Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 3/5

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Bodhicaryāvatārapañjikā

Tác giả
Prajñākaramati
Thông tin
GRETIL — P.L. Vaidya: Bodhicaryāvatāra of Śāntideva with the Commentary Pañjika of Prajñākaramati. Darbhanga : Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12).CC BY-NC-SA 4.0

karma saṃbhāranibandhanaṃ dhyānādhyayanādilakṣaṇaṃ yadevāpadyate, kramakaraṇayogenāpatitaṃ bhavet, tasminneva karmaṇi vyasanī bhavet tatkriyārasanimagnacittaḥ / tatkarmaśauṇḍaḥ tatpravṛttilampaṭaḥ / atṛptātmā punaḥpunarabhilāṣayuktaḥ / ka iva? krīḍāphalasukhepsuvat dyūtādikrīḍāyā yatphalaṃ sukhaṃ tadāptumicchuriva //

ito 'pi vicārayatā karmaṇi ratirutpādayitavyetyupadarśayannāha-

sukhārtha kriyate karma tathāpi syānna vā sukham / karmaiva tu sukhaṃ yasya niṣkarmā sa sukhī katham // bca_7.63 //

sarvaireva karmaphalasukhalipsayā karma kriyate / anyathā tatra pravṛttirna syāt / tathāpi evaṃ cetasā pravṛttāvapi kasyacit karmaṇo 'bhivāñchitaphalaṃ syāt, kasyacit punarna syāt / niṣphalārambhasyāpi saṃbhavāt / tathāpi karmārambhāt punaḥ phalasaṃbhāvanayā naiva nivartate (bcp 132) janaḥ / yasya punaḥ karmaiva sukham, na taduttaramaparasukhābhilāṣaḥ, sa niṣkarmā karmavirahitaḥ kathaṃ sukhī syāt? na kathaṃcidityarthaḥ //

idamapi bhāvayatā karmaṇyabhiniveṣṭavyamityāha-

kāmairna tṛptiḥ saṃsāre kṣuradhārāmadhūpamaiḥ / puṇyāmṛtaiḥ kathaṃ tṛptirvipākamadhuraiḥ śivaiḥ // bca_7.64 //

rūpādiviṣayaiḥ / saṃsāra iti saṃsarati punaḥ punaḥ / abhūtairatṛptiḥ anāpyāyanam / kiṃbhūtaiḥ? kṣuradhārāmadhūpamaiḥ kṣuradhārāyāṃ yanmadhu madhurasaṃ yadāsvādya tṛṣṇāvaśājjihvocchedanottarakālaṃ duḥkhamupajāyate, tenopamā upamānaṃ yādṛśaṃ yeṣāṃ te / āpātamātramādhurye 'pi pariṇatiduḥkhena kaṭukarasattvātteṣāmityabhiprāyaḥ / puṇyānyeva amṛtānīva, taiḥ kathaṃ tṛptirastu? kiṃviśiṣṭaiḥ? vipākamadhurairabhyudayaphalasukhahetutayā pariṇāmena madhurarasatvāt / paramasukhajanakaiḥ śivaiḥ kalyāṇakāribhirniḥśreyasāvāhakatayā / ajarāmaraphaladānaparatvāt sarvaduḥkhanirvartakairityarthaḥ / ata eva puṇyāmṛtairityatra hetupadametat //

tasmādityupasaṃhāreṇa punaḥ karmābhirāmaṃ draḍhayannāha-

tasmātkarmāvasāne 'pi nimajjettatra karmaṇi / yathā madhyāhnasaṃtapta ādau prāptasarāḥ karī // bca_7.65 //

tasya ārabdhasya karmaṇaḥ avasāne 'pi nimajjet, tadabhiniveśarasanimagna eva vimuñcet / kathamiva? yathā grīṣmasamaye madhyaṃdinavartini sūrye sarvato jalamalabhamānaśca ātāpatāpito hastī paramābhiniveśasaṃyuktaḥ atiśayavadāhlādakāriśītalajalaparipūritaṃ hadamāsādya prathamato nimajjati tathā iti samudāyārthaḥ / prāptaṃ saro yena sa tathā / paścātkarmadhārayaḥ / ādāvityasya nimajjatītyanena saṃbandhaḥ //

idānīṃ ratibalaṃ vyākhyāya muktibalaṃ vyākhyātumāha-

balanāśānubandhe tu punaḥ kartuṃ parityajet / susamāptaṃ ca tanmuñceduttarottaratṛṣṇayā // bca_7.66 //

ārabdhakarmaniṣpādane sāmarthyakṣayamātmano 'vagamya sāmarthyapratilambhe sati punaḥ kariṣyāmi ityabhiprāyeṇa tāvatkālaṃ parityajet muñcet / na tāvatāsya vikṣepaḥ syāt / anyathā tathāpi tadaparityāge 'narthasamāveśa eva syāt / yadāpi suniṣpannaṃ tadārabdhaṃ karma bhavet, tadāpi moktavyam / anyathā svarasavāhitayāpi tasmin pravṛtte punarvyāpārādvikṣepa eva syāt / tasmādaparāparaviśeṣākāṅkṣayā tanmuñcet parityajet / etena yaduktaṃ prākpūrvaṃ samīkṣya sāmagrīm [7.47] ityādi, tasyotsargasyāyamapavāda uktaḥ //

tadevamavāntaraviśeṣopadarśanena balavyūhaṃ sarvathābhidhāya prathamoddeśapratipāditamapi punaśchandādigaṇe [7.16] kathitaṃ tātparyaṃ vyācakṣāṇa āha-

(bcp 133) kleśaprahārān saṃrakṣet kleśāṃśca prahareddṛḍham / khaṅgayuddhamivāpannaḥ śikṣitenāriṇā saha // bca_7.67 //

kleśānāṃ prahārān upaghātān saṃrakṣet nivārayet / yathā teṣāṃ praharo na prabhavatītyarthaḥ / kleśān punaḥ praharet nihanyāt / dṛḍhaṃ gāḍhaprahāreṇa / yathā punaravakāśaṃ na labheran / atra nidarśanamāha- yathā śikṣitena śastravidyākauśalasamanvāgatena śatruṇā saha nipuṇataraḥ khaṅgena saṃgrāmayan tamabhibhavati, na ca tenābhibhūta iti //

tathā tatretyādinā punastātparyaṃ śikṣayitumāha-

tatra khaṅgaṃ yathā bhraṣṭaṃ gṛhṇīyātsabhayastvaran / smṛtikhaṅgaṃ tathā bhraṣṭaṃ gṛhṇīyānnarakān smaran // bca_7.68 //

tatra tasmin khaṅgayuddhe yathā khaṅgaṃ hastāt kathaṃcit vicalitaṃ punaḥ saṃvṛtya gṛhṇīyāt samayaḥ, mā māmayaṃ chalamanupraviśya śatrurvadhīt / tvaranniti śīghrameva / na kālapratilambeneti yāvat / tathā tadvadeva smṛtipramoṣe / smṛtireva khaṅga iva kleśaśatruvijayāya / taṃ bhraṣṭamapagataṃ gṛhṇīyāt āmukhīkuryāt / narakān rauravādīn smaran / skhalite sati tadduḥkhabhāgitāṃ manasikurvan //

nanu sūkṣmakleśasamudācāre 'pi kā kṣatiḥ yena tatra upekṣā na kriyate ityatrāha-

viṣaṃ rudhiramāsādya prasarpati yathā tanau / tathaiva cchidramāsādya doṣaścitte prasarpati // bca_7.69 //

aṇumātrasyāpi doṣasya avakāśo na dātavyaḥ / anyathā tanmātrasyāpyanupraveśe citte tatprasarāvarodhasya kartumaśakyatvāt / yathā hi svalpavraṇe 'pi rudhirasaṃparkavato viṣasya śarīre / tasmādaṇumātrakleśaprahāranivāraṇe 'pi tātparyaṃ kuryāt //

punaranyathā tātparyaṃ dṛḍhīkurvannāha-

tailapātradharo yadvadasihastairadhiṣṭhitaḥ / skhalite maraṇatrāsāttatparaḥ syāttathā vratī // bca_7.70 //

yathā kaścit puruṣaścaṇḍanṛpājñayā tailaparipūrṇapātramādāya picchalasaṃkrameṇa asihastai rājapuruṣaiḥ bindumātratailabhraṃśe 'pi adyaiva tvāṃ prāṇairviyojayiṣyāma iti bruvāṇairadhiṣṭhito gacchan yadi mamātra kathaṃcit skhalitaṃ syāt, tadā nūnamamī māṃ vyāpādayeyuriti maraṇabhayāttatparo bhavati, tathā vratī gṛhītasaṃvaraḥ prakṛtaskhalite narakādiduḥkhatrāsāt tadanavakāśāya tatparaḥ syāt yatnavān bhavet //

uktamupasaṃhṛtya darśayannāha-

tasmādutsaṅgage sarpe yathottiṣṭhati satvaram / nidrālasyāgame tadvat pratikurvīta satvaram // bca_7.71 //

(bcp 134) yata evam, tasmādutsaṅgage kroḍagate sarpe āśīviṣe yathā tvaritamevottiṣṭhati- mā māmayamahirdakṣīt, tathaiva nidrālasyāgame middhastyānaprādurbhāve pratikurvīta tatpratipakṣānityatādibhāvanaya pratīkāraṃ kuryāt //

asya caivaṃ yatnavato 'pi kathaṃcit kiṃcit skhalitaṃ śūraskhalitanyāyena syāt / tadā pratīkāraṃ kṛtvā punaryatnavān bhavet / ityupadarśayannāha-

ekaikasmiṃśchale suṣṭhu paritapya vicintayet / kathaṃ karomi yenedaṃ punarme na bhavediti // bca_7.72 //

smṛtipramoṣe sati ekaikasmin pratyekaṃ chale skhalite kathaṃcit kleśānāmanupraveśe sati paritapya adhyāśayena manastāpaṃ kṛtsna vicintayet- aho bata jānanneva skhalito 'smi, tatkena prakāreṇātra pratividhānaṃ karomi yena punaridaṃ chalaṃ na syāt? ityevaṃ dṛḍhasamārambhaṃ samādāya viharet / na tu punaḥ śithilaḥ syāditi bhāvaḥ //

ata eva vivekakāmānāṃ pratiṣiddhamapyanujānannāha-

saṃsargaṃ karma vā prāptamicchedetena hetunā /

ācāryopādhyāyatadanyasabrahmacāriprabhṛtibhiḥ bahuśrutaiḥ tripiṭakavedibhiḥ kaukṛtyavinodanakuśalaiḥ saha saṃsargaṃ samavadhānamicchedāśaṃset / tanniśrita eva tiṣṭhedityabhiprāyaḥ / karma vā prāptaṃ tadavavādānuśāsanīlakṣaṇam, āpattisamuddharaṇam, tairdaṇḍakarmapraṇayanaṃ vā samutpannamicchet / etena hetunā teṣāmavatārasaṃrakṣaṇābhiprāyeṇa / etadevāha- kathaṃ nāmāsvavasthāsu smṛtyabhyāso bhavediti // bca_7.73 // kena vidhinā nāma āsu avasthāsu kleśāvatāradaśāsu smṛtyabhyāso bhavet, ayatnata evālambanāt saṃpramoṣo na syāt, ityanena abhiprāyeṇa / ayaṃ samudāyārthaḥ- kalyāṇamitrasaṃnidhānāt tadavavādānuśāsanītaḥ tadācārasaṃdarśanācca sadā smṛtisaṃprajanyavihāriṇaḥ kleśā nāvatāraṃ labhante / tato 'sya avirodhata eva utsāho vardhata iti yuktam /

sadā kalyāṇamitraṃ ca jīvitārthe 'pi na tyajet / iti / [bodhi. 5.102]

tathā-

upādhyāyānuśāsanyā bhītyāpyādarakāriṇām / dhanyānāṃ gurusaṃvāsāt sukaraṃ jāyate smṛtiḥ // iti // [bodhi. 5.30] adhunā tātparyamupadarśya ātmavidheyatāmupadarśayitumāha-

laghuṃ kuryāttathātmānamapramādakathāṃ smaran / karmāgamādyathā pūrvaṃ sajjaḥ sarvatra vartate // bca_7.74 //

(bcp 135) sarvakarmaṇyamātmānaṃ kāyavākcittalakṣaṇaṃ tathā kuryāt, utsāhābhyāsādāyattiṃ nayedityarthaḥ / yathā karmāgamāt karmārambhāt pūrvaṃ prāgeva sajjaḥ āyattīkṛtaḥ sudāntāśvavat tanmārganirīkṣaṇāsīna iva karmaṇi pravartate //

uktamevārthamudāharaṇena vyaktīkurvannāha-

yathaiva tūlakaṃ vāyorgamanāgamane vaśam / tathotsāhavaśaṃ yāyādṛddhiścaivaṃ samṛdhyati // bca_7.75 //

tūlakaṃ karpāsādisamudbhūtaṃ yathā vāyorgamane ca āgamane ca vaśamāyattam, tathā tadvadeva utsāhavaśaṃ yāyāt vīryavaśavartī bhavet / evamabhyāsaparāyaṇasya ṛddhiśca ākāśagamanādilakṣaṇā samṛdhyati saṃpadyate //

parātmasamatāparātmaparivartane punaḥ ubhayatrāpi upayukte iti dhyānaparicchede eva vyākhyeye //

iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ vīryapāramitā nāma saptamaḥ paricchedaḥ //

8. dhyānapāramitā nāma aṣṭamaḥ paricchedaḥ /

tadevaṃ kṣānteranantaraṃ vīryamabhidhāya yaduktam-

saṃśrayeta vanaṃ tataḥ / samādhānāya yujyeta bhāvayeccāśubhādikam //

[śikṣā. sa. kārikā-20]

iti, tad vardhayitvaivamityādinā pratipādayitumupakramate-

vardhayitvaivamutsāhaṃ samādhau sthāpayenmanaḥ /

evamuktapratipakṣasya āsevanādinā vipakṣamunmūlya vīryaṃ vardhayitvā anābhogavāhitayā sthirīkṛtya samādhau samādhāne cittaikāgratāyāṃ sthāpayenmanaḥ, tatra niveśayet / āropayediti yāvat / kimarthamityāha- vikṣiptacittastu naraḥ kleśadaṃṣṭrāntare sthitaḥ // bca_8.1 // turiti hetau / yasmāt samādhānamantareṇa vikṣiptacittaḥ asamāhitacittasamudācāraḥ vīryavānapi naraḥ puruṣaḥ kleśānāṃ rākṣasānāmiva daṃṣṭrāntare madhye sthitaḥ, kavalīkṛta eva tairāste / tasmāt //

tatra tāvat samādhivipakṣaṃ nirākartuṃ pīṭhikābandhaṃ racayannāha-

kāyacittavivekena vikṣepasya na saṃbhavaḥ / tasmāllokaṃ parityajya vitarkān parivarjayet // bca_8.2 //

kāyaviveko janasaṃparkavivarjanatā / cittavivekaḥ kāmādivitarkavivarjanatā / iti / kāyacittayorviveke nirāsaṅgatayā vikṣepasya tayorunnatatāyāḥ / ālambanāpratiṣṭhānasyeti yāvat / na saṃbhavaḥ na prādurbhāvaḥ / yata evam, tasmāllokaṃ svajanabāndhavādilakṣaṇaṃ parityajya vihāya pūrvaṃ vitarkāścittavikṣepahetūn parivarjayet parityajet //

tatra lokāparityāgahetuṃ tāvannirākartumupadarśayannāha-

snehānna tyajyate loko lābhādiṣu ca tṛṣṇayā / tasmādetatparityāge vidvānevaṃ vibhāvayet // bca_8.3 //

ātmātmīyagrahapravartito 'bhiṣvaṅgaḥ snehaḥ / tasmānna tyajyate lokaḥ / lābhādiṣu ca tṛṣṇayā / ādiśabdāt satkārayaśaḥślokādayaḥ parigṛhyante / teṣu tṛṣṇayā pralobhena / cakārānna tyajyate loke iti samuccīyate / yata etatkāraṇamaparityāgasya, tasmādetasya snehasya lobhādīnāṃ vā / yadi vā lokasya parityāganimittaṃ vidvān vicakṣaṇaḥ / evamiti vakṣyamāṇaṃ vibhāvayet //

(bcp 137) tadevāha-

śamathena vipaśyanāsuyuktaḥ kurute kleśavināśamityavetya / śamathaḥ prathamaṃ gaveṣaṇīyaḥ sa ca loke nirapekṣayābhiratyā // bca_8.4 //

śamathaḥ cittaikāgratālakṣaṇaḥ samādhiḥ / tena suyukta iti apoddhṛtya ihāpi yojanīyam / yadi vā hetvarthe tṛtīyā / śamathena hetunā vipaśyanāsuyuktaḥ / sahārthe vā / śamathena sārdhaṃ vipaśyanāsuyukta iti / vipaśyanā yathābhūtatattvaparijñānasvabhāvā prajñā / tayā suyuktaḥ / yuganaddhavāhimārgayogena kurute kleśānāṃ vināśaṃ prahāṇamityevamavetya jñātvā kleśavimumukṣuṇā śamathaḥ prathamamādau gaveṣaṇīyaḥ / utpādya ityarthaḥ / tadanantaraṃ vipaśyanā /

samāhito yathābhūtaṃ prajānātītyavadanmuniḥ / śamācca na caleccittaṃ bāhyaceṣṭānivartanāt // iti / [śikṣā. sa. kārikā-9] sa ca śamathaḥ loke lokaviṣaye nirapekṣayā abhiratyā / abhiratiṃ pariharata eva utpadyate nānyathā //

tāmeva abhiratinirapekṣatāmuttaraprabandhena darśayitumāha-

kasyānityeṣvanityasya sneho bhavitumarhati / yena janmasahasrāṇi draṣṭavyo na punaḥ priyaḥ // bca_8.5 //

kasya sacetanasya svayameva anityasya anityeṣu putradārādiṣu sneho bhavitumarhati yujyate / kena hetunā? yena kāraṇena janmanāṃ sahasrāṇi anekāni janmāni aparyantasaṃsāre saṃsaratā kadācidapi draṣṭavyo na punaḥ priyaḥ / prīṇātīti priya ucyate //

tadapi ca asminnāsti ityāha-

apaśyannaratiṃ yāti samāghau na ca tiṣṭhati / na ca tṛpyati dṛṣṭvāpi pūrvavadbādhyate tṛṣā // bca_8.6 //

yadā tāvanna paśyati tam, tadā ayamaratimadhṛtiṃ yāti / tenaiva asaumanasyena samākulitacittatvāt samādhau na ca tiṣṭhati, naiva sthito bhavati / tamavalambitumaśakta ityarthaḥ / atha yadāpi priyadarśanamasya jāyate, tadāpi na ca tṛpyati / dṛṣṭvāpi punaradhikataraṃ bādhyate tṛṣā / taddarśanābhilāṣeṇa pūrvavat adarśanakāla iva pīḍyate //

api ca / sarvānarthanidānaṃ priyasaṃgatikaraṇamityupadarśayannāha-

na paśyati yathābhūtaṃ saṃvegādavahīyate / dahyate tena śokena priyasaṃgamakāṅkṣayā // bca_8.7 //

(bcp 138) yathābhūtaviparītaṃ doṣaguṇānna paśyati na jānāti / priyasaṃgamakāṅkṣayā tenaiva mohena saṃvegādavahīyate bhraṣṭo bhavati / tathā tenaiva abhiṣvaṅgeṇa dahyate tena śokena muhūrtamapi vicchede / tathā tena śokena dahyate paritapyate tenaiva manastāpena / priyasaṃgamakāṅkṣayā priyasya saṃgamaḥ saṃprayogaḥ, tasminnākāṅkṣā tṛṣṇā, tayā hetubhūtayā, punaruttarottaramadhikādhikaprārthanayā //

ito 'pyanarthahetureva tatsaṃgatirityāha-

taccintayā mudhā yāti hrasvamāyurmuhurmuhuḥ /

tasya priyasya tatsaṃgamasya vā cintayā tadguṇānāṃ sadā paribhāvanayā / kathaṃ nāma mamāsya priyasaṃgamasya vicchittirmā bhūditi tallīnacittatayā vā / niṣphalameva āyuḥsaṃskārāḥ pratikṣaṇaṃ kṣīyante / na ca kvacidapi kuśalakarmaṇi samupayujyante iti bhāvaḥ / na ca yadarthamāyuḥ kśayamupanīyate tanmitraṃ sthiramityata āha- aśāsvatena dharmeṇa dharmo bhraśyati śāśvataḥ // bca_8.8 // avaśyaṃ bhaṅguratayā anavasthānādasthāvareṇa mitreṇa hetunā dharmo bhraśyati parihīyate śāśvato dīrghakālāvasthāyī saṃbhārāntargamāt phalamahattvācca //

syādetat- avaśyaṃ hi kiṃcittatsaṃgamāddhitasukhanibandhanaṃ prāpyate / tatkimiti sarvathā tanniṣidhyata ityatrāha-

bālaiḥ sabhāgacarito niyataṃ yāti durgatim / neṣyate viṣabhāgaśca kiṃ prāptaṃ bālasaṃgamāt // bca_8.9 //

nāpi tatsaṃgamādanarthamantareṇa kiṃcidaparamiha labhyate / tathā hi bālaiḥ pṛthagjanaiḥ saha sabhāgacaritaḥ samānaśīlaḥ niyatamavaśyaṃ yāti durgatim, tatkarmasadṛśasamācaraṇat, āryadharmabahirbhāvācca / atha āryadharmānuvartanāt tato 'sadṛśakarmakārī syāt, tadā neṣyate dviṣyate visabhāgaśceti asamānacaritaḥ / bālairiti saṃbandhaḥ / atra kartari tṛtīyā / iti ubhayalokabādhanāt kiṃ prāptamadhigataṃ hitasukhanimittaṃ bālasaṃgamāt? naiva kiṃcidityarthaḥ //

na ca anukūlacaritairapi ātmasātkartuṃ śakyā ityāha-

kṣaṇādbhavanti suhṛdo bhavanti ripavaḥ kṣaṇāt / toṣasthāne prakṛpyanti durārādhāḥ pṛthagjanāḥ // bca_8.10 //

kṣaṇamātreṇa suhṛdo mitrāṇi bhavanti kiṃcit svaprayojanamuddiśya, kṣaṇādeva ca viṣamābhiprāyatvāt kiṃcinnimittamālambya ta eva ripavaḥ śatravo bhavanti / na ca nimittamapyeṣāṃ niyatam, yat kadācittoṣasthāne prītiviṣaye viparyāsavaśāt prakupyanti / iti durārādhā duḥkhenārādhayituṃ śakyāḥ pṛthagjanāḥ anāryāḥ //

(bcp 139) aparamapi bāladharmaṃ tadvivarjanārthamupadarśayannāha-

hitamuktāḥ prakupyanti vārayanti ca māṃ hitāt / atha na śrūyate teṣāṃ kupitā yānti durgatim // bca_8.11 //

idaṃ karaṇīyam, idamakaraṇīyam, ityuktāḥ abhihitāḥ prakupyanti vidviṣanti, na punastaduktaṃ hitamiti gṛhṇanti / pratyuta vārayanti ca māṃ hitāt, kiṃ tava anena kevalaprayāsaphalānuṣṭhāneneti tatra pravṛttaṃ māṃ niṣedhayanti tataḥ / atha na śrūyate teṣāṃ bālānām / vacanamiti śeṣaḥ / yadi tadvacanamavagamya hite pravṛttiḥ kriyate, tadā kupitā asmadvacanānnāyaṃ nivartate iti tasmin hitakarmakāriṇi kopaṃ kṛtvā tatkarmapreritā durgatiṃ prayānti //

imaṃ ca bāladharmamaparaṃ tadvivekāya bhāvayedityupadarśayannāha-

īrṣyotkṛṣṭātsamāddūndvo hīnānmānaḥ stutermadaḥ / avarṇātpratighaśceti kadā bālāddhitaṃ bhavet // bca_8.12 //

ātmano vidyākuladhanādibhirutkṛṣṭāduttamādīrṣyā parasaṃpattyasahanatā jāyate / arthātteṣveva / ātmanā samāt tulyād dvandvo vivādaḥ / ātmano hīnādadhamānmānaḥ, ahamitaḥ śreṣṭha ityabhimananāt / stutermadaḥ sadasatāṃ tadguṇānāmākhyānādahaṃ mahīyānityāropādavalepaḥ / avarṇādātmano doṣakīrtanaśravaṇād dveṣaśca / arthādavarṇavādini / ityevaṃ kadā kasmin kāle bāladdhitaṃ bhavet? na kadācidityarthaḥ //

ito 'pi bālān parihṛtya viharediti pratipādayitumāha-

ātmotkarṣaḥ parāvarṇaḥ saṃsāraratisaṃkathā / ityādyavaśyamaśubhaṃ kiṃcidbālasya bālataḥ // bca_8.13 //

ekasya bālasya aparasmādbālāt ityevamādi kiṃcidaśubhamakuśalamavaśyaṃ niyamena jāyate / kiṃ tat? ātmana utkarṣaḥ prakarṣaḥ śrutajñānādipraśaṃsayā / pareṣāmavarṇo doṣaprakāśanaṃ śrutādipracchādanam / yā saṃsāre ratirabhirāmaḥ tasyāḥ saṃkathā saṃvarṇanam, kāmaguṇānāṃ saṃpramodanāt / ityādi evaṃprakāram //

evaṃ tasyāpi tatsaṅgāttenānarthasamāgamaḥ /

aparasyāpi tatsaṅgāt dvitīyasya saṅgāt kiṃcidaśubhamavaśyaṃ syāt / yena evam, tena kāraṇena anarthasya akalyāṇasya samāgamaḥ saṃprāptireva ayaṃ bālasamāgama / ata āryadharmānuśikṣaṇārtham- ekākī vihariṣyāmi sukhamakliṣṭamānasaḥ // bca_8.14 // bālajanasaṃgamaviyuktaḥ advitīyaḥ vihariṣyāmi / tadvivekāt sukham / kriyāviśeṣaṇametat / katham? akliṣṭamānasa iti tatsaṃparkavivarjanāt tatkṛtasaṃkleśābhāvāt / pūrvasmin hetupadametat / yadi vā / sukhaṃ kāyikam / akliṣṭamānasa iti mānasam //

