvaprasaṅgāt / tasmāt yathā vāstavamekasya dvirūpatvaṃ tanna dṛṣṭāntadharmiṇyasti, yaccāsti kālpanikam, tat prakṛtānupayogīti yatkiṃcidetat //

ito 'pi na pāramārthiko 'yaṃ vyapadeśa ityāha sattvaṃ raja iti-

sattvaṃ rajastamo vāpi na putro na pitā yataḥ /

etacca avaśyaṃ tvayāpi svīkartavyam- sāṃkhyamate hi triguṇamekaṃ jagat, tataḥ sattvaṃ rajastamo vāpīti samudāyaḥ samuccayārthaḥ / yato yasmādete guṇāḥ svasvabhāvāvasthitāḥ pratyekaṃ samuditā vā / tasmānna pitā na putraḥ paramārthataḥ / sarvadā guṇā eva kevalāḥ santi / ayamarthaḥ- putrāvasthāyāṃ ye sattvarajastamolakṣaṇā guṇāḥ, te eva prāptajanakabhāvā api tena pūrvāparakālayoraviśiṣṭasvabhāvā eva / te tatastadapekṣya pitā putraścābhidhīyante, na tu tatra kaścidviśeṣaḥ / tataḥ kālpanika evāyaṃ vyavahāraḥ / yadi ca rūpagrahaṇakāle 'pi śabdagrahaṇātmakamekameva tajjñānam, tadā tatsvabhāvamupalabhyeta, na copalabhyate / tato na tadgrahaṇātmakamityāha śabdagrahaṇetyādi- śabdagrahaṇayuktastu svabhāvastasya nekṣyate // bca_9.65 // śabdagrahaṇena yuktaḥ saṃbaddhaḥ / tuśabdo viśeṣābhidhāne / svabhāvastasya rūpagrāhakasya jñānasya nekṣyate na pratīyate / atastadā tasya śabdagrahaṇatā nāstīti niścīyate //

syādetat- yadi nāma na pratīyate, tathāpi tadeva tat / kathaṃ tarhi rūpagrahaṇamityāha tadevetyādi-

tadevānyena rūpeṇa naṭavatso 'pyaśāśvataḥ /

tadeva śabdajñānam / anyena rūpeṇa svabhāvena rūpagrahaṇātmakena rūpaṃ gṛhṇātīti śeṣaḥ / kathamiva tasyānurūpatā? naṭavat / yathā nāṭyasamaye raṅgabhūmigato naṭaḥ eka eva (bcp 218) nānārūpeṇāvatarati, tathā prakṛte 'pīti na doṣaḥ / atrāha- so 'pyaśāśvataḥ iti anityaḥ pūrvasvabhāvaparityāgena rūpāntaramāviśati / na ca pūrvāparakālayorekasvabhāva eva naṭo nānārūpasaṃbandhāt, anyathā tasya rūpadvayamekadeti bhāṣeta / iti sādhyavikalo dṛṣṭāntaḥ / athāpi syāt- bhāvaḥ sa eva / svabhāvaḥ punarasya aparāpara utpadyate nirudhyate ca / tataḥ ayamadoṣa ityatrāha sa evānyetyādi- sa evānyasvabhāvaścedapūrveyaṃ tadekatā // bca_9.66 // sa evātmā naṭo vā / anyasvabhāvaḥ aparasvabhāvaḥ / ced yadi ucyate, tadā apūrveyaṃ tadekatā, apūrveyamadṛṣṭapūrveyamīdṛśī tadekatā / tasya bhāvasya aparasvabhāvotpattāvapi ekatā abhinnātmatā / tathā hi- sa eveti tattvamākhyāyate, punaranyasvabhāva iti tasyaiva anyatvam / na caitat parasparaviruddhadharmadvayamekasya yuktam / na hi bhāvo nāma anya eva svabhāvāt, yena tasyotpādanirodhayorapi bhāvasya tau na syātām / nāpi tadabhinnasya svabhāvasya utpādanirodhayorbhāvasya tādavasthyaṃ yuktamabhedābhāvaprasaṅgāt / bhede vā saṃbandhāsiddhiriti bhāvaḥ //

syādetat- bhavatveva eṣa prasaṅgaḥ yadi rūpadvayamasyātmanaḥ satyaṃ syāt / kiṃ tarhi nijamasya rūpamapahāya aparaṃ rūpamatāttvikam, tena noktadoṣaprasaṅgaḥ, ityāśayamāśaṅkayannāha anyadrūpamityādi-

anyadrūpamasatyaṃ cennijaṃ tadrūpamucyatām /

anyadrūpaṃ tadviṣayopādhikaṃ sphaṭikopalasyeva asatyamasvābhāvikam, iti cedyadi, tarhi nijaṃ tadrūpamucyatām nijaṃ svābhāvikaṃ tasyātmano rūpaṃ tattvamucyatām / astyevānyadrūpaṃ tasya / kiṃ tat? jñānatā cet- jñānatā cettataḥ sarvapuṃsāmaikyaṃ prasajyate // bca_9.67 // jñānātmataiva tasya pūrvāparakālānugāminī nijaṃ rūpam / kimanyadvaktavyam? [tadrūpeṇa pūrvāparānyarūpasaṃbandhe 'pi sphaṭikavad yadi eko 'stītyucyate, evaṃ sarvapuṃsāmaikyaṃ prasajyate, evaṃ jñānatvena tatsādhāraṇarūpatvāt / tadyathā pūrvaparakālikayoḥ śabdarūpajñānayorbhinnākāratvād bhinnayorapyekatvameva, tathā sarvasattvānāṃ prāṇigatigatānāmekātmatā prasajyate] āpadyate, vastuto bhede 'pi viśeṣābhāvāt //

itthaṃ ca punaridamatiprasajyate ityāha cetanetyādi-

cetanācetane caikyaṃ tayoryenāstitā samā /

yadi vā avāntaraṃ bhedanibandhanaṃ viśeṣamapāsya kiṃcidākārakamāśritya ekatvamucyate tadā cetanā puruṣadharmaḥ, acetanā prakṛtyādidharmaḥ / cakāro doṣāntarasamuccaye / te 'pi ekamabhinnaṃ vastu syātām / katham? tayoścetanācetanayoḥ yena kāraṇena astitā samā / sāpi bhāvānāṃ nijaṃ rūpam / samā dvayorapi tulyā /

nanu ca / atrāpi sādṛśyanibandhanamiṣyate eva ekatvaṃ vastubhede 'pi / tato 'yamiṣṭaprasādhanādadoṣa ityāha viśeṣaścetyādi- viśeṣaśca yadā mithyā kaḥ sādṛśyāśrayastadā // bca_9.68 // dūṣaṇāntaradyotane cakāraḥ / viśeṣo bhedaḥ sarvabhāvānāmaniyamena yadā mithyā asatyam [tyaḥ?], nijameva rūpaṃ satyam, tadā kaḥ sādṛśyāśrayaḥ syāt? kimāśritya sādṛśyaṃ vyavasthāpyate? viśeṣasadbhāve hi kiṃcinmātrasādharmyeṇa sādṛśyaṃ syāt / viśeṣābhāve ca tadeva tat syānna sadṛśam / na hi gogavayayorgoviśeṣamananubhavan na gavayo gosadṛśo bhavet, api tu gaureva syāt / ato viśeṣa eva sādṛśyāśrayaḥ / sa ca yadā pāramārthiko na bhavati, tadā kaḥ sādṛśyasya samānākāratāyāḥ puṃsāmanyasya vā āśrayo nibandhanaṃ vā bhavet? naiva kaścidityarthaḥ / ato vastuta eva ekatvamāpatitaṃ bhavataḥ, na sādṛśyakṛtam / tat kathaṃ siddhasādhanādadoṣa ityucyate?

evaṃ kāpila [jaina]jaiminīyaparikalpitasya citsvabhāvasyātmanaḥ sattvamasiddham / upaniṣadvādiparikalpite 'pi yathāsaṃbhavaṃ dūṣaṇamabhidheyamiti //

sāṃpratamacetanasya naiyāyikādiparikalpitasyātmanaḥ sadvayavahārapratiṣedhāyāha acetanaścetyādi-

acetanaśca naivāhamācaitanyātpaṭādivat /

cetanastāvadātmā uktakrameṇa na yujyate / acetano 'pi naivāhamātmā yukta iti cakārārthaḥ / kutaḥ? ācaitanyāt caitanyābhāvāt / na vidyate cetanā asyetyacetanaḥ / tasya bhāvaḥ ācaitanyam / ubhayapadavṛddhiḥ pāralaukikādivat / tasmāt / acetanatvādityarthaḥ / kathamiva? paṭādivat / yathā paṭavṛkṣaparvatādayaḥ caitanyavirahādātmā na bhavanti, tathā abhimato 'pi / karmakartṛtvāderasyābhyupagamāt / anyathā na kiṃcit prayojanaṃ tena / na ca acetanasya tadyuktam, yathā paṭādeḥ / yadi nāma svayamasāvacetanaḥ, tathāpi buddheścetanā cetayate, tenāyamadoṣaḥ iti parābhiprāyaṃ saṃbhāvayannāha atha jña ityādi- atha jñaścetanāyogādajño naṣṭaḥ prasajyate // bca_9.69 // atheti pṛcchāyām / athāyamātmā cetanāyogād buddhisamavāyāt svayamacetano 'pi jño bhavati / jānātīti jñaḥ iti kapratyayāntasya rūpam / evamupagamyamāne ajño naṣṭaḥ prasajyate / yadā tarhi madamūrcchāvasthāyāṃ cetanānivṛttau ayamātmā ajño na kiṃcidapi jānāti, tadā naṣṭaḥ prāktanacaitanyasaṃbaddhasvabhāvaparityāgādvinaṣṭaḥ prasajyate //

caitanyasaṃbandhāsaṃbandhakālayorekasvabhāvatvānnāyaṃ doṣa iti paramāśaṅkayannāha athāvikṛta ityādi-

athāvikṛta evātmā caitanyenāsya kiṃ kṛtam /

atha caitanyotpādanirodhayoravikṛta eva anutpannāniruddhasvabhāva evātmā / yadyevam, tarhi caitanyenāsya kiṃ kṛtam, acetanasya sarvakālamavikṛtasya sataḥ asyātmanaḥ caitanyena buddhisamavāyena kiṃ kṛtam, kimatiśayādhānamanuṣṭhitam? na kiṃcit / buddhisamavāye 'pi tathaivāpracyutaprācyasvabhāvasya avasthānādacetana evātmā / tathā ca sati kimanuṣṭhitaṃ bhavadbhirityāha- ajñasya niṣkriyasyaivamākāśasyātmatā matā // bca_9.70 // ajñasya kiṃcidapi hitāhitaṃ jñātumaśaktasya niṣkriyasya nirgato bahirbhūtaḥ kriyāyā iti niṣkriyaḥ / tasya sarvapratīkārarahitasya anādheyātiśayatayā asaṃskartavyasya / athavā sarvakarmaṇi śaktivikalasya gamanādhikriyāśūnyasya vā ākāśasya prakṛtānupayogitvādākāśakalpasya / evaṃ sati ātmatā ātmasvabhāvavyavasthā vyavasthāpitā / etacca svamatenodāharaṇam / yathā niḥsvabhāvatayā sarvakriyāśūnyaṃ prajñaptisanmātramākāśam, tathā ātmāpītyarthaḥ / paramatenāpi vā / yathā ca na karmakartrādirūpamākāśamacetanatvādakriyatvācca, tathā ātmapīti bhāvaḥ //

idānīṃ punaranyathā ātmapratiṣedhabādhakaṃ paramatenotthāpayannāha na karmetyādi-

na karmaphalasaṃbandho yuktaścedātmanā vinā /

yadi na kaścidekaḥ paralokī syāt, tadā tenātmanā paralokagāminā vinā antareṇa karmaphalasaṃbandho 'yuktaḥ / karma śubhāśubham, phalaṃ ca tasyaiva iṣṭāniṣṭalakṣaṇam, tayoḥ saṃbandhaḥ / karmaṇaḥ kṛtasya phalena vā saṃbandhaḥ / yenaiva kṛtaṃ karma, tasyaiva tatphalapratilambho nānyasyeti / na yukto na ghaṭate / iṣyate ca paraloke karmaphalasaṃbandhaḥ / tatra ca saugatānāmapyavivādaḥ / tathā ca sūtram-

anenaiva kṛtaṃ karma, ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na hi bhikṣavaḥ kṛtopacitāni karmāṇi pṛthivīdhātau vipacyante nābdhātau na tejodhātau na vāyudhātau / upātteṣveva skandhadhātvāyataneṣu............ iti vistaraḥ /

uktaṃ ca-

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatairapi / sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām //

iti /

tataḥ karmaphalasaṃbandho 'nivārito bhavatāmapi / tasmādavaśyamaṅgīkartavya ātmā / anyathā sarvametadasaṃgataṃ syāt / kathamasati ātmani karmaphalasaṃbandho ghaṭate ityāha karma kṛtvetyādi- karma kṛtvā vinaṣṭe hi phalaṃ kasya bhaviṣyati // bca_9.71 // hi yasmāt karma kṛtvā karmotpādya śubhāśubhalakṣaṇam / vinaṣṭe niruddhe sati karmakartari / phalaṃ kasya bhaviṣyati / ātmano 'sattve paralokagāminaḥ kasyacidabhāvāt / yena cittakṣaṇena kṛtaṃ karma, tasya kṣaṇikatayā tatkarmakriyākāle nivṛttatvāt, kṛtasya karmaṇaḥ phalaṃ sugatau durgatau vā sukhaduḥkhātmakaṃ kasya bhaviṣyati utpatsyate? naiva kasyacit syāt / paraloke ca kṛtakarmaṇa eva phalayogino 'nyasya kasyacidutpādāt, iti kṛtavipraṇāśo 'kṛtābhyāgamaśca syāt //

upalakṣaṇaṃ caitat / smṛtipratyabhijñānasaṃśayanirṇayasvayaṃnihitapratyanumārgaṇadṛṣṭārthakutūhalaviramaṇakāryakāraṇabhāvatadadhigatapramāṇabandhamokṣādayo 'pi na syuḥ cedyadi matam, tanna yuktamityāha dvayorityādi-

dvayorapyāvayoḥ siddhe bhinnādhāre kriyāphale /

dvayorapyāvayoḥ / ātmavādino bhavataḥ, mama ca nairātmyavādinaḥ / siddhe niścite / ke siddhe? āhabhinnādhāre kriyāphale karma kriyā asmin bhave, tasyāḥ phalaṃ paraloke / te bhinnādhāre nānādhikaraṇe siddhe / tathāhi- na yenaiva śarīreṇa tasmin janmani karma karoti, tenaiva pretya phalamupabhuṅkte / ataḥ anyadeva karmakartṛ, tadanyacca phalabhoktṛ / ato bhinnādhāre kriyāphale bhavataḥ / atra ca avipratipattirāvayoḥ / syādetat- ātmavyāpāramantareṇa te eva kartṛtvopabhoktṛtve na syātāmityatrāha- nirvyāpāraśca tatrātmetyatra vādo vṛthā nanu // bca_9.72 // nirvyāpāro vyāpārarahitaḥ / tatra tayoḥ karmakriyāphalopabhogayoḥ ātmā niṣkriyatvādacetanatvāt / nityatvānna kvacidapi kriyāyāṃ samarthaḥ / yadapyuktam-

jñānamātrādisaṃbandhaḥ kartṛtvaṃ tasya bhaṇyate / sukhaduḥkhādisaṃvittisamavāyastu bhoktṛtā // iti / [tattvasaṃgraha-176] tadapi pūrvāparakālayoravicalitasvabhāvasya uktakrameṇa na saṃgacchate / iti hetoratrātmani nirvyāpāre vādo vivādo vṛthā niṣphalaḥ / yadarthamasāvaṅgīkṛtaḥ, tatra tasyānupayogitvāt / nanviti parasaṃbodhane //

nanu yadi ātmā na bhavet, kathaṃ tarhi kṛtavipraṇāśādidoṣo na syāt? tato na vṛthā tadvāda ityāha hetumānityādi-

hetumān phalayogīti dṛśyate naiṣa saṃbhavaḥ /

yo hetumān karmaṇā yuktaḥ, sa eva phālayogī phalasaṃbaddhaḥ iti evameṣa saṃbhavo na dṛśyate, nopalabhyate / yasmāt-

