Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa
Bodhicaryāvatārapañjikā
- Tác giả
- Prajñākaramati
- Thông tin
- GRETIL — P.L. Vaidya: Bodhicaryāvatāra of Śāntideva with the Commentary Pañjika of Prajñākaramati. Darbhanga : Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12).CC BY-NC-SA 4.0
parokṣaṃ ca guṇān brūyādanubrūyācca toṣataḥ / svavarṇe bhāṣyamāṇe ca bhāvayettadguṇajñatām // bca_5.76 //
paraguṇān sadbhūtānapi parokṣaṃ brūyānna samakṣam / anyathā lapanāṃ kaścinmanyeta / pareṇa tu tatsamakṣamanyasya guṇe bhāṣyamāṇe tadanuvādakatayā samakṣamapi brūyāt / anyathā nāsya rūciratreti matvā svacittaṃ pradūṣayet paraḥ / svaguṇe punaḥ kenacid guṇapakṣapātinā prasannena samakṣaṃ parokṣaṃ ca kīrtyamāne cittasyonnatiṃ nivārayaṃstasyaiva guṇābhidhāyakasya guṇānurāgitāṃ manasi kuryāt //
paraguṇāmarṣaṇaṃ vārayannāha-
sarvārambhā hi tuṣṭayarthāḥ sā vittairapi durlabhā / bhokṣye tuṣṭisukhaṃ tasmātparaśramakṛtairguṇaiḥ // bca_5.77 //
(bcp 68) sarveṣāṃ hīnamadhyotkṛṣṭānāṃ sattvānām / sarve vā upakramāḥ duḥkhaparihāreṇa tuṣṭayarthāḥ / sarvārambhapariśrameṇa tuṣṭirevotpādayitavyetyarthaḥ / sā ca tuṣṭirdhanavisargairapi durlabhā, syādvā na veti / iha punarayatnasiddhopasthitā kasmātparihīyata iti matvā bhokṣye anubhaviṣyāmi saṃtoṣasukham anyayatnaniṣpāditairguṇairupanāmitam / na hi priyaputraguṇairakṣamāyuktā / iti bhāvanayā paraguṇaśravaṇāccittakārkaśyamapakuryāt //
atraivopacayamāha-
na cātra me vyayaḥ kaścitparatra ca mahatsukham / aprītiduḥkhaṃ dveṣaistu mahadduḥkhaṃ paratra ca // bca_5.78 //
naiva asminnarthe pravṛttimato mama ihaloke vā upakṣayaleśo 'pi saṃbhavati / upacayaḥ punarvidyata eveti darśayati- paratra mahatsukhaṃ paraguṇābhinandanāt / evamakriyamāṇe punarapacayo dṛśyate, ubhayaloke 'pi duḥkhaṃ paraguṇāsahanāt //
tasmāt sarvakalmaṣaparityāgena iyamucitā karmakāritā śiksaṇīyetyāha-
viśvastavinyastapadaṃ vispaṣṭārthaṃ manoramam / śrutisaukhyaṃ kṛpāmūlaṃ mṛdumandasvaraṃ vadet // bca_5.79 //
sarvāvadyavinirmuktatvādviścastam / ānupūrvyā vyavasthitapadam / asaṃdigdhārtham / manaḥprahlādanakaram / śravaṇāpyāyakam / karuṇārasaniṣyandabhūtaṃ na rāgādinidānam / mṛdusvaramakarkaśavacanam / mandasvaraṃ yāvatā dhvaninā pratipādyasya pratītiḥ syāt, na tato nyūnaṃ nātiriktamudīrayan /
ṛju paśyetsadā sattvāṃścakṣuṣā saṃpibanniva / etāneva samāśritya buddhatvaṃ me bhaviṣyati // bca_5.80 //
avakramakuṭilaṃ paramaprītirasabharāvanatena cakṣuṣā tṛṣita iva śītalajala paramāhlādakaraṃ saṃpivanniva sattvān vyavalokayan / na raktena na duṣṭena mugdhena / paramopakārakā hyete / kutaḥ? yasmādetān sattvān samāsādya durlabhalābhaṃ buddhatvaṃ me bhaviṣyati utpatsyate / evaṃ ca viharan adyatve 'pi sattvārthasamartho bhavatyeva / yaduktam-
sarvatrācapalo mandamitasnigdhābhibhāṣaṇāt / āvarjayejjanaṃ bhavyamādeyaścāpi jāyate //
iti / [śikṣā. sa. kārikā-10]