(bcp 140) tasmādvālajanasaṃparkajaduḥkhaparijihīrṣuṇā tatsaṃgatirna kāryeti kathayitumāha-

bālāddūraṃ palāyeta prāptamārādhayetpriyaiḥ / na saṃstavānubandhena kiṃ tūdāsīnasādhuvat // bca_8.15 //

bālāt sarvato dūramārāt palāyeta apasaret, yathā taiḥ saha kācidapi saṃgatirna syāt / atha kathaṃciddaivayogādbhavet, tadā prāptaṃ militamārādhayet ārāgayet / priyaiḥ prītikarairupacāraiḥ / ārādhayannapi na saṃstavānubandhena na paricayāsattikaraṇābhiprāyeṇa / yadi vā, na saṃstavānunayena, kiṃ tarhi pratighānunayavarjanādudāsīnasādhuvat sadācāramadhyasthajanavat //

idamaparaṃ sādhujanasamācāraṃ śikṣayitumāha-

dharmārthamātramādāya bhṛṅgavat kusumānmadhu / apūrva iva sarvatra vihariṣyāmyasaṃstutaḥ // bca_8.16 //

dharmāyedaṃ dharmārtham, tadeva kevalaṃ tanmātram / tadādāya gṛhītvā / sārādānaṃ kṛtvetyarthaḥ / bhṛṅgavat cañcarīkavat / madhu makarandam / yadi vā / dharma eva arthaḥ prayojanamasya cīvarapiṇḍapātāderiti vigrahaḥ / bālasaṃparkavimukhaḥ apūrva iva navacandropamaḥ sarvatra deśe sthāne vā vihariṣyāmi / asaṃstutaḥ aparicitaḥ / tannivāsijanaiḥ pratyāsattirahita ityarthaḥ //

tadevaṃ priyasaṃgatikāraṇaṃ snehamapākṛtya sāṃprataṃ lābhāditṛṣṇā lokāparityāgakāraṇaṃ parihartavyetyupadarśayannāha-

lābhī ca satkṛtaścāhamicchanti bahavaśca mām / iti martyasya saṃprāptānmaraṇājjāyate bhayam // bca_8.17 //

lābho vidyate 'syeti cīvarapiṇḍapātādilābhayogāllābhī ca aham / satkṛtaśca pūjito janaiḥ / icchanti abhilaṣanti bahavaśca aneke mām / bahujanasaṃmato 'hamityarthaḥ / ityevaṃ cintayataḥ evaṃ martyasya manuṣyasya maraṇājjāyate bhayam / kiṃbhūtāt? saṃprāptāt acintitopasthitāt //

yatra yatra ratiṃ yāti manaḥ sukhavimohitam / tattatsahasraguṇitaṃ duḥkhaṃ bhūtvopatiṣṭhati // bca_8.18 //

tasmātprājño na tāmicchedicchāto jāyate bhayam / svayameva ca yātyetadvairyaṃ kṛtvā pratīkṣatām // bca_8.19 //

bahavo lābhino 'bhūvan bahavaśca yaśasvinaḥ / saha lābhayaśobhiste na jñātāḥ kka gatā iti // bca_8.20 //

māmevānye jugupsanti kiṃ prahṛṣyāmyahaṃ stutaḥ / māmevānye praśaṃsanti kiṃ viṣīdāmi ninditaḥ // bca_8.21 //

nānādhimuktikāḥ sattvā jinairapi na toṣitāḥ / kiṃ punarmādṛśairajñaistasmātkiṃ lokacintayā // bca_8.22 //

* * * * * * iti sarvadā avaśyaṃbhāvimaraṇamanasikārāt kiṃ lokasya bālajanasya cintayā caritaparibhāvanayā? na kiṃcit prayojanam, anupādeyatvāditi bhāvaḥ //

itthamapi bālajanasaṃgatirduḥkhaheturevetyāha-

nindantyalābhinaṃ sattvamavadhyāyanti lābhinam / prakṛtyā duḥkhasaṃvāsaiḥ kathaṃ tairjāyate ratiḥ // bca_8.23 //

nindanti kutsayanti alābhinaṃ lābhavirahitaṃ sattvam / akṛtapuṇyo 'yaṃ varākaḥ, yena ayaṃ piṇḍapātādimātrakamapi naiva aparikleśena prāpnotīti / lābhinaṃ punaravadhyāyanti prasannairdāyakadānapatibhiścīvarādipradānaiḥ pūjitam / kuhanādibhirapi dāyakadānapatīn prasādyacīvarādilābhamāsādayati / anyathā kimanyasya tathāvidhā guṇā na santi, yena ayameva varaṃ labhate nāparaḥ, iti asmiṃścittamaprasādayanti, vacanaṃ caivamudgiranti / iti ubhayathāpi tebhyo na cetasi śāntirasti / tadevaṃ prakṛtyā svabhāvena duḥkhahetutvāt duḥkhaṃ saṃvāso yeṣāṃ bālānāṃ te tathā / taistathāvidhaiḥ saha saṃvasataḥ kathaṃ jāyate ratiḥ? naivetyarthaḥ //

[na ca bālo dṛḍhasuhṛdbhavati / yasmānna bāla ityāha-

na bālaḥ kasyacinmitramiti coktaṃ tathāgataiḥ / na svārthena vinā prītiryasmādvālasya jāyate // bca_8.24 //

svārthadvāreṇa yā prītirātmārtha prītireva sā / dravyanāśe yathodvegaḥ sukhahānikṛto hi saḥ // bca_8.25 //

mitramiti suhṛt / uktaṃ tathāgatenetyāgameṣu uktam / kasmāt? yasmāt svaprayojanena vinā bālasya na karhicidapi prītirjāyate / tasmāt tadabhāve viparyayaḥ / tadapi bālasaṃvāse satyapi na nirdiṣṭam (?) tatra maitrīkṛtenāpi pṛthagjanasya prītiraśakyā //

evaṃ sati tatsaṃvāsodbhūtadoṣaparihārārthaṃ sukhena] saumanasyena ca vihārāya vivekakāmena mayā araṇyaniṣevaṇāya yatitavyamiti tadanuśaṃsāṃ darśayannāha-

nāvadhyāyanti taravo na cārādhyāḥ prayatnataḥ kadā taiḥ sukhasaṃvāsaiḥ saha vāso bhavenmama // bca_8.26 //

taravo vṛkṣāḥ nāvadhyāyanti, na ca ārādhyāḥ ārādhayitavyāḥ prayatnata iti / tadanukūlasamācaraṇena araṇyādiṣu vasatā viṣamābhiprāyarahitatvāt / iti kadā taistarubhiḥ saha vāso bhavenmama? kibhūtaiḥ sukhasaṃvāsairityāśaṃsati / sukhahetutvāt sukhamiti pūrvavat //

punarekākitāvihāre 'bhiratimāha-

śūnyadevakule sthitvā vṛkṣamūle guhāsu vā / kadānapekṣo yāsyāmi pṛṣṭhato 'navalokayan // bca_8.27 //

śūnyadevakule janasaṃkīrṇatārahite sthitvā nivasya rātrimekāmuṣitvā dve vā, yathābhilāṣaṃ vṛkṣamūle vṛkṣasyādhastāt / parvatādiṣu guhyapradeśā guhāḥ, tatra vā / anapekṣaḥ kadā yāsyāmi? āsaṅgasthānasya kasyacidabhāvāt / ata eva pṛṣṭhato 'navalokayan paścādanirvṛterabhāvāt //

punaranyathā prāha-

ayameṣu pradeśeṣu vistīrṇeṣu svabhāvataḥ / svacchandacāryanilayo vihariṣyāmyahaṃ kadā // bca_8.28 //

kenacidvirodhakāriṇā purvamasvīkṛteṣu / vistīrṇeṣu vipuleṣu saumanasyakāriṣu / svabhāvataḥ svayameva tathāvidheṣu, na kṛtrimatayā / vihariṣyāmyahaṃ kadā ityāśāste / evaṃ viharato yatsukhaṃ tadupadarśayannāha- svacchanda cārī na paratantravṛttiḥ / anilayaḥ na vidyate nilayaḥ ālayaḥ nirāsaṅgatayā yasyeti anilayaḥ, kvacidapi svīkārābhāvāt / tathābhūtaḥ pratibaddho na kasyacit / śeṣaḥ subodhaḥ //

punarevamalpecchatayā āśaṃsanīyamityādarśayannāha-

mṛtpātramātravibhavaścaurāsaṃbhogacīvaraḥ / nirbhayo vihariṣyāmi kadā kāyamagopayan // bca_8.29 //

mṛtpātraṃ muṇmayaṃ bhikṣābhājanam, tadeva kevalaṃ tanmātraṃ vibhavo dhanaṃ yasyeti / tathā caurāṇāmasaṃbhogyaṃ pāṃsukūlāmbarakṛtatvādaparibhogyam / anupayuktamiti yāvat / tādṛśaṃ cīvaraṃ vāso yasya sa tathā / etaddvayamapi parairahāryam / ata eva nirbhayaḥ kāyajīvitanirapekṣatayā ca / tadeva darśayati- kāyamagopayanniti / bāhyādhyātmikasya parigrahāgrahasyābhāvāt asaṃrakṣayan //

iyamanityatā ca āsaṅgaparityāgasya kāraṇaṃ sarvadā sevitavyeti vṛttatritayenopadarśayannāha-

kāyabhūmiṃ nijāṃ gatvā kaṅkālairaparaiḥ saha / svakāyaṃ tulayiṣyāmi kadā śatanadharmiṇam // bca_8.30 //

ayameva hi kāyo me evaṃ pūtirbhaviṣyati / śṛgālā api yadgandhānnopasarpeyurantikam // bca_8.31 //

asyaikasyāpi kāyasya sahajā asthikhaṇḍakāḥ / pṛthak pṛthaggamiṣyanti kimutānyaḥ priyo janaḥ // bca_8.32 //

kāyabhūmiṃ nijāmiti śmaśānabhūmim, ciramapi sthitvā tatparyavasānatvāccharīrasya / kaṅkālairaparairiti pūrvamṛtānāmasthibhiḥ pañjaraiḥ / śatanaṃ pūtibhāvaḥ, taddharmiṇaṃ tatsvabhāvam / tāmeva tulanāṃ kathayati- ayameva hītyādinā / evamiti aparakaṅkālagalitaśarīrasādṛśyamucyate / pūtiḥ kutsito bhaviṣyati / kīdṛśa ityāha- śṛgālā ityādi / atidurgandhatayā tadāhāraparāyaṇānāṃ gomāyūnāmapi duḥsaha iti / itthamapi priyasya saṃgatiranityetyāha- asyaikasyāpītyādi / asya upāttasyaikasya ekatvena kalpitasyāpi kāyasya / sahajāḥ kāyena sahajātāḥ asthikhaṇḍakāḥ pṛthak pṛthagbhaviṣyanti / visaṃyuktā bhaviṣyantītyarthaḥ / kimutānyaḥ priyo janaḥ pṛthag na bhaviṣyati, yaḥ sarvadā visaṃyukta evāste //

syādetat- sukhaduḥkhasahāyāḥ sadā mamaite putradārādayaḥ / tadeṣu yukta evānunayaḥ kartumityāha-

eka utpadyate janturmriyate caika eva hi / nānyasya tadvayathābhāgaḥ kiṃ priyairvighnakārakaiḥ // bca_8.33 //

janmamaraṇayorna kaścit kasyacidduḥkhasaṃbhāgī syāt / antarāle ca svakarmopahitameva sukhaduḥkhamupabhuñjate sarve / ato 'bhimānamātramevaitat / yato nānyasya tadātmano vyatiriktasya tadvayathābhāgaḥ / tasyānunayakāriṇo vyathā, tasyā bhāgaḥ pratyaṃśo jāyate, tasya sā, tenaiva tasyāḥ saṃvedyamānatvāt / ato na kiṃcit prayojanaṃ priyaiḥ kuśalapakṣavighātakāribhiḥ //

paramārthato na kasyacit kenacit saṃgatirastītyupadarśayannāha-

adhvānaṃ pratipannasya yathāvāsaparigrahaḥ / tathā bhavādhvagasyāpi janmāvāsaparigrahaḥ // bca_8.34 //

mārgaprasthitasya kāṃciddiśaṃ gantumudyatasya yathā aparairadhvagaiḥ saha ekasminnāvāse kvacinmaṇḍapādau vā āvāsaparigraho bhavati, tathā saṃsāre 'pi karmāyattagateḥ saṃsarato jñātisagotrasālohitādibhirekasmin janmani āvāsaparigraho jāyate / punarapi tatparityajya kvacidekākitayā yāti / na ca tatra kecitsahāyāstamanugacchanti / ato na kenacit kasyacidvāstavī saṃgatiḥ saṃbhavati / tasmānnānarthasahasropanetrīṃ svayamupakalpya kenacit saṃgatiṃ kuryāt //

tadevamabhidhāya saṃgatidoṣam, ekākitāyāḥ punarime guṇā iti vṛttatritayenopadarśayannāha-

caturbhiḥ puruṣairyāvatsa na nirdhāryate tataḥ / āśocyamāno lokena tāvadeva vanaṃ vrajet // bca_8.35 //

asaṃstavāvirodhābhyāmeka eva śarīrakaḥ / pūrvameva mṛto loke mriyamāṇo na śocati // bca_8.36 //

na cāntikacarāḥ kecicchocantaḥ kurvate vyathām / buddhādyanusmṛtiṃ cāsya vikṣipanti na kecana // bca_8.37 //

avaśyamanicchannapi idānīṃ jīvadavasthāyāṃ maraṇamupagato balāttyājayitavyo [gṛhāvāsaḥ / tasmādevaṃ svayaṃ jīvanneva tyaktumarhati / tata iti gṛhāt /] āśocyamānaḥ hā vatsetyādivilāpavacanaiḥ paridevyamānaḥ lokena bandhuprabhṛtinā tāvadeva tataḥ pūrvameva vanaṃ vrajet / kaḥ punaratra guṇaviśeṣa ityāha- asaṃstavetyādi / anunayapratighābhāvāt mriyamāṇo na śocati, śokopajanitaduḥkhabhāgī na bhavati / kutaḥ? pūrvameva mṛto loke / yadaiva gṛhānniṣkrāntaḥ, tadaiva svajanabāndhavādau lokaviṣaye / ayamaparo guṇastasyetyāha- na cāntikacarā ityādi / antikacarāḥ samīpavartino jñātisagotrādayastadviyogāturāḥ śocantaḥ śokamupajanayantaḥ na ca naiva kurvate vyathām, ātmanaḥ kāyamanasoḥ pīḍām / yadi vā / teṣāṃ śokaṃ paśyato mriyamāṇasya manastāpam / na kevalamayameva guṇaḥ, api tu buddhādyanusmṛtiṃ ādiśabdāddharmādyanusmṛtim,tattvālambanamanaskāraṃ vā / asyeti janasaṃparkavivekacāriṇo maraṇasamaye //

tasmādityādinā upasaṃharati-

tasmādekākitā ramyā nirāyāsā śivodayā / sarvavikṣepaśamanī sevitavyā mayā sadā // bca_8.38 //

ekākitā anāsaṅgavihāritā / ramyā sukhahetutvāt / nirāyāsā duḥkhavipakṣatvāt / śivodayā niḥśreyasāvāhakatvāt / sarvavikṣepaśamanī sarvavikṣepasya kāyavāṅmānasikasya durācārasya śamanī nivartanī samādhānahetutvāt / sevitavyā mayā sadeti / atraiva abhiniveśena āsaṅgaḥ kārya ityarthaḥ //

tadevaṃ janasaṃparkavivarjanāt kāyavivekaṃ pratipādya cittavivekaṃ pratipādayitumāha-

sarvānyacintānirmuktaḥ svacittaikāgramānasaḥ / samādhānāya cittasya prayatiṣye damāya ca // bca_8.39 //

sarvā yā anyacintā asadvitarkasvabhāvāḥ, tābhirnirmuktaḥ, tadvirahitaḥ / svacittaikāgramānasaḥ svacittameva ekamagraṃ pradhānaṃ yasmin mānase manasikāre tat tathoktam, tādṛśaṃ mānasaṃ yasya sa tathā / svacittaṃ vā ekāgramekāyattaṃ tatpracāravyavalokanatatparaṃ niyatālambanapratibaddhaṃ vā mānasaṃ yasyeti samāsaḥ / tathābhūtaḥ samādhānāya cittasya śamathāya prayatiṣye, tatparāyaṇo bhaviṣyāmi / tadekāgratāyāṃ niyojayiṣyāmītyarthaḥ / damāya ceti punaḥpunastatraivālambane niyojanāya, bahirvikṣepanivāraṇāya vā //

tatra cittasamādhānasya vipakṣatvāt kāmavitarkaṃ nivārayitumāha-

kāmā hyanarthajanakā iha loke paratra ca / iha bandhavadhocchedairnarakādau paratra ca // bca_8.40 //

aprahīṇabhavasaṃyojanaiḥ kamanīyatayā adhyavasitatvāt kāmā rūpādayo viṣayā ucyante / hiśabdo yasmādarthe / tasmādudvijya kāmebhyaḥ [8.85] iti vakṣyamāṇena saṃbandhaḥ / te ca sevyamānā anarthajanakā a........ yadarthaṃ dūtadūtīnāṃ kṛtāñjaliranekadhā / na ca pāpamakīrtirvā yadarthaṃ gaṇitā purā // bca_8.41 //

prakṣiptaśca bhaye 'pyātmā draviṇaṃ ca vyayīkṛtam / yānyeva ca pariṣvajya babhūvottamanirvṛtiḥ // bca_8.42 //

tānyevāsthīni nānyāni svādhīnānyamamāni ca / prakāmaṃ saṃpariṣvajya kiṃ na gacchasi nirvṛtim // bca_8.43 //

unnāmyamānaṃ yatnādyannīyamānamadho hriyā / purā dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā mukhaṃ jālikayāvṛtam // bca_8.44 //

tanmukhaṃ tvatparikleśamasahadbhirivādhunā / gṛdhrairvyaktīkṛtaṃ paśya kimidānīṃ palāyase // bca_8.45 //

paracakṣurnipātebhyo 'pyāsīdyatparirakṣitam / tadadya bhakṣitaṃ yāvat kimīrṣyālo na rakṣasi // bca_8.46 //

māṃsocchrayamimaṃ dṛṣṭvā gṛdhrairanyaiśca bhakṣitam / āhāraḥ pūjyate 'nyeṣāṃ strakcandanavibhūṣaṇaiḥ // bca_8.47 //

........rūpaḥ / pūjyate tvayā stragādibhiḥ / tairgṛdhrairanyaiśca gomāyuprabhṛtibhirmāṃsocchrayaṃ māṃsapuñjamimaṃ bhakṣitaṃ bībhatsaṃ dṛṣṭvā kimīrṣyālo na rakṣasīti yojayitavyam / kimidānīṃ palāyase iti vā vyavahitena saṃbandhaḥ //

nanu idamapi praṣṭavyo bhavānityāha-

niścalādapi te trāsaḥ kaṅkālādevamīkṣitāt /

niścalādapi kāṣṭhaloṣṭhasamānāt tava trāso jāyate iti kākkā pṛcchati / kaṅkālāt asthipañjarāt / evamapi bībhatsarūpāt īkṣitāt dṛṣṭāt yadi vā evaṃ trāsaḥ / yaddūrādapi dūrataraṃ palāyase iti yojanīyam / yadevaṃ calataḥ kathaṃ na trāsa ityāha- vetāleneva kenāpi cālyamānādbhayaṃ na kim // bca_8.48 // bhūtagraheṇa cālyamānāt jīvataścalataḥ kiṃ na bhayaṃ bhavati? tasmādatiśayena bhayaṃ yuktamityarthaḥ //

evaṃ tāvajjugupsanīyatāṃ pratipādya punaranyathā pratipādayitumāha-

ekasmādaśanādeṣāṃ lālāmedhyaṃ ca jāyate / tatrāmedhyamaniṣṭaṃ te lālāpānaṃ kathaṃ priyam // bca_8.49 //

yo hi nāma mohāvṛtaviveko rāgaviṣamūrcchitacaitanyaḥ, tasya atikamanīyatayā kāminīvadanamadhupānabuddhayā tanmukhavigalallālāpānābhilāṣiṇaḥ / paryanuyogamāha- ekameva kāraṇaṃ dvayorapyāhārapānasvabhāvāt / tatra tayormadhye amedhyaṃ purīṣamapriyaṃ bhavataḥ / lālāyāḥ śleṣmaṇaḥ pānaṃ kathaṃ priyam? kena prakāreṇa tatrābhiratirnānyatra? dvayorapi yukteti bhāvaḥ //

athāpi syāt- yadyapi dvayorapi kāraṇamabhinnam, tathāpi tasminnatidurgandhatayā vaimukhyam, itarasmiṃstu tadabhāvātprītiriti / tadetadapi na samyagabhidhānamityupapādayannāha-

tūlagarbhairmṛdusparśai ramante nopadhānakaiḥ / durgandhaṃ na sravantīti kāmino 'medhyamohitāḥ // bca_8.50 //

kārpāsāditūlaparipūritairmasūrakādibhirūpadhānaiḥ sukumārasparśaiḥ kāmino na ramante, na dhṛtimadhivāsayanti / kutaḥ? daurgandhyamaśuciniṣyandaṃ na muñcantīti kṛtvā aśuciparipūrite strīkalevare eva ramante / etadapi kutaḥ? kāminaḥ kāmasukhābhilāṣiṇaḥ amedhyamohitā yataḥ / hetupadametat / amedhyaviṣaye amedhyena vā mohitāḥ / aśucau śuciviparyāsāt tatraiva atiśayavatīmabhiratimanubhavanti //

syādetat- yadi nāma aśucitvamamedhye strīkalevare ca sādhāraṇam, tathāpi tadekatra vivṛtamanyatra pracchāditam / atastadanyaparihāreṇa asminnabhiṣvaṅgaḥ ityatrāha-

yatra cchanne 'pyayaṃ rāgastadacchannaṃ kimapriyam / na cetprayojanaṃ tena kasmācchannaṃ vimṛdyate // bca_8.51 //

yasminnamedhyasvabhāve pracchāditarūpe / adṛṣṭe 'pīti yāvat / etādṛśo 'bhiṣvaṅgaḥ, tadacchannaṃ dṛśyatāṃ gatamatiśayena prītikaramupajāyate ityucitam / tat kimiti tathābhūtamapriyaṃ bhavataḥ? atha tathābhūte sarvathā vaimukhyameva te nācchannena kiṃcit prayojanaṃ tavāsti / yadyevam, tarhi kasmāddhetoḥ channaṃ viśeṣeṇa mṛdyate, tadanyaparihāreṇa tasyaiva ghaṭanāya yatnaḥ kriyate?

api ca / idamapi praṣṭavyastvam- kiṃ bhavānaśucivirāgo na veti / atra prathamaṃ vikalpamadhikṛtyāha-

yadi te nāśucau rāgaḥ kasmādāliṅgase 'param /

yadi bhavataḥ aśucau na rāgaḥ, na sarvathā āsaṅgo 'sti, tarhi kasmādāliṅgase apara manyam? kiṃ tadityāha- māṃsakardamasaṃliptaṃ snāyubaddhāsthipañjaram // bca_8.52 // māṃsameva kardama iva lepanasādharmyāt, tena liptamupadigdham / kimevaṃbhūtamiti cet, snāyubaddhāsthipañjaram, snāyvābaddhaṃ saṅgīkṛtam, āyattīkṛtam asthipañjaram asthisaṃkalam / anyathā khaṇḍaśo viśakalitaṃ syāt, iti virāgaviṣayatāmasya darśayati // atha śucau rāga iti dvitīyo vikalpaḥ svīkriyate, tatrāha- svamevetyādi / athavā / anyathāvatāryateyaduktaṃ pareṇa- channe carmādinā rāgo bhavati nācchanne / tatrāha- yadītyādi / yadi tena hetunā carmādinā pihitatvāditi kṛtvā aśucau rāgo bhavati bhavataḥ, tadā kasmādāliṅgase paramanyadīyaṃ pañjaram / anyat pūrvavat //

kiṃ tarhi samucitamatretyāha-

svameva bahvamedhyaṃ te tenaiva dhṛtimācara / amedhyabhasrāmaparāṃ gūthaghasmara vismara // bca_8.53 //

svameva ātmanaiva bahutaramaśucilālāsiṅghāṇamastaluṅgamūtrapurīṣādi tavāsti, tenaivāśucinā saṃtoṣaṃ kuruṣva / tato 'pyameghyabhastrāṃ purīṣaprasevikām aparāmanyāṃ strīśarīrasvabhāvām / gūthaghasmara purīṣabhakṣaṇaśīla vismara, tatra manasikāraṃ mā kārṣīḥ //

māṃsapriyo 'hamityādinā punaranyathā parihāramāha-

māṃsapriyo 'hamasyeti draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca vāñchasi / acetanaṃ svabhāvena māṃsaṃ tvaṃ kathamicchasi // bca_8.54 //

māṃsaṃ priyaṃ yasya / eṣo 'haṃ māṃsapriyaḥ / asya asthipañjarasya / yadi vā / māṃsasya priyo māṃsapriyo 'hamasyeti pūrvavat / māṃsapriyo 'hamasya priya iti yāvat / sāpekṣatve 'pi samāso gamakatvāt / ityevaṃ tatpralobhāt pratyupakāradhiyā vā draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca vāñchasi, darśanaṃ sparśanaṃ ca abhilaṣasi / atrāha- acetanaṃ caitanyaśūnyaṃ mṛtpiṇḍaprāyam / svabhāvena prakṛtyā / na tu punaryathāpare varṇayanti- caitanyayogādacetanamapi cetanamabhidhīyate / tādṛśaṃ māṃsaṃ tvamacetanasvabhāvaṃ kāmukaḥ san kathamicchasi? taddṛṣṭau ca mṛtpiṇḍe 'pi syāt / tathā ca sati bhavānapi na cetanaḥ syāt //

asti tatra citsvabhāvaṃ cittam, tena tadicchāmīti cedāha-

yadicchasi na taccittaṃ draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca śakyate / yacca śakyaṃ na tadvetti kiṃ tadāliṅgase mudhā // bca_8.55 //

yaccittaṃ citsvabhāvamicchasi, tadarūpitvāt draṣṭuṃ na śakyate / yacca māṃsādisvabhāvaṃ kalevaraṃ draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca śakyate, na tadvetti, na jānāti, acetanatvāt / ataḥ kimiti (bcp 148) tadacetanamāliṅgase āśliṣyasi? mudheti niṣphalam / naiva āliṅgitumucitamiti bhāvaḥ / anyathā loṣṭhādyāliṅganaprasaṅgaḥ //

kiṃ ca / idamapyatigarhitamityādarśayannāha-

nāmedhyamayamanyasya kāyaṃ vetsītyanadbhutam / svāmedhyamayameva tvaṃ taṃ nāvaiṣīti vismayaḥ // bca_8.56 //

anyasya kāyaṃ yadamedhyamayaṃ na vetsi, tanna kiṃcidāścaryam / yuktameva tadavedanam, parasaṃtānasyātmanā vyavahitatvāt / idaṃ punaratiśayenāścaryasthānam, yat svasyātmano 'medhyamayaṃ tvaṃ taṃ kāyaṃ nāvaiṣi nāvagacchasi //

idānīṃ śāstrakārastaṃ saṃvejayannāha-

vighanārkāṃśuvikacaṃ muktvā taruṇapaṅkajam / amedhyaśauṇḍacittasya kā ratirgūthapañjare // bca_8.57 //

vighanārkāśubhirvikacaṃ vikasitam / tādṛśaṃ taruṇapaṅkajam / abhinavasaroruhaṃ hitvā amedhyābhiniviṣṭacittasya kā ratirgūthapañjare / na yukteti bhāvaḥ //

punaranyathā prāha-

mṛdādyamedhyaliptatvādyadi na spraṣṭumicchasi / yatastannirgataṃ kāyāttaṃ spraṣṭuṃ kathamicchasi // bca_8.58 //