anya eva mṛto loke jāyate anya eva hi /

tato hetumataḥ phalayogo na dṛśyate / etattarhi kathaṃ nīyate yaduktam- anenaiva kṛtaṃ karma, ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyatīti? atrāha saṃtānasyetyādi- saṃtānasyaikyamāśritya kartā bhokteti deśitam // bca_9.73 // saṃtānasya uttarottarānekakṣaṇaparaṃparālakṣaṇasya kāryakāraṇabhāve na pravartamānasya aikyamāśritya anekeṣu ekatvaṃ lokādhyavasāyavaśādāropitameva nimittīkṛtya kartā bhoktā iti deśitam- ya eva karmaṇaḥ kartā sa eva tatphalasyopabhoktā ca / ityetaddeśitatve 'pi neyābhiprāyavaśāt bhagavatā prakāśitam / anyathā karmaphalocchedaṃ manyeta janaḥ / na tu tāvatā ubhayalokānugāminaḥ sattvamākhyātam / ata eva ca tatraivoktam- upātteṣveva skandhadhātvāyataneṣu vipacyante iti / tathā cetanā karma, cetayitvā karma iti vacanācca / taduktam-

karmajaṃ lokavaicitryaṃ cetanā tatkṛtaṃ ca tat / cetanā mānasaṃ karma tajje vākkāyakarmaṇī // iti / [abhi. ko. 4.1] anyatrāpyuktam-

sattvalokamatha bhājanalokaṃ cittameva racayatyaticitram / karmajaṃ hi jagaduktamaśeṣaṃ karma cittamavadhūya na cāsti // iti / [ma. a. 6.89] tasmānna cittavinirmuktamanyat karmāsti / tacca kuśalākuśalaṃ cittamutpadya nirudhyamānaṃ svopādeyacittakṣaṇe kuśalākuśalādisaṃskāraviśeṣavāsanāmādadhāti / tadapi tadāhitavāsanamuttarottaratadabhisaṃskṛtakṣaṇaparaṃparāvicchedataḥ saṃtānapravartamānaṃ pariṇativiśeṣamupagacchat karmaviśeṣānurūpaṃ tathāvidhaṃ sukhādisvabhāvaṃ cittātmakameva phalamabhinirvartayati paraloke / tadyathā kṣitibījādayaḥ parasparopasarpaṇapratyayaviśeṣāt samadhigatātiśayatayā prathamakṣaṇopanipātinaḥ svopādeyabhūtadvitīyakṣaṇakalāpe kāryotpādānuguṇaviśeṣotpādanadvāreṇa taduttarottaratāratamyamupajanayantaḥ saṃtatipariṇāmaviśeṣādantyakṣaṇalakṣaṇaṃ prakarṣaparyantamāsādayanto bījānurūpaśālikodravāṅkuramutpādayanti / yathā ca lākṣārasaparibhāvitaṃ mātuluṅgādibījamuptaṃ tatsaṃskāraparaṃparāpravṛtteḥ tatpuṣpādiṣu raktatāmutpādayati, na ca tatra kaścit pūrvāparakālayoreko 'nugāmī samasti / tacca kuśalākuśalasamānasyāpi (?) kalpanopasthāpitatvāt nopanyāso yuktaḥ / taduktam-

yasminneva hi saṃtāne āhitā karmavāsanā / phalaṃ tatraiva badhnāti karpāse raktatā yathā //

iti /

tasmādyathā bījādiṣu ātmānamantareṇāpi pratiniyamena kāryaṃ tadutpattiśca krameṇa bhavati, tathā prakṛte 'pi paralokagāminamekaṃ vināpi kāryakāraṇabhāvasya niyāmakatvāt pratiniyatameva phalam, kleśakarmābhisaṃskṛtasya saṃtānasya avicchedena pravartanāt paraloke phalapratilambho 'bhidhīyate, iti nākṛtābhyāgamo na kṛtavipraṇāśo bādhakam / tato nātmānamantareṇa karmaphalasaṃbandho na yujyate / yathā ca satyevātmani sa na ghaṭate, tathā sapracayamucyamānamativistaraṃ syāditi neha pratanyate // āha ca-

nātmāsti skandhamātraṃ tu kleśakarmābhisaṃskṛtam / antarābhavasaṃtatyā kukṣimeti pradīpavat //

iti // [abhi. ko.]

pudgalatadvādibhistattvānyatvapratiṣedhapakṣābhyupagamāt svayameva vastutvaṃ pratiṣiddham / vastuno hi tattvānyatvaprakārānatikramāt, parasparaparihāravatorekapratiṣedhāparavidhināntarīyakatvāt / bhārahārādisūtramapi samarthitamatrārthe / tasmādābhiprāyikīṃ bhagavato deśanāmajānadbhiḥ parikalpito 'sau, na vastusat / vastutvābhyupagame nānyatvam, ityātmano nirākaraṇenaiva nirastaḥ, iti na punarviśeṣeṇa pratiṣedhitaḥ / uktaṃ caitadbhagavatā-

iti hi bhikṣavaḥ asti karma, asti phalam / kārakastu nopalabhyate ya imān skandhān vijahāti, anyāṃśca skandhānupādatte, anyatra dharmasaṃketāt / atrāyaṃ dharmasaṃketaḥ, yadasmin sati idaṃ bhavati, asyotpādādidamutpadyate iti //

etena bhagavataiva idaṃpratyayatāmātralakṣaṇaḥ kāryakāraṇabhāvo 'pi darśita eva / ayamapi ca saṃtānasyetyanena [saṃtāna eka ityanena] yathāvyavahāramanirūpitasvarūpaḥ sūcita eva, saṃtānavacanena idaṃpratyayatāmātrasyābhyupagamāt / anyathā saṃtāna eva na syāt / tena vāstavakāryakāraṇabhāvabhāvino doṣā nāvalīyante / idameva ācāryapādairapyuktam-

aśaktaṃ sarvamiti ced bījāderaṅkurādiṣu / dṛṣṭā śaktirmatā sā cetsaṃvṛtyāstu yathā tathā //

iti /

kāryakāraṇabhāvapratiniyamādeva smṛtyabhāvo 'pi nirastaḥ / ekasyānugamātmano 'bhāvāt na smartā kaścidiha vidyate, kiṃ tarhi smaraṇameva kevalamāropavaśāt smaryamāṇavastuviṣayam / na ca atra smarturabhāve 'pi kaścid vyāghātaḥ / anubhūte hi vastuni vijñānasaṃtāne smṛtibījādhānāt kālāntareṇa saṃtatiparipākahetoḥ smaraṇaṃ nāma kāryamutpadyate / evaṃ pratyabhijñānādayo 'pi draṣṭavyāḥ / ativistarabhayāt pratyekamiha na pratividhīyante iti tatsamarthanamanyatraiva vistareṇāvadhāryamiti //

sarvametat saṃvṛtisatyamupādāya samarthitam / paramārthe tu sarvadharmāṇāṃ niḥsvabhāvatvāt sarvavikalpoparamācca na kiṃcidutpadyate vā nirudhyate vā sātmakamanātmakaṃ vā / nāpi vicāryamāṇaṃ karma tatphalaṃ vā, nāpi ihaloko na paraloko vā na kaścidasti, kalpanāviṭhapitatvāt / tasmāt sarvametat pratibimbasaṃnibhaṃ niḥsvabhāvamutpadyate nirudhyate ca / kāryakāraṇaṃ ca sātmakaṃ nirātmakaṃ ca nityamanityaṃ cābhidhīyate / svapnavat karmakartṛtvam, tatphalopabhogaḥ, ihalokaḥ, paralokaḥ, sugatidurgatigamanaṃ ca kalpanānāmaprahāṇāt / iti sarvatra sustham / yadvakṣyati-

evaṃ na ca nirodho 'sti na ca bhāvo 'sti tattvataḥ / ajātamaniruddhaṃ ca tasmātsarvamidaṃ jagat //

svapnopamāstu gatayo vicāre kadalīsamāḥ / ityādi / [bodhi. 9.151-52]

uktaṃ ca-

kartā svatantraḥ karmāpi tvayoktaṃ vyavahārataḥ / parasparāpekṣikī tu siddhiste 'bhimatānayoḥ //

na kartāsti na bhoktāsti puṇyāpuṇyaṃ pratītyajam / yatpratītya na tajjātaṃ proktaṃ vācaspate tvayā // iti / [catuḥ 2.8-9] yathā nirātmānaśca sarve dharmāḥ karmaphalasaṃbandhāvirodhaśca, niḥsvabhāvatā ca, yathā dṛṣṭasarvadharmāvirodhaśca, tathā pitāputrasamāgame deśitam / taduktam-

bhagavānāha- evameva mahārāja bālo 'śrutavān pṛthagjanaścakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā saumanasyasthānīyāni abhiniviśate / so 'bhiniviṣṭaḥ samanunīyate / samanunītaḥ saṃrajyate / saṃrakto rāgajaṃ karmābhisaṃskaroti trividhaṃ kāyena, caturvidhaṃ vācā, [trividhaṃ manasā] / tacca karmābhisaṃskṛtamādita eva kṣīṇaṃ niruddhaṃ vigataṃ vipariṇataṃ na pūrvāṃ diśaṃ niśritya tiṣṭhati, na dakṣiṇām, na paścimām, nottarām, nordhvam, nādhaḥ, nānuvidiśam, neha, na tiryak, nobhayamantarā / tat punaḥ kālāntareṇa maraṇakālasamaye pratyupasthite jīvitendriyanirodhe āyuṣaḥ parikṣayāt tatsabhāgasya karmaṇaḥ kṣīṇatvāt caramavijñānasya nirudhyamānasya manasa ārambaṇībhavati / tadyathāpi nāma śayitavibuddhasya janapadakalyāṇī / iti hi mahārāja caramavijñānenādhipatinā tena ca karmārambaṇena aupapattyaṃśikaṃ dvayapratyayaṃ prathamaṃ vijñānamutpadyate / yadi vā nārakeṣu, yadi vā tiryagyonau, yadi vā yamaloke, yadi vā āsurakāye, yadi vā manuṣyeṣu, yadi vā deveṣu / tasya ca prathamavijñānasya aupapattyaṃśikasya samanantaraniruddhasya anantaraṃ sabhāgā cittasaṃtatiḥ pravartate, yatra vipākasya (bcp 225) pratisaṃvidā prajñāyate / tatra yaścaramavijñānasya nirodhaḥ, tatra cyutiriti saṃkhyā bhavati, yaḥ prathamavijñānasya prādurbhāvaḥ, tatropapattiriti / iti mahārāja na kaściddharmo 'smāllokāt paralokaṃ gacchati, cyutyupapattī prajñāyete / tacca mahārāja caramavijñānamutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati, nirudhyamānaṃ na kvacidgacchati / karmāpyutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati, nirudhyamānaṃ na kvacidgacchati / [prathamavijñānamapyutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati, nirudhyamānaṃ na kvacidgacchati] / tat kasya hetoḥ? svabhāvavirahitatvāt / caramavijñānaṃ caramavijñānena śūnyam, karma karmaṇā śūnyam, prathamavijñānaṃ prathamavijñānena śūnyam, cyutiścyutyā śūnyā, upapattirupapattyā śūnyā / karmaṇāṃ ca avandhyatā prajñāyate, vipākasya ca pratisaṃvedanā / na tatra kaścit kartā, na bhoktā, anyatra nāmasaṃketāt // iti vistaraḥ //

evaṃ dveṣamohābhyāmapi karmābhisaṃskaraṇaṃ yathāyogyaṃ vācyamiti //

śālistambasūtre 'pyuktam-

punaraparaṃ tattve 'pratipattirmithyāpratipattirajñānamavidyā / evamavidyāyāṃ satyāṃ trividhāḥ saṃskārā abhinirvartante puṇyopagāḥ, apuṇyopagāḥ ānañjayopagāśca / ime ucyante avidyāpratyayāḥ saṃskārā iti / puṇyopagānāṃ saṃskārāṇāṃ puṇyopagameva vijñānaṃ bhavati, apuṇyopagānāṃ saṃskārāṇāmapuṇyopagameva vijñānaṃ bhavati, ānañjyopagānāṃ saṃskārāṇāmānañjyopagameva vijñānaṃ bhavati / idamucyate saṃskārapratyayaṃ vijñānamiti / tadeva vijñānapratyayaṃ nāmarūpam / nāmarūpavivṛddhyā ṣaḍbhirāyatanadvāraiḥ kṛtyakriyāḥ pravartante, tannāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanamucyate / ṣaḍbhya āyatanebhyaḥ ṣaṭ sparśakāyāḥ pravartante / ayaṃ ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśa ityucyate / yajjātīyaḥ sparśo bhavati tajjātīyā vedanā pravartate / iyaṃ sparśapratyayā vedanetyucyate / yastāṃ vedayati, viśeṣeṇāsvādayati, abhinandayati, adhyavasyati, adhitiṣṭhati, sā vedanāpratyayā tṛṣṇetyucyate / āsvadanā, abhinandanā, adhyavasāyasthānam, ātmapriyarūpasātarūpairviyogo mā bhavatviti aparityāgo bhūyo bhūyaśca prārthanā, idaṃ tṛṣṇāpratyayamupādānamityucyate / evaṃ prārthayamānaḥ punarbhavajanakaṃ karma samutthāpayatti kāyena vācā manasā, sa upādānapratyayo bhava ityucyate / tatkarmanirjātānāṃ pañcaskandhānāmabhinirvṛttiryā, sā bhavapratyayā jātirityucyate / yā (yo) jātyabhinirvṛttānāṃ skandhānāmupacayaparipākādvināśo bhavati, tadidaṃ jātipratyayaṃ jarāmaraṇamityucyate / peyālaṃ / tatra vijñānaṃ bījasvabhāvatvena hetuḥ / karma kṣetrasvabhāvatvena hetuḥ / avidyā tṛṣṇā ca kleśasvabhāvatvena hetuḥ /

karmakleśā vijñānabījaṃ saṃjanayanti / tatra karma vijñānabījasya kṣetrakāryaṃ karoti / tṛṣṇā vijñānabījaṃ snehayati / avidyā vijñānabījamavakirati / asatāmeṣāṃ pratyayānāṃ vijñānabījasyābhinirvṛttirna bhavati / tatra karmaṇāṃ naivaṃ bhavati- ahaṃ vijñānabījasya kṣetrakāryaṃ karomi / (bcp 226) tṛṣṇāyāṃ api naivaṃ bhavati- ahaṃ vijñānabījaṃ snehayāmīti / avidyāyā api naivaṃ bhavati- ahaṃ vijñānabījamavakirāmīti / vijñānabījasyāpi naivaṃ bhavati- ahamebhiḥ pratyayairjanitamiti / api tu vijñānabījaṃ karmakṣetrapratiṣṭhitaṃ tṛṣṇāsnehābhisyanditam avidyāvakīrṇaṃ virohati, nāmarūpāṅkurasyābhinirvṛttirbhavati / sa ca nāmarūpāṅkuro na svayaṃkṛto na parakṛto nobhayakṛto neśvaranirmito na kālapariṇāmito na caikakāraṇādhīno nāpyahetusamutpannaḥ / atha ca mātāpitṛsaṃyogādṛtusamavāyādanyeṣāṃ ca pratyayānāṃ samavāyādāsvādanānuprabaddhaṃ vijñānabījaṃ tatratatropapattyāyatanapratisaṃdhau mātuḥ kukṣau nāmarūpāṅkuramabhinirvartayati asvāmikeṣu dharmeṣu amameṣu aparigraheṣu apratyarthikeṣu ākāśasameṣu māyālakṣaṇasvabhāveṣu hetupratyayānāmavaikalyāt / peyālaṃ / na tatra kaściddharmo 'smāllokāt paralokaṃ saṃkrāmati / asti ca karmaphalam, asti ca vijñaptiḥ, hetupratyayānā mavaikalyāt / peyālaṃ / yathā agnirupādānavaikalyānna jvalati, upādānāvaikalyācca jvalati, evameva karmakleśajanitaṃ vijñānabījaṃ tatratatropapattyāyatanapratisaṃdhau mātuḥ kukṣau nāmarūpāṅkuramabhinirvartayati asvāmikeṣu dharmeṣu amameṣu aparigraheṣu apratyarthikeṣu ākāśasameṣu māyālakṣaṇasvabhāveṣu hetupratyayānāmavaikalyāt /

evamādhyātmikasya pratītyasamutpādasya pratyayopanibandho draṣṭavyaḥ //

tatra ādhyātmikaḥ pratītyasamutpādaḥ pañcabhiḥ kāraṇairdraṣṭavyaḥ / katamaiḥ pañcabhiḥ? na śāśvatataḥ, nocchedataḥ, na saṃkrāntitaḥ, parīttahetuto vipulaphalābhinirvṛttitaḥ, tatsadṛśānuprabandhataśceti / kathaṃ na śāśvatataḥ? yasmādanye māraṇāntikāḥ skandhāḥ, anye aupapattyaṃśikāḥ skandhāḥ prādurbhavanti / na tu ya eva māraṇāntikāḥ skandhāḥ, ta eva aupapattyaṃśikāḥ prādurbhavanti / ato na śāśvatataḥ / kathaṃ nocchedataḥ? na ca pūrvaniruddheṣu māraṇāntikeṣu skandheṣu aupapattyaṃśikāḥ skandhāḥ prādurbhavanti, nāpyaniruddheṣu / api tu māraṇāntikāḥ skandhā nirudhyante, tasminneva ca samaye aupapattyaṃśikāḥ skandhāḥ prādurbhavanti, tulādaṇḍonnāmāvanāmavat / ato nocchedataḥ / kathaṃ na saṃkrāntitaḥ? visadṛśāt sattvanikāyādvisabhāgāḥ skandhā jātyantare 'bhinirvartante / ato na saṃkrāntitaḥ / kathaṃ parīttahetuto vipulaphalābhinirvṛttitaḥ? parīttaṃ karma kriyate, vipulaphalavipāko 'nubhūyate / ataḥ parīttahetuto vipulaphalābhinirvṛttitaḥ / kathaṃ tatsadṛśānuprabandhataḥ? yathāvedanīyaṃ karma kriyate, tathāvedanīyo vipāko 'nubhūyate / atastatsadṛśānuprabandhataḥ / evamādhyātmikaḥ pratītyasamutpādaḥ pañcabhiḥ [kāraṇaiḥ-ākāraiḥ] draṣṭavyaḥ // iti vistaraḥ //

tadevamātmādivirahe 'pi karmaphalasaṃbandho 'vikalaḥ sūtreṣu bhagavatā svayamupadarśita ityupadarśitaṃ bhavati / iti naikasyobhayānuvartino 'bhāve 'pi kiṃcidvirudhyate iti //

yadi kathaṃcidapi nāstyevātmā, kathaṃ tarhi-

ātmā hi ātmano nāthaḥ ko nu nāthaḥ paro bhavet / ātmanā hi sudāntena svargaṃ prāpnoti paṇḍitaḥ //