etadeva ca bodhisattvasya kṛtyaṃ yaduta sattvāvarjanaṃ nāma / yathā dharmasaṃgītisūtre āryāpriyadarśanena bodhisattvena paridīpitam-
tathā tathā bhagavan bodhisattvena pratipattavyaṃ yatsahadarśanena sattvāḥ prasīdeyuḥ / tatkasmāddhetoḥ? na bhagavan bodhisattvasyānyat karaṇīyamasti anyatra sattvāvarjanāt / sattvaparipāka eveyaṃ bhagavan bodhisattvasya dharmasaṃgītiriti //
(bcp 69) evamakriyamāṇe ko doṣa iti cet-
anādeyaṃ tu taṃ lokaḥ paribhūya jināṅkuram / bhasmacchannaṃ yathā bahniṃ pacyeta narakādiṣu //
iti / [śikṣā. sa. kārikā-11]
tasmāt sattvārādhanameva bodhisattvasya karma upakārikṣetramasādhāraṇaṃ puṇyaprasūtiheturiti //
tatprasaṅgena anyadapi darśayannāha-
sātatyābhiniveśotthaṃ pratipakṣotthameva ca / guṇopakārikṣetre ca duḥkhite ca mahacchubham // bca_5.81 //
samādānena kriyamāṇam / abhiniveśotthaṃ tīvraprasādajanitam / pratipakṣotthaṃ kleśapratipakṣaśūnyatādibhāvanāprasūtam / guṇakṣetraṃ buddhabodhisattvādi / upakārikṣetraṃ mātāpitādi / duḥkhitā glānādayaḥ / eteṣu svalpamati kṛtamaprameyaśubhaheturupajāyate //
idamapi bodhisattvenābhyasanīyamityāha-
dakṣa utthānasaṃpannaḥ svayaṃkārī sadā bhavet / nāvakāśaḥ pradātavyaḥ kasyacitsarvakarmasu // bca_5.82 //
dakṣaḥ sarvatra paṭupracāraḥ / utthānasaṃpannaḥ kausīdyāpanayanād vīryasamanvāgataḥ / ata eva svayameva sarvaṃ karaṇīyam, na parāpekṣā kvacidapi karmaṇi kāryā / idameva nāvakāśa ityādinā darśayati //
pāramitābhyāse 'narthavivarjanāyānupūrvakāritāmāha-
uttarottarataḥ śreṣṭhā dānapāramitādayaḥ / netarārthaṃ tyajecchreṣṭhāmanyatrācārasetutaḥ // bca_5.83 //
uparyuparitaḥ / dānācchīlaṃ śreṣṭham, śīlāt kṣāntirityādayaḥ / ato 'varapāramitāhetoruttaraṃ na tyajet / tadvirodhena na seveteti bhāvaḥ / kiṃ sarvathā? netyāha- anyatreti / bodhiattvānāṃ ya ācāraḥ śikṣāsaṃvaralakṣaṇaḥ sa eva kuśalajalarakṣaṇāya setubandho vihitaḥ, tasmādanyatra taṃ vihāya / sa yathā na bhidyate ityarthaḥ //
tasmātsaṃbhāramupāditsunā karuṇāparatantreṇa sarvaṃ karaṇīyamuktamityāha-
evaṃ buddhvā parārtheṣu bhavetsatatamutthitaḥ / niṣiddhamapyanujñātaṃ kṛpālorarthadarśinaḥ // bca_5.84 //
evamanuttaraṃ jñātvā sattvānāṃ hitasukhavidhānāya nityamārabdhavīryo bhavet / pratiṣiddhārthe pravṛttau kathaṃ na sāpattika iti cet, na / kvacinniṣiddhamapi sattvārthaviśeṣaṃ prajñācakṣuṣā (bcp 70) paśyataḥ karaṇīyatayā anujñātaṃ bhagavatā / saniḥsaraṇaṃ ca bhagavataḥ śāsanam / taccāpi na sarvasya, api tu kṛpāloḥ karuṇāprakarṣapravṛttitayā tatparatantrasya parārthaikarasasya svaprayojanavimukhasya / iti prajñākaruṇābhyāmudbhūtaparārthavṛtterupāyakuśalasya pravartamānasya nāpattiḥ / atra ca upāliparipṛcchāyāmāpattyanāpattivibhāgo veditavyaḥ / tathā upāyakauśalyasūtre jyotiṣkamāṇavakādhikāre //
eṣā rakṣātmabhāvasya bhaiṣajyavasanādibhiḥ / [śikṣā. sa. kārikā-13]
ityetat pratipādayitumāha-
vinipātagatānāthavratasthān saṃvibhajya ca / bhuñjīta madhyamāṃ mātrāṃ tricīvarabahistyajet // bca_5.85 //