ādiśabdādvastrādi / aśucimrakṣitatvāt / yadi spraṣṭuṃ na vāñchasi / yataḥ kāyāttadamedhyaṃ nirgataṃ niryātam, taṃ kāyaṃ kathamicchasi spraṣṭum?

athāpi syāt- nāyamupālambho mama yuktarūpaḥ, yato na me kaścidabhiniveśo 'medhye ityatrāha-

yadi te nāśucau rāgaḥ kasmādāliṅgase param / amedhyakṣetrasaṃbhūtaṃ tadbījaṃ tena vardhitam // bca_8.59 //

amedhyakṣetraṃ māturjaṭharam, anekāśucisthānatvāt, tatra saṃbhūtaṃ samutpannaṃ tadbījam, tadeva amedhyaṃ mātāpitṛśukraśoṇitasvabhāvaṃ bījaṃ yasya tattathoktam / tena vardhitamiti tena amedhyena mātṛpītāśitasya vāntakalpasya rasena vardhitaṃ garbhasthitamupabṛṃhitam / bahirnirgatamapi svayamaśitapītaparipākāśucirasena / kasmādāliṅgase paramiti saṃbandhaḥ / paraṃ strīkalevaram / ityupālambho 'styeva bhavataḥ //

atha aśucirāgo 'hamiti pakṣasvīkāraḥ, tathāpi upālambhastadavastha evetyāha-

amedhyabhavamalpatvānna vāñchasyaśuciṃ kṛmim / bahvamedhyamayaṃ kāyamamedhyajamapīcchasi // bca_8.60 //

purīṣādyaśucisaṃbhūtaṃ kṛmiṃ prāṇakajātaṃ na vāñchasi / kāyaṃ punarmātṛgrāmasya bahutarāśucisvabhāvamaśucisaṃbhūtamapi pūrvakrameṇa icchasi //

athāpi syāt- kimatrottaraṃ vaktavyam? yato 'hamapi yādṛśaḥ, tādṛśaṃ tasyāḥ śarīram, tena aśucernāśucisaṃparko doṣaḥ, yādṛśo yakṣastādṛśo balirapītyāha-

na kevalamamedhyatvamātmīyaṃ na jugupsasi / amedhyabhāṇḍānaparān gūthaghasmara vāñchasi // bca_8.61 //

ayamiha mahāmohasya prabhāvaḥ, yadātmagatameva tāvadaśucisvabhāvaṃ na vigarhasi / pratyuta aparānaśucikumbhānabhilaṣasi, iti dhik parāmarśavikalatā / gūthaghasmareti tiraskāravacanena tasyaiva saṃbodhanam //

idānīṃ sākṣātkṛtya aśucisvabhāvatāṃ pratipādayannāha-

karpūrādiṣu hṛdyeṣu śālyannavyañjaneṣu vā / mukhakṣiptavisṛṣṭeṣu bhūmirapyaśucirmatā // bca_8.62 //

evaṃ śucipavitravastunyapi yadekadeśaniṣyandasaṃparkādapavitrasvabhāvatāṃ vrajanti / āsatāṃ tāvattāni vastūni, tatsaṃsargādbhūmirapi śucisvabhāvā aśucitvaṃ yāti //

yadi pratyakṣamapyetadamedhyaṃ nādhimucyase / śmaśāne patitān ghorān kāyān paśyāparānapi // bca_8.63 //

evaṃ tāvadadhyakṣasiddho 'yaṃ vyavahāraḥ, tathāpi yadi nādhimucyase, na saṃpratyeṣi / dṛṣṭvāpi na śraddadhāsi ityarthaḥ / tadā śmaśāne pūtinivāse kāyān paśya / kiṃbhūtān? ghorāniti / vikhāditakavinīlakavipūyakādisvabhāvatayā bībhatsān bhayaṃkarān vā aparāniti ato 'dhikān //

kiṃ ca / prakṛtyā vikṛta evāyaṃ kāyo nābhiratisthānaṃ yujyate ityupadarśayannāha-

carmaṇyutpāṭite yasmādbhayamutpadyate mahat / kathaṃ jñātvāpi tatraiva punarutpadyate ratiḥ // bca_8.64 //

utpāṭite viyojite / yasmāditi kāyāt / trāso jāyate mahān- kimetaditi / evaṃ tatsvabhāvaṃ viditvāpi kathaṃ tasminneva sthāne bhayasthānatvena ekadā pratipanne punaranyadā jāyate ratirabhiṣvaṅgaḥ //

syādetat- yadi nāma aśucisvabhāvatā kāyasya adhyakṣasiddhā, tathāpi candanādisurabhivastūpalipto 'sau kamanīyo bhavati ityatrāha-

kāye nyasto 'pyasau gandhaścandanādeva nānyataḥ / anyadīyena gandhena kasmādanyatra rajyase // bca_8.65 //

śarīre niveśito 'pyasau gandhaḥ candanādiprasūtaḥ, yadvaśātkāye kamanīyabuddhirupajāyate / candanādeva kevalāt / nānyataḥ iti kāyāt / ataḥ kasmāt parakīyena gandhena candanasamudbhūtena anyatra yasyāsau gandho na bhavati, atra abhiratiḥ kriyate?

api ca / candanādisaṃskāro 'pi kevalātmopaghātāya vartate, na hitāyeti pratipādayannāha-

yadi svabhāvadaurgandhyādrāgo nātra śivaṃ nanu / kimanartharucirlokastaṃ gandhenānulimpati // bca_8.66 //

svabhāvadaurgandhyāt sahajātpūtigandhavahatvāt / atreti kāye / yadi rāgo notpadyate, tadā śivaṃ nanu kalyāṇameva syāt / evaṃ guṇasaṃbhave 'pi kiṃ kāraṇamanarthapriyo lokaḥ taṃ kāyaṃ gandhenānulimpati? sarvathā na yuktametadityarthaḥ //

na cāsya saṃskārasahasratve 'pi svabhāvānyathātvamastītyāha-

kāyasyātra kimāyātaṃ sugandhi yadi candanam /

kāyasya svabhāvadurgandhasya kimāyātam, kiṃ bhūtam? na kiṃcit / sugandhi yadi candanam / śobhano gandho 'syeti bahuvrīhisamāsāntādin / tathāpi tasya na svabhāvapracyutirastīti bhāvaḥ / atha tadvaśāt tasmin kamanīyatāmupādāya abhiratirutpadyate ityatrāha- anyadīyena gandhena kasmādanyatra rajyate // bca_8.67 // evaṃ ca na vicakṣaṇatā syādityarthaḥ //

keśādisaṃskāradvāreṇāpi anarthaheturevāyaṃ kāya iti ślokadvayenopadarśayannāha-

yadi keśanakhairdīrghairdantaiḥ samalapāṇḍuraiḥ / malapaṅkadharo nagraḥ kāyaḥ prakṛtibhīṣaṇaḥ // bca_8.68 //

sa kiṃ saṃskriyate yatnādātmaghātāya śastravat / ātmavyāmohanodyuktairunmattairākulā mahī // bca_8.69 //

dīrghaiḥ sahajāvasthitaiḥ / acchinnairityarthaḥ / dantairdaśanaiḥ samalapāṇḍuraiḥ dantadhāvanakramukādibhirasaṃskṛtaiḥ / malapaṅkadharaḥ mala eva paṅkaḥ kardamaḥ, taṃ dhārayatīti tathā, snānābhyañjanādivirahāt / nagna iti vastraviviktatvāt yathājāta ivāvasthitaḥ / tathābhūtaḥ san / yadi kāyaḥ prakṛtyā bhīṣaṇaḥ pretānāmiva svabhāvena bhayaṃkaraḥ / sa evaṃbhūtaḥ kimiti saṃskriyate? yatnāditi keśanakhādiracanāviśeṣaiḥ, dantadhāvanatāmbūlādibhiḥ, snānābhyañjanānulepanādibhiḥ, vastrādibhirvā / kimiva? ātmaghātāya śastravat / ātmano vadhārthaṃ khaṅgādiryathā saṃskriyate tadvat / ityeṣāṃ mohavaśīkṛtaṃ viceṣṭitaṃ paridevayannāha- ātmetyādi / ātmanaiva saṃcintya ātmano vyāmohamutpādayituṃ yatnavadbhiḥ unmattairasvasthacittaiḥ / evaṃ ca viparītakarmānuṣṭhānānnaite varākāḥ sacetasa iti khedaṃ karoti śāsrakāraḥ / na cātra kaścidātmajño dṛśyata iti unmattairākulā samākīrṇā mahī pṛthivīti //

prāsaṅgikaṃ parisamāpya prakṛtamanubandhannāha-

kaṅkālān katicidṛṣṭvā śmaśāne kila te ghṛṇā / grāmaśmaśāne ramase calatkaṅkālasaṃkule // bca_8.70 //

śavānāmasthipañjarān katicit pratiniyatān / etaduktaṃ bhavati- carmaṇyutpāṭite [8. 64] ityādikamuktvā yaduktaṃ kathaṃ jñātvāpītyādi, tatra parasyottaram- na śmaśānagatakalevarasādṛśyamasya, yena tasminneva atrāpi ratirna syāt, kiṃ tarhi śmaśāne tasya ghṛṇāsthānatvāt / nātreti atra abhidheyakaṅkālānityādi / grāmaśmaśāne / iti / naivātra kaścidviśeṣo 'sti / tadeva śarīraṃ śmaśāne ghṛṇāsthānagrāme vā abhiratisthānamiti kākvā brūte / naitadvicakṣaṇadhiyāṃ samāyuktamiti bhāvaḥ / calatkaṅkālasaṃkule ityanena etaddarśayati- etāvāṃstu viśeṣaḥ / na ca anena viśeṣeṇāśucisvabhāvatā ghṛṇāheturnivartate, yena pravṛttiriyaṃ syāditi / saṃkula iti samākīrṇe //

bhavatu nāma īdṛśamaśucisvabhāvamapi sūkarāṇāmiva abhiratisthānam / tathā ca evaṃ vidhamapi draviṇavikalasya naitat sulabhamityupadarśayannāha-

evaṃ cāmedhyamapyetadvinā mūlyaṃ na labhyate / tadarthamarjanāyāso narakādiṣu ca vyathā // bca_8.71 //

vinā mūlyaṃ dravyamantareṇa na labhyate na prāpyate / atastadarthinā prathamato dhanameva arjanīyam / tadarjanena āyāsāt kṛṣivāṇijyasevādisamāśrayeṇa pariśramādihaiva duḥkhamupajāyate, adharmeṇa copārjanānnarakādiṣu, iti ubhayaloke 'narthahetureva tadarjanam / nāpi tatsukhaprāptirasti //

duḥkhameva tu kevalaṃ tadarjaneneti pratipādayannāha-

śiśornārjanasāmarthyaṃ kenāsau yauvane sukhī / yātyarjanena tāruṇyaṃ vṛddhaḥ kāmaiḥ karoti kim // bca_8.72 //

bālāvasthāvasthitasya na dhanopārjanaśaktirasti, bālatvādeva / kena dhanena prakāreṇa vā asau bālo yauvane yuvāvasthāyāṃ sukhī syāt? dhanavikalatvānna kvacidityarthaḥ / yadapi kasyacit pitṛpitāmahopārjitadhanena yauvane sukhitvaṃ dṛśyate, tadapi pratiniyatasyaiva na sarvasya / na cāpi pūrvoktaduḥkhadvayādvimucyate 'sau / ato dhanārjanamupādeyamādau sukhasādhanopāyatvāt / tadarjayata eva galitavayaso na kaścidupayogo viṣayairiti //

athāpi syāt- tadarjayatāpi kāmasukhamanubhūyata eva, ityatrāha-

keciddināntavyāpāraiḥ pariśrāntāḥ kukāminaḥ / gṛhamāgatya sāyāhne śerate sma mṛtā iva // bca_8.73 //

ye kecit kutsitakāmākṣiptacetasaḥ kāṣṭhatṛṇapatrādyāharaṇabhṛtikarmakriyālakṣaṇairdinaparyantavyāpāraiḥ parikhinnakāyamanaso nirutsukāḥ, astaṃ gate savitari svagṛhamāgatya gāḍhamiddhākrāntatvāt mṛtakalpāḥ śerate sma svapanti / prabhāte punarutthāya tatraiva nīcakarmaṇi yujyante / smaśabdo 'tra vākyālaṃkāre atītārthāviṣayatvāt / evamāyuḥsaṃskārān kecit kukāminaḥ kṣapayanti, na ca kāmasukhāsvādamupalabhante /

parasevakānadhikṛtyāha-

daṇḍayātrābhirapare pravāsakleśaduḥkhitāḥ / vatsararaipi nekṣante putradārāṃstadarthinaḥ // bca_8.74 //

apare pūrvakāmikebhyo 'nye kukāminaḥ sevakā ityarthaḥ / te daṇḍayātrādibhiḥ, daṇḍaḥ paracakravijayāya yātrā prayāṇam, pararāṣṭradravyagrahaṇāya vā yātrā, tadādiryeṣāṃ deśāntarapreṣaṇādīnām, taiḥ pravāso deśāntaragamanam, tena kleśaḥ pariśramaḥ, tena duḥkhitāḥ pīḍitāḥ / sarvadā tathābhūtāḥ / vatsarairapi anekavarṣātyaye 'pi putrān dārāṃśca nekṣante na paśyanti / tadarthina iti taiḥ putradārādibhirarthinaḥ tadabhilāṣukāḥ / tadarthameva parasevādisvīkārādityarthaḥ //

aho bata amīṣāṃ niṣphalamanuṣṭhānamiti śocayannāha-

yadarthameva vikrīta ātmā kāmavimohitaiḥ / tanna prāptaṃ mudhaivāyurnītaṃ tu parakarmaṇā // bca_8.75 //

yadarthaṃ sukhapratilambhanimittaṃ vikrītaḥ paradāsīkṛtaḥ ātmā kāmaviḍambitaiḥ tanna prāptam, taditi sukhaṃ na prāptaṃ na pratilabdham / āyuḥsaṃskārā eva hi kevalamanarthakaṃ parakarmānuṣṭhānena kṣayamupanītāḥ / na sādhukarmaṇi kvacidapi yojitā iti bhāvaḥ //

sukhalipsayā pravṛttānāṃ pratyuta duḥkhamevāpatitameṣāmityupadarśayannāha-

vikrītasvātmabhāvānāṃ sadā preṣaṇakāriṇām / prasūyante striyo 'nyeṣāmaṭavīviṭapādiṣu // bca_8.76 //

sukhabubhukṣayā vikrītaḥ parāyattīkṛtaḥ svātmabhāva svakāyo yaiste tathā, teṣām / anyeṣāṃ sevakānāmityarthaḥ / ata eva sadā preṣaṇakaraṇaśīlānām / anyeṣāmapareṣāṃ prabhuprayojanena gacchatām / mārga eva prasūyante striyaḥ / aṭavīviṭapādiṣu / ādiśabdāt parvatanitagbanadīkūlādiṣu kaṣṭasthāneṣu //

ayamaparo viparyāsasteṣāmiti pratipādayannāha-

raṇaṃ jīvitasaṃdehaṃ viśanti kila jīvitum / mānārthaṃ dāsatāṃ yānti mūḍhāḥ kāmaviḍambitāḥ // bca_8.77 //

vikrītasvātmabhāvāḥ saṃgrāmaṃ caturdantasaṃghaṭṭaṃ praviśanti / kiṃbhūtaṃ jīvitasaṃdeham? tatra praviṣṭasya jīvitaṃ syādvā na veti jīvitasya saṃdeho 'sminniti kṛtvā / jīvitumiti jīvanārtham / atra pratilabdhairlābhairjīvikāṃ kalpayiṣyāma iti matvetyarthaḥ / mānārthaṃ dāsatāṃ yānti, balavatā kenacidabhibhūtāḥ svamānoddharaṇārtham / aṅgulīcchedavelāgrahaṇasvīkārāt / mūḍhā mohāndhīkṛtavivekacakṣuṣaḥ / ke te? kāmabiḍambitāḥ kāmāya kāmena vā viḍambitāstiraskṛtāḥ //

ihaiva janmani kāmāsaktacetasāṃ yadduḥkhaṃ dṛśyate tatkathayannāha-

chidyante kāminaḥ kecidanye śūlasamarpitāḥ / dṛśyante dahyamānāśca hanyamānāśca śaktibhiḥ // bca_8.78 //

paradāradhanāpaharaṇādeḥ // śeṣaḥ subodhaḥ //

kiṃ ca / ayaṃ sukhasādhanatvena upādīyamāno 'pi ca anarthaparaṃparāprasūtiheturevārthaḥ iti kathayannāha-

arjanarakṣaṇanāśaviṣādairarthamanarthamanantamavehi / vyagratayā dhanasaktamatīnāṃ nāvasaro bhavaduḥkhavimukteḥ // bca_8.79 //

arjanamanutpannasyotpādanaṃ duḥkham / upārjitasyāpi jalānalādibhyaḥ pañcapratyavāyebhyaḥ paripālanaṃ kaṣṭataram / tathā rakṣitasyāpi kathaṃcit taskarādibhirnāśādviṣādo daurmanasyaṃ paritāpaheturanarthaḥ / tadevamanarthaparaṃparānidānatvāt kāraṇe kāryopacārādartha evānartha uktaḥ / ityevamarjanādibhiḥ sarvadā vyākulatvāt dhanāsaktacetasāṃ kṣaṇamapi samādhānānavakāśatvāt nāvasaraḥ saṃsārāśṛ[śri?]tajātyādiduḥkhanirmokṣāya sadā tadgatamanasikāraireva āyuḥrāṇāṃ kṣapaṇāt //

sarvametadupasaṃhṛtya kāmāsaṅgaparityāgāya saṃvegakathayā protsāhayati evamityādinā-

evamādīnavo bhūyānalpāsvādastu kāminām / śakaṭaṃ vahato yadvatpaśorghāsalavagrahaḥ // bca_8.80 //

evamityuktaprakāraparāmarśe / ādīnavo 'narthaḥ / bhūyānanekaprakāraḥ / na cātra sukhotpādavārtāpyasti / yadapi viparyāsāt kathaṃcit sukhamiti pratibhāsate, tadapi na kiṃcit / gurutarabhārākramaṇapariklāntavapuṣaḥ paśoriva ghāsalavagrāsagrahaṇam //

tasyāsvādalavasyārthe yaḥ paśorapyadurlabhaḥ / hatā daivahateneyaṃ kṣaṇasaṃpatsudurlabhā // bca_8.81 //

tasyaivaṃbhūtasya atitucchasya sukhāsvādaleśasya paśorapi sādhāraṇāsyārthe tasya nimittam / iyaṃ kṣaṇasaṃpat aṣṭākṣaṇavinirmuktā hatā vināśitā / vṛthā kṛtetyarthaḥ / kiṃviśiṣṭā sudurlabhā vyākhyātā / kena daivahatena / daivaṃ purātanaṃ karma, tena hatā / hitāhitaparijñāne viparyastamatiḥ kṛtaḥ / vimohita ityarthaḥ / vastutastu tiraskāravacanametat / bhāgavihīna evamucyate //

avaśyaṃ ganturityādinā ślokadvayena viparyāsarūpatāmeva pratipādayati-

avaśyaṃ ganturalpasya narakādiprapātinaḥ / kāyasyārthe kṛto yo 'yaṃ sarvakālaṃ pariśramaḥ // bca_8.82 //

avaśyaṃ ganturiti anityatayā asthirasvabhāvasya / alpasya lokottarakāyamapekṣya atidūraṃ niṣkṛṣṭasya / narakādiprapātina iti aparimitaduḥkhabhāginaḥ / svasukhotpādane 'pyasamarthasyetyarthaḥ / kāyasya ātmaśarīrasyārthe sukhotpādanāya yo 'yaṃ narakādiduḥkhamavigaṇayya kṛtaḥ sarvakālaṃ saṃsārasya pūrvasyāṃ koṭau pariśramaḥ prayāsaḥ //

tataḥ koṭiśatenāpi śramabhāgena buddhatā /

tatastasmāt pariśramāt koṭiśatenāpi pariśramabhāgena aṃśena buddhatvaṃ syāt, tadapekṣayā atyalpīyasā āyāsabalena buddhatvaṃ syāt / tathāpi tadarthaṃ mandabuddhayo notsahanta ityarthaḥ / atha bodhicaryāyāmapi carataḥ anekaduṣkaraśatasamārambhādatiśayabadduḥkhasahasramutpadyata evetyāha- caryāduḥkhānmahadduḥkhaṃ sā ca bodhirna kāminām // bca_8.83 // caryāduḥkhamapekṣya idameva mahadduḥkhaṃ yatkāmārthe caratāṃ saṃsāre teṣāmavīcyādinarakapatanāt, pāratantryeṇa dīrghakālamanubhavanācca / na tu bodhisattvānāṃ pratiniyatakālaṃ svecchayā tadanubhavatām / tadevaṃ duḥkhamanubhavatāmapi kāmārthe kāmināṃ sā ca bodhirna bhavati, yā bodhisattvānāṃ parārthe duḥkhamanubhavatāmityarthaḥ //

punarviśeṣeṇa kāmanidānaduḥkhaṃ pratipādayannāha-

na śastraṃ na viṣaṃ nāgnirna prapāto na vairiṇaḥ / kāmānāmupamāṃ yānti narakādivyathāsmṛteḥ // bca_8.84 //

amī śastrādayo duḥkhajanakatvena prasiddhā na sādṛśyaṃ bhajante prati kāmānām / kasmāt? narakādidurgatiduḥkhasya āgamāt pratipannasya smaraṇāt smaraṇenāmukhīkaraṇāt / śastrādayo hi niyatakālaṃ maraṇamātraduḥkhadāyakāḥ, kāmāstu dīrghakālikatīvranarakādiduḥkhahetava iti kīdṛśī tairupamā bhavet?

tadevaṃ kāyavivekānantaraṃ cittavivekaṃ pratipādya prakṛte yojayitumāha-

evamudvijya kāmebhyo viveke janayedratim /

kāmebhyo bhayahetubhyaḥ / evamuktakrameṇa udvijya saṃtrāsaṃ kṛtvā pūrvoktaviveke ratimabhiratimutpādayet / kutra sthitvā tatrāha- kalahāyāsaśūnyāsu śāntāsu vanabhūmiṣu // bca_8.85 // pratidvandvināmabhāvāt kalahāyāsaśūnyāstāḥ, vyālamṛgasarīsṛpataskarādivirahācca ramyāḥ //

tatrānuśaṃsāmāha-

dhanyaiḥ śaśāṅkakaracandanaśītaleṣu ramyeṣu harmyavipuleṣu śilātaleṣu / niḥśabdasaumyavanamārutavījyamānaiḥ caṃkramyate parahitāya vicintyate ca // bca_8.86 //

dhanyaiḥ sukṛtibhiḥ / śaśāṅkasya candramasaḥ karā raśmaya eva śuklatāśaityasādharmyāccandanānīva, taiḥ śītalāni yāni ślātalāni teṣu caṃkramyata iti saṃbandhaḥ / kiṃviśiṣṭeṣu? prakṛtyaiva śucipavitreṣu karkaśādidoṣarahiteṣu ca / harmyavipuleṣu dhavalagṛhavadvistīrṇeṣu / kīdṛśaiḥ sadbhiścaṃkramyate? niḥśabdaiḥ pratikūlaśabdavirahitaiḥ / saumyairanutkaṭaiḥ / sukhasaṃsparśairityarthaḥ / vanamārutaiḥ vanapavanaiḥ / vījyamānāḥ taiścaṃkramyata iti parāvṛttyā punaḥ punarmandaṃ bhramyate / na kevalaṃ caṃkramyate, kiṃ tu parahitāya sattvānāṃ sukhotpādanāya vicintyate / sarvametadayatnasiddhaṃ yoginām, kāmināṃ tu prayatnasādhyam / tadanena aiśvaryasukhādviśiṣyate vivekasukhamityupadarśitaṃ bhavati //

idamaparamasādhāraṇaṃ sukhaṃ vivekavihāriṇa ityupadarśayannāha-

vihṛtya yatra kvacidiṣṭakālaṃ śūnyālaye vṛkṣatale guhāsu / parigraharakṣaṇakhedamuktaḥ caratyapekṣāvirato yatheṣṭam // bca_8.87 //

subodham //

svacchandacārītyādinā kathitamevārthaṃ vyaktīkaroti-

svacchandacāryanilayaḥ pratibaddho na kasyacit / yatsaṃtoṣasukhaṃ bhuṅkte tadindrasyāpi durlabham // bca_8.88 //

svasyātmanaḥ chando 'bhilāṣaḥ, tena carituṃ śīlamasyeti / svecchācārītyarthaḥ //

iti vivekaguṇānabhidhāya prakṛtamabhidhitsurāha-

evamādibhirākārairvivekaguṇabhāvanāt / upaśāntavitarkaḥ san bodhicittaṃ tu bhāvayet // bca_8.89 //

evamiti pūrvoktaiḥ / ādiśabdādanyairapi evaṃvidhairākāraiḥ / vivekasya kāyikacaitasikasya guṇānāṃ bhāvanāt, iti hi sarvasukhasaṃpattiheturviveka iti cetasi punaḥ punarāmukhīkaraṇāddhetoḥ upaśānto vitarkaḥ asanmanasikāro yasya saḥ / tathābhūtaḥ san bodhicittaṃ tu bhāvayet / evaṃ pariśuddhe cetasi bhāvyamānaṃ bodhicittaṃ prakarṣapadamadhirohatīti viśeṣaṃ tuśabdena darśayati //

tatra yāvadekatvaṃ pareṣu nātmanā kriyate, na tāvat parahitasukhāya samyak cittaṃ calati, ātmagrāhasya ātmanyeva viśeṣeṇa pravṛtteḥ / ato 'sya nivṛttaye-

parātmasamatāmādau bhāvayedevamādarāt /

ādau prathamataḥ / paścāt parātmaparivartanamiti bhāvaḥ / evamiti vakṣyamāṇanītyā / ādarāditi mahatābhiniveśena / tasyā evākāraṃ darśayati- samaduḥkhasukhāḥ sarve pālanīyā mayātmavat // bca_8.90 // matto nāmīṣāṃ kaścidviśeṣo 'sti / ato yathā mama duḥkhaṃ bādhakaṃ tathā eṣāmapi / yathā mama sukhamanugrāhakaṃ tathā eṣāmapi / iti tulyaduḥkhasukhāḥ sarve prāṇino bhavanti / tasmāt pālanīyā mayātmavat / yathā ātmā duḥkhādduḥkhahetorvā samudbhiyate, tathā anyepi sattvāḥ samuddharaṇīyāḥ / yathā ātmā sarvathā sukhīkartumiṣyate, tathā anye 'pīti paripālanīyā ātmavat //

nanu kathamātmanā anekaprakāragatibhedabhinnānāṃ sattvānāmekatvaṃ setsyati, abhinnasukhaduḥkhasvabhāvatvaṃ ca katham? ityatrāha-

hastādibhedena bahuprakāraḥ kāyo yathaikaḥ paripālanīyaḥ / tathā jagadbhinnamabhinnaduḥkhasukhātmakaṃ sarvamidaṃ tathaiva // bca_8.91 //