[=dhammapada]

iti gāthāyāmuktam? cittameva ahaṃkārasaṃniśrayatayā asyāmātmaśabdenoktam / anyatra sūtre-

cittasya damanaṃ sādhu cittaṃ dāntaṃ sukhāvaham / [=dhammapada]

iti cittasya damanavacanāt / tadapi ca ātmadṛṣṭayabhiniviṣṭānāmanyatrātmagrāhaparikalpavicchedārthaṃ neyārthatayā saṃvṛtyā cittamātmeti prakāśitaṃ na tu paramārthataḥ / etena yaduktamāryalaṅkāvatāre-

pudgalaḥ saṃtatiḥ skandhāḥ pratyayā aṇavastathā / pradhānamīśvaraḥ kartā cittamātraṃ vadāmyaham //

[laṅkā. 2.139, 10.133]

iti, tadapi vyākhyātaṃ bhavati / yataḥ tadapi ca anyatra pudgalādyabhiniveśabādhanāya vacanam / na tu tāvatā cittasya paramārthasattvamuktam / evamanyatrāpi skandhādiṣvātmadeśanā neyārthā / ataścittamapi vastuto nāhaṃpratyayasya viṣayaḥ //

bhavatu vā cittaṃ paramārthasat / tathāpi na vastutaḥ tadahaṃkāragocara ityupadarśayannāha atītetyādi-

atītānāgataṃ cittaṃ nāhaṃ taddhi na vidyate /

tridhā hi cittaṃ saṃbhavati parikalpamupādāya atītamanāgataṃ pratyutpannaṃ ca / tatra / atītānāgataṃ naṣṭājātaṃ cittaṃ nāhaṃ na ahaṃdarśanaviṣayaḥ / kutaḥ? hiryasmāt / tadatītā nāgataṃ cittaṃ na vidyate, na saṃpratyasti, naṣṭājātatvāt / yadatītaṃ tat kṣīṇaṃ niruddhaṃ vigataṃ vipariṇāmitam / yadanāgatam, tadapyasaṃprāptamiti / pratyutpannaṃ tarhi cittamahaṃ bhaviṣya tītyata āha- athotpannamahaṃ cittaṃ naṣṭe 'sminnāstyahaṃ punaḥ // bca_9.74 // yathā utpannaṃ vartamānaṃ cittamahamastu, tadapi na yuktam / yato naṣṭe 'sminnāstyahaṃ punaḥ, asmin pratyutpanne citte naṣṭe dvitīyakṣaṇe atīte sati nāstyahaṃ punaḥ, paścādahaṃpratyayasya viṣayo neṣṭaḥ syāt / pratyutpannasya sthitirnopalabhyate / tat kutaścittamālambyatāṃ yena ālambanaṃ syāt? ato na cittālambano 'pīti nirālambana evāyamahaṃpratyaya utpadyate //

evamātmano 'sattvāt nātmā, tryadhvavartināścittasya ca tadviṣayatvāt / nāpi cittamahaṃkārasya viṣaya iti prasādhyopasaṃharannāha yathaivetyādi-

yathaiva kadalīstambho na kaścidbhāgaśaḥ kṛtaḥ / tathāhamapyasadbhūto mṛgyamāṇo vicārataḥ // bca_9.75 //

yathaiva kadalīstambho rambhādaṇḍakhaṇḍam, bhāgaśaḥ pratyavayavaśaḥ kṛto 'vadhūto na kaścit na vastusan prāpyate, tathā ahamapyasadbhūtaḥ kadalīstambhavat / ahamapi ahaṃpratyayasya viṣayo 'pi asadbhūtaḥ avastubhūtaḥ, vandhyātanayavat / na kaścidviṣayo 'syāstīti bhāvaḥ / katham? mṛgyamāṇo vicārataḥ nirūpaṇataḥ //

punaranyadbādhakamātmapratiṣedhe prasañjayannāha yadītyādi-

yadi sattvo na vidyeta kasyopari kṛpeti cet /

yadi sarvathaiva sattvaḥ ātmā pudgalo vā vicāryamāṇo na vidyeta, na syāt, tadā kasyopari kṛpā karuṇā bodhisattvānāṃ bhavet, sattvamantareṇa kimālambya pravarteta? karuṇā ca samyaksaṃbodhisādhanam, tatpūrvakameva saṃbhāranidāneṣu dānādiṣu pravartanāt / ataḥ karuṇāpuraḥsarāḥ sarve buddhadharmāḥ pravartante / tathā coktamāryadharmasaṃgītau-

atha khalu āryāvalokiteśvaro bodhisattvo mahāsattvo bhagavantametadavocat- na bhagavan bodhisattvena atibahuṣu dharmeṣu śikṣitavyam / eka eva dharmo bodhisattvena svārādhitaḥ kartavyaḥ supratibiddhaḥ / tasya karatalagatāḥ sarve buddhadharmā bhavanti / tadyathā- yena rājñaścakravartinaścakraratnaṃ gacchati, tena sarvabalakāyo gacchati / evameva bhagavan yena bodhisattvasya mahākaruṇā gacchati, tena sarve buddhadharmā gacchanti / tadyathā bhagavan jīvitendriye sati anyeṣāmindriyāṇāṃ pravṛttirbhavati, evameva bhagavan mahākaruṇāyāṃ satyāṃ bodhikārakāṇāṃ dharmāṇāṃ pravṛttirbhavatīti //

āryagayāśīrṣe coktam-

kimārambhā mañjuśrīḥ bodhisattvānāṃ caryā, kimadhiṣṭhānā? mañjuśrīrāha- mahākaruṇārambhā devaputra bodhisattvānāṃ caryā sattvādhiṣṭhānā // iti vistaraḥ //

tasmādavaśyaṃ prathamataḥ sattvālambanā karuṇābhyupagantavyāḥ duḥkhitasattvādhiṣṭhānena samutpatteḥ / sattvābhāve ca sā na syāditi cet, evaṃ manyase yadi, tadā naitadvaktavyamityāha kāryārthamityādi- kāryārthamabhyupetena yo mohena prakalpitaḥ // bca_9.76 // kāryamabhimatasādhyaṃ puruṣārtha ityucyate / tadarthamabhyupetena svīkṛtena mohena saṃvṛtyā yaḥ prakalpitaḥ samāropitaḥ sattvaḥ, tasyoparītyarthaḥ / tathāhi sakalakalpanājālarahitaṃ sarvāvaraṇavinirmuktaṃ paramapuruṣārthatayā buddhatvamiha sādhyam / tacca sarvadharmānupalambhamantareṇa nādhigamyate / sa ca prajñāprakarṣagamanāt saṃpadyate / tacca sādaranirantaradīrghakālābhyāsādupajāyate / tadārambhaśca karuṇāvaśādutpadyate / sā ca prathamato duḥkhitasattveṣu pravartamānā saṃbhārārambhanidānamupapadyate iti kāryārthaṃ mohasya saṃvṛtisatyarūpasyābhyupagamaḥ / tataḥ prathamataḥ sattvālambanaiva karuṇā, tataḥ paraṃ dharmālambanā, anālambanā ca / ayamabhiprāyaḥ- na sarvathā sattvasyābhāvaḥ / skandhādayo hi saṃvṛttyā ātmaśabdenocyante / yathoktaṃ bhagavatā-

ye kecidbhikṣavaḥ śramaṇā vā brāhmaṇā vā ātmeti samanupaśyantaḥ samanupaśyanti imānete (tān?) pañcopādānaskandhān / iti /

tato yadi nāma prajñayā nirūpayataḥ paramārthataḥ sattvānupalambhaḥ, tathāpi saṃvṛtyā na niṣidhyate iti / taduktam-

yataḥ prajñā tattvaṃ bhajati karuṇā saṃvṛtimataḥ tavābhūnniḥsattvaṃ jagaditi yathārthaṃ vimṛśataḥ / yadā cāviṣṭo 'bhūrdaśabalajananyā karuṇayā tadā te 'bhūdārte suta iva pituḥ prema jagati // iti / [ratnadāsaviracitaṃ guṇaparyantastotram-33] catuḥstave 'pi-

sattvasaṃjñā ca te nātha sarvathā na pravartate / duḥkhārteṣu ca sattveṣu tvamatīva kṛpātmakaḥ // iti / [catuḥ-1.9] tasmādamī rūpādaya eva saṃvṛtyā sattvaśabdenocyante / iti na karuṇā nirviṣayā //

nanu paramārthataḥ sattvābhāve kasya tat kāryam, iti kathaṃ tatsādhanāya kasyacit pravṛttirityabhisaṃdhāya āha kāryamityādi-

kāryaṃ kasya na cetsattvaḥ satyamīhā tu mohataḥ /

na cet sattva iti / yadi sattvo nāsti, tadā ekasyānuyāyino 'bhāvāt rūpādīnāṃ ca utpannavināśitvāt kāryaṃ kasya? na kasyacit syādityarthaḥ / satyamityabhyupagame iti / evameva etanmatameva asmākam- naiva kasyacit paramārthataḥ kāryam, asvāmikatvāt sarvadharmāṇām / yadyevam, kathaṃ tarhi tatsādhanāya prathamataḥ pravṛttiriti cet, īhā tu mohataḥ / īhā ceṣṭā punastatkāryārthitayā vyāpāraḥ mohāt / mamaiva tat kāryaṃ bhaviṣyatītyekatvādhyavasāyena sattvābhāve 'pi saṃvṛtyā māyāsvabhāvatayā / vastuto nirīhatvāt sarvadharmāṇāmanyatra pratītyasamutpādāt / taduktam-

nirīhā vaśikāḥ śūnyā māyāvatpratyayodbhavāḥ / sarvadharmāstvayā nātha niḥsvabhāvāḥ prakāśitāḥ // iti / [catuḥ-2.22] tasmāt saṃvṛtereva kāryārthavyāpāraḥ / nanu ca moho nāma avidyāsvabhāvatayā sarvathaiva anupādeyaḥ / tat kathaṃ punastasyaiva svīkāraḥ ityata āha duḥkhetyādi- duḥkhavyupaśamārthaṃ tu kāryamoho na vāryate // bca_9.77 // dvividho hi mohaḥ- saṃsārapravṛttihetuḥ tatpraśamahetuśca / tatra yaḥ saṃsāranidānam, sa prahātavya eva / anyastu yaḥ paraṃparayā duḥkhavyupaśamārthaṃ sarvasattvajātyādivyasananimittaṃ (bcp 230) kāryamohaḥ kāryasya paramārthasatyalakṣaṇasyādhigamāya mohaḥ, sa punarna vāryate, na pratiṣidhyate / upādīyate eva, paramārthopayogitvāt / idamihādhikṛtam, tadapi kāryaṃ nātmasukhābhilāṣeṇa mahadbhirupādīyate, api tu sarvasattvānāmātyantikasarvaduḥkhavyupaśamārtham / tatra ca upeyabhūtaḥ paramārthādhigama eva / tasyāpyupāyabhūtaṃ [saṃvṛtisatyam] / saṃvṛtisatyamantareṇa paramārthānadhigamāt / iti duḥkhapraśamārthatā kāryamohasya / etat kāryārthamavicārataḥ [9.4] ityasmin prastāve pratipāditameva pūrvam / punarvipañcayitumuktam //

syādetat- yathā duḥkhopaśamahetutvāt kāryamoho 'vidyāsvabhāvo 'bhyupagamyate, tathaiva ātmamoho 'pi taddhetutvādastu / tat kimātmā yatnena niṣidhyate? tatsadbhāve 'pi ātmabhāvanayā ahaṃkāraparikṣayāt bhaviṣyati saṃsāranivṛttiḥ / tataḥ kiṃ nairātmyabhāvanayetyatrāha duḥkhaheturityādi-

duḥkhaheturahaṃkāra ātmamohāttu vardhate /

yathā kāryamoho duḥkhopaśamahetuḥ, na tathā dvitīya ātmamohaḥ, tasmin sati ahaṃkārakṣayābhāvāt / ātmamohāttu anātmani ātmaviparyāsadarśanāt punarahaṃkāro vardhate, vṛddha upajāyate / kiṃbhūtaḥ? duḥkhahetuḥ duḥkhasya sāṃsārikasya triduḥkhatālakṣaṇasya hetuḥ kāraṇam / ahaṃkārakṣayācca duḥkhopaśama iṣyate / sati ca ātmadarśane kathamasau nivarteta? kāraṇe 'vikalasāmarthye kāryasya nivṛttyayogāt / tato duḥkhamapi na nivartate / tathāhi ātmānaṃ paśyataḥ saṃskṛteṣu skandhadhātvāyataneṣu ahamiti dṛḍhataramutpadyate snehaḥ / tatastadduḥkhapratīkārecchayā sukhābhilāṣo doṣān pracchādya tadarthitayā guṇādhyāropāt tatsādhaneṣu pravartate / svopakāriṇi vayamiti buddhirupajāyate / ahaṃ mameti ca darśanāt paripanthini vidveṣaḥ / tataḥ samastaduḥkhanidānaṃ sarva eva kleśopakleśā labdhaprasarāḥ pravartante / iti ātmamohapravartito duḥkhaheturahaṃkāro bhavati / taduktamācāryapādaiḥ-

yaḥ paśyatyātmānaṃ tasyātrāhamiti śāśvatasnehaḥ / snehātsukheṣu tṛṣyati tṛṣṇā doṣāṃstiraskurute //

guṇadarśī paritṛṣyan mameti tatsādhanānyupādatte / tenātmābhiniveśo yāvattāvattu saṃsāraḥ //