bhaiṣajyavasanādibhirātmabhāvo hi paripālanīyaḥ parārthopayogitvāt / yathoktaṃ prākūtatra dvividhaṃ bhaiṣajyaṃ satatabhaiṣajyaṃ glānapratyayabhaiṣajyaṃ ca / tatra satatabhaiṣajyamodanādi / tadarthaṃ piṇḍāya gocare caratā grāmapraveśe yathoktaśikṣāyāṃ smṛtimādhāya caritavyam / tato labdhāt piṇḍapātāt caturthabhāgavibhaktāt vinipātagatānanāthavratasthān saṃvibhāginaḥ kuryāt / ekaṃ pratyaṅgaṃ vinipātinām / dvitīyamanāthānām / tṛtīyaṃ sabrahmacāriṇāṃ datvā caturthamātmanā paribhuñjīta / sa paribhuñjāno na raktaḥ paribhuṅkte asaktaḥ, agṛddhaḥ, anadhyavasitaḥ, anyatra yāvadevāsya kāyasya sthitaye yāpanāyai / madhyamāṃ mātrām / tathā ca paribhuṅkte yathā nātisaṃlikhito bhavati, nātigurukāyaḥ / tatkasya hetoḥ? ati saṃlikhito hi kuśalapakṣaparāṅmukho bhavati, atigurukāyo middhāvaṣṭabdho bhavati / tena taṃ piṇḍapātaṃ paribhujya kuśalapakṣābhimukhena bhavitavyam / iti āryaratnameghe 'bhihitam / āryaratnarāśāvapi-
paribhuñjatā ca evaṃ manasikāra utpādayitavyaḥ- santi asmin kāye aśītikṛmikulasahasrāṇi, tāni anenaivojasā sukhaṃ viharantu / idānīṃ caiṣāmāmiṣeṇa saṃgrahaṃ kariṣyāmi / bodhiprāptaśca punardharmeṇa saṃgrahaṃ kariṣyāmi / iti vistaraḥ //
punaratraivoktam-
dvayorahaṃ kāśyapa śraddhādeayamanujānāmi / katamayordvayoḥ? yuktasya muktasya ca / iti //
anayā diśā sarvaparibhogāḥ sattvārthamadhiṣṭhātavyāḥ / anyathā-
ātmatṛṣṇopabhogāttu kliṣṭāpattiḥ prajāyate //
iti //
[śikṣā. sa. kārikā-13]
(bcp 71) yathoktaṃ candrapradīpasūtre-
te bhojanaṃ svādurasaṃ praṇītaṃ labdhvā ca bhuñjanti ayuktayogāḥ / teṣāṃ sa āhāru vadhāya bhoti yatha hastipotāna bisā adhautakāḥ //
[=samādhi. 9. 29]
vistareṇa caitacchikṣāsamuccaye draṣṭavyam //
glānabhaiṣajyaṃ tu yāmikaṃ sāptāhikaṃ yāvajjīvikamiti trividham / etacca bhikṣuvinaye pratipāditaṃ tatraivāvadhāryam //
vasanādibhirātmarakṣāmāha- tricīvarabahistyajet / iti / sacedāgatya kaścid bodhisattvaṃ pātracīvaraṃ yāceta, tena atityāgo na kartavyaḥ / kiṃ tu yattadanujñātaṃ bhagavatā- tricīvaraṃ śramaṇakalpaḥ, tato 'tiriktaṃ ca yadbhavet, tyaktavyamarthine, nānyathā / uktaṃ ca bodhisattvapratimokṣe- sacetpunaḥ kaścidāgatya pātraṃ vā cīvaraṃ vā yāceta, sacettasyātiriktaṃ bhaved buddhānujñātāttricīvarāt, yathāparityaktaṃ dātavyam / sacetpunastasya ūnaṃ tricīvaraṃ bhavet yanniśritya brahmacaryāvāsaḥ, tanna parityaktavyam / tatkasmāddhetoḥ? avisarjanīyaṃ hi tricīvaramuktaṃ tathāgatena / sacecchāriputra bodhisattvastricīvaraṃ parityajya yācanaguruko bhavet, na tena alpecchatā āsevitā bhavet / iti //
atityāgaṃ niṣedhayan punarātmarakṣāmupadarśayannāha-
saddharmasevakaṃ kāyamitarārthaṃ na pīḍayet / evameva hi sattvānāmāśāmāśu prapūrayet // bca_5.86 //
satāṃ satpuruṣāṇāṃ bodhisattvānāṃ dharmaḥ / laukikalokottaraparahitasukhavidhānam / tatsevakaṃ kāyam alpārthanimittaṃ na pīḍayet / anyathā mahato 'rtharāśerhāniḥ syāt / ata eva pūrvasmin hetupadametat / kutaḥ punarevam? yasmādanenaiva sukumāropakrameṇa saṃvardhamānaḥ śīghrameva sattvānāṃ hitasukhasaṃpādanasamartho bhavati //