karacaraṇaśiraḥprabhṛtibhedādanekaprakāraḥ kāyo yathikatvenādhyavasitaḥ paripālanīyo bhavati duḥkhanivartanāt sukhopadhānācca, jagatsattvalokaḥ abhinnamekatvenādhyavasitamātmanaḥ paripālanīyaṃ bhavati / abhinnaduḥkhasukhātmakaṃ ca / luptacakāro nirdeśaḥ / tathaiva hastādibhedavadeva sarvamidamiti bahuprakāragatibhedabhinnamapi / ayamabhiprāyaḥ- yathā abhyāsādekatvādhyavasāyo 'smin kāye ekatvamantareṇāpi, tathā anekaprakāre jagatyapīti na kaścidviśeṣaḥ //

syādetat- yadi bhavatā saha jagadekasvabhāvam, tadā kathamiva bhavato duḥkhamanyasaṃtāneṣu na bādhakaṃ syāt? evaṃ viparyaye 'pi yojyamityāśaṅkayāha-

yadyapyanyeṣu deheṣu madduḥkhaṃ na prabādhate / tathāpi tadduḥkhameva mamātmasnehaduḥsaham // bca_8.92 //

anyeṣu apareṣu śarīreṣu mama duḥkhaṃ yadi nāma prabādhakaṃ na bhavati, tathāpi tadduḥkhameva mama / kutaḥ? ātmani snehena duḥsahaṃ soḍhumaśakyam / hetupadametat / aṃśena pravṛttāvapi duḥkhasvabhāvatāṃ na muñcatītyarthaḥ / evaṃ viparyayo 'pi vyākhyeyaḥ //

tathā yadyapyasaṃvedyamanyadduḥkhaṃ mayātmanā / tathāpi tasya tadduḥkhamātmasnehena duḥsaham // bca_8.93 //

ataḥ svaparaviśeṣamapāsya duḥkhasvabhāvataiva nivartanahetuḥ / ata āha-

mayānyaduḥkhaṃ hantavyaṃ duḥkhatvādātmaduḥkhavat / yadyadduḥkhaṃ tattanmayā hantavyam, yathātmaduḥkham / duḥkhaṃ cedamanyasattvaduḥkhamiti svabhāvahetuprayogaḥ / duḥkhasvabhāvatāmātrabhāvinī hantavyatā / na ca asiddhatā hetoḥ, aviśeṣeṇa duḥkhasvabhāvatāyāḥ prasādhitatvāt / na cāpyanaikāntikatā, ātmaduḥkhasyāpi hantavyatā na syādaviśeṣāditi viparyayabādhakam / viruddhatāpyata eva na syāt / tathāyamaparaḥ prayogaḥ- anugrāhyā mayānye 'pi sattvatvādātmasattvavat // bca_8.94 // ye sattvāste sarve mayā anugrāhyāḥ, yathā ātmasattvaḥ / sattvāśca anye 'pi prāṇinaḥ iti svabhāvahetureva / sattvātmakatāmātrabhāvini anugrāhyasvabhāvatā atra / ayamapi nāsiddhaḥ, sattvātmakatāyāḥ pakṣe prasiddhatvāt / ātmano 'nugrāhyatābhāvaprasaṅgena anaikāntiko 'pi na syāt / pūrvavanna viruddhaḥ //

nanu asti viśeṣo 'nyasmādātmani sukhābhiniveśo nāma / tathā tato 'yamanaikāntiko heturiti / atrāha-

yadā mama pareṣāṃ ca tulyameva sukhaṃ priyam / tadātmanaḥ ko viśeṣo yenātraiva sukhodyama // bca_8.95 //

tulyameva samameva sukhaṃ priyamiṣṭam / tadātmanaḥ parasmāt ko viśeṣaḥ? naiva kaścit yena tatraiva ātmanyeva sukhotpādanāya tātparyaṃ na parasminnityarthaḥ //

prathame hetāvanaikāntikatāṃ pariharannāha-

yadā mama pareṣāṃ ca bhayaṃ duḥkhaṃ ca na priyam / tadātmanaḥ ko viśeṣo yattaṃ rakṣāmi netaram // bca_8.96 //

bhayamiti duḥkhahetuḥ / netaramiti nānyam //

syādetat- yadi nāma duḥkhātmakatā na viśiṣyate, tathāpi yasya duḥkhena bādhā syāt, sa eva rakṣitumucito nānya ityāha-

tadduḥkhena na me bādhetyato yadi na rakṣyate / nāgāmikāyaduḥkhānme bādhā tatkena rakṣyate // bca_8.97 //

tasya parasya duḥkhena mama bādhā pīḍā nāstītyato 'smāt kāraṇād yadi na rakṣyate 'nyaḥ, tadā aparamidaṃ vyāhataṃ syāt / yato nāgāminaḥ kāyasya paralokabhāvino narakādijātasya duḥkhātmakasya [duḥkhānme] tasyopāttasya kāyasya kācidbādhā saṃbhavati, tasya anyatvāt / iti lokoktau, tasmādarthe vā / yata evam, tasmāt kenābhiprāyeṇa asau rakṣyate? kāya iti prakṛtatvāt pāpānnivartanāt kuśale pravartanācca //

athāpi syāt- ahameka eva sarvadā, tenātra bhinnatvaṃ nāsti śarīrayoḥ / nāyaṃ doṣa ityatrāha-

ahameva tadāpīti mithyeyaṃ parikalpanā /

ātmano nirākariṣyamāṇatvāt nirastatvācca leśataḥ tatko 'yamahaṃpratyayasya viṣayo bhaviṣyati? tasmādahaṃpratyayaviṣayasya kasyacidekasyābhāvānmithyeyaṃ parikalpanā adhyavasāyaḥ / (bcp 158) ahameva tadāpīti / bhavāntare 'pi / māyopamapañcopādānaskandhamātrālambanatvādasya / itīdamapi adhyavasāyavaśāducyate, na tu punarasya vastutaḥ kiṃcidālambanamasti, vikalpātmakatvāt //

kutaḥ punariyaṃ mithyākalpanetyāha- anya eva mṛto yasmādanya eva prajāyate // bca_8.98 // yadā nātmādiḥ kaścidekaḥ paralokagāmī saṃbhavati, skandhamātrameva kevalam, tadā na khalu yadeva skandhapañcakamiha vinaśyati, tadeva punarapyutpadyate paraloke, api tu apūrvameva pūrvanivṛttau tatra idaṃpratyayatāviśiṣṭaṃ kleśakarmābhisaṃskṛtamantarābhavasaṃtatyā samutpadyate / tasmādanādisaṃsārapravṛttavitathavikalpābhyāsavāsanāvaśādahaṃpratyayo vitatha eva upajāyate //

kiṃ ca / idamaparaṃ tatra bādhakamityāha-

yadi tasyaiva yadduḥkhaṃ rakṣyaṃ tasyaiva tanmatam / pādaduḥkhaṃ na hastasya kasmāttattena rakṣyate // bca_8.99 //

āstāṃ tāvad yadāgāmikāyaduḥkharakṣārthaṃ na yatitavyam / iha ekasminnapi kāye pratyaṅgabhedādbhinnaṃ duḥkham / tato yadā anyadduḥkhamanyasya rakṣituṃ na yujyate, tadā kathaṃ pādādau prahāraṃ patantaṃ dṛṣṭvā hastaṃ prasārya rakṣyate? anyatvāviśeṣānna yuktametadityarthaḥ //

atha-

ayuktamapi cedetadahaṃkārātpravartate tadayuktaṃ nivartyaṃ tatsvamanyacca yathābalam // bca_8.100 //

ahaṃkāro 'smin kāye ahamityātmagrahādātmano 'bhāve 'pi / pravartate jāyate pādādau rakṣaṇamanasikāraḥ / naitat sādhu / yato yadayuktaṃ yuktyā saṃgataṃ na bhavati, tannivartyamapasāryaṃ svakīyaṃ parakīyaṃ ca yathābalaṃ yathāsāmarthyam / śaktivaikalyādeva tadupekṣitumucitamiti bhāvaḥ //

syādetat- yadi nāma ātmādirnāsti, tathāpi saṃtāno nāma ekaḥ saṃbhavati, tathā bahūnāṃ karacaraṇādīnāṃ samudāyaḥ śarīramekam / tadetaddvayaṃ yathāsaṃbhavamihaloke paraloke ca ātmaduḥkhāpaharaṇāderniyāmakaṃ bhaviṣyati / tato 'yamaviśeṣādityasiddho hetuḥ, pūrvaśca anaikāntika ityāśaṅkayāha-

saṃtānaḥ samudāyaśca paṅktisenādivanmṛṣā / yasya duḥkhaṃ sa nāstyasmātkasya tatsvaṃ bhaviṣyati // bca_8.101 //

saṃtāno nāma na kaścidekaḥ paramārthasan saṃbhavati / kiṃ tarhi kāryakāraṇabhāvapravṛttakṣaṇaparaṃparāpravāharūpa evāyam, tato vyatiriktasyānupalambhāt / tasmādeteṣāmeva kṣaṇānāmekapadena pratipādanāya saṃketo kṛto buddhairvyavahārārthaṃ saṃtāna iti / iti prajñaptisanneva ayam / tena atrābhiniveśo na kāryaḥ / anyathā ātmanā kimaparāddhaṃ yenāsau na svīkriyate / evaṃ samudāyo 'pi na samudāyibhyo vastusan eko vidyate, tasya tebhyaḥ pṛthaganupalabdheḥ? (bcp 159) tattvānyatvavikalpastu asya avayavivicāreṇaiva gata iti neha pratāyate / tataśca ayamapi saṃvṛtisanneva pūrvavat / anayoryathāsaṃkhyamudāharaṇamāha paṅktisenādivaditi / paṅkivat saṃtānaḥ, senādivat samudāyaḥ / ādiśabdānmālāvanādayo gṛhyante / yathā anekeṣāṃ pipīlikādīnāṃ pūrvāparabhāvena vyavasthitānāṃ svarūpamantareṇa paṅktirnāsti straksūtravadekāḥ, yathā ca hastyaśvapadātiprabhṛtibhyo militebhyo vyatiriktā nānyā senā kācidekā tatrāsti, tathā samudāyo 'pi / etacca anyatra [9.73] vistareṇa vicāritamiti neha vicāryate / tasmādvastusadālambanābhāvānmṛṣāyaṃ pratyayaḥ / artho vā, vicārāsahatvāt / evamātmādeḥ svāminaḥ kasyacidabhāvād yasya saṃbandhi duḥkhaṃ sa nāsti / ataḥ kasya tadduḥkhaṃ svātmīyaṃ bhaviṣyati? naiva kasyacidityarthaḥ / nanu yadi ātmādirnāsti, tadā kathamayaṃ dṛṣṭānto bhaviṣyati ātmavaditi ātmasattvavaditi ca? satyametat / kiṃ tu nedaṃ vyasanitayā sādhanamabhidhīyate, kiṃ tarhi parasya ātmagrahābhiniveśanivāraṇāya / tadyadi parasya nivṛtta eva ātmagrahābhiniveśaḥ, tadā na kiṃcit prayojanamanumānaprayogasya / atha na nivṛttaḥ, tadā tadabhiprāyeṇaiva svaparavibhāgaṃ kṛtvā tatpratyāyanārthaṃ sādhanaṃ dṛṣṭāntaścocyate, iti na dṛṣṭāntasyāsiddhirvyavahārapravartanāya / kiṃ ca / idamupāttapañcaskandhamātramabhisaṃdhāya dṛṣṭānte dīyamāne na kācit kṣatiḥ, atraiva ātmaśabdasya pravṛtteriti //

idānīṃ prakṛtamupasaṃharannāha-

asvāmikāni duḥkhāni sarvāṇyevāviśeṣataḥ / duḥkhatvādeva vāryāṇi niyamastatra kiṃkṛtaḥ // bca_8.102 //

na vidyante svāmino yeṣāmuktakrameṇeti vigrahaḥ / amamāni na kasyacitpratibaddhāni ityarthaḥ / kutaḥ? kiṃ kānicideva? na / sarvāṇyevāviśeṣataḥ / na kvacit kasyacit svāmitvamasti, viśeṣābhāvāt / duḥkhatvādeva svaparāvibhāgaṃ kṛtvā vāryāṇi niṣedhyāni bhavanti / nānyannimittamasti tatra ātmīyatvādi / tenāyaṃ niyamaḥ kiṃkṛtaḥ, kena viśeṣeṇa kṛtaḥ? yena svakīyāni ca vāryāṇi na parakīyānīti / evaṃ duḥkhatvāditi heturanaikāntiko na bhavatīti samarthitam //

nanu yadi duḥkhī nāma na kaścit saṃsāre saṃbhavati, tarhi duḥkhamanivāryameva syāt, kṛpāpātrasya duḥkhinaḥ kasyacidabhāvādityāśaṅkamāna āha-

duḥkhaṃ kasmānnivāryaṃ cetsarveṣāmavivādataḥ / vāryaṃ cetsarvamapyevaṃ na cedātmāpi sattvavat // bca_8.103 //

na vāryameva nirātmakatvādeva yadi manyase, tadā na yuktametat / kutaḥ? sarveṣāmavivādādavipratipatteḥ / cārvākasyāpi svaduḥkhaparihāreṇaiveha pravṛtteḥ / na ca teṣāmātmano (bcp 160) 'bhyupagamādadoṣaḥ, tatsvabhāvasyānupalabdheḥ / na ca abhyupagamamātreṇa tasya sattā prasidhyati tatsādhakapramāṇābhāvāt, bādhakasya ca anekaprakārasyābhidhānāt / evaṃ sati yadi vāryaṃ duḥkham, tadā sarvaṃ vāryam, na cetsarvaṃ vāryam, tadātmāpi / upāttapañcaskandhasvabhāvamapi duḥkhaṃ na vāryam, sarva(ttva?)vadaviśeṣādityupasaṃhāraḥ //

syādetat- karuṇāparatantratayā paraduḥkhaduḥkhinaḥ sarvaduḥkhāpaharaṇāya yatnaḥ / tadvaraṃ bahuduḥkhanidānaṃ saiva prathamato notpādayituṃ yujyata iti paravacanāvakāśaṃ śaṅkamāna āha-

kṛpayā bahu duḥkhaṃ cetkasmādutpadyate balāt /

balāditi prayatnāt / atrottaramāha- jagadduḥkhaṃ nirūpyedaṃ kṛpāduḥkhaṃ kathaṃ bahu // bca_8.104 // jagato duḥkhaṃ narakādikṛtamanekaprakāraṃ samīkṣya idaṃ kṛpākṛtaṃ duḥkhaṃ kathaṃ bahu? nedaṃ bahu kṛpāduḥkhamiti bhāvaḥ //

kiṃ ca / aparamidamatrottaramityāha-

bahūnāmekaduḥkhena yadi duḥkhaṃ vigacchati / utpādyameva tadduḥkhaṃ sadayena parātmanoḥ // bca_8.105 //

ekasya puruṣasya duḥkhena bahūnāṃ sattvānāṃ yadi duḥkhaṃ vigacchati nivartate, tadā utpādyameva janayitavyametattādṛśaṃ duḥkham / sadayena kṛpātmakena parasyātmanaśca //

utsūtratāmasya pariharannāha-

ataḥ supuṣpacandreṇa jānatāpi nṛpāpadam / ātmaduḥkhaṃ na nihataṃ bahūnāṃ duḥkhināṃ vyayāt // bca_8.106 //

yata eva utpādyameva tadduḥkhaṃ kṛpālunā svaparātmanoḥ ata eva supuṣpacandreṇa bodhisattvena / nṛpādāpadaṃ nṛpasya vā rājña āpadam / jānatāpi budhyamānenāpi / ātmaduḥkhaṃ na nihataṃ na nivartitam / upekṣitamiti yāvat / tathā rājño 'pi paralokaduḥkham / kimiti? bahūnāṃ duḥkhināṃ vyayāt / duḥkhasyeti prakṛtaṃ ṣaṣṭhayantatayā saṃbadhyate / yaduktaṃ supuṣpacandrasyetivṛttake [samādhi. 35]- tathā hi- atīte 'dhvani ratnapadmacandraviśuddhābhyudgatarājo nāma tathāgato 'bhūt / sa bhagavān buddhakṛtyaṃ kṛtvā ciratarakālamavasthāya parinirvṛtaḥ / tasmiṃśca parinirvṛte śāsanāntardhānasamaye rājā śūradatto nāma babhūva / tasya ratnāvatī nāma rājadhānī / tasmin kāle dṛṣṭivipannāḥ sattvāḥ / teṣāmanukampārthaṃ bahavo bodhisattvā utpannāḥ pravrajitāḥ / te ca tato rāṣṭrajanapadebhyo nirvāsitāḥ samantabhadraṃ nāma araṇyavanakhaṇḍamupasṛtya viharanti sma sārdhaṃ supuṣpacandreṇa dharmabhāṇakena / atha khalu supuṣpacandrasya bodhisattvasya sattvān karuṇāyamānasya rahogatasya cetasi vitarka udapādi- yannvahaṃ janapadarāṣṭrarājadhānīrgatvā sattvān kumārgaprapannān kalyāṇe vartmani pratiṣṭhāpayāmi / sa tamarthaṃ sabrahmacāribhyo nivedayāmāsa / tairnivāryamāṇo 'pi svayaṃ ca svāpadaṃ pratipadyamānaḥ tasya rājño 'pi tato vanakhaṇḍānnirjagāma / (bcp 161) sa krameṇa dharmaṃ deśayan tasya rājño rājadhānīmanuprāpto bahūn sattvān rājaputrāmātyapurohitaprabhṛtīn prakāraṃ vinīya satpathe vyavasthāpayan tena rājñā dṛṣṭaḥ / sahadarśanena prakuptaḥ sarva ca janakāyaṃ tadāvarjitaṃ pratipadya īrṣyādūṣitahṛdayaḥ /

tadvadhārthaṃ svaputrānājñāpayāmāsa / tāṃśca tadvadhavimukhān pratipadya nandikaṃ vadhyaghātakamājñāpayāmāsa / tena tadājñāmanuvartamānena karacaraṇādicchedakrameṇa akṣīṇi ca saṃdaṃśikenoddhṛtya jīvitād vyaparopitaḥ / atha tasya bhikṣo rājamārgagatasya jīvitād vyaparopitasya śarīre anekānyadbhutāni babhūvuḥ / tāni pratipadya sa rājā niścitaṃ bodhisattva evāyaṃ bhikṣuriti paritāpagato bahutaraṃ paridevate sma / iti supuṣpacandrasyetivṛttakaṃ saṃkṣipya kathitam / vistareṇa punaḥ samādhirājasūtre [35] nirdiṣṭamiti tatraiva avadhāryam //

na cāpi kṛpāvatāṃ paraduḥkhaduḥkhināṃ mahadapi duḥkhaṃ bādhakamiti pratipādayannāha-

evaṃ bhāvitasaṃtānāḥ paraduḥkhasamapriyāḥ / avīcimavagāhante haṃsāḥ padmavanaṃ yathā // bca_8.107 //

evaṃ parātmasamatayā bhāvitasaṃtānāḥ anābhogapravṛttacittasaṃtatayaḥ / paraduḥkhena samaṃ tulyaṃ priyaṃ sukhaheturyeṣāṃ te tathā / ātmasukhamapi paraduḥkhena duḥkhameva yeṣāmityarthaḥ / te avīcimavagāhante paravyasanasamuddharaṇāya tadduḥkhaṃ sukhameva manyamānāḥ / idamevāha- haṃsāḥ padmavanaṃ yathā / āvīcikamapi duḥkhaṃ sukhameva parārthe yeṣāṃ te / kena duḥkhahetunā anyena duḥkhino bhaviṣyanti?

api ca / sukhamapi teṣāmasādhāraṇamevopajāyate parasukhena, ityupadarśayannāha-

mucyamāneṣu sattveṣu ye te prāmodyasāgarāḥ / taireva nanu paryāptaṃ mokṣeṇārasikena kim // bca_8.108 //

duḥkhabandhanādvisaṃyujyamāneṣu sattveṣu satsu / ye te iti / teṣāmeva anubhavasiddhatvādidaṃtayā kathayitumaśakyāḥ, ata eva prāmodyasāgarāḥ saṃtuṣṭisamudrāḥ kṛpāvatāṃ saṃtāneṣu prādurbhavanti / taireva prāmodyasāgaraiḥ paryāptaṃ tadanyasukhavaimukhyāt parisamāptam / *******

ataḥ parārthaṃ kṛtvāpi na mado na ca vismayaḥ / na vipākaphalākāṅkṣā parārthaikāntatṛṣṇayā // bca_8.109 //

tasmādyathāntaśo 'varṇādātmānaṃ gopayāmyaham / rakṣācittaṃ dayācittaṃ karomyevaṃ pareṣvapi // bca_8.110 //

abhyāsādanyadīyeṣu śukraśoṇitabinduṣu / bhavatyahamiti jñānamasatyapi hi vastuni // bca_8.111 //

tathā kāyo 'nyadīyo 'pi kimātmeti na gṛhyate / paratvaṃ tu svakāyasya sthitameva na duṣkaram // bca_8.112 //

jñātvā sadoṣamātmānaṃ parānapi guṇodadhīn / ātmabhāvaparityāgaṃ parādānaṃ ca bhāvayet // bca_8.113 //

kāyasyāvayavatvena yathābhīṣṭāḥ karādayaḥ / jagato 'vayavatvena tathā kasmānna dehinaḥ // bca_8.114 //

yathātmabuddhirabhyāsātsvakāye 'sminnirātmake / pareṣvapi tathātmatvaṃ kimabhyāsānna jāyate // bca_8.115 //

evaṃ parārthaṃ kṛtvāpi na mado na ca vismayaḥ / ātmānaṃ bhojayitvaiva phalāśā na ca jāyate // bca_8.116 //

tasmādyathārtiśokāderātmānaṃ goptumicchasi / rakṣācittaṃ dayācittaṃ jagatyabhyasyatāṃ tathā // bca_8.117 //

adhyatiṣṭhadato nāthaḥ svanāmāpyavalokitaḥ / parṣacchāradyabhayamapyapanetuṃ janasya hi // bca_8.118 //

duṣkarānna nivarteta yasmādabhyāsaśaktitaḥ / yasyaiva śravaṇātrāsastenaiva na vinā ratiḥ // bca_8.119 //

ātmānaṃ cāparāṃścaiva yaḥ śīghraṃ trātumicchati / sa caretparamaṃ guhyaṃ parātmaparivartanam // bca_8.120 //

yasminnātmanyatisnehādalpādapi bhayādbhayam / na dviṣetkastamātmānaṃ śatruvadho bhayāvahaḥ // bca_8.121 //

yo māndyakṣutpipāsādipratīkāracikīrṣayā / pakṣimatsyamṛgān hanti paripanthaṃ ca tiṣṭhati // bca_8.122 //

yo lābhasatkriyāhetoḥ pitarāvapi mārayet / ratnatrayasvamādadyādyenāvīcīndhano bhavet // bca_8.123 //

kaḥ paṇḍitastamātmānamicchedrakṣetprapūjayet // na paśyecchatruvaccainaṃ kaścainaṃ pratimānayet // bca_8.124 // yadi dāsyāmi kiṃ bhokṣye ityātmārthe piśācatā / yadi bhokṣye kiṃ dadāmīti parārthe devarājatā // bca_8.125 //

ātmārthaṃ pīḍayitvānyaṃ narakādiṣu pacyate / ātmānaṃ pīḍayitvā tu parārthaṃ sarvasaṃpadaḥ // bca_8.126 //

durgatirnīcatā maurkhyaṃ yayaivātmonnatīcchayā / tāmevānyatra saṃkrāmya sugatiḥ satkṛtirmatiḥ // bca_8.127 //

ātmārthaṃ paramājñapya dāsatvādyanubhūyate / parārthaṃ tvenamājñapya svāmitvādyanubhūyate // bca_8.128 //

ye kecidduḥkhitā loke sarve te svasukhecchayā / ye kecitsukhitā loke sarve te 'nyasukhecchayā // bca_8.129 //

bahunā vā kimuktena dṛśyatāmidamantaram / svārthārthinaśca bālasya muneścānyārthakāriṇaḥ // bca_8.130 //

na nāma sādhyaṃ buddhatvaṃ saṃsāre 'pi kutaḥ sukham / svasukhasyānyaduḥkhena parivartamakurvataḥ // bca_8.131 //

āstāṃ tāvatparo loke dṛṣṭo 'pyartho na sidhyati / bhṛtyasyākurvataḥ karma svāmino 'dadato bhṛtim // bca_8.132 //

tyaktvānyonyasukhotpādaṃ dṛṣṭādṛṣṭasukhotsavam / anyonyaduḥkhānād ghoraṃ duḥkhaṃ gṛhṇanti mohitāḥ // bca_8.133 //

upadravā ye ca bhavanti loke yāvanti duḥkhāni bhayāni caiva / sarvāṇi tānyātmaparigraheṇa tatkiṃ mamānena parigraheṇa // bca_8.134 //

ātmānamaparityajya duḥkhaṃ tyaktuṃ na śakyate / yathāgnimaparityajya dāhaṃ tyaktuṃ na śakyate // bca_8.135 //

tasmātsvaduḥkhaśāntyarthaṃ paraduḥkhaśamāya ca / dadāmyanyebhya ātmānaṃ parān gṛhṇāmi cātmavat // bca_8.136 //

anyasaṃbaddhamasmīti niścayaṃ kuru he manaḥ / sarvasattvārthamutsṛjya nānyaccintyaṃ tvayādhunā // bca_8.137 //

na yuktaṃ svārthadṛṣṭyādi tadīyaiścakṣurādibhiḥ / na yuktaṃ syandituṃ svārthamanyadīyaiḥ karādibhiḥ // bca_8.138 //

tena sattvaparo bhūtvā kāye 'smin yadyadīkṣase / tattadevāpahatyāsmāt parebhyo hitamācara // bca_8.139 //

hīnādiṣvātmatāṃ kṛtvā paratvamapi cātmani / bhāvayerṣyāṃ ca mānaṃ ca nirvikalpena cetasā // bca_8.140 //

eṣa satkriyate nāhaṃ lābhī nāhamayaṃ yathā / stūyate 'hamahaṃ nindyo duḥkhito 'hamayaṃ sukhī // bca_8.141 //

ahaṃ karomi karmāṇi tiṣṭhatyeṣa tu susthitaḥ / ayaṃ kila mahāṃlloke nīco 'haṃ kila nirguṇaḥ // bca_8.142 //

kiṃ nirguṇena kartavyaṃ sarvasyātmā guṇānvitaḥ / santi te yeṣvahaṃ nīcaḥ santi te yeṣvahaṃ varaḥ // bca_8.143 //