ātmani sati parasaṃjñā svaparavibhāgātparigrahadveṣau / anayoḥ saṃpratibaddhāḥ sarve doṣāḥ prajāyante //

iti //

itthamātmasnehānnivartayitumaśakyo 'haṃkāraḥ /

tato 'pi na nivartyaścet

tato 'pi ātmadarśanādapi na nivartyo nivartayitumaśakyo 'haṃkāraśced yadi, tadā- varaṃ nairātmyabhāvanā // bca_9.78 // nairātmyasya pudgalādivirahasya bhāvanā abhyāsaḥ / varamuttamam / ātmadarśanapravṛttāhaṃkāranivṛttihetutvāt / tāvatkālamastu, paścāt punariyamapi prahāsyate, upalambhadṛṣṭitvāditi bhāvaḥ / tathāhi tadbhāvanāprakarṣaparyantagamanāt sākṣānnairātmyadarśanāt virodhi satkāyadarśanaṃ nivartate / tannivṛttau ca ekasyānugāmino darśanābhāvāt pūrvāpararūpavikalasya kṣaṇamātrasya darśanam / tataḥ pūrvāparasamāropābhāvāt na anāgatasukhasādhanaṃ kiṃcidātmanaḥ paśyati / tato na tasya kvacidviṣaye rāgo jāyate, nāpi tatprativirodhini dveṣaḥ, āsaṅgābhāvādeva / nāpyakāriṇaṃ prati apakārasthānaṃ paśyati / yena yasmin kṛto 'pakāraḥ, tayordvayorapi dvitīyakṣaṇe 'bhāvāt / na ca anyena kṛte 'pakāre prekṣāvataḥ anyatra vairaniryātanamucitam, nāpi yasya kṛtastenāpi / evaṃ rāgādinivṛttau anye 'pi tatprabhavāḥ kleśopakleśā notpadyante / nāpi vastutaḥ kaścit kasyacidapakārī, idaṃ pratītya idamutpadyate iti pratītyasamutpādadarśanādvā / evaṃ hi pudgalaśūnyatāyāṃ satkāyadarśananivṛttau chinnamūlatvāt kleśā na samudācaranti / yathoktamāryatathāgataguhyasūtre-

tadyathāpi nāma śāntamate vṛkṣasya mūlacchinnasya sarvaśākhāpatrapalāśaṃ śuṣyati, evameva śāntamate satkāyadṛṣṭipraśamāt sarvakleśā upaśāmyantīti //

tasmādvaraṃ nairātmyabhāvanā //

gatamidamānuṣaṅgikam / saṃprati punarahaṃkāraviṣayaṃ nirūpayitumupakramate / syādetatyadi nāma ātmā vicāreṇa kharaviṣāṇasadṛśatvānnāhaṃkārasya viṣayaḥ, tathāpi kāyāvayavī tadviṣayo bhaviṣyatītyatrāha kāyo neti-

kāyo na pādau na jaṅghā norū kāyaḥ kaṭirna ca / nodaraṃ nāpyayaṃ pṛṣṭhaṃ noro bāhū na cāpi saḥ // bca_9.79 //

na hastau nāpyayaṃ pārśvau na kakṣau nāṃsalakṣaṇaḥ / na grīvā na śiraḥ kāyaḥ kāyo 'tra kataraḥ punaḥ // bca_9.80 //

kāyo 'pi vicāreṇaiko naiva kaścidastītyupadarśayati- tathā hi karacaraṇādayo bhāgā evaṃ paraṃ dṛśyante, na tvekaḥ kāyo nāma pratibhāsate / na ca teṣvanyatamaḥ kāyo yujyate / yataḥ kāyo na pādau, na caraṇau, na jaṅghā / jaṅghā ca kāyo na bhavati / norū jaṅghaikadeśaviśeṣau na kāyaḥ / kaṭirna ca, śroṇirapi naiva kāyaḥ / nodaram, jaṭharamapi kāyo na bhavati / nāpyayaṃ pṛṣṭham, ayaṃ kāyaḥ pṛṣṭhamapi naiva / noraḥ, noro vakṣo 'pi na kāyaḥ / bāhū na cāpi saḥ, sa kāyo bhujāvapi na bhavati / na hastau, karāvapi na kāyaḥ / nāpyayaṃ pārśvau, (bcp 232) ayaṃ kāyaḥ pārśvāvapi na bhavati / na kakṣau, bhujamūle api na kāyaḥ / nāṃsalakṣaṇaḥ, nāpi skandhasvabhāvaḥ kāyaḥ / na grīvā, na kaṃdharā kāyaḥ / na śiraḥ kāyaḥ, mastako 'pi kāyo na bhavati / caraṇādīnāṃ vakṣyamāṇavicāreṇa paramāṇuśo 'pyanavasthānāt, karacaraṇādīnāmanyatamacchede kāyavināśena maraṇaprasaṅgāt, parābhyupagamābhāvācca naiṣu pratyekaṃ kāyātmatā / evaṃ yadā na pratyekamete kāyasvabhāvāḥ, etatsamudāyamātraṃ ca śarīram, tat kāyo 'tra kataraḥ punaḥ, atra eṣu pādādibhāgeṣu purovartiṣu śarīrakalpanānimitteṣu kataraḥ kāyo bhavatu? naiva kaścideko 'pi nirūpyamāṇaḥ kāyātmaka upalabhyate iti yāvat //

athāpi syāt- naivamabhidhīyate pratyekaṃ karādayaḥ kāyaḥ, kiṃ tarhi sarvāvayavavyāpakatvādavayavinaḥ sarvāvayaveṣu vartate ityatrāha yadītyādi-

yadi sarveṣu kāyo 'yamekadeśena vartate /

sarvāvayaveṣu vartamāno 'yamekadeśena vartate, yugapat sarvātmanā vā? tatra yadi sarveṣu karacaraṇādiṣu avayaveṣu kāyo 'vayavī, ekadeśena vartate, kenacid bhāgena kaṃcidavayavaṃ vyāpnoti / na sarvātmanā sarvamityarthaḥ / tadā etanna vaktavyam / yataḥ yairekadeśairavayaveṣu vartate, teṣvapi kimekadeśeṣu aparaiḥ ekadeśena vartate, sarvātmanā veti vikalpo na nivartate / tatrāpi punarekadeśena vṛttikalpanāyāmanavasthānivṛttirna syāt / api ca / tasya avakāśābhāvādeva avayaveṣu na vṛttirityāha aṃśā ityādi- aṃśā aṃśeṣu vartante sa ca kutra svayaṃ sthitaḥ // bca_9.81 // aṃśā bhāgāḥ aṃśeṣu svasvabhāgeṣu vartante vyavatiṣṭhante, svasvabhāgavyavasthitatvāt sarvabhāvānām / sa ca kutra svayaṃ sthitaḥ? svayaṃ punarasau kāyo 'vayavī kva nu nāma vyavasthitaḥ iti na vidmaḥ //

atha dvitīyo vikalpaḥ, tatrāha sarvātmaneti-

sarvātmanā cetsarvatra sthitaḥ kāyaḥ karādiṣu / kāyāstāvanta eva syuryāvantaste karādayaḥ // bca_9.82 //

sarvātmanāpi vṛttisaṃbhāvanāyām / avayaveṣu anavakāśatvāt sa ca kutra svayaṃ sthitaḥ iti prasaṅgo nādyāpi nivartate / tathāpi punaraparamucyate- sarvātmanā sarvabhāvena naikadeśena / sarvatra sarveṣu karādiṣvavayaveṣu / ādiśabdāccaraṇādiṣu sthitaḥ samavetaḥ kāyāvayavī cet yadi, tadā punarayaṃ doṣaḥ syādityāha- kāyā iti / kāyāvayavinaḥ tāvanta eva syuḥ, tatsaṃkhyāparicchinnā eva prāpnuyuḥ / kiyantaḥ? yāvantaste karādayaḥ, te karacaraṇādayo 'vayavāyāvantaḥ yatsaṃkhyāparicchinnāḥ, tatsamavetā avayavino 'pi tāvanta eva bhaveyuḥ / tasya niraṃśatayā sarvātmanā teṣu parisamāptatvāt / tadanekasaṃbandhādanekatvāt / nānyathā ekavṛttiḥ syāt / ayaṃ ca prasaṅgaḥ anekatra ekadeśena vṛttipakṣe 'pi yojayitavyaḥ / yathā raktāraktapihitāpihitakampādayo 'pi yathāyogaṃ vaktavyā iti //

evaṃ pratyakṣādipramāṇasamadhigamyaḥ kāyo nāsti / bādhakaṃ punarasya anantaramuktamastīti prasādhitamityupadarśayannāha naivāntarityādi-

naivāntarna bahiḥ kāyaḥ kathaṃ kāyaḥ karādiṣu /

pūrvamantarvyāpārapuruṣapratiṣedhāt māṃsaśoṇitādīnāṃ vicāritatvāt naivāntarmadhye kāyaḥ / adhunā punaravayavinaḥ pratiṣedhāt na bahiḥ na bāhyaḥ pratyakṣādigocaraḥ kāyaḥ, iti kathaṃ kāyaḥ karādiṣu vyavasthāpyate? atha karādivyatirikto bhaviṣyatītyāha karādibhya ityādi- karādibhyaḥ pṛthaṅ nāsti kathaṃ nu khalu vidyate // bca_9.83 // karādibhyo 'vayavebhyaḥ pṛthag bhinnaḥ upalabdhilakṣaṇaprāptaḥ kāyo nāsti, na pratibhāsate / karādaya eva hi kevalāḥ pratibhāsante / evaṃ yo na karādisvabhāvaḥ, nāpi tadādheyaḥ samaveto nāpyantargataḥ, na cāpi tadvayatiriktaḥ, sa kāyaḥ kathaṃ nu khalu vidyate? kathaṃ nviti kathaṃcidapi kāyamanupalabhamānaḥ tatsattvamasaṃbhāvayan pṛcchati- kathaṃ nu kena prakāreṇa / nviti vimarśe / vidyate, tatsattā vyavasthāpyate?

yadā caivaṃ vicāreṇa kāyo vyavasthāpayitumaśakyaḥ, tadā asanneva vyavahartavya ityupasaṃharannāha tannāstītyādi-

tannāsti kāyo mohāttu kāyabuddhiḥ karādiṣu /

tannāsti kāya iti, yasmāduktavicāreṇa nopalabhyate, tasmādupalabdhilakṣaṇaprāpto 'nupalabhyamāno nāsti kāyaḥ yadi nāsti, kathaṃ tarhi karādiṣu kāyabuddhirityāha- mohāttu ityādi / mohādavidyāvaśāt tu punaḥ kāyabuddhiḥ karādiṣu ekadravyarahiteṣu, na tu paramārthataḥ / avadhāraṇe vā tuśabdaḥ / tathāhi anavarāgrasaṃsārapravṛttijanmaparaṃparāparicitamithyābhyāsavāsanāvaśāt yathāvasthitavastutattvapratipattāvapi tadviparītasamāropakalpanā upajāyate / tadupanibaddho 'yaṃ kāyādivyavahāro loke pravartate, na tu pāramārthika iti //

kathamanyatra sā na bhavati ityatrāha saṃniveśeti- saṃniveśaviśeṣeṇa sthāṇau puruṣabuddhivat // bca_9.84 // karacaraṇādisaṃniveśaḥ saṃsthānam, tadeva viśeṣo bheda itarasmāt, tena vibhramahetunā karādiṣveva, na sarvatra sā bhavati / pratiniyataviṣayā hi bhrāntaya iṣyante / kathamiva? sthāṇau puruṣabuddhivat / yathā sthāṇau puruṣasvabhāvarahite 'pi puruṣasādhāraṇordhvatādisaṃniveśaviśeṣamupalabdhavato dūrādavivecitaparaviśeṣasya kasyacit vibhramāt puruṣabuddhirupajāyate, tathā prakṛte 'pītyarthaḥ //

syādetat- kathaṃ punaretadavasitaṃ mohāt kāyabuddhiḥ, na tu punarvastutaḥ ityatrāha yāvadityādi-

yāvatpratyayasāmagrī tāvatkāyaḥ pumāniva /

yāvat yāvatkālāvadhiparicchinnā pratyayānāṃ kāraṇānāṃ pṛthivyādiṣaḍdhātuṣaṭsparśāyatanāṣṭādaśamanopavicārātmakānāṃ karmāyattavṛttīnāṃ sāmagrī samavadhānam, tāvatkālāvadhireva kāyaḥ pumāniva / yathā puruṣasvabhāvavirahito 'pi paramārthataḥ parikalpitarūpatayā puruṣa iva pratibhāsate vyavahriyate / upalakṣaṇaṃ caitat / strī vetyapi draṣṭavyam / na pūrvaṃ kalalādyavasthāyāṃ na paścādvikalitatvād bhasmādyavasthāyāṃ nijasvabhāvābhāvāt / idamatrāpi sāmānyamityupadarśayannāha evamityādi- evaṃ karādau sā yāvattāvatkāyo 'tra dṛśyate // bca_9.85 // yathā pratyayasāmagrīsadbhāve kāyaḥ pumāniva pratibhāsate, sadbhāvena pratibhāsate, evaṃ tathā karādau yāvat sā pratyayasāmagrī, tāvat kāyo 'tra karādau dṛśyate, kalpanāvaśāt pratibhāsate, na tu paramārthataḥ / tasmāt sāmagrīsākalye bhavati, tadabhāve ca na bhavati kāyabuddhiḥ / ato mohādeva karādiṣu kāyabuddhiriti niścitam / ayamatra samudāyārthaḥtattatpratyayasāmagrīsadbhāve tattadvastusvabhāvamantareṇāpi abhūtaṃ tattvamādarśayantī bhrāntivaśādasau kalpanā upajāyate / tadvaśāt saṃniveśaviśeṣeṣu strīpuruṣakāyādivyavahāraḥ pravartate / ata eva bhasmādyavasthāyāṃ sāmagrīvaikalyānnivartate / ato nāyaṃ kāyādivyavahāro vāstava iti vakṣyati / taduktam-

kāyasvabhāvo vaktavyo yo 'vasthārahitaḥ sthitaḥ / kāyaścetpratimākāraḥ peśībhasmasu nāsti saḥ //

sūkṣmabhāvena cettatra sthaulyaṃ tyaktvā vyavasthitaḥ / anirdeśyaḥ svataḥ prāptaḥ kāya ityucyate katham //

iti /

uktaṃ ca-

hetutaḥ saṃbhavo yasya sthitirna pratyayairvinā / vigamaḥ pratyayābhāvāt so 'stītyavagataḥ katham //

iti / [yuktiṣaṣṭikā-]

kvacit pāṭhaḥ-

yāvatpratyayasāmagrī tāvatkāṣṭhaṃ pumāniva //

iti /

tatredaṃ vyākhyeyam- yāvadviparyāsapratyayasāmagrī sthāṇau puruṣapratītiḥ, tāvat kāṣṭhaṃ sthāṇusvabhāvaṃ pumāniva pratīyate, na tadabhāve / evameva karādau yāvat sā pratyayasāmagrī, tāvat kāyo 'tra karādau dṛśyate, na paścāt / ato mohādeva kāyabuddhiriti niścayaḥ //

nanu yadi nāma kāyo nāsti, karacaraṇādayaḥ punaravayavāḥ pratyakśopalabdhatvāt pratiṣeddhumaśakyāḥ ityāśaṅkaya karādayo 'pi parikalpitasvabhāvā evetyupadarśayitumāha evamaṅgulītyādi-

evamaṅgulipuñjatvātpādo 'pi kataro bhavet /

yathaiva vicāryamāṇaḥ kāyo nāsti, evaṃ karacaraṇādayo 'pi na santi / yataḥ aṅgulīnāṃ puñjaḥ samudāyaḥ / aṅgulīnāmityupalakṣaṇam / pārṣṇiprabhṛtīnāmapi draṣṭavyaḥ / tasya bhāvastattvam, tasmāt tatsvabhāvādityarthaḥ / pādo 'pi caraṇo 'pi kataro bhavet? tatsamudāyamantareṇa vicāryamāṇo naiva kaściditi bhāvaḥ / aṅgulipuñjo 'pi naikasvabhāva ityāha so 'pītyādi- so 'pi parvasamūhatvāt parvāpi svāṃśabhedataḥ // bca_9.86 // so 'pi aṅgulipuñjo 'pi vicārato na vastusan / kutaḥ? parvasamūhatvāt, parvaṇāmaṅgulibhāgānāṃ samūhatvāt saṃghātatvāt kataro bhavediti prakṛtena saṃbandhaḥ / parvaṇāmapi pratyekamavastutvamityata āha- parvāpi na vastu / kasmāt? svāṃśabhedataḥ, svasya ātmanaḥ aṃśānāmavayavānāṃ bhedato 'pi vibhāgāt //

aṃśā api tattvato na santītyāha-

aṃśā apyaṇubhedena

iti / aṃśāḥ parvabhāgāḥ api aṇubhedena paramāṇuśo vibhāgena bhidyamānatvāt kalpitā eva / aṇavo 'pi na pratyekaṃ paramārthasantaḥ ityāha-

so 'pyaṇurdigvibhāgataḥ /

diśāṃ pūrvāparadakṣiṇottarādharordhvasvabhāvānāṃ saṃbandhena vibhāgato nānātvāt / tadvibhāgabhedādbhidyamānasya paramāṇoḥ ṣaḍaṃśatā syāt / dikṣu vā vibhāgāḥ nānādigavasthitā nānārūpāṃśāḥ paramāṇoḥ, tato bhedena na tasya svabhāvo 'vatiṣṭhate //

digbhāgabhedo yasyāsti tasyaikatvaṃ na yujyate / [viṃśakārikā-14]

iti nyāyāt / tathāhi- pūrvāparādidigavasthitaparamāṇvabhimukhaṃ yat tat paramāṇormadhyavartino rūpam, tat kimekameva, aparāparaṃ vā? yadi ekameveti pakṣaḥ, tadā sarvaparamāṇūnāṃ parivāryāvasthitānāmekadeśatāprasaṅgaḥ / yataḥ pūrvādidigavasthitaparamāṇusamānadeśatāmantareṇa aparadigādyavasthitaparamāṇunā na prāgdeśāvasthitaparamāṇvabhimukharūpābhimukhaṃ syāt, anyathā rūpabhedaprasaṅgāt / tatsamānadeśatā ca na tatsvarūpāntarbhāvamantareṇa, tasyāpi pūrvadigavasthitasya paramāṇoraparaparamāṇunā sarvātmanā saṃbandhena tatsvarūpāntarbhāvāt paramāṇumātraṃ dravyaṃ syāt / tathā ca sati pracayarūpā bhūdharādayo na syuḥ / ato bhavanādīnāṃ pracayamicchatā dvitīya eva pakṣaḥ samabhyupeyaḥ / tadā ca ṣaḍbhiraparāpararūpeṇa yugapat saṃbandhāt ṣaḍbhāgo madhyaparamāṇuḥ syāt, tattaddeśāvasthitāparāparaparamāṇusaṃbandhena tatparamāṇurūpasya bhedāt / iti paramāṇurapi naikasvabhāvo yuktaḥ / yaduktamācāryapādaiḥ-