yata evaṃ tasmāt-
tyajenna jīvitaṃ tasmādaśuddhe karuṇāśaye / tulyāśaye tu tattyājyamitthaṃ na parihīyate // bca_5.87 //
svaśarīraśirodānādi na kartavyamiti niṣiddham / kadā? aśuddhe mitrāmitretarasarvavyasanijanasādhāraṇapravṛtte kṛpācitte / atyārabdhena hi vīryeṇa svaparahitārthasya bādhā syāt / samapravṛtte punarāśaye svaparātmano 'tirikte vā na niṣidhyate / yaduktam- tathā svaparabodhipakṣaśrutādyantarāyakarau tyāgātyāgau na kāryau / adhikasattvārthaśaktestulyaśaktervā (bcp 72) bodhisattvasya adhikatulyakuśalāntarāyakarau tyāgātyāgau na kāryāviti siddhaṃ bhavati / idameva ca saṃdhāya bodhisattvaprātimokṣe 'bhihitam- yastu khalu punaḥ śāriputra abhiniṣkrāntagṛhāvāso bodhisattvo bodhyaṅgairabhiyuktaḥ, tena kathaṃ dānaṃ dātavyam, kataraṃ dānaṃ dātavyam, kiyadrūpaṃ dānaṃ dātavyam / peyālaṃ / dharmadāyakena bhavitavyam / yaśca śāriputra gṛhī bodhisattvo gaṅgānadīvālikāsamāni buddhakṣetrāṇi saptaratnaparipūrṇāni tathāgatebhyo 'rhadbhayaḥ samyaksaṃbuddhebhyo dānaṃ dadyāt, yaśca śāriputra pravrajyāparyāpanno bodhisattvaḥ ekāṃ catuṣpadikāṃ gāthāṃ prakāśayet, ayameva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati / na śāriputra tathāgatena pravrajitasya āmiṣadānamanujñātam / peyālaṃ / yasya punaḥ śāriputra pātrāgataḥ pātraparyāpanno lābho bhaveddhārmiko dharmalabdhaḥ, tena sādhāraṇabhājinā bhavitavyaṃ sārdhaṃ sabrahmacāribhiriti //
tatraivāha- yastu khalu punaḥ śāriputra anabhiniṣkrāntagṛhāvāso bodhisattvaḥ, tena dharma āsevitavyaḥ / tatra tenābhiyuktena bhavitavyamiti / anyathā hi ekasattvārthasaṃgrahārthaṃ mahataḥ sattvarāśestasya ca sattvasya bodhisattvāśayaparikarmāntarāyānmahato 'rthasya hāniḥ kṛtā syāditi //
anenopāyakauśalena viharan na bodhimārgātparibhraśyate / ayamabhiprāyaḥ- dattaḥ pūrvameva anena ātmabhāvaḥ sarvasattvebhyaḥ / kevalamakālaparibhogātparirakṣaṇīyaḥ / ato na mātsaryasyāvakāśaḥ / nāpi pratijñātārthahāniriti / yaduktam-
bhaiṣajyavṛkṣasya sudarśanasya mūlādibhogyasya yathaiva bījam / datvāpi saṃrakṣyamakālabhogāt saṃbuddhabhaiṣajyatarostathaiva //
iti //
sattvāśayarakṣaṇādapyātmā rakṣitavya ityāha-
dharmaṃ nirgaurave svasthe na śiroveṣṭite vadet / sacchatradaṇḍaśastre ca nāvaguṇṭhitamastake // bca_5.88 //
devamanuṣyapūjito hi bhagavato dharmaḥ / tato 'vadhyāyanti devatādayo gauravamakurvato dharmaprakāśanāt / niṣiddhaṃ caitadbhagavatā iti tadājñātikrame sāpattiko bhavet / na vastrādibaddhaśirasi / sahaśabdena triṣvapi saṃbandhaḥ / tathottarīyādinā pihitaśīrṣe / pratyekaṃ svastha iti saṃbandhanīyam / glāne punaranāpattiḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / na sthitena suptāya niṣaṇṇāya vā, na niṣaṇṇena suptāya, na cānāsanena niṣaṇṇāya / notpathayāyinā mārgayāyine, nāgragāmine pṛṣṭhagāminā, nāpyalaṃkārayuktāya / ityādayo 'pi draṣṭavyā iti //