śīladṛṣṭivipattyādikleśaśaktyā na madvaśāt / cikitsyo 'haṃ yathāśakti pīḍāpyaṅgīkṛtā mayā // bca_8.144 //

athāhamacikitsyo 'sya kasmānmāmavamanyase / kiṃ mamaitadguṇaiḥ kṛtyamātmā tu guṇavānayam // bca_8.145 //

durgativyālabaktrasthenaivāsya karuṇā jane / aparaṃ guṇamānena paṇḍitān vijigīṣate // bca_8.146 //

samamātmānamālokya yataḥ svādhikyavṛddhaye / kalahenāpi saṃsādhyaṃ lābhasatkāramātmanaḥ // bca_8.147 //

api sarvatra me loke bhaveyuḥ prakaṭā guṇāḥ / api nāma guṇā ye 'sya na śroṣyantyapi kecana // bca_8.148 //

chādyerannapi me doṣāḥ syānme pūjāsya no bhavet / sulabdhā adya me lābhāḥ pūjito 'hamayaṃ na tu // bca_8.149 //

paśyāmo muditāstāvaccirādenaṃ khalīkṛtam / hāsyaṃ janasya sarvasya nindyamānamitastataḥ // bca_8.150 //

asyāpi hi varākasya spardhā kila mayā saha / kimasya śrutametāvat prajñā rūpaṃ kulaṃ dhanam // bca_8.151 //

evamātmaguṇān śrutvā kīrtyamānānitastataḥ / saṃjātapulako hṛṣṭaḥ paribhokṣye sukhotsavam // bca_8.152 //

yadyapyasya bhavellābho grāhyo 'smābhirasau balāt / datvāsmai yāpanāmātramasmatkarma karoti cet // bca_8.153 //

sukhācca cyāvanīyo 'yaṃ yojyo 'smadvayathayā sadā / anena śataśaḥ sarve saṃsāravyathitā vayam // bca_8.154 //

aprameyā gatāḥ kalpāḥ svārthaṃ jijñāsatastava / śrameṇa mahatānena duḥkhameva tvayārjitam // bca_8.155 //

madvijñaptyā tathātrāpi pravartasvāvicārataḥ / drakṣyasyetadguṇān paścādbhūtaṃ hi vacanaṃ muneḥ // bca_8.156 //

abhaviṣyadidaṃ karma kṛtaṃ pūrvaṃ yadi tvayā / bauddhaṃ saṃpatsukhaṃ muktvā nābhaviṣyadiyaṃ daśā // bca_8.157 //

tasmādyathānyadīyeṣu śukraśoṇitabinduṣu / cakartha tvamahaṃkāraṃ tathānyeṣvapi bhāvaya // bca_8.158 //

anyadīyaścaro bhūtvā kāye 'smin yadyadīkṣase / tattadevāpahṛtyarthaṃ parebhyo hitamācara // bca_8.159 //

ayaṃ susthaḥ paro duḥstho nīcairanyo 'yamuccakaiḥ / paraḥ karotyayaṃ neti kuruṣverṣyāṃ tvamātmani // bca_8.160 //

sukhācca cyāvayātmānaṃ paraduḥkhe niyojaya / kadāyaṃ kiṃ karotīti chala(phala)masya nirūpaya // bca_8.161 //

anyenāpi kṛtaṃ doṣaṃ pātayāsyaiva mastake / alpamapyasya doṣaṃ ca prakāśaya mahāmuneḥ // bca_8.162 //

anyādhikayaśovādairyaśo 'sya malinīkuru / nikṛṣṭadāsavaccainaṃ sattvakāryeṣu vāhaya // bca_8.163 //

nāgantukaguṇāṃśena stutyo doṣamayo hyayam / yathā kaścinna jānīyādguṇamasya tathā kuru // bca_8.164 //

saṃkṣepādyadyadātmārthe pareṣvapakṛtaṃ tvayā / tattadātmani sattvārthe vyasanaṃ vinipātaya // bca_8.165 //

naivotsāho 'sya dātavyo yenāyaṃ mukharo bhavet / sthāpyo navavadhūvṛttau hrīto bhīto 'tha saṃvṛtaḥ // bca_8.166 //

evaṃ kuruṣva tiṣṭhaivaṃ na kartavyamidaṃ tvayā / evameva vaśaḥ kāryo nigrāhyastadatikrame // bca_8.167 //

athaivamucyamāne 'pi citta nedaṃ kariṣyasi / tvāmeva nigrahīṣyāmi sarvadoṣāstvadāśritāḥ // bca_8.168 //

kva yāsyasi mayā dṛṣṭaḥ sarvadarpānnihanmi te / anyo 'sau pūrvakaḥ kālastvayā yatrāsmi nāśitaḥ // bca_8.169 //

adyāpyasti mama svārtha ityāśāṃ tyaja sāṃpratam / tvaṃ vikrīto mayānyeṣu bahukhedamacintayan // bca_8.170 //

tvāṃ sattveṣu na dāsyāmi yadi nāma pramodataḥ / tvaṃ māṃ narakapāleṣu pradāsyasi na saṃśayaḥ // bca_8.171 //

evaṃ cānekadhā datvā tvayāhaṃ vyathitaściram / nihanmi svārthaceṭaṃ tvāṃ tāni vairāṇyanusmaran // bca_8.172 //

na kartavyātmani prītiryadyātmaprītirasti te / yadyātmā rakṣitavyo 'yaṃ rakṣitavyo na yujyate // bca_8.173 //

yathā yathāsya kāyasya kriyate paripālanam / sukumārataro bhūtvā patatyeva tathā tathā // bca_8.174 //

asyaivaṃ patitasyāpi sarvāpīyaṃ vasuṃdharā / nālaṃ pūrayituṃ vāñchāṃ tatko 'syecchāṃ kariṣyati // bca_8.175 //

aśakyamicchataḥ kleśa āśābhaṅgaśca jāyate / nirāśo yastu sarvatra tasya saṃpadajīrṇikā // bca_8.176 //

tasmānna prasaro deyaḥ kāyasyecchābhivṛddhaye / bhadrakaṃ nāma tadvastu yadiṣṭatvānna gṛhyate // bca_8.177 //

bhasmaniṣṭhāvasāneyaṃ niśceṣṭānyena cālyate / aśucipratimā ghorā kasmādatra mamāgrahaḥ // bca_8.178 //

kiṃ mamānena yantreṇa jīvinā vā mṛtena vā / loṣṭādeḥ ko viśeṣo 'sya hāhaṃkāraṃ na naśyasi // bca_8.179 //

śarīrapakṣapātena vṛthā duḥkhamupārjyate / kimasya kāṣṭhatulyasya dveṣeṇānunayena vā // bca_8.180 //

mayā vā pālitasyaivaṃ gṛdhrādyairbhakṣitasya vā / na ca sneho na ca dveṣastatra snehaṃ karomi kim // bca_8.181 //

roṣo yasya khalīkārāttoṣo yasya ca pūjayā / sa eva cenna jānāti śramaḥ kasya kṛtena me // bca_8.182 //

imaṃ ye kāyamicchanti te 'pi me suhṛdaḥ kila / sarve svakāyamicchanti te 'pi kasmānna me priyāḥ // bca_8.183 //

tasmānmayānapekṣeṇa kāyastyakto jagaddhite / ato 'yaṃ bahudoṣo 'pi dhāryate karmabhāṇḍavat // bca_8.184 //

tenālaṃ lokacaritaiḥ paṇḍitānanuyāmyaham / apramādakathāṃ smṛtvā styānamiddhaṃ nivārayan // bca_8.185 //

tasmādāvaraṇaṃ hantuṃ samādhānaṃ karomyaham / vimārgāccittamākṛṣya svālambananirantaram // bca_8.186 //

bodhicaryāvatāre dhyānapāramitā nāma aṣṭamaḥ paricchedaḥ /

9. prajñāpāramitā nāma navamaḥ paricchedaḥ //

yā nirlepatayā niruttarapadaṃ sarvaprapañcojjhitā prajñāpāramitādisaṃvṛtipadairākhyāyate 'nāsravā / yāṃ samyakpratipadya nirmaladhiyo yāntyuttamāṃ nirvṛtiṃ tāṃ natvā vidhivat karomi vivṛtiṃ tasyāḥ prasannaiḥ padaiḥ // *1 //

yatrācāryo guṇanidhirasau śāntidevaḥ prakāśaṃ vaktuṃ śaktaḥ pravacanamahāmbhodhipāraṃ prayātaḥ / kiṃ tasyārthaṃ hatamatirahaṃ vaktumīśastathāpi prajñābhyāsātsukṛtamasamaṃ yattato 'smi pravṛttaḥ // *2 //

na nāma kācidguṇaleśavāsanā materna me 'sti pratibhāguṇo 'rjitaḥ / tathāpi sanmitraniṣevaṇāphalaṃ yadeva me tādṛśi vāk prasarpati // *3 //

atha yo nāma kaścid gotraviśeṣāt paryupāsitakalyāṇamitratayā trijagatparyāpannasamastajanaduḥkhaduḥkhī sarvaprāṇabhṛtāṃ niḥśeṣaduḥkhasamuddharaṇāśayaḥ svasukhanirapekṣaḥ tatpraśamopāyabhūtaṃ buddhatvameva manyamānaḥ tatprāptivāñchayā samutpāditabodhicitto mahātmā saugatapadasādhanopāyabhūtasaṃbhāradvayaparipūraṇārthaṃ krameṇa dānādiṣu pravartate / tasya tathā pravartamānasya samyakpratipannaśamathasyāpi dānādayaḥ prajñāvikalatayā jagadarthasaṃpādananidānaṃ buddhatvaṃ nāvahantītyabhisaṃdhāya avaśyaṃ saṃsāraduḥkhanirmokśārthinā prajñotpādanāya yatitavyam / yathoktam-

śamathena vipaśyanāsuyuktaḥ [8.4]

ityādi / tatra śamathapratipādanaṃ kṛtam / idānīṃ tadanantaraprāptāṃ vipaśyanāṃ prajñāparanāmadheyāṃ pratipādayannāha-

imaṃ parikaraṃ sarvaṃ prajñārthaṃ hi munirjagau / tasmādutpādayetprajñāṃ duḥkhanivṛttikāṅkṣayā // bca_9.1 //

imamiti samanantaramiha śāstre lakṣaṇataḥ pratipāditaṃ dānādikamidaṃtayā pratyakṣatayā parāmṛśati / parikaramiti parivāraṃ paricchedam / saṃbhāramiti yāvat / sarvamuktaprakāramanyacca / (bcp 168) prajñārtha hi munirjagāviti saṃbandhaḥ / prajñā yathāvasthitapratītyasamutpannavastutattvapravicayalakṣaṇā, saiva arthaḥ prayojanaṃ saṃbodhihetubhāvopanāyakatayā yasya dānādilakṣaṇasya parikarasya sa tathā, tamiti / dānapāramitādiṣu dharmapravicayasvabhāvāyāḥ prajñāyāḥ pradhānatvāt / tathā hi dānaṃ saṃbuddhabodhiprāptaye prathamaṃ kāraṇam, puṇyasaṃbhārāntarbhūtatvāt / tacca śīlālaṃkṛtameva sugatiparaṃparāṃ sukhabhogopakaraṇasaṃpannāmāvahadanuttarajñānapratilambhahetuḥ / kṣāntirapi tadvipakṣabhūtapratighapratipakṣatayā dānaśīlasukṛtamayaṃ saṃbhāramanupālayantī sugatatvādhigataye saṃpravartate / etacca śubhaṃ dānāditritayasaṃbhūtaṃ puṇyasaṃbhārākhyaṃ vīryamantareṇa na bhavatīti tadapi ubhayasaṃbhārakāraṇatayā sarvāvaraṇaprahāṇāya samupajāyate / samāhitacittasya ca yathābhūtaparijñānamutpadyata iti dhyānapāramitāpi anuttarajñānaheturupapadyate / evamete dānādayaḥ satkṛtya saṃbhṛtā api prajñāmantareṇa saugatapadādhigamahetavo na bhavantīti nāpi pāramitāvyapadeśaṃ labhante / prajñākṛtapariśuddhibhājaḥ punaḥ avyāhatodārapravṛttitayā tadanukūlamanuvartamānāḥ taddhetubhāvamadhigacchanti, pāramitānāmadheyaṃ ca labhante / tathā dātṛdeyapratigrāhakāditritayānupalambhayogena prajñāpariśodhitāḥ sādaranirantaradīrghakālamabhyasyamānāḥ prakarṣaparyantamupagacchantaḥ avidyāpravartitasakalavikalpajālamalarahitaṃ kleśajñeyāvaraṇavinirmuktamubhayanairātmyādhigamasvabhāvaṃ sarvasvaparahitasaṃpadādhārabhūtaṃ paramārthatattvātmakaṃ tathāgatadharmakāyamabhinirvartayantīti prajñāpradhānā dānādayo guṇā ucyante //

na caitadvaktavyam- yadi prajñā pradhānaṃ dānādīnām, saiva kevalā saṃbodhisādhanamastu, kimaparairdānādibhiriti / tadanyeṣāmupayogasya varṇitatvāt, kevalaṃ netravikalā iva dānādayaḥ prajñānetṛkā eva yathābhimatāṃ saugatīṃ bhūmimabhisarantīti prajñopanāyakā ucyante, na tu prajñaiva kevalā samyaksaṃbodhisādhanam / tasmāddānādiparikaraḥ prajñārthaḥ iti siddham //

sarvakalpanāvirahāt samāropāpavādāntadvayamaunāt aśaikṣakāyavāṅmanaḥkarmalakṣaṇamaunatrayayogādvā munirbuddho bhagavān / triduḥkhatāduḥkhitasarvajagatparitrāṇādhyāśayo jagau jagāda / uktavānityarthaḥ / āryaprajñāpāramitādisūtrānteṣu prajñārthamuktavān krameṇa dānādiparikaram / yathoktamāryaśatasāhasrayāṃ prajñāpāramitāyām-

tadyathāpi nāma subhūte sūryamaṇḍalaṃ candramaṇḍalaṃ ca caturṣu dvīpeṣu karma karoti, caturaśca dvīpānanugacchati anuparivartate, evameva subhūte prajñāpāramitā pañcasu pāramitāsu karma karoti, pañca pāramitā anugacchati, anuparivartate, prajñāpāramitāvirahitatvāt pañca pāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ na labhante / tadyathāpi nāma subhūte rājā cakravartī virahitaḥ saptabhī ratnai ścakravartināmadheyaṃ na labhate, evameva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāvirahitatvānna pāramitānāmadheyaṃ labhante / tadyathāpi nāma subhūte yāḥ kāścana kunadyaḥ, sarvāstā yena gaṅgā mahānadī tenānugacchanti / tā gaṅgayā mahānadyā sārdhaṃ mahāsamudramanugacchanti, evameva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā yena sarvākārajñatā tenānugacchanti / iti vistaraḥ //

punaścoktam-

iyaṃ kauśika prajñāpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ dānapāramitāmabhibhavati, śīlapāramitāmabhibhavati, kṣāntipāramitāmabhibhavati, [vīryapāramitāmabhibhavati,] dhyānapāramitāmabhibhavati / tadyathāpi nāma kauśika jātyandhānāṃ śataṃ vā sahasraṃ vā apariṇāyakānāmabhavyaṃ mārgāvataraṇāya, kutaḥ punarnagarānupraveśāya, evameva kauśika acakṣuṣkāḥ pañca pāramitā jātyandhabhūtā bhavanti vinā prajñāpāramitayā apariṇāyakāḥ, vinā prajñāpāramitayā abhavyā bodhimārgāvataraṇāya, kuta eva sarvākārajñatānagarānupraveśāya / yadā punaḥ kauśika pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā bhavanti, tadā etāḥ pañca pāramitāḥ sacakṣuṣkā bhavanti / prajñāpāramitāparigṛhītāścaitāḥ pañca pāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante // iti vistaraḥ //

evamanyatrāpi yathāsūtramavagantavyam / uktaṃ ca-

sarvapāramitābhistvaṃ nirmalābhiranindite / candralekheva tārābhiranuyātāsi sarvadā // iti // [prajñāpāramitāstava-8] athavā- imamiti samanantaraprakrāntarūpaṃ śamathātmakaṃ prabandham / parikaramiti prajñāsamutthāpakatayā tatkāraṇasaṃdohaṃ pīṭhikābandhaṃ ca / prajñārthamiti prajñaiva pūrvoktā arthaḥ prayojanaṃ sādhyatayā yasya tam / śamathapariśodhitacittasaṃtāne prajñāyāḥ prādurbhāvāt supraśodhitakṣetre sasyaniṣpattivat / yathoktaṃ śikśāsamuccaye-

kiṃ punarasya śamathasya māhātmyam? yathābhūtajñānajananaśaktiḥ / yasmāt-

samāhito yathābhūtaṃ jānātītyuktavān muniḥ / iti // [śikṣāsamuccayakārikā-9]

etadapi dharmasaṃgītāvuktam-

samāhitacetaso yathābhūtadarśanaṃ bhavati / yathābhūtadarśino bodhisattvasya sattveṣu mahākaruṇā pravartate / idaṃ mayā samādhimukhaṃ sarvasattvānāṃ niṣpādayitavyam / sa tayā mahākaruṇayā saṃcodyamāno 'dhiśīlamadhicittamadhiprajñaṃ ca śikṣāḥ paripūrya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / iti vistaraḥ //

hiriti yasmāt prajñārthaṃ dānādiparikaraṃ śamathātmakaparikaraṃ vā munirjagau, tasmādutpādayet prajñāmiti yojanīyam / utpādayediti niṣpādayet sākṣātkuryāt bhāvayeta sevayet bahulīkuryādvā //

sā ca prajñā dvividhāhetubhūtā phalabhūtā ca / hetubhūtāpi dvividhā adhimukticaritasya ca bhūmipraviṣṭasya ca bodhisattvasya / phalabhūtā tu sarvākāravaropetā sarvadharmaśūnyatādhigamasvabhāvā (bcp 170) animittayogena / tatra prathamato hetubhūtā śrutacintābhāvanāmayī krameṇa abhyāsādbhūmipraviṣṭasya prajñāṃ nirvartayati / sā ca aparāparabhūmipratilambhayogena prakarṣamabhivardhayantī yāvadubhayāvaraṇavigamāt sakalakalpanājālavigatabuddhatvasvabhāvaprajñāṃ niṣpādayati / ata evāhaduḥkhanivṛttikāṅkṣayeti / duḥkhasya pañcagatisaṃgṛhītasattvarāśigatasya svātmagatasya ca sāṃsārikasya jātivyādhijarāmaraṇasvabhāvasya priyaviprayogāpriyasaṃprayogaparyeṣyamāṇalābhavighāta lakṣaṇasya, saṃkṣepataḥ pañcopādānaskandhātmakasya ca, nivṛttiḥ nirvāṇam upaśamaḥ / punaranutpattidharmakatayā ātyantikasamuccheda ityarthaḥ / tasyāḥ kāṅkṣayā abhilāṣeṇa / chandeneti yāvat / tathāhi viparyāsasaṃjñino 'satsattvasamāropābhiniveśavaśādātmātmīyagrahapravṛtterayoniśomanasikāraprasūto rāgādikleśagaṇaḥ samupajāyate, tasmāt karma, tato janma, tataśca vyādhijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāśca prajāyante / evamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati / tadevamanulomākāraṃ pratītyasamutpādaṃ samyakprajñayā vyavalokayataḥ, punastameva nirātmakamasvāmikaṃ māyāmarīcigandharvanagarasvapnapratibimbādisamānākāratayā paramārthato niḥsvabhāvaṃ paśyato yathābhūtaparijñānāttadvipakṣātmakatayā mohasvabhāvamavidyābhavāṅgaṃ nivartate, avidyānirodhāttatpratyayāḥ saṃskārā nirudhyante /

evaṃ pūrvapūrvasya kāraṇabhūtasya nirodhāduttarottarakāryabhūtasya nirodho veditavyaḥ / yāvajjātinirodhājjarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāśca nirudhyante / evamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya nirodho bhavati / tatra avidyā tṛṣṇopādānaṃ ca kleśavartmano vyavacchedaḥ / saṃskārā bhavaśca karmavartmano vyavacchedaḥ / pariśiṣṭānyaṅgāni duḥkhavartmano vyavacchedaḥ / pūrvāntāparāntanirodho nirodhavartmano vyavacchedaḥ / evameva trivartma nirātmakam ātmātmīyarahitaṃ saṃbhavati ca saṃbhavayogena, vibhavati ca vibhavayogena, svabhāvānnaḍakalāpasadṛśa iti / etacca uttaratra vistareṇa yuktayāgamābhyāṃ pratipādayiṣyate //

tadevaṃ prajñayā svapnamāyādisvabhāvaṃ saṃskṛtaṃ pratyavekṣamāṇasya sarvadharmāṇāṃ niḥsvabhāvatayā pratipatteḥ paramārthādhigamāt savāsananiḥśeṣadoṣarāśivinivṛttirbhavatīti sarvaduḥkhopaśamahetuḥ prajñā upapadyate //

yathā ca yuktyāgamābhyāṃ vicārayataḥ aviparītavastutattvapravicayaḥ samupajāyate, tadupadarśayituṃ satyadvayavyavasthāmāha saṃvṛtirityādi-

saṃvṛtiḥ paramārthaśca satyadvayamidaṃ matam / buddheragocarastattvaṃ buddhiḥ saṃvṛtirucyate // bca_9.2 //

saṃvriyate āvriyate yathābhūtaparijñānaṃ svabhāvāvaraṇādāvṛtaprakāśanācca anayeti saṃvṛtiḥ / avidyā moho viparyāsa iti paryāyāḥ / avidyā hi asatpadārthasvarūpāropikā svabhāvadarśanāvaraṇātmikā ca satī saṃvṛtirupapadyate / yaduktamāryaśālistambasūtre-

punaraparam- tattve 'pratipattiḥ mithyāpratipattiḥ, ajñānamavidyā / iti / uktaṃ ca-

abhūtaṃ khyāpayatyarthaṃ bhūtamāvṛtya vartate / avidyā jāyamānaiva kāmalātaṅkavṛttivat //

iti /

tadupadarśitaṃ ca pratītyasamutpannaṃ vasturūpaṃ saṃvṛtirucyate / tadeva lokasaṃvṛtisatyamityamidhīyate lokasyaiva saṃvṛtyā tat satyamiti kṛtvā / yaduktam-

mohaḥ svabhāvāvaraṇādi saṃvṛtiḥ satyaṃ tayā khyāti yadeva kṛtrimam / jagāda tatsaṃvṛtisatyamityasau muniḥ padārthaṃ kṛtakaṃ ca saṃvṛtim // iti / [ma. a. 6.28] sā ca saṃvṛtirdvividhā lokata eva, tathyasaṃvṛtirmithyāsaṃvṛtiśceti / tathā hi kiṃcit pratītyajātaṃ nīlādikaṃ vasturūpamadoṣavadindriyairūpalabdhaṃ lokata eva satyam, māyāmarīcipratibimbādviṣu pratītya samupajātamapi doṣavadindriyopalabdhaṃ yathāsvaṃ tīrthikasiddhāntaparikalpitaṃ ca lokata eva mithyā / taduktam-

vinopaghātena yadindriyāṇāṃ ṣaṇṇāmapi grāhyamavaiti lokaḥ / satyaṃ hi tallokata evaṃ śeṣaṃ vikalpitaṃ lokata eva mithyā // iti / [ma. a. 6.25] etattadubhayamapi samyagdṛśāmāryāṇāṃ mṛṣā, paramārthadaśāyāṃ saṃvṛtisatyālīkatvāt / etat samanantarameva upapattyā pratipādayiṣyāmaḥ / tasmādavidyāvatāṃ vastusvabhāvo na pratibhāsate iti //

paramaḥ uttamaḥ arthaḥ paramārthaḥ, akṛtrimaṃ vasturūpam, yadadhigamāt sarvāvṛtivāsanānu saṃdhikleśaprahāṇaṃ bhavati / sarvadharmāṇāṃ niḥsvabhāvatā, śūnyatā, tathatā, bhūtakoṭiḥ, dharmadhāturityādiparyāyāḥ / sarvasya hi pratītyasamutpannasya padārthasya niḥsvabhāvatā pāramārthikaṃ rūpam, yathāpratibhāsaṃ sāṃvṛtasyānupapannatvāt / tathā hi- na tāvat yathāparidṛśyamānarūpeṇa satsvabhāvo bhāvaḥ, tasya uttarakālamanavasthānāt, svabhāvasya ca sarvadā anāgantukatayā avicalitarūpatvāt / yo hi yasya svabhāvaḥ, sa kathaṃ kadācidapi nivarteta? anyathā tasya svabhāvatāhāniprasaṅgānniḥsvabhāvataiva syāt / nāpi sa utpadyamānaḥ satsvabhāvarūpeṇa kutaścidāgacchati, nirudhyamāno vā kvacit saṃnicayaṃ gacchati, api tu hetupratyayasāmagrīṃ pratītya māyāvadutpadyate, tadvaikalyato nirudhyate ca / hetupratyayasāmagrīṃ pratītya jātasya parāyattātmalābhasyapratibimbasyeva (bcp 172) kutaḥ satsvabhāvatā? na ca kasyacit padārthasya paramārthato hetupratyayasāmagrītaḥ samutpattiḥ saṃbhavati, tasyā api aparasāmagrījanitātmatayā parāyattātmalābhāyā niḥsvabhāvatvāt / evamanyasyāḥ pūrvapūrvāyāḥ svasvakāraṇasāmagrījanyatayā niḥsvabhāvatā draṣṭavyā / itthaṃ kāraṇānurūpaṃ kāryamicchatā kathaṃ niḥsvabhāvāt sasvabhāvasyotpattirabhyupetavyā? yadvakṣyati-

māyayā nirmitaṃ yacca hetubhiryacca nirmitam / āyāti tatkutaḥ kutra yāti ceti nirūpyatām //

yadanyasaṃnidhānena dṛṣṭaṃ na tadabhāvataḥ / pratibimbasame tasmin kṛtrime satyatā katham //

iti /

uktaṃ ca-

yaḥ pratyayairjāyati sa hyajāto na tasya utpādu sabhāvato 'sti / yaḥ pratyayādhīnu sa śūnya ukto yaḥ śūnyatāṃ jānati so 'pramattaḥ //

iti / [anavataptahradāpasaṃkramaṇasūtram]

iti śūnyebhya eva śūnyā dharmāḥ prabhavanti dharmebhya iti //

na ca svaparobhayarūpahetunibandhanamahetunibandhanaṃ vā bhāvasya janma atipeśalamupapadyate / tathā hi ātmasvarūpaṃ bhāvānāṃ svajanmanimittaṃ bhavet, niṣpannamaniṣpannaṃ vā bhavet / na tāvanniṣpannasya sataḥ svātmani kāraṇatā, tasya sarvātmanā svayaṃ niṣpannatvāt kva punarasya vyāpāro 'stu? utpādyasya punarasyāniṣpannasyānyasya svabhāvasyābhāvāt, ekasya cāsya niraṃśatvāt / na ca paścādutpadyamānasyāparasya tatsvabhāvatā yuktā, tanniṣpattāvaniṣpannasya tatsvabhāvatvābhāvāt / iti na svātmano niṣpannāt kasyacidutpattirasti / na cāpi svatautpattipakṣe prāṅniṣpannaṃ svarūpamitaretarāśrayadoṣasaṅgāt kasyacit saṃbhavati / nāpi tadaniṣpannasvabhāvamākāśakuśeśayasaṃkāśamaśeṣasāmarthyaśūnyaṃ svaniṣpattau hetubhāvamupagantumarhati, anyathā kharaviṣāṇasyāpi svasvabhāvajanakatvaprasaṅgāt //

nāpi parata iti pakṣaḥ, ādityādapi andhakārasya, sarvasmādvā sarvasya utpattiprasaṅgāt, janakājanakābhimatayorvivakṣitakāryāpekṣayā paratvāviśeṣāt / janyajanakaikatvaikasaṃtatipratiniyamo 'pi anutpanne kārye kālpanikatayā vastuto na saṃgacchate / na ca anāgatāvasthitadharmāpekṣayā kāryādivyavahāro vāstavaḥ, arthasvabhāvasadbhāvasya nirūpayiṣyamāṇatvāt / nāpi bījāvasthāsu vidyamānāṅkurāpekṣayā bījasya paratvamakālpanikamasti, kāraṇe kāryāstitvasya (bcp 173) niṣetsyamānatvāt / yatra paridṛśyamānameva rūpaṃ vicārato nāvatiṣṭhate, tatra anāgatādiṣu saṃbhāvitasya kā cintā?