ṣaṭkena yugapadyogātparamāṇoḥ ṣaḍaṃśatā / ṣaṇṇāṃ samānadeśatvāt piṇḍaḥ syādvāṇumātrakaḥ // iti / [viṃśakārikā-12] te 'pi punaraṇīyāṃso bhāgāḥ tathaiva nirūpyamāṇāḥ nirātmatayā nabhaḥsvabhāvatāṃ pratipadyante ityāha digvibhāgo 'pītyādi- digvibhāgo niraṃśatvādākāśaṃ tena nāstyaṇuḥ // bca_9.87 // digvibhāgo 'pi digbhedena paramāṇorvibhāgo 'pi pūrvavat ṣaḍaṃśatayā bhidyamānaḥ kataro bhavet? na kiṃcidvastu syāt / etat sarvatra pūrveṣu yojanīyam / kutaḥ? anaṃśatvāt / ato 'bhinikṛṣyamāṇo niḥsvabhāvatayā ākāśaṃ śūnyameva / tena kāraṇena nāstyaṇuḥ, na vidyate paramāṇuriti / evaṃ karādayo 'pi vicārato niḥsvabhāvā draṣṭavyā iti / tataḥ kāyo 'pi na paramārthataḥ kaścidasti, ekānekasvabhāvaviyogasya pratipādanāt / itthaṃ na keśādayaḥ, na cātmā, nāpi cittam, na ca kāyaḥ ahaṃkārasya viṣayo vastutaḥ / tasmādavidyāsamutthāpitātmatayā ātmādisattvamantareṇāpi pravartamāno 'yamahamiti pratyayo nirviṣaya eva samutpadyate / tena yaduktam-

ahameva na kiṃciccedbhayaṃ kasya bhaviṣyati /

iti, tat samarthitam / sarveṇa caitena kāyasmṛtyupasthānamupadarśitaṃ bhavati / yaduktaṃ dharmasaṃgītisūtre-

punaraparaṃ kulaputra bodhisattva evaṃ kāyasmṛtimupasthāpayati- ayaṃ kāyaḥ pādapādāṅulijaṅghorutrikodaranābhīpṛṣṭhavaṃśahṛdayapārśvapārśukāhastakalācībāhvaṅgagrīvāhanulalāṭaśiraḥkapālamātrasamūhaḥ karmabhavakārakopacitaḥ nānākleśopakleśasaṃkalpavikalpaśatasahasrāṇāmāvāsaḥ / bahūni cātra dravyāṇi samavahitāni yaduta keśaromanakhadantāsthicarmapiśitavapāsnāyumedovasālasikāyakṛnmūtrapurīṣāmāśayapakkāśayarudhirakheṭapittapūyasiṃghāṇakamastiṣkamastakaluṅgāni / evaṃ bahudravyasamūhaḥ / tat ko 'tra kāyaḥ? tasya pratyavekṣamāṇasya evaṃ bhavati- ākāśasamo 'yaṃ kāyaḥ / sa ākāśavat kāye smṛtimupasthāpayati / sarvametadākāśamiti paśyati / tasya kāyaparijñānahetorna bhūyaḥ kvacit smṛtiḥ prasarati, na visarati, na pratisaratīti //

punaruktam-

ayaṃ kāyo na pūrvāntādāgato nāparānte saṃkrānto na pūrvāntāparāntāvasthito 'nyatrāsadviparyāsasaṃbhūtaḥ kārakavedakarahito nādyantamadhye pratiṣṭhitamūlaḥ, asvāmiko 'mamo 'parigrahaḥ / āgantukairvyavahārairvyavahriyate kāya iti deha iti bhoga iti āśraya iti kuṇapa iti āyatanamiti / asārako 'yaṃ kāyaḥ mātāpitṛśukraśoṇitasaṃbhūtaḥ aśucipūtidurgandhisvabhāvaḥ (bcp 237) rāgadoṣamohaviṣādataskarākulaḥ nityaṃ śatanapatanabhedanavikiraṇaviṃdhvaṃsanadharmā nānāvyādhiśatasahasranīḍa iti //

evaṃ yadā vicāryamāṇo vastutaḥ śūnyasvabhāvatayā ākāśasaṃkāśaḥ sarvathā kāyaḥ, tadā mithyaiva vastutattvamāropya rāgādikamutpādayantaḥ saṃsāramupabṛṃhayanti bālāḥ ityāhaevamityādi-

evaṃ svapnopame rūpe ko rajyeta vicārakaḥ /

evamityuktakrameṇa svapnopame svapnopalabdhe iva rūpe 'saumanasyasthānīye ko rajyeta, ka āsajyeta? asya ca upalakṣaṇatvāt ko dviṣyāt, ko muhyet, ityapi veditavyam / tadyathā- saumanasyasthānīyāni cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā rāgo jāyate / daurmanasyasthānīyāni cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā dveṣo jāyate / upekṣāsthānīyāni cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā moho jāyate iti / yadetanmanopratikūleṣu rūpeṣvanunītaṃ carati, tenāsya rāga utpadyate / pratikūleṣu rūpeṣu pratihataṃ carati, tenāsya dveṣa utpadyate / naivānukūleṣu na pratikūleṣu saṃmūḍhaṃ carati, tenāsya moha utpadyate / evaṃ śabdādiṣu trividhamālambanamanubhavati pūrvavat / tatra yaḥ paṇḍitajātīyaḥ, iti hi atyantayā cakṣurāyatanaṃ śūnyaṃ cakṣurāyatanasvabhāvena tat pūrvāntato 'pi nopalabhyate, aparāntato 'pi nopalabhyate, madhyato nopalabhyate svabhāvarahitatvāt / evamanyeṣu śrotrādiṣu vaktavyam / evamatyantatayā rūpāyatanaṃ rūpāyatanaṃ rūpāyatanasvabhāvenetyādi pūrvavat / evaṃ śabdādiṣu vācyam //

iti hi māyopamānīndriyāṇi svapnopamān viṣayān paśyati, tasya kathaṃ rāgādikamutpadyate? ata evāha- vicāraka iti / vicārako vicakśaṇaḥ / evametadyathābhūtaṃ samyak prajñayā paśyan ko rajyeta dveṣṭi muhyati vā? atra ca svapnopalabdhajanapadakalyāṇīprabhṛti bhagavatoktaṃ nidarśanamupadarśitavyam / kāyābhāve ca strāyādikalpanayāpi rāgo na yukta ityāha kāyaścetyādi- kāyaścaivaṃ yadā nāsti tadā kā strī pumāṃśca kaḥ // bca_9.88 //

hetusamuccye cakāraḥ / yasmāt stryādikalpanayā rāgo na bhavati / kāyo yadā evamuditanayena nāsti, niḥsvabhāvaḥ, tadā kāyābhāvāt kā strī kāminī yasyāḥ kamanīyatayā puruṣe rāgo bhavet? kaśca pumān kāmukaḥ yasya rañjanīyatayā striyāṃ rāgo bhavet? strī hi svātmani strīti saṃkalpya bahirdhā puruṣe puruṣa iti rāgaṃ janayati / evaṃ puruṣo 'pi svātmani puruṣa iti saṃkalpya bahirdhā striyāṃ strīti rāgaṃ janayati / kāyābhāve tu striyāṃ strīti na saṃvidyate, puruṣe puruṣo na saṃvidyate / yacca svabhāvena na saṃvidyate, na tat strī na puruṣa iti / tasmādasati kāye stryādikalpanākṛto 'pi na yujyate rāgaḥ / tatkasya hetoḥ? manyanāpagatā hi sarvadharmā iti / yathāpradhānamayaṃ nirdeśaḥ / evameva strakcandanādayo 'pi svabhāvarahitā veditavyāḥ / tathā dveṣamohaviṣayā apīti / uktaṃ caitadbhagavatā pitāputrasamāgame-

ṣaḍdhāturayaṃ mahārāja puruṣaḥ, ṣaṭsparśāyatanaḥ, aṣṭādaśamanopavicāraḥ / ṣaḍdhāturayaṃ mahārāja puruṣa iti khalu punaretad yuktam / kiṃ caitat pratītya kam? ṣaḍime mahārāja dhātavaḥ / katame ṣaṭ? tadyathā- pṛthvīdhātuḥ, abdhātuḥ, tejodhātuḥ, vāyudhātuḥ, ākāśadhātuḥ, vijñānadhātuśca / ime mahārāja ṣaḍ dhātavaḥ / yāvat ṣaḍimāni mahārāja sparśāyatanāni / katamāni ṣaṭ? cakṣuḥsparśāyatanaṃ rūpāṇāṃ darśanāya yāvanmanaḥsparśāyatanaṃ dharmāṇāṃ vijñānāya / imāni mahārāja ṣaṭ sparśāyatanāni / peyālaṃ / aṣṭādaśa ime mahārāja manaupacārāḥ / katame aṣṭādaśa? iha puruṣaḥ cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā saumanasyadaurmanasyopekṣāsthānīyāni rūpāṇyupavicarati / evaṃ śrotrādiṣu vācyam / tena pratyekamindriyaṣaṭkena saumanasyāditrayabhedādaṣṭādaśa manaupavicārā bhavanti / peyālaṃ / katamaśca mahārāja ādhyātmikaḥ pṛthvīdhātuḥ? yat kiṃcidasmin kāye 'dhyātmaṃ kakkhaṭatvaṃ kharagatamupāttam / tat punaḥ katamat? tadyathā- keśā romāṇi nakhā dantā ityādi / katamaśca mahārāja bāhyaḥ pṛthvīdhātuḥ? yat kiṃcid bāhyaṃ kakkhaṭatvaṃ kharagatamupāttam / ayamucyate bāhyaḥ pṛthvīdhātuḥ / tatra mahārāja ādhyātmikaḥ pṛthvīdhātuḥ utpadyamāno na kutaścidāgacchati, nirudhyamāno na kvacit saṃnicayaṃ gacchati / bhavati mahārāja samayo 'yaṃ yat strī adhyātmaṃ [ahaṃ] strīti kalpayati / sā adhyātmamahaṃ strīti kalpayitvā bahirdhā puruṣaṃ puruṣa iti kalpayati / sā bahirdhā puruṣaṃ puruṣa iti kalpayitvā saṃraktā satī bahirdhā puruṣeṇa sārdhaṃ saṃyogamākāṅkṣate / puruṣo 'pi adhyātmaṃ puruṣo 'smīti kalpayatīti purvavat / tayoḥ

saṃyogākāṅkṣāyāṃ saṃyogo bhavati / saṃyogapratyayāt kalalaṃ jāyate / tatra mahārāja yaśca saṃkalpyate, yaśca saṃkalpayitā, ubhayametanna saṃvidyate / striyāṃ strī na saṃvidyate / puruṣe puruṣo na saṃvidyate / iti hi asannasadbhūtaḥ saṃkalpo jāyate / so 'pi saṃkalpaḥ sadbhāvena na saṃvidyate / yathā saṃkalpaḥ, tathā saṃyogo 'pi / kalalamapi svabhāvena na saṃvidyate / yacca svabhāvato na saṃvidyate, tat kathaṃ kakkhaṭatvaṃ janayiṣyati? iti hi mahārāja saṃkalpaṃ jñātvā kakkhaṭatvaṃ veditavyaṃ yathā kakkhaṭatvamutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchatīti / bhavati mahāraja samayaḥ, yadayaṃ kāyaḥ śmaśānaparyavasāno bhavati / tasya tat kakkhaṭatvaṃ saṃklidyamānaṃ saṃnirudhyamānaṃ na pūrvāṃ diśaṃ gacchati, na dakṣiṇām, na paścimām, nottarām, nordhvam, nādhaḥ, nānuvidiśaṃ gacchati / evaṃ mahārāja ādhyātmikaḥ pṛthivīdhāturdraṣṭavyaḥ / peyālaṃ / tatra mahārāja pṛthivīdhātorutpādo 'pi śūnyaḥ, vyayo 'pi śūnyaḥ, utpanno 'pi pṛthivīdhātuḥ svabhāvaśūnyaḥ / iti hi mahārāja pṛthivīdhātuḥ pṛthivīdhātutvena nopalabhyate, anyatra vyavahārāt / so 'pi vyavahāro na strī na puruṣaḥ / evaṃ mahārāja yathābhūtaṃ samyak prajñayā draṣṭavyamiti / tena kā manyanā? manyanā māragocaraḥ / tat kasya hetoḥ? manyanāpagatā hi sarvadharmāḥ //

iti //

evaṃ kāyasmṛtyupasthānaṃ pratipādya vedanāsmṛtyupasthānamupadarśayituṃ vedanāṃ vicārayannāha yadyastītyādi-

yadyasti duḥkhaṃ tattvena prahṛṣṭān kiṃ na vādhate / śokādyārtāya mṛṣṭādi sukhaṃ cetkiṃ na rocate // bca_9.89 //

trividhā hi vedanāsukhā vedanā, duḥkhā vedanā, aduḥkhāsukhā ceti / tatra rūpavadvedanāpi nāsti paramārthataḥ / kathamiti cet / yadyasti duḥkham, asātaṃ veditam / tattvena paramārthataḥ / tadā prahṛṣṭān kiṃ na bādhate, saṃtoṣayuktān kiṃ na duḥkhayati? sukhamapi yadyasti tattvena, tadā śokādyārtāya / ādiśabdāt kāmabhayonmādārtāya / mṛṣṭādi sukhaṃ cet, mṛṣṭādi surasamāhārapānādi / ādiśabdāt strakūcandanādi sukhaṃ sukhahetutvāt / sukhaṃ cedyadi, kiṃ na rocate? na hi vastu satsvabhāvaṃ kadācidapi nivartitumutsahate / tasmāt kalpanopasthāpitameva sukhaduḥkhaṃ vedanīyamiti //

yaduktaṃ prahṛṣṭān kiṃ na bādhate iti, tatra parasya samādhānamāha balīyasetyādi-

balīyasābhibhūtatvādyadi tannānubhūyate /

na hi prahṛṣṭāvasthāyāṃ sarvathaiva duḥkhamasat / kiṃ tarhi samudbhūtavartinā sukhena tiraskṛtatvāt vidyamānamapi nānubhūyate, balīyasā atibalavatā sukhena abhibhūtatvādupahatatvāt / sadapi yadi tadduḥkhaṃ nānubhūyate na vedyate ityucyate, tadā na yuktametadityāha vedanātvamityādi- vedanātvaṃ kathaṃ tasya yasya nānubhavātmatā // bca_9.90 // vedanātvaṃ vedanāsvabhāvatvaṃ kathaṃ kena prakāreṇa tasyāvyaktasya sukhasya yasya nānubhavātmatā nānubhūyamānasvabhāvatā / vedyate iti hi vedanocyate, vedanānubhava iti vacanāt / yadi ca avedyamānāpi vedanā syāt, tadā na kiṃcinna vedanā syādityatiprasaṅgaḥ //

athāpi syāt- na sarvathā nānubhūyate, kiṃ tu sūkṣmatayā anubhūtamapi ananubhūtakalpamityatrāha astītyādi-

asti sūkṣmatayā duḥkhaṃ sthaulyaṃ tasya hṛtaṃ nanu / tuṣṭimātrāparā cetsyāttasmāt sāpyasya sūkṣmatā // bca_9.91 //

asti vidyate sūkṣmatayā anupalakśyamāṇatayā duḥkham, tarhi balīyasā sukhena kiṃ kṛtamasya? sthaulyameva hṛtaṃ nanu, prahṛṣṭāvasthāyāṃ pravṛttena balavatā sukhena sthaulyaṃ prābalyamasya duḥkhasya hatamabhibhūtam / nanu, nanviti parasya saṃbodhane / iti mataṃ bho tava, na hi sūkṣmatā nāma duḥkhasya sātānubhavakāle kācidupalabhyate / tat kathaṃ sūkṣmatā tasyeti vaktavyam / atha tuṣṭimātrā aparā tasmādeva udbhūtavṛtteḥ sukhāt, aparā tuṣṭimātrā dvitīyā sukhamātrā alpīyasī sukhakaṇikā syāt, duḥkhasya sūkṣmatā bhavet, ced yadi abhipretam, nanu sāpyasya sūkṣmatā sāpi tuṣṭimātrā aparā, asya sukhasyaiva sūkṣmatā, na tu duḥkhasya, tuṣṭeḥ sukhajātitvāt / iti duḥkhasya sūkṣmatā avedyasvabhāvā sukhānubhavakāle nāstyeveti niścitam //