nāpi ubhayata iti pakṣaḥ, pratyekapakṣoktasamuditadoṣaprasaṅgāt, kāryānutpatau ca ubhayarūpasya hetoḥ paramārthato 'bhāvāt / utpattau vā na kiṃcijjanayitavyamastīti kutra ubhayarūpasya hetorvyāpāraḥ syāt?

nāpi ahetuta iti vikalpaḥ, yato nāyaṃ prasajyapratiṣedhātmatayā ahetuta iti yujyate / ahetukatve hi bhāvānāṃ deśakālaniyamābhāvaprasaṅgaḥ syāt, nityaṃ sattvāsattvaprasaṅgo vā / upeyārthināṃ pratiniyatopāyānuṣṭhānaṃ ca na syāt / pradhāneśvarādīnāṃ kāraṇasya pratiṣetsyamānatvāt / tanna ahetuto bhāvāḥ svabhāvaṃ pratilabhante //

tasmānna svaparobhayarūpahetubhya utpadyante satsvabhāvā bhāvāḥ / taduktam-

na svato nāpi parato na dvābhyāṃ nāpyahetutaḥ / utpannā jātu vidyante bhāvāḥ kvacana kecana // iti / [ma. śā.1.3] ekānekasvabhāvavicāraṇayāpi sarvabhāvānāṃ svabhāvavikalatvānna satsvabhāvatvam / tasmāt svapnamāyāpratibimbādivat idaṃpratyayatāmātrameva avicāramanoharamastu / kimiha sarvaduḥkhahetunā bhāvābhiniveśena prayojanam? ataḥ idamarthasya tattvam-

niḥsvabhāvā amī bhāvāstattvataḥ svaparoditāḥ / ekānekasvabhāvena viyogātpratibimbavat //

[madhyamakālaṃkārakārikā-1]

evaṃ niḥsvabhāvataiva sarvabhāvānāṃ nijaṃ pāramārthikaṃ rūpamavatiṣṭhate / tadeva pradhānapuruṣārthatayā paramārthaḥ utkṛṣṭaṃ prayojanamabhidhīyate //

atrāpi nābhiniveṣṭavyam / anyathā bhāvābhiniveśo vā śūnyatābhiniveśo veti na kaścidviśeṣaḥ, ubhayorapi kalpanātmakatayā sāṃvṛtatvāt / na ca abhāvasya kalpitasvabhāvatayā kiṃcit svarūpamasti / na ca bhāvanivṛttirūpo 'bhāvaḥ, nivṛtterniḥsvabhāvatvāt / yadi ca bhāvasyaiva kaścit svabhāvaḥ syāt, tadā tatpratiṣedhātmā abhāvo 'pi syāt / bhāvasya tu svabhāvo nāstīti pratipāditameva / ato na bhāvanivṛttirūpaḥ abhāvo nāma kaścit / na ca bhāvābhāvayoruktakrameṇa asattve pratipādite tadubhayasaṃkīrṇātmatā saṃbhavati ubhayapratiṣedhasvabhāvatā vā, bhāvavikalpasyaiva sakalavikalpanibandhanatvāt / tasminnirākṛte sarva eva amī ekaprahāreṇa nirastā bhavantīti / tasmāt-

na sannāsanna sadasanna cāpyanubhayātmakam /

kiṃcidabhiniveśaviṣayatayā mantavyam / taduktamāryaprajñāpāramitāyām-

subhūtirāha- ihāyuṣman śāradvatīputra bodhisattvayānikaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā anupāyakuśalo rūpaṃ śūnyamiti prajānāti, saṅgaḥ / vedanāṃ śūnyāmiti saṃjānāti, saṅgaḥ / saṃjñāṃ śūnyāmiti saṃjānāti, saṅgaḥ / saṃskārān śūnyāniti saṃjānāti, saṅgaḥ / vijñānaṃ śūnyamiti saṃjānāti, saṅgaḥ / evaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jivhā kāyo manaḥ, yāvat sarvadharmaśūnyatāṃ śūnyāmiti saṃjānāti, saṅgaḥ / iti vistaraḥ //

uktaṃ ca-

sarvasaṃkalpahānāya śūnyatāmṛtadeśanā / yasya(yaśca) tasyāmapi grāhastvayāsāvavasāditaḥ // iti / [catuḥstavanirupama-21] na sannāsanna sadasanna cāpyanubhayātmakam / catuṣkoṭivinirmuktaṃ tattvaṃ mādhyamikā viduḥ //

iti /

evaṃ catuṣkoṭivinirmuktamādiśāntamanutpannāniruddhānucchedāśāśvatādisvabhāvatayā niṣprapañcatvādākāśavadāsaṅgānāmanāspadamaśeṣaṃ viśvamutpaśyāma iti //

satyadvayamidaṃ matamiti / kiṃ tat? saṃvṛtiḥ paramārthaśceti paścādyojanīyam / bhūtamiyaṃ brāhmaṇī, āvapanamiyaṃ muṣṭiketi yathā / saṃvṛtirekaṃ satyamaviparītam, paramārthaśca aparaṃ satyamiti / cakāraḥ satyatāmātreṇa tulyabalatāṃ samuccinoti / tatra saṃvṛtisatyamavitathaṃ rūpaṃ lokasya, paramārthasatyaṃ ca satyamavisaṃvādakaṃ tattvamāryāṇāmiti viśeṣaḥ / itthaṃ viśeṣopadarśanārtho 'pi yuktaścakāraḥ //

etaduktaṃ bhavati- sarva eva amī ādhyātmikā bāhyāśca bhāvāḥ svabhāvadvayamābibhrataḥ samupajāyante yaduta sāṃvṛtaṃ pāramārthikaṃ ca / tatraikamavidyātimirāvṛtabuddhilocanānāmabhūtārthadarśināṃ pṛthagjanānāṃ mṛṣādarśanaviṣayatayā samādarśitātmasattākam / anyat pravicayāñjanaśalākoddhātitāvidyāpaṭalasamyagjñānanayanānāṃ tattvavidāmāryāṇāṃ samyagdarśanaviṣayatayā upasthitasvarūpam / tadetat svabhāvadvayaṃ sarve padārthā dhārayanti / anayośca svabhāvayormṛṣādṛśāṃ bāliśānāṃ yo viṣayaḥ, tat saṃvṛtisatyam / yaśca samyagdṛśāmadhigatatattvānāṃ viṣayaḥ, tat paramārthasatyamiti vyavasthā śāstravidām / yadāha-

samyagmṛṣādarśanalabdhabhāvaṃ rūpadvayaṃ bibhrati sarvabhāvāḥ / samyagdṛśāṃ yo viṣayaḥ sa tattvaṃ mṛṣādṛśāṃ saṃvṛtisatyamuktam // iti // [ma. a.6.23] iti dvayoḥ samudāyo dvayamiti yujyate / matamiti saṃmatamabhimatam / keṣām? prahīṇāvaraṇadhiyāṃ buddhānāṃ bhagavatām, tanmārgānuyāyināmāryaśrāvakapratyekabuddhabodhisattvānāṃ ca / idameva satyadvayaṃ nānyat satyamastīti avadhāraṇārtho 'pi yujyate cakāraḥ / taduktam-

dve satye samupāśritya buddhānāṃ dharmadeśanā / lokasaṃvṛtisatyaṃ ca satyaṃ ca paramārthataḥ // iti / [ma. śā.-24.8] pitāputrasamāgame coktam-

satya ime duvi lokavidūnāṃ diṣṭa svayaṃ aśruṇitva pareṣām / saṃvṛti yā ca tathā paramārtho satyu na sidhyati kiṃ ca tṛtīyu //

iti /

nanu catvāri āryasatyāni duḥkhasamudayanirodhamārgalakṣaṇāni abhidharme kathitāni bhagavatā, tat kathaṃ dve eva satye iti? satyam, kiṃ tarhi vaineyajanāśayānuśayavaśādete dve eva catvāri kṛtvā kathitāni (kathite?), amīṣāṃ dvayorevāntarbhāvāt / tathā hi duḥkhasamudayamārgasatyāni saṃvṛtisvabhāvatayā saṃvṛtisatye 'ntarbhavanti, nirodhasatyaṃ tu paramārthasatye, iti na kaścidvirodhaḥ //

syādetat- saṃvṛtiravidyopadarśitātmatayā abhūtasamāropasvarūpatvādvicārāt śataśo viśīryamāṇāpi kathaṃ satyamiti / etadapi satyam / kiṃ tu lokādhyavasāyataḥ saṃvṛtisatyamityucyate / loka eva hi saṃvṛtisatyamiha pratipannaḥ / tadanuvṛttyā bhagavadbhirapi tathaiva anapekṣitatattvārthibhiḥ saṃvṛtisatyamucyate / ata eva lokasaṃvṛtisatyaṃ ceti śāstre 'pi viśeṣa ukta ācāryapādaiḥ / vastutastu paramārtha eva ekaṃ satyam, ato na kācit kṣatiriti / yathoktaṃ bhagavatā-

ekameva bhikṣavaḥ paramaṃ satyaṃ yaduta apramoṣadharma nirvāṇam, sarvasaṃskārāśca mṛṣā moṣadharmāṇaḥ //

iti //

satyadvayamidamuktam / tatra avidyopaplutacetasāṃ tatsvabhāvatayā saṃvṛtisatyamiti pratītam / paramārthasatyaṃ tu na jñāyate kīdṛk kiṃsvabhāvaṃ kiṃlakṣaṇamiti / ato vaktavyaṃ tatsvarūpamityāha buddheragocarastattvamiti / buddheḥ sarvajñānānām, samatikrāntasarvajñānaviṣayatvādagocaraḥ aviṣayaḥ / kenacit prakāreṇa tat sarvabuddhiviṣayīkartuṃ na śakyate iti yāvat / iti kathaṃ tatsvarūpaṃ pratipādayituṃ śakyam? tathā hi sarvaprapañcavinirmuktasvabhāvaṃ paramārthasatyatattvam, ataḥ sarvopādhiśūnyatvāt kathaṃ kayācit kalpanayā paśyet? kalpanāsamatikrāntasvarūpaṃ ca śabdānāmaviṣayaḥ / vikalpajanmāno hi śabdā vikalpadhiyāmaviṣaye na pravartitumutsahante / (bcp 176) tasmāt sakalavikalpābhilāpavikalatvādanāropitamasāṃvṛtamanabhilāpyaṃ paramārthatattvaṃ kathamiva pratipādayituṃ śakyate? tathāpi bhājanaśrotṛjanānugrahārthaṃ parikalpamupādāya saṃvṛtyā nidarśanopadarśanena kiṃcidabhidhīyate //

yathā timiraprabhāvāt taimirikaḥ sarvamākāśadeśaṃ keśoṇḍukamaṇḍitamitastato mukhaṃ vikṣipannapi paśyati / tathā kurvantamavekṣya ataimirikaḥ kimayaṃ karotīti tatsamīpamupasṛtya tadupalabdhakeśapraṇihitalocano 'pi na keśākṛtimupalabhate, nāpi tatkeśādhikaraṇān bhāvābhāvādiviśeṣān parikalpayati / yadā punarasau taimirikaḥ ataimirikāya svābhiprāyaṃ prakāśayati- keśāniha paśyāmīti, tadā tadvikalpāpasāraṇāya tasmai yathābhūtamasau bravīti- nātra keśāḥ santīti / taimirikopalabdhānurodhena pratiṣedhaparameva vacanamāha / na ca tena tathā pratipādayatāpi kasyacit pratiṣedhaḥ kṛto bhavati vidhānaṃ vā / tacca keśānāṃ tattvaṃ yadataimirikaḥ paśyati, tanna taimirikaḥ //

evamavidyātimiropaghātādatattvadṛśo bālāḥ yadetat skandhadhātvāyatanādisvarūpamupalabhante, tadeṣāṃ sāṃvṛtaṃ rūpam / tāneva skandhādīn yena svabhāvena nirastasamastāvidyāvāsanā buddhā bhagavantaḥ paśyanti ataimirikopalabdhakeśadarśananyāyena, tadeṣāṃ paramārthasatyamiti / yadāha śāstravit-

vikalpitaṃ yattimiraprabhāvāt keśādirūpaṃ vitathaṃ tadeva / yenātmanā paśyati śuddhadṛṣṭistattattvamityevamihāpyavehi // iti / [m.a. 6.29] iti paramārthato 'vācyamapi paramārthatattvaṃ dṛṣṭāntadvāreṇa saṃvṛtimupādāya kathaṃcit kathitam / na tu tadaśeṣasāṃvṛtavyavahāravirahitasvabhāvaṃ vastuto vaktuṃ śakyate iti / yaduktam-

anakṣarasya dharmasya śrutiḥ kā deśanā ca kā / śrūyate deśyate cārthaḥ samāropādanakṣaraḥ //

iti /

tasmādvayavahārasatye eva sthitvā paramārtho deśyate / paramārthadeśanāvagamācca paramārthādhigamo bhavati, tasyāstadupāyatvāt / yaduktaṃ śāstre-

vyavahāramanāgamya paramārtho na deśyate / paramārthamanāgamya nirvāṇaṃ nādhigamyate // iti / [ma. śā.-24.10] evaṃ paramārthadeśanopāyabhūtā saṃvṛtiḥ, paramārthādhigamaśca upeyabhūta iti / anyathā tasya deśayitumaśakyatvāt / nanu ca tathāvidhamapi tathāvidhabuddhiviṣayaḥ paramārthataḥ kiṃ na bhavatītyatrāha- buddhiḥ saṃvṛtirucyate iti / sarvā hi buddhiḥ ālambananirālambanatayā vikalpasvabhāvā, vikalpaśca sarva eva avidyāsvabhāvaḥ, avastugrāhitvāt / yadāha-

vikalpaḥ svayamevāyamavidyārūpatāṃ gataḥ / iti

avidyā ca saṃvṛtiḥ / iti naiva kācid buddhiḥ pāramārthikarūpagrāhiṇī paramārthato yujyate / anyathā sāṃvṛtabuddhigrāhyatayā paramārtharūpataiva tasya hīyeta, paramārthasya vastutaḥ sāṃvṛtajñānāviṣayatvāt / tatra cedamuktaṃ bhagavatā āryasatyadvayāvatāre-

yadi hi devaputra paramārthataḥ paramārthasatyaṃ kāyavāṅyanasāṃ viṣayatāmupagacchet, na tat paramārthasatyamiti saṃkhyāṃ gacchet, saṃvṛtisatyameva tadbhavet / api tu devaputra paramārthasatyaṃ sarvavyavahārasamatikrāntam, nirviśeṣam, asamutpannamaniruddham, abhidheyābhidhānajñeyajñānavigatam, yāvat sarvākāravaropetasarvajñajñānaviṣayabhāvasamatikrāntaṃ paramārthasatyamiti vistaraḥ //

ata eva tadaviṣayaḥ sarvakalpanānāṃ yadbhāvābhāvasvaparabhāvasatyāsatyaśāśvatocchedanityānityasukhaduḥkhaśucyaśucyātmānātmaśūnyāśūnyalakṣyalakṣaṇaikatvānyatvotpādanirodhādayo viśeṣāstattvasya na saṃbhavanti, amīṣāṃ sāṃvṛtadharmatvāt / etaduktaṃ bhagavatā pitāputrasamāgame-

etāvaccaiva jñeyam- yaduta saṃvṛtiḥ paramārthaśca / tacca bhagavatā śūnyataḥ sudṛṣṭaṃ suviditaṃ susākṣātkṛtam / tena sarvajña ityucyate / tatra saṃvṛtirlokapracāratastathāgatena dṛṣṭā / yaḥ punaḥ paramārthaḥ, so 'nabhilāpyaḥ, anājñeyaḥ, aparijñeyaḥ, avijñeyaḥ, adeśitaḥ, aprakāśitaḥ, yāvadakriyaḥ, akaraṇaḥ, yāvanna lābho nālabho na sukhaṃ na duḥkhaṃ na yaśo nāyaśo na rūpaṃ nārūpamityādi //

iti pratyastamitasamastasāṃvṛtavastuviśeṣamaśeṣopādhiviviktamuktamanantavastuvistaravyāpijñānālokāvabhāsitāntarātmanā bhagavatā paramārthasatyamiti / tadetadāryāṇāmeva svasaṃvidita svabhāvatayā pratyātmavedyam / atastadevātra pramāṇam / saṃvṛtisatyaṃ tu lokavyavahāramāśritya prakāśitam / tadevaṃ yathāvadvibhāgataḥ satyadvayaparijñānādaviparīto dharmapravicaya upajāyate //

evaṃ saṃvṛtiparamārthabhedena dvividhaṃ satyaṃ vyavasthāpya tadadhikṛtaśca loko 'pi dvividha evetyupadarśayannāha- tatra loke ityādi-

tatra loko dvidhā dṛṣṭo yogī prākṛtakastathā / tatra prākṛtako loko yogilokena bādhyate // bca_9.3 //

tatra tayoḥ saṃvṛttiparamārthasatyayoradhikṛtaḥ vyavasthitaḥ / tatsatyapratipatteti yāvat / loko janaḥ / dvidhā dviprakāraḥ saṃvṛtiparamārthasatyavedī / loka iti samudāyavacanam, tena (bcp 178) rāśidvayamityarthaḥ / dṛṣṭa iti pratipannaḥ, yukterāgamācca / kathaṃ kṛtvā dvidhetyāha- yogī prākṛtakastatheti / yogaḥ samādhiḥ sarvadharmānupalambhalakṣaṇaḥ, so 'syāstīti yogī loka ityekaḥ prakāro rāśiḥ / tathā prakṛtiḥ saṃsārapravṛtteḥ kāraṇamavidyā tṛṣṇā, tasyā jāta iti prākṛtaḥ / prākṛta eva prākṛtako loka iti dvitīyaḥ / tatra yogī pradhānatattvamaviparītaṃ paśyati, prākṛtakaśca viparyastaṃ vastutattvaṃ paśyati bhrāntatvāt //

syādetat- ubhayorapi yathāsvaṃ tattvadarśitvāt kataraḥ punaranayorbhrāntimānastu ya evānyatareṇa bādhyate? kaḥ punaranayoḥ kena bādhyata ityāha- tatretyādi / tatreti saptamyā samudāyanirdeśaḥ, nirdhāraṇe ca saptamī / tatra tayoryogiprākṛtakayorlokayormadhye prākṛtako lokaḥ prākṛtakatvajātyā samudāyānnirdhāryate, nirdhārya ca bādhyate, iti bādhanaṃ vidhīyate / kenetyapekṣāyāmāha- yogilokeneti / yogī eva lokaḥ yogilokaḥ, tena bādhyate iti viparyastamatirvyavasthāpyate / katham? dhīviśeṣeṇeti yojanīyam / na tu yogī prākṛtakena bādhyate //

idamihābhimatam- yathā vibhramāhitasadbhāvaṃ timiropahatacakṣuṣaḥ asadbhūtakeśoṇḍukādidarśino jñānaṃ yathāvasthitavastutattvagrāhiṇo 'taimirikajñānena bādhyate, na tathā taimirikajñānena ataimirikajñānaṃ bādhyate, evamavidyāmalatimiradūṣitabuddhicakṣuṣo viparītavastusvarūpagrāhiṇaḥ prākṛtakasya jñānaṃ prajñāsalilakṣālitavigatamalānāsravajñānacakṣuṣaḥ bhāvanijatattvavedinaḥ yogilokasya jñānena bādhyate, na punaritarajñānena yogijñānamiti / tathā coktam-

na bādhate jñānamataimirāṇāṃ yathopalabdhaṃ timirekṣaṇānām / tathāmalajñānatiraskṛtānāṃ dhiyāsti bādhā na dhiyo 'malāyāḥ // iti // [ma. a.-6. 27] tasmāt prākṛtakajñānameva bhrāntamiti bādhyate //

atha kiṃ prākṛtā eva bādhyante yogibhiḥ, uta yogino 'pītyāha- bādhyanta ityādi-

bādhyante dhīviśeṣeṇa yogino 'pyuttarottaraiḥ /

yogino 'pi yogibhiraparāparairbādhyante / na kevalaṃ prākṛtakā ityapiśabdārthaḥ / kiṃbhūtaiḥ? uttarottaraiḥ / uttare ca uttare ca uttarottarāḥ, taiḥ / tāratamyabhedāvasthitaguṇaviśeṣapratilambhotkarṣaprāptaiḥ / adhikādhikairityarthaḥ / tadapekṣayā apacitaguṇā adharādhare bādhyante, jñānamāhātmyādibhirabhibhūyante / katham? dhīviśeṣeṇeti / dhiyo jñānasya prajñāyā viśeṣaḥ tattadāvaraṇavigamāt prakarṣaḥ, tena / upalakṣaṇaṃ caitat / dhyānasamādhisamāpattyādiviśeṣeṇāpi / tathā hi- pramuditākhyaprathamabhūmilābhino bodhisattvasya jñānādiguṇāpekṣayā taduttaravimalābhidhānadvitīyabhūmilābhino bodhisattvasya jñānaprabhāvādayo guṇā viśiṣyante / evamanyeṣāmapi (bcp 179) uttarottarabhūmilābhināṃ veditavyam / tathā prathamadhyānādilābhināmapi uttarottarairbādhanaṃ yojanīm, yāvat sāsravāṇāmanāsravairiti //

syādetat- satyapi yogināṃ dhiyo viśeṣe prākṛtajñānaṃ bhrāntamiti kathamavagamayituṃ śakyata ityāha dṛṣṭāntenobhayeṣṭeneti- dṛṣṭāntenobhayeṣṭena kāryārthamavicārataḥ // bca_9.4 // ubhayeṣāṃ yogiprākṛtakānāmiṣṭaḥ abhimataḥ, tena dṛṣṭāntena nidarśanena / ya eṣa sūtreṣu bhagavatā māyāmarīcigandharvanagarapratibimbādirukto dṛṣṭāntaḥ, sa ca ubhayeṣāmapi niḥsvabhāvatayā prasiddhaḥ / tatsādharmyeṇa sarvadharmāṇāṃ niḥsvabhāvatvapratipādanāt / tathā hi- ye tāvat sarvajanapratipannasvarūpā rūpādayaḥ, te yogināmeva paramārthasatyādhigamānniḥsvabhāvatayā siddhāḥ / ye punarime svapnamāyādiṣu upalabdhāḥ, te prākṛtakānāmapi / atastatra ubhayorapi vipratipatterabhāvāt dṛṣṭāntadharmatā na vihanyate / yeṣāṃ tu mīmāṃsakādīnāṃ deśakālānyathātmakaṃ vastu eva tattathā pratibhāsate iti matam, te 'nyatra nirākṛtā iti na tanmatamiha nirasyate / ye tu svayūthyāḥ cittameva vastusat svapnādiṣu tathā pratibhāsate iti manyante, te 'pi yathāvasaramagrataḥ [9.17-18] svasaṃvedananirākaraṇānnirākariṣyante / yuktisiddhamapi ubhayasiddhameva / atastena dṛṣṭāntena viparītavastusvarūpagrāhitayā prākṛtakajñānaṃ bhrāntamiti vyavasthāpyate / evaṃ yogināmapi yathāsaṃbhavaṃ vaktavyam //

nanu yadi niḥsvabhāvāḥ sarvabhāvā iti vastutattvam, kathaṃ tarhi sarvasattvasamuddharaṇāśayena dānādiṣu saṃbhāraparipūraṇārthaṃ tattvavedināmapi bodhisattvānāṃ pravṛttiḥ? teṣāmapi niḥsvabhāvatvāt, ityata āha- kāryārthamavicārataḥ iti / kāryaṃ sādhyam, upādeyam / phalamucyate / tadarthaṃ tannimittam / avicārataḥ avicāreṇaiva taddhetau pravartanāt / tathābhūteṣvapi tatra idaṃpratyayatāniyamasya vidyamānatvāt na hetuphalabhāvasya virodhaḥ / etaduktaṃ bhavati- yadyapi māyādisvabhāvatayā niḥsvabhāvā dānādayaḥ, tathāpi trikoṭipariśuddhyā sādarādiyogena abhyasyamānāḥ tathābhūtā api paramārthādhigamāya hetubhāvamāpadyante, teṣāṃ tadupāyatvāt, pratītyasamutpādasya ca acintyatvāt / etādṛśādeva hetoretādṛśaṃ phalamadhigamyate, tasya tadupeyatvāt / taduktam-

upāyabhūtaṃ vyavahārasatyamupeyabhūtaṃ paramārthasatyam / iti / [ma. a.-6.80]

avaśyaṃ caitadevam / anyathā mārgābhyāsataḥ samalāvasthāyā nirmalāvasthā, savikalpāvasthāyā nirvikalpāvasthā kathamutpadyeta? tasyāḥ paramārthatastatsvabhāvatvāt / anyatrāpi samānametat / sarvadharmāṇāṃ paramārthato niḥsvabhāvatvāt hetvanurūpaṃ ca sarvatra phalamiṣyate / ataḥ sāṃvṛtādapi niḥsvabhāvāddhetoḥ niḥsvabhāvatādhigama eva phalam, kathamanyathā saṃskṛtādapi (bcp 180) mārgādaṃsaṃskṛtaṃ nirvāṇamavāpyeta? iti dānādayo vastuto niḥsvabhāvā api paramārthatattvādhigamāya sarvasattveṣu karuṇāyamānairbodhisattvairupādīyante, anyathā paramārthādhigamāyogāt / tato dānādiṣu pravṛttiranivāritā / evamiṣṭāniṣṭaphalaprāptiparihārārthināṃ kuśalākuśalayoḥ pravṛttinivṛttī vaktavye / etat punaḥ paścādvayaktīkariṣyate //

syādetat- yadetanmāyādisamānasvabhāvaṃ vasturūpaṃ yoginaḥ pratipadyante, tadeva yadi prākṛtako 'pi janaḥ pratipadyate, kva tarhi vipratipattirastītyāha lokenetyādi-

lokena bhāvā dṛśyante kalpyante cāpi tattvataḥ / na tu māyāvadityatra vivādo yogilokayoḥ // bca_9.5 //

lokena prākṛtakajanena / hetupratyayaṃ pratītya bhavanti svarūpaṃ labhante iti bhāvāḥ / na punaḥ pāramārthikaṃ rūpaṃ nijameṣāmasti, iti bhāvaśabdena niḥsvabhāvatābhidhānaṃ pratīyate / satsvarūpeṇa na kevalaṃ dṛśyante kalpyante cāpi tattvataḥ / yathāpratītasvabhāvenaiva paramārthato 'dhyavasīyante / abhiniviśyante iti yāvat / yadetadasmatpratītigocaro vasturūpam, tadvāstavameve tyabhimananāt / na tu māyāvat, na tu punaryathā yoginā māyeva māyāvat svabhāvaśūnyā dṛśyante, paramārthatastathā pratīyante, ityatrāsmin vivādo vipratipattiryogilokayoḥ yoginā saha lokasyetyarthaḥ / tatpratipanne vastuttattve lokasyāpratipatteḥ lokena saha vā yoginaḥ, tatpratipanne yoginā yathārthatāpratiṣedhāt / ayamabhiprāyaḥ- sarvabhāvānāṃ sāṃvṛtaṃ pāramārthikaṃ ceti rūpadvayamasti, tatra yat sāṃvṛtaṃ tadeva lokena pratīyate, yattu pāramārthikaṃ tad yoginetyuktam / yathā māyākāranirmitahastyādirūpameva mantrādisāmarthyavibhramitalocano janaḥ paśyati, māyā kārastu tatsvabhāvādi nijaṃ tatsvarūpam, evaṃ yogilokayorapi yathāyogaṃ pratipattavyam //

athāpi syāt- yadetat samastajanasādhāraṇamarthakriyākṣamaṃ pratyakṣapramāṇapratītaṃ vasturūpam, tat kathamapahrotuṃ śakyata iti parasya hṛdayamāśaṅkayāha pratyakṣamapītyādi-

pratyakṣamapi rūpādi prasiddhayā na pramāṇataḥ /

yadapi ca pratyakṣamabhidhīyate rūpādi / ādiśabdena śabdādi vedanādi gṛhyate / tadapi prasiddhayā rūḍhyā lokapravādena na pramāṇataḥ / na pramāṇenādhigataṃ sat pratyakṣaṃ rūpādīti saṃbandhaḥ / sāṃvyavahārikapramāṇatvāt pratyakṣādīnām, tadadhigataṃ sāṃvṛtameva rūpādi / na ca laukikapramāṇasamadhigamyaṃ tāttvikaṃ rūpam, sarvajanānāṃ tattvaveditvaprasaṅgāt / yadāha-

indriyairupalabdhaṃ yattattattvena bhavedyadi / jātāstattvavido bālāstattvajñānena kiṃ tadā // iti / [catuḥ 3.18] tasmāt pratyakṣamapi na pramāṇenādhigatam //

rūpādi tattvaṃ pratyakṣamapi yadi na pramāṇādhigatam, kathaṃ tatprasiddhiḥ? prasiddhiścet kathaṃ mṛṣetyatrāha aśucyādiṣvityādi- aśucyādiṣu śucyādiprasiddhiriva sā mṛṣā // bca_9.6 // yathā ca paramārthato 'śucini strīkalevarādau tadāsaktiviparyastacetasāṃ śucibuddhirupajāyate / ādiśabdādanityādau nityādibuddhirgṛhyate / sā ca atasmiṃstadgahānmṛṣā / vitathagrāhiṇītyarthaḥ / tadvadiyaṃ rūpādāvapītyaviśeṣaḥ //

yadi na pratyakṣapramāṇāt tatsiddhiḥ, āgamāttarhi bhaviṣyati / tathā hi skandhadhātvāyatanādisvabhāvatayā bhagavatā bhāvāḥ sūtre deśitāḥ, kṣaṇikādisvabhāvatayā ca / tatredamuktaṃ bhagavatā-

sarvaṃ sarvamiti brāhmaṇa yāvadeva pañca skandhāḥ, dvādaśāyatanāni, aṣṭādaśaḥ dhātavaḥ / iti /

tathā-

kṣaṇikāḥ sarvasaṃskārā asthirāṇāṃ kutaḥ kriyā / bhūtiryaiṣāṃ kriyā saiva kārakaṃ saiva cocyate //

iti //

na ca māyādisvabhāvānāṃ kṣaṇikākṣaṇikādidharmatāpratipādanamucitam, niḥsvabhāvānāṃ kasyacit svabhāvasyābhāvāt / tatkathamamī na paramārthasanta ityatrāha lokāvatāraṇetyādi-

lokāvatāraṇārthaṃ ca bhāvā nāthena deśitāḥ / tattvataḥ kṣaṇikā naite saṃvṛtyā cedvirudhyate // bca_9.7 //

lokānāṃ bhāvābhiniveśināṃ skandhādideśanāvaineyānāṃ sattvānāmāpātataḥ śūnyatādeśanānadhikṛtānāṃ śūnyatāyāmavatāraṇārthaṃ sukumāropakrameṇa pravartanāya / co hetau / yasmādbhāvāḥ skandhāyatanādilakṣaṇāḥ, vastuto niḥsvabhāvatve 'pi sarvadharmāṇām, nāthena narakādiduḥkhāt sattvān paritrāyamāṇena abhyudayaniḥśreyasasukhaṃ prāpayatā sattvāśayādivedinā buddhena bhagavatā deśitāḥ prakāśitāḥ, na tu paramārthataḥ / tasmānna sūtravirodhaḥ / taduktam-

mametyahamiti proktaṃ yathā kāryavaśājjinaiḥ / tathā kāryavaśātproktāḥ skandhāyatanadhātavaḥ //

iti / [yuktiṣaṣṭikā]

yadi na paramārthato deśitāḥ, kathaṃ tarhi te kṣaṇikā ityāha- tattvataḥ kṣaṇikā naite iti / tattvataḥ paramārthataḥ niḥsvabhāvatvāt kṣaṇikā api na bhavanti ete ime bhāvāḥ / kśaṇikādideśanā vaineyānāṃ tatsvabhāvatāprakāśanāt / yadi na tattvataḥ kṣaṇikāḥ, kathaṃ (bcp 182) tarhi deśanāyāmapi kathitā iti manasi nidhāya [āha] saṃvṛtyā cet [iti]- yadi saṃvṛtyā kṣaṇikā abhidhīyanta ityucyate, ityuttaramāśaṅkaya dūṣayati, tadā virudhyate, saṃvṛtyā kṣaṇikā na paramārthataḥ iti virudhyate na saṃgacchate / akṣaṇikatayā pratīteḥ pratītivirodhaḥ, sāṃvyavahāribhirakṣaṇikatvapratīteḥ na kṣaṇikatvaṃ sāṃvṛtaṃ rūpamiti yāvat //

etat siddhāntavādī pariharati na doṣo yogisaṃvṛtyeti-

na doṣo yogisaṃvṛtyā lokātte tattvadarśinaḥ / anyathā lokabādhā syādaśucistrīnirūpaṇe // bca_9.8 //

nāyaṃ pratītivirodhalakṣaṇo doṣaḥ / kutaḥ? yogināṃ pudgalanairātmyasamādhilābhināṃ yā saṃvṛtirvyavahāraḥ, tayā kṣaṇikatayā pratīteḥ / ayamabhiprāyaḥ- yadi nāma arvāgdarśanaiḥ kṣaṇikatvaṃ na pratīyate, tathāpi yogivyavahāragocaraḥ / yogivyavahāro 'pi saṃvṛtirūpatāṃ na jahāti, buddhiḥ saṃvṛtirūcyate [9.2] iti vacanāt / na ca pratītibādhitaṃ bādhitameva, tathāvidhāyāḥ pratīterapramāṇatvāt //

kutaḥ punaretat sāṃvṛtamapi kṣaṇikatvādi yogina eva paśyanti nārvāgdarśina ityāha- lokātte tattvadarśina iti / lokādarvācīnadarśanāt sakāśāt te yoginastattvadarśinaḥ atīndriyadarśinaḥ / hetupadametat / yasmāt tattvadarśinaste, tasmāt kṣaṇikatvanairātmyādi lokāpratītamapi pratipadyante / ata eva na teṣāṃ lokapratītibādhā //

avaśyaṃ caitadaṅgīkartavyamityāha- anyathetyādi / anyathā yadi caivaṃ na svīkriyate, tadā bhavadabhyupagate 'pi lokabādhā syāt / kutra? aśucistrīnirūpaṇe iti / aśucibhāvanāsamaye aśucīti striyāḥ kāminyā nirūpaṇe vibhāvanāyāṃ lokabādhā syāt, lokapratītena virodho bhavet, lokena śucisvabhāvatayā strīśarīrasyādhyavasānāt / tasmānna lokapratītena yogidarśanabādheti / atra-

yathopalabdhaṃ timirekṣaṇānam

ityādinā upacayahetutvena yojanīyam / iti nāgamādapi bhāvānāṃ paramārthataḥ siddhirasti / tasmānmāyāsvapnādisvabhāvāḥ sarvadharmā iti niścitametat //

syādetat- yadi sarvavyāpinī māyopamasvabhāvatā, buddho 'pi tarhi māyopamaḥ svapnopamaḥ syāt / uktaṃ caitad bhagavatyām-

evamukte subhūtistān devaputrānetadavocat- māyopamāste devaputrāḥ sattvāḥ / svapnopamāste devaputrāḥ sattvāḥ / iti hi māyā ca sattvāśca advayametadadvaidhīkāram / sarvadharmā api devaputrā māyopamāḥ svapnopamāḥ / strotaāpanno 'pi māyopamaḥ svapnopamaḥ / strotaāpattiphalamapi (bcp 183) māyopamaṃ svapnopamam / evaṃ sakṛdāgāmyapi sakṛdāgāmiphalamapi / anāgāmyapi anāgāmiphalamapi / arhannapi arhattvamapi māyopamaṃ svapnopamam / pratyekabuddho 'pi māyopamaḥ svapnopamaḥ / pratyekabuddhatvamapi māyopamaṃ svapnopamam / samyaksaṃbuddho 'pi māyopamaḥ svapnopamaḥ / samyaksaṃbuddhatvamapi māyopamaṃ svapnopamam / yāvat nirvāṇamapi māyopamaṃ svapnopamam / sacennirvāṇādapi kaścid dharmo viśiṣṭataraḥ syāt, tamapyahaṃ māyopamaṃ svapnopamaṃ vadāmi //

evaṃ kathaṃ tatra satkārāpakārayoḥ puṇyapāpasamudbhava iti parasyābhiprāyamāśaṅkayannāha māyopamādityādi-

māyopamājjinātpuṇyaṃ sadbhāve 'pi kathaṃ yathā /

yadi bhagavānapi māyopamasvabhāvaḥ, tadā māyopamānniḥsvabhāvājjinādbhagavataḥ puṇyaṃ sukṛtaṃ pūjāsatkārapādavandanādibhiḥ kathaṃ yathā kathamiveti manyase? upalakṣaṇaṃ caitat / pāpamapi tadapakāre kathamiti draṣṭavyam / na hi māyākāranirmitapuruṣasatkārāpakārayoḥ puṇyapāpaprasūtiryukteti parasyā bhiprāyaḥ / atra prāguktamevottaram / tathātra parameva paripṛcchati- sadbhāve 'pi kathaṃ yatheti / sadbhāve 'pi paramārthasatyatve 'pi bhagavataḥ kathamiva puṇyam? kathaṃ yathetyubhayatrāpi yojanīyam / ayamabhiprāyaḥ- yathā kasyacit paramārthasato jināt paramārthasat puṇyamupajāyate, tathā anyasya māyopamānmāyopamamevetyāvayorna kaścidviśeṣaḥ, idaṃpratyayatāmātrasyobhayasādhāraṇatvāt / iti yadevottaraṃ bhavatām, tadevāsmākamapi, nātiricyate kiṃcit / na ca yuktisiddhaṃ paramārthasad vastusvarūpaṃ kiṃcidastīti pratipāditam //

bhavatu nāma māyopamādapi jināt puṇyam / idaṃ tu kathaṃ samādhīyate ityāha yadi māyopama ityādi- yadi māyopamaḥ sattvaḥ kiṃ punarjāyate mṛtaḥ // bca_9.9 // athavā anyathāvatāryate- yadi jino 'pi māyopamaḥ, kā vārtā tarhi sāṃsārikeṣu sattveṣu? te 'pi tatheti brūmaḥ / māyopamāste devaputrāḥ sattvāḥ iti vacanāt / evaṃ sati mahān doṣaḥ prasajyate ityāha- yadītyādi / yadi māyopamo māyāsvabhāvasamānadharmaḥ sattvaḥ prāṇī, tadā kiṃ punarjāyate mṛtaḥ? kimiti praśne akṣamāyāṃ vā / kiṃ punarjāyate utpadyate? mṛto nikāyasabhāgatāyāścyutaḥ / kāraṇamatra vaktavyam, naitadyuktamiti vā / nahi māyāpuruṣo vinaṣṭaḥ punarutpadyate / tasmāt paramārthasanto bhāvā ityupagantavyam //

naitadupagantavyamityāha yāvadityādi-

yāvatpratyayasāmagrī tāvanmāyāpi vartate /

yāvatkālaṃ pratyayānāṃ kāraṇānāṃ mantrauṣadhādīnāṃ sāmagrī samudāyaḥ, samagrāṇi kāraṇāni, tāvatkālaṃ māyāpi vartate, na arvāṅ nivartate, nāpi tataḥ paraṃ pravartate / evaṃ yāvadavidyākarmatṛṣṇāsvabhāvā sāmagrī, tāvat sattvasaṃtānamāyāpi vartate, idaṃpratyayatāyattavṛttitvāt / (bcp 184) yadi na paramārthataḥ sattvo 'sti, kathamāsaṃsāraṃ sattvasaṃtānaḥ pravartate, na tu māyāvadaciraṃ nivartate? uktamatra- yāvatpratyayasāmagrī tāvat pravartate, yasya tu tathā nāsti, sa nānuvartate iti / api ca / na cirakālāvasthitiḥ samyaktvavyavasthānibandhanamityāha dīrghasaṃtāna ityādi- dīrghasaṃtānamātreṇa kathaṃ sattvo 'sti satyataḥ // bca_9.10 // dīrghaścirakālāvasthitaḥ saṃtānaḥ pravāhaḥ, sa eva kevalastanmātraṃ tena / kathamiti pṛcchati- kena prakāreṇa sattvo 'sti vidyate? satyataḥ paramārthataḥ / etāvāṃstu viśeṣaḥ- yasya hi dīrghakālāvasthitihetupratyayaviśeṣo 'sti, sa dīrghakālamanuvartate / yasya tu tathā nāsti, sa nānuvartate iti / na tu tāvatā samyaṅyithyātvam / tasmānmāyāsvabhāvatve 'pi na punarjanmāsaṃbhavaḥ //

evaṃ tarhi yathā māyāpuruṣavadhādau na prāṇātipātaḥ, tathā tadaparapuruṣavadhādāvapi na syāt, abhinnasvabhāvatvāt, ityatrāha māyāpuruṣa ityādi-

māyāpuruṣaghātādau cittābhāvānna pāpakam /

māyāpuruṣasya ghātādau māraṇādau / ādiśabdena tasya adattādi gṛhṇataḥ / samāne 'pi niḥsvabhāvatve cittasya vijñānasya māyāpuruṣasaṃtāne 'bhāvāt asattvāt na pāpakaṃ na akuśalamutpadyate prāṇātipātādi / pāpameva pāpakam / svārthe kanvidhānāt / tatrāpi māraṇābhiprāyeṇa prahāraṃ dadato bhavatyeva aśubham, na tu prāṇātipātaḥ / māyāpuruṣādanyatra kathaṃ prāṇātipāta iti cedāha cittamāyetyādi- cittamāyāsamete tu pāpapuṇyasamudbhavaḥ // bca_9.11 // cittameva māyā cittamāyā, tayā samete yukte / māyāsvabhāvena cittena saṃbaddhe ityarthaḥ / tuśabdaḥ pūrvasmādviśeṣārthaḥ / puṇyaṃ ca pāpaṃ ca puṇyapāpe, tayoḥ sukṛtaduṣkṛtayoḥ samudbhavaḥ samutpattiḥ / upakārāpakārayoḥ iti sāmagrīviśeṣāt kāryaviśeṣaḥ / yathā satyapi gomayetarajanmanorvartikayorākārasāmye kāraṇabhedāt svabhāvabhedaḥ / tathā ihāpi noktadoṣaprasaṅgaḥ //

yaduktam- cittamāyeti, tat paro vighaṭayannāha mantrādīnāmityādi-

mantrādīnāmasāmarthyānna māyācittasaṃbhavaḥ /

mantrādīnām, ādiśabdādauṣadhādīnāṃ cittotpādaṃ prati asāmarthyādavyāpārāt na māyācittasaṃbhavaḥ na māyāsvabhāvaṃ cittaṃ saṃbhavati / yathā paravyāmohanibandhanānāṃ māyākāraprayuktānāṃ mantrādīnāṃ prabhāveṇa hastyādyākāranirvṛttiḥ, na tathā cittasyeti parasya bhāvaḥ / etat pariharannāha sāpi nānāvidhetyādi-

sāpi nānāvidhā māyā nānāpratyayasaṃbhavā /

apiśabdo 'vadhāraṇārtho bhinnakramaśca / sā māyā nānāvidhaiva nānāprakāraiva / ata eva nānāpratyayasaṃbhavā nānāpratyayāt anekaprakārakāraṇāt saṃbhava utpādo yasyāḥ sā tathoktā / ayamabhiprāyaḥ- yadi māyā māyeti śabdasāmyamasti, tathāpi na tatkāraṇasyāpyabhedaḥ, māyāsvabhāvatve 'pi kāryasya nānāsvabhāvatvāt / na hi ekasmin kārye kiṃcit kāraṇaṃ dṛṣṭamiti kāryaśabdasāmyāt sarvatra tadeva prakalpayituṃ yujyate, api tu kvacideva kasyacit sāmarthyam, śabdasāmye 'pi svabhāvabhedāt / etadevopadarśayannāha naikasyeti- naikasya sarvasāmarthyaṃ pratyayasyāsti kutracit // bca_9.12 // naikasya kvacidupalabdhasāmarthyasya pratyayasya kāraṇasya hetoḥ sarvasāmarthyaṃ sarvasmin kārye sāmarthyaṃ śaktirasti saṃbhavati / kvacidṛṣṭamiti kṛtvā kutraciditi kasmiṃścit samaye deśe kāle vā dṛṣṭamiṣṭaṃ vā / tataśca kācinmāyā mantrādisāmarthyapratilabdhasvabhāvā, kācit punaranādisaṃsārapravṛttamāhātmyā avidyādiprabhāvapravartitā / tasmānna sarvāsu mantrādisāmarthyamiti / etat sarva lokavyavahārānugataṃ kalpanānirmitaṃ sāṃvṛtaṃ vastutattvamupādaya samutthitaṃ na tu paramārthataḥ / paramārthadaśāyāṃ jananamaraṇotpādanirodhahetuphalabhāvābhāvādikalpanāyā abhāvāt, prakṛtinirvṛtatvāt sarvadharmāṇāmiti //

etadasahamānaḥ paraḥ punaranyathā prasañjayannāha nirvṛta iti-

nirvṛtaḥ paramārthena saṃvṛtyā yadi saṃsaret /

nirvṛtaḥ svabhāvaśūnyatvādutpādanirodharahitaḥ / paramārthena paramārthasatyataḥ prakṛtinirvāṇatayā ādiśāntatvāt / yadi saṃvṛtyā saṃvṛtisatyena kālpanikatvena saṃsaret, jātijarāmaraṇayogī bhavet, tadā ayaṃ mahān virodhaḥ syādityāha buddho 'pi saṃsaredevamityādi- buddho 'pi saṃsaredevaṃ tataḥ kiṃ bodhicaryayā // bca_9.13 // evamabhyupagamyamāne buddho 'pi sarvāvaraṇaprahāṇato nirvṛto 'pi saṃsaret janmādibhāg bhavet / yata evam, tataḥ tasmāt kāraṇāt kiṃ bodhicaryayā? bodhaye buddhatvāya caryā karacaraṇaśiraḥpradānādyanekaduṣkaraśatalakṣaṇā, tayā kim? na kiṃcit prayojanam, uktakrameṇa vaiphalyāt / sā hi sarvasāṃsārikadharmanivṛttaye sarvaguṇasamuccayāśritabuddhatvaprāptaye ca samāśrīyate, tathāpi na sāṃsārikadharmanivṛttiścet, kiṃ tatsamāśrayeṇa saṃsādhitamiti bhāvaḥ //

tat pratyuktameva yāvatpratyayasāmagrītyādinā, punarapi vispaṣṭayannāha pratyayānāmityādi-

pratyayānāmanucchede māyāpyucchidyate na hi / pratyayānāṃ tu vicchedātsaṃvṛtyāpi na saṃbhavaḥ // bca_9.14 //

pratyayānāṃ kāraṇānām / anucchede avināśe / hiryasmāt / māyāpi na kevalaṃ saṃsāra iti samuccaye apiśabdaḥ / naivocchidyate na nivartate / pratyayānāṃ kāraṇānāṃ tu (bcp 186) vicchedāt nivṛtteḥ, saṃvṛttyāpi kālpanikavyavahāreṇāpi na saṃbhavo na saṃsaraṇam / pratyayānāṃ samucchedaḥ punastattvābhyāsādavidyādinirodhakrameṇa veditavyaḥ / tadyathoktamāryaśālistambasūtre-

evamukte maitreyo bodhisattvo mahāsattva āyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat- yaduktaṃ bhagavatā dharmasvāminā sarvajñena- yo bhikṣavaḥ pratītyasamutpādaṃ paśyati, sa dharma paśyati / yo dharmaṃ paśyati, sa buddhaṃ paśyati / tatra katamaḥ pratītyasamutpādo nāma? yadidam- avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ / saṃskārapratyayaṃ vijñānam / vijñānapratyayaṃ nāmarūpam / nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanam / ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśaḥ / sparśapratyayā vedanā / vedanāpratyayā tṛṣṇā / tṛṣṇāpratyayamupādānam / upādānapratyayo bhavaḥ / bhavapratyayā jātiḥ / jātipratyayā jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ / evamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati / tatra avidyānirodhāt saṃskārā nirudhyante / peyālaṃ / evamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya nirodho bhavati / ayamucyate pratītyasamutpādaḥ / peyālaṃ / ya imaṃ pratītyasamutpādaṃ satatasamitaṃ nirjīvaṃ yathāvadaviparītamajātamabhūtamasaṃskṛtamapratighamanālambanaṃ śivamabhayamahāryamavyupaśamasvabhāvaṃ paśyati, sa dharmaṃ paśyati / yastu evaṃ satatasamitaṃ yāvadavyupaśamasvabhāvaṃ dharmaṃ paśyati, so 'nuttaraṃ dharmaśarīraṃ buddhaṃ paśyati / peyālaṃ / tatra avidyā katamā? eteṣāmeva ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ yā ekasaṃjñā piṇḍasaṃjñā nityasaṃjñā dhruvasaṃjñā śāśvatasaṃjñā sukhasaṃjñā ātmasaṃjñā sattvasaṃjñā jīvasaṃjñā jantusaṃjñā manujasaṃjñā mānavasaṃjñā ahaṃkāramamakārasaṃjñā / evamādi vividhamajñānam, iyamucyate 'vidyā / evamavidyāyāṃ satyāṃ viṣayeṣu rāgadveṣamohāḥ pravartante /

tatra ye rāgadveṣamohā viṣayeṣu, amī avidyāpratyayāḥ saṃskārā iutyucyante / vastuprativijñaptirvijñānam / catvāri mahābhūtāni copādāya rūpamaikadhyarūpam / vijñānasahajāścatvāro 'rūpiṇa upādānaskandhā nāma, tannāmarūpam / nāmarūpasaṃniśritāni indriyāṇi ṣaḍāyatanam / trayāṇāṃ dharmāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ / sparśānubhavo vedanā / vedanādhyavasānaṃ tṛṣṇā / tṛṣṇāvaipulyamupādānam / upādānanirjātaṃ punarbhavajanakaṃ karma bhavaḥ / bhavahetukaḥ skandhaprādurbhāvo jātiḥ / jātyabhinirvṛttānāṃ skandhānāṃ paripāko jarā / skandhavināśo maraṇam / mriyamāṇasya saṃmūḍhasya sābhiṣvaṅgasya antardāhaḥ śokaḥ / śokotthalapanaṃ paridevaḥ / pañcavijñānasaṃprayuktamāghātānubhavanaṃ duḥkham / duḥkhamanasikārasaṃprayuktaṃ mānasaṃ duḥkhaṃ daurmanasyam / ye cānye evamādāya upakleśāḥ, ime upāyāsā ityucyante //

tatra mahāndhakārārthena avidyā / abhisaṃskārārthena saṃskārāḥ / viajñānanārthena vijñānam / mananārthena nāmarūpam / āyadvārārthena ṣaḍāyatanam / sparśanārthena sparśaḥ / anubhavanārthena vedanā / paritarṣaṇārthena tṛṣṇā / upādānārthena upādānam / punarbhavajananārthena (bcp 187) bhavaḥ / skandhaprādurbhāvārthena jātiḥ / skandhaparipākārthena jarā / vināśārthena maraṇam / śocanārthena śokaḥ / vacanaparidevanārthena paridevaḥ / kāyasaṃpīḍanārthena duḥkham / cittasaṃpīḍanārthena daurmanasyam / upakleśārthena upāyāsāḥ / iti vistaraḥ //

evamupadarśitapratyayānāmanucchede saṃsāro 'vikalaḥ pravartate, dvādaśāṅgapratītyasamutpādasyaiva saṃsāratvāt / yadāhurācāryapādāḥ-

yathākṣepaṃ kramād dvṛddhaḥ saṃtānaḥ klreśakarmabhiḥ / paralokaṃ punaryātītyanādi bhavacakrakam //

sa pratītyasamutpādo dvādaśāṅgastrikāṇḍakaḥ / iti / [abhi. kośa. 3.19-20]

pratyayānāṃ punarucchede sarvathaiva saṃsaraṇaṃ na syāt, kāraṇavaikalyāt / tataśca 'buddho 'pi saṃsaredevam' ityetanna prasajyate iti //

evaṃ tāvat sautrāntikādicodyamudasya yogācāravipratipattinirākaraṇāya tanmatena dūṣaṇamudbhāvayannāha yadā na bhrāntirapītyādi- yadā na bhrāntirapyasti māyā kenopalabhyate // bca_9.15 // yadā sarvaṃ jagat māyātmakatayā svabhāvaśūnyamupagataṃ madhyamakavādibhiḥ, māyāsvabhāvasaṃvṛtigrāhiṇī buddhirapi bhavatāṃ nāsti bāhyavat, tadā māyā kenopalabhyate, kena pratīyate tadgāhakavastusajjñānamantareṇa? naiva kenacidityarthaḥ / yasya punaḥ svacittameva paramārthasat bāhyarūpatayā bhrāntaṃ tathā pratibhāsate, na tasyāyaṃ doṣa iti bhāvaḥ //