syādetat- na duḥkhaṃ kālpanikatayā kādācitkam, kiṃ tarhi kāraṇavaikalyāt kadācinnopalabhyate ityatrāha viruddhetyādi-

viruddhapratyayotpattau duḥkhasyānudayo yadi /

duḥkhena viruddhasya sukhasya yaḥ pratyayo hetuḥ sparśaḥ, tasyotpattau ābhimukhye sati / atha vā / viruddhasya pratyayasya sukhahetorutpattau janmani, viruddhaḥ pratyayo 'syeti vā / duḥkhenetyapekṣāyāmapi gamakatvādbhavati samāsaḥ / tasyotpattau satyāṃ prahṛṣṭāvasthāyāṃ hetuvaikalyāt duḥkhasyānudayo duḥkhasyānutpattiśceducyate, tadā- kalpanābhiniveśo hi vedanetyāgataṃ nanu // bca_9.92 // nanu yadeva asmābhirabhihitaṃ tadeva sāṃpratamāgatamāyātam / kiṃ tat? kalpanayā abhiniveśaḥ, kalpanayā kṛto yo 'bhiniveśaḥ, hiravadhāraṇe / sa eva vedanā sukhā duḥkhā taditarā vā / nānyat vāstavaṃ sukhādyasukhādiheturvāsti, iti / tathāhi nijasvabhāvarahitamapi yat sukhasādhanatvena parikalpitam, tadabhiniveśātsukhaṃ veditamutpadyate, itarasmāditarat / kathamanyathā yadeva anyasya duḥkhasādhanam, tadeva aparasya kasyacit sukhasādhanaṃ syāt? tasyaivaikasya yasya śabdaśravaṇādapi duḥkhamāsīt, punaḥ kālāntareṇa tasya darśanāt prītirupajāyate / tasmāt kālpanikameva sukhādikaṃ tatsādhanaṃ vā, na vāstavam / āha ca-

ahirmayūrasya sukhāya jāyate viṣaṃ viṣābhyāsavato rasāyanam / bhavanti cānandaviśeṣahetavo mukhaṃ tudantaḥ karabhasya kaṇṭakāḥ //

iti /

vedanā abhiniveśasvabhāvatvādeva ca vicāreṇa nivartayituṃ śakyate ityāha ata evetyādi-

ata eva vicāro 'yaṃ pratipakṣo 'sya bhāvyate /

ata eveti / yata eva abhiniveśasvabhāvā vedanā, ata eva vicāro 'yaṃ vimarśo 'yaṃ pratipakṣo virodhī, nirākṛtikāraṇatvāt asyābhiniveśasya sukhādirūpasya bhāvyate vicintyate / tatsādhanābhāve tadabhiniveśābhāvāt / api ca / itthamapyabhiniveśo vedanetyāha vikalpetyādi- vikalpakṣetrasaṃbhūtadhyānāhārā hi yoginaḥ // bca_9.93 // ata eveti vartate / vikalpa eva kṣetraṃ janmabhūmitvāt / tasmin saṃbhūtaṃ jātaṃ dhyānaṃ viviktaṃ kāmaiḥ, viviktaṃ pāpakairakuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ samādhijaṃ prītisukhamityādi / dhyānādibhāvanā samādhisamāpattervikalpabhavatvāt, tadeva āhāraḥ śarīrayāpanāhetutvāt, yeṣāṃ te tathoktāḥ / ke te? yoginaḥ / hiryasmāt kalpanānirmitaprītisukhāhārasaṃdhāritaśarīrā yoginaḥ, tasmāt kalpanābhiniveśo vedaneti pratipāditam //

sāṃprataṃ hetvanabhisaṃbhavādeva na vedanā vastusatī yuktetyāha sāntarāvityādi-

sāntarāvindriyārthau cetsaṃsargaḥ kuta etayoḥ /

ayamatra samudāyārthaḥ- sparśapratyayā vedanā / viṣayendriyavijñānānāṃ trayāṇāṃ saṃnipātaśca sparśaḥ / sparśāḥ ṣaṭ saṃnipātajāḥ [abhi. ko.-3.30] iti vacanāt / sa trikasaṃnipātajaḥ sparśa eva na ghaṭate, kutastatpratyayā vedanā bhaviṣyatīti / tathāhiindriyārthayoḥ sāntarayorvā syānnirantarayorvā? tatra indriyārthāvakṣaviṣayau sāntarau savyavadhānau yadi, tadā saṃsargaḥ saṃnipāto melanaṃ kutaḥ kasmāt etayorindriyārthayoḥ? naiva yujyate / sparśo hi saṃparka ucyate / vyavadhāne sati sa kathaṃ bhavet iti bhāvaḥ / atha dvitīyaḥ prakāraḥ, so 'pi na yujyate ityāha nirantaratve ityādi- nirantaratve 'pyekatvaṃ kasya kenāstu saṃgatiḥ // bca_9.94 // nirantaratve 'pi vyavadhānābhāve 'pi sati ekatvaṃ tādātmyamindriyārthayoḥ / evaṃ hi tayoḥ sarvātmanā nairantaryaṃ bhavet yadi aṇīyasāpi nāṃśena vyavadhānaṃ syāt sadharmatā ca / tatrāntarbhāve tattvameva / evaṃ ca kasya kenāstu saṃgatiḥ? ekatve sati bhedābhāvāt kiṃ kena saṃgataṃ syāt? na hi ātmanaiva ātmanaḥ saṃgatiryuktāḥ /

syādetat- niraṃśānāmeva paramāṇūnāṃ saṃsargo vastutaḥ / na ca tatra aṃśāṃśivyavahāro yuktaḥ, sthūlarūpāṇāmeva tatsaṃbhavāt / tatra ca saṃsargadūṣaṇe na kiṃciddūṣyate ityāha nāṇorityādi-

nāṇoraṇau praveśo 'sti nirākāśaḥ samaśca saḥ /

paramāṇūnāmapi naiva saṃparko yuktaḥ / yataḥ ekasyāpyaṇoranyasminnaṇau na praveśo 'sti, nāntarbhāvo 'sti / kutaḥ? co yasmāt / nirākāśaḥ saḥ nīrandhraḥ paramāṇuḥ / samaḥ sa tulyaḥ, nimnonnatābhāvāt / iti kathaṃ niraṃśasya saṃgatirastu? athāpi syāt- mā bhūdaṇoraṇau praveśaḥ, saṃgatimātraṃ kevalamastu, tāvatā siddhaṃ naḥ sādhyamityāha apraveśa iti- apraveśe na miśratvamamiśratve na saṃgatiḥ // bca_9.95 // sarvātmanā hi saṃparkaḥ saṃgatiraṇoḥ, anyathā sāṃśatvaprasaṅgāt / tathā ca tatsvarūpaṃ svātmanā vyāpnuvata eva tena saṃgatiḥ / evaṃ tatsvarūpamiśratvābhāve saṃgatirna syāt / tacca miśratvaṃ tatra praveśamantareṇa na bhavet / itthamapraveśe praveśābhāve sati na miśratvaṃ nāsaṃbhinnarūpatvam / amiśratve miśratvābhāve ca na saṃgatiḥ nāsaṅgaḥ //

niraṃśasya sarvathaiva saṃsargo na yujyate ityāha niraṃśasya cetyādi-

niraṃśasya ca saṃsargaḥ kathaṃ nāmopapadyate /

niraṃśasya aṃśaśūnyasya ca padārthasya / co dūṣaṇasamuccaye / saṃsargo mīlanaṃ kathaṃ nāmopapadyate? nāmeti saṃbhāvayānām / kathaṃ saṃsargaḥ saṃbhāvyate? sarvālpasyāpi avaśyamekenāṃśena bhavitavyam / yasya punaraṃśa eva nāsti, tasya amūrtasya aṃśābhāve asattvameva prāptamiti bhāvaḥ / na caitad bhavato 'pi pramāṇapratītaṃ kvacidastītyāha saṃsarga ityādi- saṃsarge ca niraṃśatvaṃ yadi dṛṣṭaṃ nidarśaya // bca_9.96 // .........................āha vijñānasya tvityādi-

vijñānasya tvamūrtasya saṃsargo naiva yujyate /

turatiśayābhidhāne / vijñānasya viṣayavijñapteḥ / punaḥsaṃsargo naiva yujyate, na saṃgacchate / kutaḥ? amūrtasyeti hetupadametat / mūrtiśūnyasya vijñānasya / amūrtatvādityarthaḥ / parasparasaṃparko hi saṃsargaḥ / sa ca mūrtimatāmeva vidyate / yasya tu mūrtireva nāsti, tasya kathaṃ saṃsargaḥ syāt? iti trayāṇāmapi saṃsargamavadhūya saṃprati samūha eva vastusan nāsti iti pratipādayannāha samūhasyāpītyādi- samūhasyāpyavastutvādyathā pūrvaṃ vicāritam // bca_9.97 // api dūṣaṇasamuccaye / samūhasyāpi saṃghātasyāpi / avastutvāt vasturahitatvāt aśvaviuṣāṇavat saṃsargo naiva yujyate iti prakṛtena saṃbandhaḥ / samūhasyaivābhāvāt / kathaṃ punaravastukatvam? yathā pūrvaṃ vicāritam, yathā prāṅ nirūpitam, evamaṅgulipuñjatvādityādinā //

hetvasaṃbhavameva upasaṃharannāha tadevamityādinā-

tadevaṃ sparśanābhāve vedanāsaṃbhavaḥ kutaḥ /

tasmādevaṃ pratipāditakrameṇa sparśanābhāve trikasaṃparkābhāve vedanāsaṃbhavaḥ kutaḥ, vedanāyāḥ sukhādirūpāyāḥ saṃbhava utpādaḥ kutaḥ, naiva yujyate / kāraṇābhāve kāryasya saṃbhavāyogāt / iti paramārthato vedanābhāve hitāhitaviṣayasyāsaṃbhavāt /

kimarthamayamāyāsaḥ

sukhaduḥkhasādhanaprāptiparihārāya yo 'yamāyāsaḥ kriyate sa kimarthaḥ? ākāśacarvaṇārthamiva naivocita iti bhāvaḥ / mā bhūt sukhasādhanāya, duḥkhasyābhiṣoḍhumaśakyatvāt tatparihārāya bhavatu cedāha- bādhā kasya kuto bhavet // bca_9.98 // vedanāyā vicāreṇa niḥsvabhāvatvād bādhā avicārataḥ ātmādeḥ pūrvanirastatvādvedakābhāvaḥ / upaghātahetorapi vikalpakalpitatvāt na paramārthataḥ sattvam / ityevaṃ bādhā pīḍāvedanābhāvāt kasya vedakābhāvādbhavet, kuta upaghātahetorabhāvācca bhavet? naiva paramārthataḥ kasyacit kutaścit syāt / tasmādveditrabhāvādapi vedanā na yuktā //

saṃprati vedanābhāvāt tatpratyayā tṛṣṇāpi kāraṇavirahāt paramārthato notpādamarhatītyupadarśayitumāha yadā netyādi-

yadā na vedakaḥ kaścidvedanā ca na vidyate / tadāvasthāmimāṃ dṛṣṭvā tṛṣṇe kiṃ na vidīryase // bca_9.99 //

yo vedanāṃ vedayate sa vedakaḥ / yadā kaścidātmādirnāsti, tadabhāvātsamanantaranirūpaṇācca vedanā na vidyate / tadā avasthāmimāṃ evaṃvidhāṃ svajanmavikalāṃ dṛṣṭvā upalabhya tṛṣṇe kiṃ na vidīryase, tadduḥkhaduḥkhitāpi satī kiṃ na viśīryase, yadadyāpi tadviyogavidhurā tvamātmānaṃ na muñcasi //

syādetat- yadi vedako na syāt, vedanā ca nāsti, kenāyaṃ tarhi sukhasādhanatvādinā bhāveṣu dṛṣṭādivyavahāraḥ pravartate ityatrāha dṛśyate ityādi-

dṛśyate spṛśyate cāpi svapnamāyopamātmanā / cittena sahajātatvādvedanā tena nekṣyate // bca_9.100 //

dṛśyate cakṣurindriyajena / spṛśyate kāyendriyajātena cittena jñānena / evaṃ tarhi cittameva vedakaṃ vastusadastīti cedāha svapnamāyopamātmanā / svapnopamasvabhāvena māyopamasvabhāvena ca / pratītyasamutpannena cittena, na tu paramārthasatā / kathaṃ cittād vyatiriktaṃ cittena dṛśyate? sahajātatvāt, cittena sahotpannatvāt cittena saha janma yasya tasya darśanam, ekasāmagrīpratibaddhatvāt pratītyasamutpādasyācintyatvācca / na tu paramārthato darśanamasti yenaivaṃ dṛṣṭādivyavahāraḥ / vedanā tena nekṣyate, yena dṛṣṭasukhasādhanādivyavahāro 'pyanyata eva, tena kāraṇena vedanā nekṣyate, na dṛśyate vastutaḥ //

athāpi syāt- na sahajaṃ dṛśyate, api tu jñānaṃ viṣayākāratayā tata utpadyamānamuttarakālaṃ tasya grāhakamucyate, ityetadapahastayitumāha pūrvamityādi-

pūrvaṃ paścācca jātena smaryate nānubhūyate /

avaśyaṃ sahajātasya vedanam, anyathā pūrvaṃ prāgbhāvi paścāduttarakālaṃ jātena utpannena jñānena smaryate nānubhūyate smṛtirūpeṇa viṣayīkriyate, na sākṣādvidyate / tajjñānakāle tasyātītatvāt / na ca atītasya svarūpeṇa vedanamucitam, avidyamānatvāt / svarūpavedanaṃ cānubhavaḥ / tasmāt smaraṇamātrametat / tatra yuktaṃ na svarūpavedanam / vedanāyāḥ svabhāvavyavasthāpakaṃ lakṣaṇameva ayuktamityāha svātmānamityādi-

svātmānaṃ nānubhavati

svātmānaṃ svaṃ svarūpaṃ nānubhavati, na vedayate, svasaṃvedanasya pūrvaṃ nirastatvāt / anyena tarhi sā jñānenānubhūyate vedanā? āha- na cānyenānubhūyate // bca_9.101 // na ca naiva / anyena tatsamānakālabhāvinā jñānenānubhūyate, vedyate, jñānasya jñānāntareṇa avedanāt //

na cāsti vedakaḥ kaścidvedanāto na tattvataḥ /

na ca naivāsti vedakaḥ kaścit, yo vedanāṃ vedayate, cittamanyadvā / ataḥ asmāt kāraṇāt vedanā anubhava iti vedanālakṣaṇaśūnyatvādvedanā na tattvataḥ na paramārthataḥ, anyatrābhiniveśāt tatsvarūpapratipādakasya kasyacidabhāvāt / etaduktamāryākṣayamatisūtre-

api tu khalu punarabhiniveśo vedanā, parigraho vedanā, upādānaṃ vedanā, upalambho vedanā, viparyāso vedanā, vikalpo vedanetyādi //

dharmasaṃgītisūtre 'pyuktam-

vedanānubhavaḥ proktā kenāsāvanubhūyate / vedako vedanā vedyaḥ pṛthagbhūto na vidyate //

evaṃ smṛtirupastheyā vedanāyāṃ vicakṣaṇaiḥ / yathā bodhistathā hyeṣā śāntā śuddhā prabhāsvarā //

iti /

tasmādvedakavedanāsvabhāvaśūnyaṃ pratītyasamutpannamātraṃ nirvyāpāramasvāmikaṃ māyāprapañcavadupalambhagocaratāmupagatamidaṃ kalevaramavabhāsate, iti na kasyacit sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā svakīyaṃ bhavatītyāha nirātmaka ityādi- nirātmake kalāpe 'smin ka evaṃ bādhyate 'nayā // bca_9.102 // nirātmake kasyacidātmādervedakasyābhāvādasvāmike kalāpe ekasyānuyāyino 'bhāvāt pratītyasamutpannamātre 'smin māyāsvabhāvavadupalambhagocaratāmupagate / evamindrajālavat paśyan saṃjātavismayo brūte- ka evaṃ bādhyate 'nayā / evamuktakrameṇa kasyacidvedayiturabhāvāt vedanāyāśca, kaḥ paramārthato 'nayā vedanayā bādhyate pīḍayate? vicārato naiva kaścit / tasmāt vikalpa evāyaṃ sukhādisādhanādhyavasāyaḥ / tadetadvedanāsmṛtyupasthānaṃ darśitam //

sāṃprataṃ cittasmṛtyupasthānamupadarśayitumāha nendriyeṣvityādi-

nendriyeṣu na rūpādau nāntarāle manaḥ sthitam / nāpyantarna bahiścittamanyatrāpi na labhyate // bca_9.103 //

tatra ṣaṣṭhaṃ tāvanmanovijñānaṃ nirūpayati- tathā kva punaridaṃ manovijñānaṃ svayamupasthitam? tatra na tāvadindriyeṣu cakṣurādiṣu manaḥ sthitaṃ sthitimupagatam / na rūpādau viṣaye manaḥ sthitam / nāntarāle, nāpīndriyaviṣayayorantarāle madhye manaḥ sthitam / ekatrāpyaniścitasvarūpatvāt / nāpyantarna bahiścittam / nāpyantarna madhye kāyasya cittaṃ nāpi bahiḥ na bāhyeṣu śarīrāvayaveṣu cittaṃ labhyate / anyatrāpi na labhyate, uktebhyaḥ sthānebhyaḥ anyatrāpi kkaciddeśāntare yatra tatra vā na labhyate, na prāpyate vicārataḥ //

tathā kkacit kathaṃcidbhavati, tataḥ kathaṃ tasya niṣedha ityatrāha yanna kāye ityādi-

yanna kāye na cānyatra na miśraṃ na pṛthak kvacit / tanna kiṃcidataḥ sattvāḥ prakṛtyā parinirvṛtāḥ // bca_9.104 //

yaccittaṃ na kāye bāhyābhyantare śarīre / na cānyatra, naiva kāyādanyatra bāhye vastuni / na miśram / kriyāviśeṣaṇametat / dvayorādhyātmikabāhyayormiśramapi na sthitam / yaccittaṃ na pṛthak kāyāt, nāpi pṛthak svātantryeṇa ca kvacidavasthitaṃ yaccittam, tat paramārthato na (bcp 245) kiṃcit na vastusat / kalpanopadarśitameva tat / āsaṃsāraṃ cittaṃ māyāvatpratibhāso niḥsvabhāvatvāt / ataḥ asmāt kāraṇāt sattvāḥ prāṇinaḥ prakṛtyā svabhāvena parinirvṛtāḥ parimuktasvabhāvāḥ / niḥsvabhāvatālakṣaṇasya prakṛtinirvāṇasya sarvasattvasaṃtāneṣu sadā vidyamānatvāt / svayameva tu abhūtaparikalpavaśādasatyapi satyamāropya kleśavāsanopahatacittasaṃtatayaḥ saṃsāracārakāvarodhaniṣiddhasvātantryavṛttayo 'parimuktā ityucyante na tu paramārthataḥ //

iti mano vicārya cakṣurādivijñānaṃ vicārayannāha jñeyādityādi-

jñeyātpūrvaṃ yadi jñānaṃ kimālambyāsya saṃbhavaḥ / jñeyena saha cejjñānaṃ kimālambyāsya saṃbhavaḥ // bca_9.105 //

tathā hi na kvacit sadā sadrūpamavasthitaṃ jñānam, kiṃ tu cakṣurādisāmagrīṃ pratītya utpadyamānaṃ rūpādijñeyagrāhakamityucyate, iti parasyāśayamāśaṅkaya vikalpayati- tat punarjñeyāt pūrvaṃ vā syāt, jñeyasamānakālaṃ vā, jñeyasya paścādvā iti / tatra yadi prācīno vikalpaḥ, tatrāha- jñeyāt grāhyaviṣayāt pūrvaṃ prāgeva, anutpanne eva jñeye yadi jñānamutpannamabhidhīyate, tadā kimālambya asya saṃbhavaḥ? pūrvaṃ jñeyamālambanamantareṇa kimālambya kimāśritya asya saṃbhava utpādaḥ? dvitīyapakṣamāśrityāha- jñeyena grāhyaviṣayeṇa saha samānakālaṃ cedyadi jñānam, kimālambya asya saṃbhavaḥ? samānakālasya jñeyasya akāraṇatayā anālambanatvāt / nākāraṇaṃ viṣayaḥ iti vacanāt //

atha tṛtīyaḥ prakāraḥ svīkriyate, athetyādi-

atha jñeyādbhavet paścāt tadā jñānaṃ kuto bhavet /

atheti pṛcchāyām / jñeyāditi / pūrvaṃ jñeyam, paścāt tadanantaraṃ nivṛtte jñeye bhavet utpadyeta jñānam, tadā jñānaṃ kuto bhavet, jñānakāle jñeyasya nivṛttatvāt, kuta ālambanāt jñānaṃ bhavet, kimāśritya utpadyeta? tasmādviṣayādisāmagrīto 'pi paramārthato na sidhyati jñānam / idaṃ cittasmṛtyupasthānamāryaratnakūṭādiṣvabhihitam-

sa evaṃ cittaṃ parigaveṣate- katarat taccittaṃ rajyati vā duṣyati vā muhyati vā? kimatītamanāgataṃ pratyutpannaṃ vā? iti / tatra yadatītam, tat kṣīṇam / yadanāgatam, tadasaṃprāptam / pratyutpannasya sthitirnāsti / cittaṃ hi kāśyapa nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayamantareṇopalabhyate / cittaṃ hi kāśyapa arūpyanidarśanamapratighamavijñaptikamapratiṣṭhamaniketam / cittaṃ hi kāśyapa sarvabuddhairna dṛṣṭam, na paśyanti, na drakṣyanti / [yat sarvabuddhairna dṛṣṭam], na paśyanti, na drakṣyanti, kīdṛśastasya pracāro draṣṭavyaḥ? anyatra vitathapatitayā saṃjñayā dharmāḥ pravartante / cittaṃ hi kāśyapa māyāsadṛśamabhūtakalpanatayā vividhāmupapattiṃ parigṛhṇāti / peyālaṃ / cittaṃ hi kāśyapa nadīstrotaḥsadṛśamanavasthitamutpannabhagnavilīnam / cittaṃ hi kāśyapa dīpārciḥsadṛśaṃ hetupratyayatayā pravartate / cittaṃ hi kāśyapa vidyutsadṛśaṃ (bcp 246) kṣaṇabhaṅgayanavasthitam / cittaṃ hi kāśyapa ākāśasadṛśam, āgantukaiḥ kleśopakleśairupakliśyate / peyālaṃ / yāvat cittaṃ hi kāśyapa parigaveṣyamāṇaṃ na labhyate / yanna labhyate, tannopalabhyate / tannaivātītaṃ nānāgataṃ na pratyutpannam / tat tryadhvasamatikrāntam / yat tryadhvasamatikrāntaṃ tannaivāsti na nasti ityādi //

evaṃ cittasmṛtyupasthānaṃ pratipādya dharmasmṛtyupasthānaṃ pratipādayitumuktameva kramaṃ yojayannāha evaṃ cetyādi- evaṃ ca sarvadharmāṇāmutpattirnāvasīyate // bca_9.106 // cakāra evakārārthaḥ / evameva yathoditanyāyena sarvadharmāṇāṃ sarvabhāvānāmutpattirutpādo nāvasīyate na pratīyate / teṣāmapi svahetutaḥ pūrvaṃ samānakālaṃ paścādvā utpattau idameva dūṣaṇaṃ yathāsaṃbhavaṃ vācyam / utpādābhāvānnirodho 'pi na yujyate / anutpannasya nirodhāyogāt / ata eva ca anutpannāniruddhasvabhāvatayā niṣprapañcatvāt sarvadharmā vimokśābhimukhā dharmadhātuniryātā ākāśadhātuparyavasānā aprajñaptikā avyavahārā anabhilāpyā anabhilapanīyā ityucyante / evaṃ dharmasmṛtyupasthānenāvirahitaṃ sarvadharmeṣvanāsaṅgajñānamutpadyate / dharmasmṛtyupasthānabhāvanā ca āryākṣayamatisūtre darśitā / yaduktam-

dharme dharmānupaśyī viharan bodhisattvo na kaṃciddharmaṃ samanupaśyati / yato na buddhadharmāḥ, yato na bodhiḥ, yato na mārgaḥ, yato na niḥsaraṇam, sarvadharmā niḥsaraṇamiti viditvā anāvaraṇamahākaruṇāsamādhiṃ samāpadyate / sa sarvadharmeṣu sarvakleśeṣu ca kṛtrimasaṃjñāṃ pratilabhate- niṣkleśā ete dharmā naite sakleśāḥ / tatkasya hetoḥ? tathāhi ete nītārthe 'rthaṃ samavasaranti / nāsti kleśānāṃ saṃnicayo rāśībhāvaḥ, na rāgabhāvaḥ, na dveṣabhāvaḥ, na mohabhāvaḥ / eṣāmevānubodhād bodhiḥ / yatsvabhāvāśca kleśāḥ, tatsvabhāvā bodhiḥ, ityevaṃ smṛtimupasthāpayati / iti //

uktaṃ ca-

utpattiryasya naivāsti tasya kā nirvṛtirbhavet / māyāgajaprakāśatvādādiśāntaṃ tvayatnataḥ //

yaḥ pratītyasamutpādaḥ śūnyatā saiva te matā / tathāvidhaśca saddharmastatsamaśca tathāgataḥ //

tattattvaṃ paramārtho 'pi tathatā dravyamiṣyate / bhūtaṃ tadavisaṃvādi tadbodhādbuddha ucyate //

iti / [catuḥ 3.27, 39, 20]

evaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ darśayatā sarvadharmā anutpannāniruddhāḥ prakāśitāḥ //

tathā sati saṃvṛtisatyamayuktamityuktaṃ syāt / tataḥ satyadvayavyavasthāpanaṃ na ghaṭate iti parihartuṃ codyamutthāpayannāha yadyevamityādi-

yadyevaṃ saṃvṛtirnāsti tataḥ satyadvayaṃ kutaḥ /

yadi paramārthataḥ sarvadharmā anutpannāniruddhasvabhāvāḥ, evaṃ sati saṃvṛtirnāsti, vyavahāro na syāt, paramārthasatyamevaikaṃ syāt / tataḥ saṃvṛterabhāvāt satyadvayaṃ saṃvṛtisatyaṃ paramārthasatyaṃ ceti yaduktam-

saṃvṛtiḥ paramārthaśca satyadvayamidaṃ matam / [9.2]

iti, tadetat satyadvayaṃ kutaḥ? naiva syāt / tadabhāvācca paralokagamanakarmakriyāphalasaṃbandhasvabhāvopārjanādi na syāt, sarvavyavahārābhāvāt / athāpi syāt- yadi nāma nāsti, tathā marīcikādiṣu jalakalpanayeva saṃvṛtisvabhāvayā kalpanayā buddhyā vyavasthāpyate, tataḥ satyadvayamupapadyate ityāśaṅkayannāha atha seti-

atha sāpyanyasaṃvṛtyā

atheti praśne / sāpīti saṃvṛtiḥ / na kevalaṃ paramārthasatyamityaperarthaḥ / anyayā saṃvṛtyā kalpanābuddhirūpayā vyavasthāpyate / athavā / apiravadhāraṇe bhinnakrame ca / anyayaiva saṃvṛtyeti yojanīyam / evamekaṃ saṃdhitsato 'nyat pracyavate ityupadarśayannāha- syātsattvo nirvṛtaḥ kutaḥ // bca_9.107 // yadi paramārthatastatsvabhāvaśūnyamapi kalpanābuddhiviṣayīkaraṇāt sāṃvṛtamucyate, yo 'pi tarhi sarvadharmaniḥsvabhāvatālakṣaṇaṃ paramārthasatyamadhigamya anupalambhayogena sarvaprapañcavirahāt parinirvṛtimupayātaḥ, so 'pi sattvaḥ parinirvṛto vinirmuktaḥ kuto bhavet? naiva syāt / tasyāpi buddhayā viṣayīkaraṇāt / buddhiśca sarvaiva saṃvṛtiḥ kalpanāsvabhāvatvāt / buddhiḥ saṃvṛtirucyate iti vacanāt nirvṛtirapi saṃvṛtiḥ syāt //

atra parihāramāha paracittetyādi-

paracittavikalpo 'sau

parasya nirvṛtasattvādanyasya sattvasya cittaṃ tasyāsau vikalpaḥ, yo 'yaṃ nirvṛtasyāpi buddhayā viṣayīkaraṇam / na hi paracittavikalpena anyasya saṃvṛtiryuktā / tato 'nyabuddhayā viṣayīkriyamāṇo 'pi nirvṛta evāsau / kutaḥ? yataḥ-

svasaṃvṛtyā tu nāsti saḥ /

tuḥ pūrvasmādviśeṣamabhidhatte / svasaṃvṛtyā nijasaṃvṛtyā svakalpanayā sa iti parinirvṛto nāsti, na vidyate / parinirvṛta eva saḥ iti svayamasya sarvavikalpoparamāt / anyatrāpi tarhi kathamanyasaṃvṛtiḥ syādityatrāha sa paścādityādi- sa paścānniyataḥ so 'sti na cennāstyeva saṃvṛtiḥ // bca_9.108 // asmin sati idaṃ bhavati, asyotpādādidamutpadyate iti idaṃpratyayatāmātrameva saṃvṛtiḥ / iti dharmebhyo dharma utpadyamānaḥ paścādbhāvī bhavet / tataḥ sa paścānniyato dharmaḥ, so 'sti yadi, tadā astyeva saṃvṛtiḥ / na cedyadi sa nāsti, tadā nāstyeva saṃvṛtiḥ / (bcp 248) gaganendīvarādiṣu idaṃpratyayatāyā abhāvāt / etaduktaṃ bhavati- yadi nāma parinirvṛto buddhyā viṣayīkṛtaḥ, naiva tāvatā paracittavikalpamātreṇa tasyāparinirvṛtiḥ / svayamasya sarvavikalpaprapañcopaśamāt / na raktacittenālambitaḥ svayaṃ prahīṇasarvakleśāvaraṇo vītarāgo 'pyavītarāgo bhavet / tasmāt sarvakalpanāvirahādanyasaṃvṛtyālambito 'pi svayaṃ parinirvṛta evāsau paramārthataḥ / ata eva sarvadharmāḥ sarvakalpanāśūnyatvādanutpannāniruddhasvabhāvatvācca prakṛtiparinirvṛtā ādiśāntā ityucyante / tathāpi tathāvidhebhya eva tathāvidhā anye dharmā utpadyante nirudhyante ca / māyāsvabhāvavat / tena ca rūpeṇa parikalpavaśāt punarālambyamānāḥ sāṃvṛtāḥ, vāstavarūpābhāvācca anutpannāniruddhā ityucyante kharaviṣāṇavat / yaduktam-

śūnyebhya eva śūnyā dharmāḥ prabhavanti dharmebhyaḥ / iti //

āryalalitavistare 'pyuktam-

saṃskāra pradīpaarcivat kṣipramutpattinirodhadharmakāḥ / anavasthita mārutopamā phenapiṇḍeva asāradurbalāḥ //

saṃskāra nirīha śūnyakāḥ kadalīstambhasamā nirīkṣataḥ / māyopama cittamohanā bālaullāpana riktamuṣṭivat //

* * * * peyālaṃ / yatha muñca pratītya balvajaṃ rajju vyāyāmabalena vartitā / ghaṭiyantra sacakra vartate teṣu ekaikaśa nāsti vartanā //

tatha sarvabhavāṅgavartinī anyamanyopacayena niśritā / ekaikaśa teṣu vartanī pūrvaparāntata nopalabhyate //

* * * * * mudrāt pratimudra dṛśyate mudrasaṃkrānti na copalabhyate / na ca tatra na caiva sānyato eva saṃskāra anuchedaśāśvatāḥ //