etannirākartumāha yadā māyaivetyādi-

yadā māyaiva te nāsti tadā kimupalabhyate /

yadā māyaiva grāhyatayā hastyādyākārapravṛtyā tava vijñānavādino nāsti, cittamātraṃ jagadabhyupagacchanto bahirarthābhāvāt, tadā kimupalabhyate, tadā kimiha pratibhāsate? bahirarthābhāvāddeśādivicchedena pratibhāso na yukta ityarthaḥ / atra parasyābhiprāyamāśaṅkayannāha cittasyaiva sa ityādi- cittasyaiva sa ākāro yadyapyanyo 'sti tattvataḥ // bca_9.16 // uktamatra cittameva bahīrūpatayā bhrāntaṃ hastyādyākāraṃ pratibhāsate iti / uktameva / kiṃ tu yadyapi cittasyaiva jñānasyaiva sa iti deśādivicchedena grāhyatayā pratibhāsamāna ākāro nirbhāsaḥ, anya ityaparaḥ āntarād grāhakāccittākārāt, asti vidyate, tattvato vastutaḥ //

yadyapītyabhyupagamyoktam, tathāpi naitat saṃgacchata ityāha cittameva yadā māyetyādi-

cittameva yadā māyā tadā kiṃ kena dṛśyate /

cittameva vijñānameva vedakatayā svīkṛtam, yadā māyā nānyā, na hi vedakacittavyatiriktā kācidanyā māyā nāma, tadātmatayā tasyāstathā pratibhāsopagamāt, tadā kiṃ (bcp 188) kena dṛśyate, kiṃ kena pratīyate? darśanameva hi kevalamasti na dṛśyam / dṛśyamantareṇa darśanamapi na syāt, dṛśyāpekṣatvāttasya / ato na kenacit kiṃcit dṛśyeta, iti āndhyamaśeṣasya jagataḥ prāptamiti bhāvaḥ / nanu syādevaitat yadi jñānasya ātmasaṃvedanaṃ na syāt, yāvatā svasaṃvedanatayā svarūpaṃ saṃvedayat tadabhinnaṃ māyādipratibhāsamapi vedayet / tathā ca sati na kācit kṣatiḥ / iti vijñānavādino 'bhiprāyamāśaṅkayāha-

uktaṃ ca lokanāthena cittaṃ cittaṃ na paśyati /

svabhāvaśūnyameva sarva jagad yadā yuktitaḥ pratipāditam, tadā kaḥ kasya svabhāvo vastutaḥ iti kasya kena vedanaṃ syāt? uktaṃ ca bhagavatā-

sarvadharmāḥ śūnyāḥ, śūnyatālakṣaṇaṃ cittam / sarvadharmā viviktāḥ, viviktatālakṣaṇaṃ cittam / iti /

kiṃ ca / uktaṃ ca kathitaṃ ca lokanāthena lokānāṃ sarvasattvānāṃ nāthena śaraṇyena buddhena bhagavatā / kimuktam? cittaṃ cittaṃ na paśyatīti, cittaṃ svātmānaṃ na jānāti, satyapi vastutve svātmani kāritravirodhāt / kathamiva? na cchinatti yathātmānamasidhārā tathā manaḥ // bca_9.17 // yathā sutīkṣṇāpyasidhārā khaṅgadhārā tadanyavadātmānaṃ svakāyaṃ na cchinatti na vighāṭayati, svātmani kriyāvirodhāt, tathā manaḥ / asidhārāvaccittamapi svātmānaṃ na paśyatīti yojyam / tathā hi na tadevaikaṃ jñānaṃ vedyavedakavedanātmasvabhāvatrayaṃ yuktam / ekasya niraṃśasya trisvabhāvatāyogāt / tatredamuktamāryaratnacūḍasūtre- sa cittaṃ parigaveṣamāṇo nādhyātmaṃ cittaṃ samanupaśyati / na bahirdhā cittaṃ samanupaśyati / na skadheṣu cittaṃ samanupaśyati / na dhātuṣu cittaṃ samanupaśyati / nāyataneṣu cittaṃ samanupaśyati / sa cittamasamanupaśyaṃścittadhārāṃ paryeṣate- kutaścittasyotpattiriti / ālambane sati cittamutpadyate / tat kimanyaccittamanyadālambanam, atha yadevālambanaṃ tadeva cittam? yadi tāvadanyadālambanamanyaccittam, tad dvicittatā bhaviṣyati / atha yadevālambanaṃ tadeva cittam, tat kathaṃ cittaṃ cittaṃ paśyati? na hi cittaṃ cittaṃ samanupaśyati / tadyathā na tasyaiva asidhārayā saiva asiṃdhārā śakyate chettum, na tenaiva aṅgulyagreṇa tadeva aṅgulyagraṃ spraṣṭuṃ śakyate, evameva tenaiva cittena tadeva cittaṃ draṣṭumiti vistaraḥ //

atra cittāmātravādinaḥ svātmani kriyāvirodhaṃ vighaṭayituṃ svapakṣaprasādhanāya dṛṣṭāntamudbhāvayannāha ātmabhāvamityādi-

ātmabhāvaṃ yathā dīpaḥ saṃprakāśayatīti cet /

ātmabhāvaṃ svasvarūpaṃ yathā dīpaḥ pradīpaḥ saṃprakāśayati dyotayati / yathā hi kila andhakārāvṛtaghaṭādivastupratipattaye pradīpa upādīyate, na tathā pradīpaprakāśanāya pradīpāntaram, api tu ghaṭādi prakāśayanneva ātmānamapi prakāśayati, tathā prakṛte 'pi svasaṃvedane (bcp 189) veditavyam / na cāpi kvacidvirodho dṛṣṭa iti sarvatra yojanīyam / tasmāt pradīpavadavirodha eveti cet, yadyevaṃ manyase, tadā naivaṃ vaktavyam / kuta ityāha naivetyādi- naiva prakāśyate dīpo yasmānna tamasāvṛtaḥ // bca_9.18 // naiva prakāśyate ghaṭādivannaiva uddayotyate dīpaḥ, yasmānna tamasāvṛtaḥ na andhakārapihitaḥ / vidyamānasyāvaraṇasya apanayanaṃ prakāśanam, tato yuktaṃ ghaṭādīnāṃ prakāśanam, teṣāṃ prāg vidyamānatvāt / naivaṃ pradīpasya, tasya prāgavidyamānatvāt / na ca avidyāmānasya prakāśanaṃ yuktam, asattvāt / tasmānnaiva prakāśyate dīpaḥ / iti visadṛśatvānna pradīpadṛṣṭāntāt sādhyasiddhiḥ //

syādetat- ātmabhāvamityādinā naitadabhidhīyate yadātmānaṃ ghaṭavat tamasāvṛtaṃ prakāśayati dīpaḥ, api tu tatsvabhāvaṃ prati paranirapekṣatāmātramasyābhidhīyate / etadevopadarśayannāha na hītyādi-

na hi sphaṭikavannīlaṃ nīlatve 'nyamapekṣate / tathā kiṃcitparāpekṣamanapekṣaṃ ca dṛśyate // bca_9.19 //

hiriti yasmāt / yathā sphaṭikopalaḥ svayamanīlaḥ san, nīlatve nīlaguṇotpattinimittamanyamupādhiṃ nīlapatrādisaṃnidhimapekṣate, tathā svayameva yadvastu nīlam, tadapi na nīlatve 'nyamupādhimapekṣate / tathā tena prakāreṇa kiṃcid ghaṭādikaṃ parāpekṣaṃ pradīpādyapekṣaṃ prakāśaṃ dṛśyate, kiṃcit punaḥ pradīpādikamanapekṣaṃ ca svayaṃprakāśātmakaṃ dṛśyate upalabhyate / etāvanmātrameva vivakṣitam //

evaṃ vijñānavādinā upadarśite viśeṣe siddhāntavādī nīlameva tāvannīlatve paranirapekṣaṃ dṛṣṭāntatvenopadarśitaṃ pratiṣedhayannāha anīlatva ityādi-

anīlatve na tannīlaṃ nīlaheturyathekṣyate / nīlameva hi ko nīlaṃ kuryādātmānamātmanā // bca_9.20 //

ayamapi na sadṛśo dṛṣṭāntaḥ, yato nīlamapi na nīlatve sphaṭikavannirapekṣam, tadbhāvaṃ prati svahetupratyayāpekṣatvāt / kadā punaridamanapekṣaṃ syāt? yadi tadanīlameva svahetorutpadyeta / punastadbhāve paranirapekṣaṃ svayameva nīlamātmānaṃ kuryāt / na caitadasti / yataḥ anīlatve nīlaguṇarahitatve sati / neti niṣedhayati / taditi nīlābhimataṃ vastu / nīlaṃ nīlaguṇayuktamātmānaṃ svarūpamātmanā svayameva na kuryāt, na kartuṃ śaknoti, pūrvavat svasmin kriyāvirodhāt / tasmānna nīlasyāpi parānapekṣatā nīlatvaṃ prati sphaṭikavat / tathā hi (bcp 190) sphaṭikopalo 'pi vastuto 'vasthitarūpa eva upādhisaṃnidhau na nīloparāgamanubhavati, api tu sarvasvopādānalakṣaṇāt / nīlopādhiviśeṣahakāriṇaśca pūrvasvarasanirodhāt anya eva nīlaguṇoparaktaḥ sphaṭikopala utpadyate iti siddhāntaḥ / tasmāt sādhāraṇamanayostadguṇaṃ prati hetupratyayādhīnatvam / iti prakṛte 'pi sādhye na kaścidviśeṣaḥ //

nanu priyamidamanuṣṭhitaṃ priyeṇa yasmāt jaḍasvabhāvavyāvṛttātmatayā svahetupratyayāt utpattireva jñānasya prakāśāntaranirapekṣasya ātmaprakāśatā svasaṃvedanamucyate / etadeva tvayāpi nīlasvarūpaparāmarṣeṇa samarthitam / etāvanmātreṇa pradīpo 'pi dṛṣṭāntīkṛtaḥ / na punarasmābhiḥ karmakartṛkriyābhedena jñānasyātmaprakāśanamiṣyate / ekasya sataḥ karmādisvabhāvatrayasyāyogāt / tanna kriyādibhedena dūṣaṇe 'pi kiṃciddūṣitamasmākaṃ syāt, svahetujanitasyātmaprakāśasyānupaghātāt / iti nātmasaṃvedane pratipāditadoṣaprasaṅgaḥ / taduktam-

vijñānaṃ jaḍarūpebhyo vyāvṛttamupajāyate / iyamevātmasaṃvittirasya yā jaḍarūpatā //

kriyākārakabhedena na svasaṃvittirasya tu / ekasyānaṃśarūpasya trairūpyānupapattitaḥ // iti / [tattvasaṃgraha-2000-1] atrocyate- kriyākārakabhedena vyavahāraprasiddhaṃ śabdārthamadhigamya dūṣaṇamuktam, svasaṃvedanaśabdasya tadarthābhidhāyakatvāt / yadi punardoṣabhayāllokaprasiddho 'pi śabdārthaḥ parityajyate, tadā lokata eva bādhā bhavato bhaviṣyati / itthamapi na paramārthataḥ svasaṃvedanasiddhiḥ / tathā hi hetupratyayopajanitasya pratibimbasyeva niḥsvabhāvatvamuktam / tathā ca sutarāṃ na svasaṃvedanaṃ jñānasya, tattvato nijasvabhāvābhāvāt / na ca svabhāvābhāve gaganotpalasya ātmasaṃvedanamucitam / na cāpi jaḍasvabhāvatā madhyamakavādinaṃ prati paramārthataḥ kasyacit siddhā, yena jaḍavyāvṛttamajaḍaṃ svasaṃvedanaṃ syat / tasmādanyāneva vastuvādinaḥ prati yuktametadvaktum / tato niḥsvabhāvatayā na kathaṃcidapi svasaṃvedanasiddhiḥ / etat punaḥ paścāt smṛtyupasthānopadarśanaprastāve [9.24] vistareṇopadarśayiṣyāmaḥ //

sāṃprataṃ pradīpasya svayaṃprakāśatāmabhyupagamya buddheḥ svasaṃvedanamayuktamiti pratipādayannāha dīpa ityādi-

dīpaḥ prakāśata iti jñātvā jñānena kathyate / buddhiḥ prakāśata iti jñātvedaṃ kena kathyate // bca_9.22 //

bhavatu vā pradīpasya prakāśātmatā, tathāpi na buddhisaṃvedanasādhanaṃ prati sadṛśo dṛṣṭānta iti samudāyārthaḥ / dīpaḥ prakāśata iti ābhāsate prakāśāntaranirapekṣaḥ svayameva, iti jñātvā pratītya jñānena buddhyā kathyate pratipādyate, pradīpasya jñānaviṣayatvāt / buddhirjñānaṃ (bcp 191) prakāśate iti yaducyate, tat punaḥ kena jñānena jñātvā kathyate iti paraṃ pṛcchati / na cātra kiṃcid buddhipratipattinibandhanamastīti asaṃbhāvanāṃ prakāśayati / na tāvat pūrvajñānena tatpratipattiḥ, tatkālamanutpattestasyāsattvāt / nāpi paścātkālabhāvinā tadānīṃ kṣaṇikatayā grāhyasyātītatvāt / na ca tatsamānakālabhāvinā tena tasyānupakārāt / na ca anupakārakasya viṣayabhāvaḥ, nākāraṇaṃ viṣayaḥ iti vacanāt / nāpi svayam, tatraiva vipratipatteḥ / tat kathaṃ tatpratītiriti na vidmaḥ //

itthaṃ sarvathā buddherapratipattau tatsaṃvedanamatīva ayuktamityāha prakāśā vetyādi-

prakāśā vāprakāśā vā yadā dṛṣṭā na kenacit / vandhyāduhitṛlīleva kathyamānāpi sā mudhā // bca_9.23 //

prakāśā vā prakāśātmikā dīpavat / aprakāśā vā aprakāśātmikā ghaṭādivat / parasparasamuccaye vāśabdadvayam / buddhiḥ yadā dṛṣṭā na kenacit, na pratipannā kenacit pratipantrā svayaṃrūpeṇa vā / yadeti padaṃ tadetyākarṣati / tadā vandhyāyā aprasavadharmiṇyāḥ striyā duhitā putrī, tasyā līlā vilāso lalitaṃ tadvat / kathyamānāpi ākhyāyamānāpi sā mudhā / seti buddhiḥ / mudheti niṣphalā / vandhyāduhituravidyamānatayā pratipannatvāt tallīlā sutarāmapratipannetyabhiprāyaḥ / athavā / anutpannāniruddhasvabhāvatayā vandhyāduhitṛsthānīyā buddhiḥ / apratītatatsvabhāvatayā tallīlāvat svasaṃvittiḥ / tadapratīteḥ tasyā api apratītiriti kathyamānāpi yuktirahitena vacanamātreṇa sā svasaṃvittirmudhāḥ, anupādeyatvānniṣprayojanā //

syādevam- yuktiśūnyaṃ vacanamātrametat / yataḥ iyamatra yuktirastītyāha yadi nāstītyādi-

yadi nāsti svasaṃvittirvijñānaṃ smaryate katham /

yadi svasaṃvedanaṃ vijñānasya nāsti na vidyate, tadā vijñānaṃ smaryate katham? vijñānasya svasaṃvedanābhāvāduttarakālaṃ smaraṇaṃ na syāt / na hi ananubhūtasmaraṇaṃ yuktam, atiprasaṅgāt / tasmādanubhavaphalasya smaraṇasya uttarakālaṃ darśanāt jñānasaṃvedanamastītyanumīyate iti / naitat sādhanaṃ sādhīyaḥ / yato yadi svasaṃvedanakāryatayā smaraṇaṃ niścitaṃ bhavet, bhaved vahveryathā dhūmaḥ svasaṃvedanasya kāraṇaṃ smṛtiḥ / na ca asiddhe svasaṃvedane pramāṇataḥ, smaraṇasya tatkāryatāgrahaṇamasti / sarvathā ubhayapratipattināntarīyakatvāt kāryakāraṇabhāvapratipatteḥ / na ca cakṣurāderiva vijñānam, adarśane 'pi smaraṇaṃ tatkāryaṃ setsyati, cakṣuṣo hi vyatireke nīlādijñānābhāvato [vyatirekadvāreṇa] tatkāryamanumīyate / smṛtistu jñānasaṃvedanamantareṇāpi bhavatīti pratipādayiṣyāmaḥ, iti svasaṃvedanakāryatāniścayamantareṇa smaraṇasya (bcp 192) tadvinābhāvānna saṃvedanasiddhiḥ / ataḥ smaraṇamapi jñānatvāt kathaṃ siddhamiti vaktavyam / na ca svayamasiddhaṃ liṅgaṃ jñāpakamanyasya / na ca smaraṇaṃ svasaṃvedanasya pratyakṣatayā grāhakam, tasya tasmādanyatvāt / na ca jñānasya jñānāntaraviṣayatvam, bahirarthavat saṃbandhāsiddhayādidoṣaprasaṅgāt / anyatvāviśeṣāt saṃtānāntarabhāvināpi smaraṇena tasya grahaṇaṃ syāt / atha tena pūrvamananubhūtatvānna smaryata iti cet, ekasaṃtatipatitenāpi na pūrvamanubhūtamiti samānaḥ prasaṅgaḥ //

kāryakāraṇabhāvo 'pi na tasya niyāmako yujyate, kāryakāraṇabhāvasyaiva paramārthato 'bhāvāt, satyapi tasmin sarvajñānānāṃ svapratipattiniṣṭhatayā tadgahaṇasyāśakyatvāt / yathāvyavahāramabhyupagame kālpanikatvam, kālpanikatve ca sarvavyavahārāṇāṃ kalpanānirmitatvāt sāṃvṛtatvamiti sādhitaṃ naḥ sādhyam / iti na smṛteḥ svasaṃvedanasiddhiḥ //

bhavato 'pi kathaṃ tarhi svasaṃvedanābhāve smṛtirityāha anyānubhūta ityādi- anyānubhūte saṃbandhāt smṛtirākhuviṣaṃ yathā // bca_9.24 // jñānādanyasmin grāhye vastuni viṣaye 'nubhūte sati jñāne smṛtiḥ smaraṇamupajāyate / nanu anyasminnanubhūte anyatra smaraṇe atiprasaṅgaḥ syādityāha- saṃbandhāditi / viṣaye 'nubhūte tadvijñānasmaraṇaṃ saṃbandhādbhavati / vijñānaṃ hi tadgāhakatayā tatsaṃbaddham, ato vijñānaṃ smaryate, nānyat / satyapi saṃbandhe anyasminnanubhūte anyasya smaraṇe viplutaṃ smaraṇaṃ syāditi cenna, pūrvamanubhūto viṣayaḥ uttarakālamanusmaryamāṇaḥ sa evānubhavaviśiṣṭo 'nusmaryate / tadviśiṣṭasya tasya grahaṇāt / jñānameva ca viṣayānubhavo nānya iti viṣayānubhavasmaraṇāttatsaṃbaddhatayā jñāne smaraṇamabhidhīyate, na tu viṣayarahitaṃ jñānamapi kevalamanusmaryate ityadoṣaḥ //

nanu kathamiva jñānasaṃvedanāhitasmṛtivāsanābījamantareṇa smṛtiruttarakālaṃ syādityāhaākhuviṣaṃ yatheti / ākhuviṣaṃ mūṣikaviṣaṃ yathā saṃbandhāt kālāntareṇa jāyate, tathā smṛtirapītyarthaḥ / tathā hi mūṣikaviṣamekasmin kṣaṇe śarīrasaṃkrāntaṃ punaḥ kālāntareṇa meghastanitamadhigamya vināpi svasaṃvedanāhitasmṛtivāsanābījamidaṃpratyayatāmātrāyatavṛttitvāt anyasmin kṣaṇe vikṛtimupayāti, tathā prakṛte 'pi na duṣyatīti bhāvaḥ //

punarapi vijñānavādī jñānasaṃvedanasiddhaye prakārāntaramupadarśayitumāha pratyayāntareti-

pratyayāntarayuktasya darśanātsvaṃ prakāśate /

pratyayāntaraṃ kāraṇāntaram [kālāntaram ?] / īkṣaṇikādividyā paracittādijñānābhijñā ca tābhyāṃ yuktasya tatsāmagrīsaṃbaddhasya cittasya darśanāt pratibhāsanāt vijñānasya khaṃ prakāśate svarūpaṃ pratibhāsate / saṃvedanamastīti yāvat / yadi hi tat sarvadā parokṣarūpaṃ kathaṃ kadācit sāmagrīviśeṣādupalabhyeta, tato yathā sāmagrīviśeṣāt paracittamupalabhyate, tathā samanantarālambanādipratyayāt svacittamapyupalabhyate iti bhāvaḥ / etadapi na jñānasaṃvedanasāmarthyamityāha siddhāñjanetyādi- siddhāñjanavidherdṛṣṭo ghaṭo naivāñjanaṃ bhavet // bca_9.25 // siddhaṃ ca tadañjanaṃ ca, siddhasya vā añjanam, tasya vidhiḥ vidhānaṃ prayogaḥ, tasmād dṛṣṭaḥ pratītaḥ ghaṭo nidhānādi vā naiva añjanaṃ bhavati / na ca ghaṭādirañjanameva syāt / na yad yasmātpratīyate tadeva tadbhavati / evamīkṣaṇikādividyāsahakāriṇā jñānena paracittaṃ ca ghaṭādivad dṛṣṭamiti naitāvatā tatsaṃvedanaṃ siddhaṃ syāt / tasmānnaitadapi sādhyopayogi sādhanam / nanu yadi jñānamaviditasvarūpaṃ syāt, arthasyāpi pratītirna syāt / avyaktavyaktikatvād jñānasya, na hi arthasya vyaktiḥ / tadapratītau kathamarthasya pratītiḥ? tathā hi svasaṃvedanasya pratiṣedhāt, anyena anyasya grahaṇāyogācca, tadgahaṇābhyupagame ca uttarottarasya apratītasya pratītaye jñānāntarānusaraṇena anavasthāprasaṅgācca na kathaṃcidapi arthasya pratītiriti / tena yaduktam "anyānubhūte" ityādi, tadasaṃgatam, arthasyānubhavābhāvāt //

sarvaścāyaṃ dṛṣṭādivyavahāro loke na syādityāha yathā dṛṣṭamityādi / yaducyate dṛṣṭādivyavahāro na syāditi, sa kiṃ paramārthato na syāt, saṃvṛtyā vā? tatra yadi paramārthato na syādityucyate, tadā priyamidamasmākam / na hi sāṃvṛtasya paramārthacintāyāmavatāro 'sti / atha lokaprasiddhiḥ, tadā-

yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ jñātaṃ naiveha pratiṣidhyate /

iti / yathā dṛṣṭamiti cakṣurādivijñānena pratyakṣeṇa pratipannam / śrutamiti parapudgalādāgamācca / jñātamiti trirūpaliṅgajādanumānānniścitam / tadetadiha sarvaṃ vyavahāramāśritya naiva pratiṣidhyate, naiva vāryate / yad yathā lokataḥ pratīyate, tat tathaiva avicāritasvarūpamabhyupagamyate lokaprasiddhitaḥ, na tu punaḥ paramārthataḥ / tena jñānasaṃvedanābhāvādarthānadhigamādayo 'pi doṣāḥ paramārthapakṣavādina iha nāvataranti / yadi tat tathaivābhyupagamyate, kiṃ nāma tarhi pratiṣidhyate ityāha satyata ityādi- satyataḥ kalpanā tvatra duḥkhaheturnivāryate // bca_9.26 // satyataḥ paramārthataḥ / kalpanā āropaḥ / tuśabdaḥ punararthe / sā punaratra vicāre siddhānte vā / nivāryate pratiṣidhyate / kutaḥ? duḥkhaheturiti / hetupadametat / duḥkhasya hetuḥ kāraṇaṃ yasmāt, tasmādityarthaḥ / upādānaskandhānāṃ sadasadādikalpanāhitapravṛttihetuta eva ca saṃsāraḥ / saṃsāraśca duḥkhasvabhāvaḥ /

duḥkhaṃ samudayo loko dṛṣṭisthānaṃ bhavaśca te / [abhi. kośa-1.8]

iti vacanāt / iti satyataḥ kalpanā duḥkhaheturbhavati / tasmādasatsamāropakalpanābhiniveśapratiṣedhamātramatrābhipretam, na tu vāstavaṃ kiṃcit pratiṣidhyate iti / tadevaṃ svasaṃvedanaṃ jñānasya na kathaṃcidacidapi yujyate / taduktam-

na bodhyabodhakākāraṃ cittaṃ dṛṣṭaṃ tathāgataiḥ / yatra boddhā ca bodhyaṃ ca tatra bodhirna vidyate //

iti /

yattu kvacid bhagavatā cittamātratāstitvamuktam, tat skandhāyatanādivanneyārthatayeti kathayiṣyate //

idānīṃ prāsaṅgikaṃ parisamāpya prakṛte yojayannāha cittādanyetyādi-

cittādanyā na māyā cennāpyananyeti kalpyate / vastu cetsā kathaṃ nānyānanyā cennāsti vastutaḥ // bca_9.27 //

tarhi cittādanyā māyā syāt, ananyā vā syāt, ubhayasvabhāvā vā, anubhayasvabhāvā vā, iti catvāro vikalpāḥ / tatra na tāvat prathamapakṣaḥ, cittādanyābhyupagame 'pi cittamātraṃ jagadicchataḥ siddhāntavirodhaḥ syāt / dvitīyapakṣe tu "yadā māyaiva te nāsti" [9.6] ityādinā pratipādita eva doṣaḥ / tṛtīyastu prakāro na saṃgacchate, parasparaviruddhayorekatrābhāvāt / atha caturthī kalpanā, sāpi na saṃgacchate / tāmupādāyocyatecittādanyā na māyā ityanyatvapratiṣedhaḥ / ananyā tarhi, nāpyananyeti tattvasyāpi pratiṣedhaḥ, iti ubhayapakṣapātaścedyadi kalpyate vyavasthāpyate, so 'pi na yuktaḥ, anyonyaparihāravatorekapratiṣedhasya aparavidhināntarīyakatvāt tayorekatrābhāvāt caturthī kalpanā sāpi na saṃghaṭate // api ca / vastu cediti / yadi sā māyā vastusatī kathaṃ nānyā cittādvayatiriktā na bhavati? atha ananyā cet, yadi cittameva māyā, tadā nāsti vastutaḥ, na vidyate paramārthataḥ, tasyāstatsvabhāvatvāt cittameva kevalam ityetat tadevāyātam / yaduktam-

yadā māyaiva te nāsti tadā kimupalabhyate / iti //

adhunā prakṛtaṃ prasādhya upasaṃharannāha asatyapītyādi-

asatyapi yathā māyā dṛśyā draṣṭṛ tathā manaḥ /

asatī upalabhyamānā māyā hastyādivadvastuto 'satsvabhāvā / tādṛśyapi dṛśyā darśanaviṣayā yathā māyā, draṣṭu tathā manaḥ / saiva asatī māyā dṛśyā dṛṣṭāntaḥ, tathā manaḥ paramārthato 'satsvabhāvamapi darśanasamarthaṃ bhaviṣyati / tena "yadā na bhrāntirapyasti" [9.15] ityādi yaduktaṃ pareṇa tat prasādhya upasaṃhāreṇa darśitam / punarapi prakārāntareṇa paramārthasadvijñānasādhanāya paropakramamabhisaṃdhāya āha vastvāśrayaścetyādi- vastvāśrayaścetsaṃsāraḥ so 'nyathākāśavadbhavet // bca_9.28 //

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.