* * * * * araṇiṃ yatha cottarāraṇiṃ hastavyāyāma trayebhi saṃgati / iti pratyayato 'gni jāyate jātu kṛtārthu laghu nirudhyate //

atha paṇḍitu kaści mārgate kutayaṃ āgatu kutra yāti vā / vidiśo diśi sarvi mārgato nāgati nāsya gatiśca labhyate //

skandhāyatanāni dhātavaḥ tṛṣṇa avidyā iti karmapratyayā / sāmagri tu sattvasucanā sa ca paramārthatu nopalabhyate // iti / [lalita-13.97,98,100,101,104,108-110] catuḥstave 'pyuktam-

niruddhādvāniruddhādvā bījādaṅkurasaṃbhavaḥ / māyotpādavadutpādaḥ sarva eva tvayocyate //

atastvayā jagadidaṃ parikalpasamudbhavam / parijñātamasadbhūtamanutpannaṃ na naśyati //

nityasya saṃsṛtirnāsti naivānityasya saṃsṛtiḥ / svapnavat saṃsṛtiḥ proktā tvayā tattvavidāṃ vara // iti / [catuḥ-1.16-18] tasmāt paramārthata utpādanirodhābhāve 'pi na saṃvṛtisatyavirodha iti sarvaṃ samañjasam //

nanu yadi paramārthato 'nutpannāniruddhāḥ sarvadharmāḥ, tadā na jñānaṃ na ca jñeyaṃ vastutaḥ saṃbhavati / tat kimiha kena vicāryate iti vicāro 'pi na syāt / atastūṣṇīmeva sthātavyamityata āha kalpanetyādi-

kalpanā kalpitaṃ ceti dvayamanyonyaniśritam / yathāprasiddhamāśritya vicāraḥ sarva ucyate // bca_9.109 //

kalpanā āropikā buddhiḥ / kalpitaṃ tayā samāropitam / cetyuktasamuccaye / ityevaṃ dvayamubhayamanyonyasya niśritaṃ parasparasamāśritam, kalpanāpekṣayā kalpitam, kalpitāpekṣayā kalpaneti / yathāprasiddhaṃ lokavyavahārato niścitamāśritya gṛhītvā vicāro vimarśaḥ sarva ucyate abhidhīyate / sarva iti na kaścideva vicāro 'pi saṃvṛtimāśritya pratanyate, na tu paramārthasatyam, tasya sarvavyavahārātikrāntatvādityarthaḥ //

vicāro 'pi bahirvicāravat kālpanikasvabhāvatvādvicārayitavya iti cet, vicārasyāśakyavicāratvādityabhisaṃdhāyāha vicāritenetyādi-

vicāritena tu yadā vicāreṇa vicāryate / tadānavasthā tasyāpi vicārasya vicāraṇāt // bca_9.110 //

vicāritena tu parīkṣitena punaryadā vicāreṇa vicāryate nirūpyate, tadā anavasthā apratiṣṭhānaṃ syāt / kutaḥ? tasyāpi vicārasya vicāraṇāt / yo 'sau vicārasya vicāraṇārthaṃ vicāra upādīyate, tasyāpi vicārasya vicāraṇāddhetoḥ //

vicārye tarhi vicāryamāṇe kathamiyamanavasthā na syādityatrāha vicārite ityādi-

vicārite vicārye tu vicārasyāsti nāśrayaḥ / nirāśritatvānnodeti tacca nirvāṇamucyate // bca_9.111 //

vicārye tu parīkṣye punarvastuni vicārite nirṇīte sati vicārasya nirṇayasya punaruttarakālaṃ kartavyasya āśrayo nāsti, yamāśritya punarvicārānusaraṇenānavasthānaṃ syāt / vicāryasya vicāraṇe caritārthatayā punarākāṅkṣābhāvāt / ata eva nirāśrayatvānnodeti, āśrayābhāvānna punarvicāraḥ pravartate / sarvasamāropaniṣedhaṃ vidhāya vastutattvaparijñānāt kṛtakṛtyatvāt pravṛttinivṛttyabhāvāt (bcp 250) na kkacit sajyate, nāpi virajyate / tacca nirvāṇamucyate, sarvavyavahāranivṛtteḥ sarvatra nirvyāpāratayā praśāntatvāt tadeva nirvāṇamabhidhīyate //

kalpitaviṣaye 'vaśyameva sarvatra vicāraḥ satyo na tu paramārthata ityāha yasya tvityādi-

yasya tvetaddūyaṃ satyaṃ sa evātyantaduḥsthitaḥ /

yasya punaḥ paramārthasadbhāvavādinaḥ etaddūyaṃ vicāro vicāryaṃ ceti etadubhayamapi satyaṃ paramārthasat, sa eva bhāvasvabhāvavādī atyantaduḥsthitaḥ atyantamatiśayena duḥkhena sthito duḥsthitaḥ duṣkaraṇīyatvāt / etadevopadarśayannāha yadītyādi- yadi jñānavaśādartho jñānāstitve tu kā gatiḥ // bca_9.112 // yadi jñānavaśāt jñānasya pramāṇasya vaśāt sāmarthyāt arthaḥ prameyaṃ vyavasthāpyate, tadā bhavatu nāma pramāṇāt prameyavyavasthā, ko nāma nivārayati? kevalamidamiha nirūpaṇīyam-jñānāstitve tu kā gatiḥ? jñānasya pramāṇasya punarastitvaṃ kuto niścitamiti vaktavyam / svasaṃvedanasyābhāvāt pramāṇāntarānveṣaṇe anavasthānaṃ syāditi kā gatirāśrayaṇīyā?

syādetat- syādeva anavasthānam, yadi jñānastitve pramāṇaṃ mṛgyate / yāvatā prameyādeva pramāṇavyavasthā, tat kuto 'navasthānaṃ syādityāśaṅkayannāha athetyādi-

atha jñeyavaśājjñānaṃ jñeyāstitve tu kā gatiḥ /

atheti parābhiprāyaprakāśane / atha jñeyasya prameyasya vaśāt jñānaṃ vyavasthāpyate, tarhi jñeyāstitve tu kā gatiḥ? yadi jñeyavaśāt jñānaṃ vyavasthāpyate, tadā svayameva jñeyaṃ jñānāstitve vyavasthānibandhanaṃ syāt, tacca kutaḥ pramāṇāt siddhamiti pṛcchati- jñeyāstitve punaḥ kā gatiriti / prameyasiddhaye jñānāntarānusaraṇe tadapi jñānāntaraṃ kutaḥ siddhamiti vaktavyam / tasmādeva jñeyāditi cet, jñeyaṃ kutaḥ siddham? tatsiddhau jñānāntarānusaraṇe punaranavasthānamaparyavasānaṃ syāt / syādetat- bhavedetat yadi jñānasya jñeyasya vā siddhaye jñānāntarāpekṣā syāt, api tu parasparamitaretarasya siddhiḥ / ato noktadoṣaprasaṅga iti parasyāśayamāvirbhāvayannāha athānyonyetyādi- athānyonyavaśātsattvamabhāvaḥ syāddūyorapi // bca_9.113 // atha punarevamabhidhīyate- anyonyasya jñānasya jñeyasya parasparasya vaśāt sāmarthyāt jñānajñeyayorapi sattvamastitvaṃ niścīyate jñānavaśājjñeyasya jñeyavaśācca jñānasyeti yāvat / tadevaṃ sati abhāvaḥ syād dvayorapi / dvayorapi jñānajñeyayorabhāvaḥ syāt, ekasyāpi sattvasiddhirna bhavet / itaretarāśrayatvādekasyāsiddhau dvitīyasyāpyasiddhiḥ //

atra prakṛtānurūpadṛṣṭāntamāha pitā cedityādi-

pitā cenna vinā putrātkutaḥ putrasya saṃbhavaḥ / putrābhāve pitā nāsti

pitā janakaḥ yadi putraṃ vinā putramantareṇa na syāt, putrajananasāpekṣatvādasya vyapadeśasya, tarhi kutaḥ putrasya saṃbhavaḥ, kutaḥ kasmāt piturabhāvāt putrasya janyasya saṃbhavaḥ janma astu? kimiti cet, putrābhāve pitā nāsti / hetupadametat / yataḥ putrasya abhāve asattve pitā nāsti na bhavati / pitrā hi putro janayitavyaḥ / sa ca na putraṃ yāvajjanayati, tāvat pitaiva na bhavati / yāvacca pitā na bhavati, tāvat putrasya tasmāt saṃbhavo nāsti / ataḥ itaretarāśrayaṇādekābhāvādanyatarābhāvaḥ syāditi dvayorapyanayorabhāva iti samudāyārthaḥ / amumarthaṃ dārṣṭāntike yojayannāha tatheti- tathāsattvaṃ tayordvayoḥ // bca_9.114 // yathātra pitāputrodāharaṇe, tathā asattvaṃ tathaiva abhāvaḥ tayordvayorjñānajñeyayoḥ / tathāhi- jñeyajananājjñānamucyate, jñānaparicchedyatayā ca jñeyamiti yāvat jñānaṃ na sidhyati, yāvat parijñānaṃ na sidhyati, tāvat paricchedyatayā ca jñeyaṃ na sidhyati / itaretarāśrayaṇādubhayābhāvaḥ syāditi bhāvaḥ //

syādetat- na brūmaḥ- anyonyavaśāt siddhiranayoḥ api tu jñeyakāryaṃ jñānam, tato jñānādaṅkurād bījamiva jñeyaṃ setsyati / iti parāśayamudbhāvayannāha aṅkura ityādi-

aṅkuro jāyate bījādvījaṃ tenaiva sūcyate / jñeyājjñānena jātena tatsattā kiṃ na gamyate // bca_9.115 //

aṅkuro jāyate utpadyate bījāt khalabilāntargatāt / bījaṃ tenaiva bījājjātena aṅkureṇa sūcyate gamyate yathā, tathā atra jñeyāt prameyāt jñānena jātena utpannena tatsattā tasya jñeyasya sattā sadbhāvaḥ kiṃ na gamyate, kiṃ na pratipadyate? atrāpi bījāṅkuravat kāryakāraṇabhāvasya vidyamānatvāt //

nāyaṃ sadṛśo dṛṣṭānta ityāha aṅkurādityādi-

aṅkurādanyato jñānādvījamastīti gamyate / jñānāstitvaṃ kuto jñātaṃ jñeyaṃ yattena gamyate // bca_9.116 //

aṅkurāt kāryāt bījamastīti yadgamyate, tannāyamasyaiva kevalasya prabhāvaḥ, kiṃ tarhi anyato jñānādaṅkuravyatiriktāt tadastīti gamyate / tathā hi- na yogyatāmātreṇa kāryaṃ kāraṇasya gamakam, bījasyaiva aṅkurajananamapratipannasyāpi gamakatvaṃ syāt / nāpi svarūpapratītimātreṇa apratipannakāryakāraṇabhāvasyāpi tatpratipattiprasaṅgāt, api tu avinābhāvitvena niścitam / ataḥ prākpratipannakāryakāraṇabhāvasya punaḥ paścāt kkacid bījāvinābhāvinamaṅkuramupalabdhavataḥ aṅkurādadhyavasāyātmakamanumānamutpadyate, tato bījamastītyavasīyate / ato jñānaviṣayīkṛta eva aṅkuro bījapratipattihetuḥ / jñānāstitvaṃ jñānasya sadbhāvaḥ kuto jñātaṃ kasmāt pratītam? svasaṃvedanābhāvādanavasthānabhayena jñānāntarānanusaraṇācca, jñeyaṃ yattena gamyate, yad yasmāt jñeyaṃ tena jñānena jñeyakāryeṇa gamyate avasīyate / na hi svayamaniścitaṃ liṅgaṃ (bcp 252) sādhyasya gamakamupapadyate / jñāpakahetutvādasya jñeyagamakatvam / tasmādvāstavapakṣe jñānajñeyāsiddhervicāraḥ kartumaśakyaḥ, kālpanikapakṣe tu yathāprasiddhavyavahāramāśritya śakyate iti niścitam //

na svato nāpi parato na dvābhyāṃ nāpyahetutaḥ / utpannā jātu vidyante bhāvāḥ kvacana kecana //

[ma. śā. 1.3]

ityasyārthasya samarthanārthaṃ nāpyahetuta iti turīyakoṭiprasādhanāya tāvat svabhāvavādimatamapākartumāha loka ityādi-

lokaḥ pratyakṣatastāvatsarvaṃ hetumudīkṣate /

tathā hi te svaparasvabhāvasarvahetunirapekṣameva bhāvagrāmavaicitryamutpadyate iti varṇayanti / yataḥ na paṅkajādīnāṃ nālapatradalakesarādikamanekaprakārabhedabhinnavaicitryamacetanā jalapaṅkādayo nirvartayitumalam / na ca cetano 'pi kaścidanyaḥ karmaṇā tādṛśanirmāṇapravīṇa upalabhyate, nāpi cādriyate, tatkarmaṇo 'paryavasānāt yugapadaparyantaviśeṣeṣu vyāpārāyogācca / tasmāt kiṃcitkāraṇamantareṇaiva sarvamidaṃ jagadvaicitryamutpadyate iti teṣāṃ matam, taduktam-

sarvahetunirāśaṃsaṃ bhāvānāṃ janma varṇyate / svabhāvavādibhiste ca nāhuḥ svamapi kāraṇam //

rājīvakesarādīnāṃ vaicitryaṃ kaḥ karoti hi / mayūracandrakādirvā vicitraḥ kena nirmitaḥ //

yathaiva kaṇṭakādīnāṃ taikṣṇyādikamahetukam / kādācitkatayā tattadduḥkhādīnāmahetutā //

[tattvasaṃgraha-110-112]

tadevaṃvādino lokapratītādeva hetusāmarthyādbādhā syādityupadarśayati / lokaḥ sarvo janaḥ / pratyakṣataḥ indriyāśritājjñānāt / pratyakṣata ityupalakṣaṇādanumānato 'pi tatpratītibhāvāt / pratyakṣānumānābhyāmiti yāvat / sarvamanekaprakāraṃ hetuṃ jagadvaicitryakāraṇam, udīkṣate tadanvayavyatirekānuvidhāyi kāryamupajanayantaṃ paśyati / yat kāryaṃ yasya sadbhāve bhavati, tadabhāve ca na bhavatīti pratīyate, sa tasya heturiti niścīyate / iti lokapratītādeva hetuvyāpārādasya ahetukatvapratijñā bādhyate / tadevopadarśayannāha padmanālādītyādi- padmanālādibhedo hi hetubhedena jāyate // bca_9.117 // padmasya rājīvasya nālamādi yeṣāṃ padmadalakesarādīnāṃ te tathoktāḥ, teṣāṃ bhedo nānātvam / hiryasmāt / hetubhedena hetoḥ kāraṇasya bhedena viśeṣeṇa jāyate utpadyate, nānyathā / aniyamena sarvatra sadbhāvaprasaṅgāt / ataḥ yad yasyānvayavyatirekānuvidhānaṃ kurvat pratīyate, tat tasyaiva kāryaṃ nānyasyetyabhyupagamanīyam / yasmāt pratiniyatakāraṇādeva pratiniyataviśeṣotpattiḥ, tadbhedena tadbhedāditi na ahetumatī //

nanu bhavedeṣa viśeṣaḥ yadi hetoreva svayamasau viśeṣaḥ siddhaḥ syāt / kiṃ tu tasyaiva kutaḥ sa bhavatīti vaktavyam / na ca nirviśeṣādviśeṣotpattiḥ, punarahetutvaprasaṅgāt / ityāśaṅkāṃ pariharannāha kiṃkṛta ityādi-

kiṃkṛto hetubhedaścet pūrvahetuprabhedataḥ /

kiṃkṛtaḥ kena kṛtaḥ kuto yātaḥ hetubhedaścet, hetorbhedo viśeṣaśceducyate / pūrvahetuprabhedataḥ pūrvasya prāktanasya tajjanakasya hetoḥ prabhedataḥ prabhedādviśeṣāt / tasyāpi tatpūrvasya hetoḥ kuto viśeṣa iti cet, punastatrāpi pūrvahetuviśeṣāditi vaktavyam, iti uttarottarasya viśeṣākāṅkṣāyāṃ pūrvapūrvasya viśeṣādityuttaraṃ vācyam / na caivamanavasthānamaniṣṭaṃ kiṃcidāpādayati- anavarāgrasya saṃsārasya pūrvakoṭirna prajñāyate ityabhyupagamāt / ata eva phalāviparyayo 'pi na svato bhavatītyāha kasmāccedityādi- kasmāccetphalado hetuḥ pūrvahetuprabhāvataḥ // bca_9.118 // kasmāt kāraṇāt phalado viśiṣṭaphaladānasamartho hetuścet, pūrvahetuprabhāvataḥ pūrvasya tajjanakasya hetoḥ sāmarthyāt svahetunā sa tādṛśastatsvabhāvo 'jani yena sahakāriviśeṣopahitakāryotpādānuguṇaviśeṣaparaṃparāpariṇatimadhigacchan asati pratibandhavaikalyayoḥ saṃbhave tathāvidhameva phalamutpādayati / ataḥ aviparītaphaladānamapi svahetusāmarthyopajanitameva / tena abhyudayaniḥśreyasasādhanahetoryathāsaṃkhyamabhyudayaniḥśreyasameva phalaṃ jāyate, tadviparītādviparītamiti na kathaṃcidapi viparyayaḥ //

etacca avaśyaṃ svabhāvavādinā sahetukatvamakāmakenāpi svīkartavyam / kathamanyathā hetumantareṇa pratijñātamahetukatvaṃ bhāvānāṃ setsyati? pratijñāmātreṇa tasya kenacidagrahaṇāt / hetuvyāpāreṇa tat prasādhayataḥ svayameva punaḥ sahetukatvābhyupagamāt vandhyā me māteti bruvataḥ iva pratijñāyāḥ svavacanena bādhanaṃ syāt ityubhayataḥpāśā rajjuriti saṃkaṭaprāpto batāyaṃ tapasvī / taduktam-

na heturastīti vadan sahetukaṃ nanu pratijñāṃ svayameva śātayet / athāpi hetupraṇayālaso bhavet pratijñayā kevalayāsya kiṃ bhavet //

iti /

tasmāt kudṛṣṭivijṛmbhitamevaitat pramāṇabādhitatvāt //

evaṃ svabhāvavādinaṃ nirākṛtya caturthaprakāraprasādhanārthameva īśvarakāraṇatāṃ jagataḥ pratyākhyātuṃ tadupakṣepaṃ kurvannāha īśvara ityādi-

īśvaro jagato hetuḥ

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.