idamapyanarthavivarjanāya mūlāpattikāraṇamakaraṇīyamityāha-
gambhīrodāramalpeṣu na strīṣu puruṣaṃ vinā /
(bcp 73) gambhīro durmedhasāmagādhatvāt / udāraśca prakarṣaparyantatvāt / tādṛśaṃ ca dharmamalpeṣu asaṃskṛtabuddhiṣu hīnādhimuktiṣu vā na vadediti prakṛtena saṃbandhaḥ / na mātṛgrāmasya ekākī rahogato dharmaṃ vadet / vadan sāpattiko bhavati / na doṣaḥ puruṣo yadi syāt // hīnotkṛṣṭeṣu dharmeṣu samaṃ gauravamācaret // bca_5.89 // śrāvakayānabhāṣiteṣu vā mahāyānabhāṣiteṣu vā dharmeṣu tulyaṃ cittaprasādādikaṃ kuryāt / anyathā saddharmapratikṣepaḥ syāt //
nodāradharmapātraṃ ca hīne dharme niyojayet / na cācāraṃ parityajya sūtramantraiḥ pralobhayet // bca_5.90 //
gambhīrodāradharmabhājanaṃ ca sattvaṃ nimittajñairjñātvā na śrāvakayānādidharmeṣvavatārayet / na ca ācāraṃ śikṣāsaṃvarakaraṇīyatāṃ muktvā sūtrāntādipāṭhenaiva tava śuddhirbhaviṣyati iti dharmakāmaṃ prabhāvayet / āha cātra- punaraparo 'nartho ratnakūṭe dṛṣṭaḥ- aparipāciteṣu sattveṣu viśvāso bodhisattvaskhalitam / abhājanībhūteṣu udārabuddhadharmaprakāśanā bodhisattvaskhalitam / udārādhimuktikeṣu sattveṣu hīnayānaprakāśanā bodhisattvaskhalitamiti //
āryasarvadharmavaipulyasaṃgrahe sūkṣmo 'pyanartha uktaḥ- sūkṣmaṃ hi mañjuśrīḥ saddharmapratikṣepakarmāvaraṇam / yo hi kaścinmañjuśrīḥ tathāgatabhāṣite dharme kasmiṃścit śobhanasaṃjñāṃ karoti, kvacidaśobhanasaṃjñām, sa saddharmaṃ pratikṣipati / tena saddharmapratikṣeptrā tathāgato 'bhyākhyāto bhavati, saṃgho 'pavādito bhavati, ya evaṃ vadati- idaṃ yuktamidamayuktam / iti vistaraḥ //
āryākāśagarbhasūtre ca mūlāpattiprastāve coktam- punaraparamādikarmiko bodhisattvaḥ keṣāṃcidevaṃ vakṣyati- kiṃ bhoḥ prātimokṣavinayena? śīlena surakṣitena śīghraṃ tvamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpādayasva / mahāyānaṃ paṭha / yatte kiṃcit kāyavāṅmanobhiḥ kleśapratyayādakuśalaṃ karma samudānītam, tena te śuddhirbhaviṣyatyavipākam, yāvadyathā pūrvoktam / iyamādikarmikasya bodhisattvasya tṛtīyā mūlāpattiriti //
ataḥ idamapi prātimokṣaniṣiddhaṃ nācaraṇīyamityāha-
dantakāṣṭhasya kheṭasya visarjanamapāvṛtam / neṣṭaṃ jale sthale bhogye mūtrādeścāpi garhitam // bca_5.91 //
kheṭasya śleṣmaṇo visarjanamapāvṛtaṃ na kuryāt / jale sthale bhogye upabhogye mūtrapurīṣāderapi kutsitam / atrāpi devatādyavadhyānādapuṇyaṃ prasavet //
mukhapūraṃ na bhuñjīta saśabdaṃ prasṛtānanam / pralambapādaṃ nāsīta na bāhū mardayetsamam // bca_5.92 //
mukhaṃ pūritaṃ kṛtvā mahatkavalagrahaṇāt / saśabdaṃ sukasunikādiśabdena / [prasṛtānanaṃ] dūraṃ vidāritamukham / pralambapādaṃ bhūmyādyalagnapādaṃ khaṭvādyārohaṇe sati nāsīta / dvāvapi bāhū samamekasmin kāle na mardayet / kramamardane na doṣaḥ / sati pratyaye //
(bcp 74) naikayānyastriyā kuryādyānaṃ śayanamāsanam /
ekayā advitīyayā anyastriyā / gṛhipravrajitayoridamiha sādhāraṇamityanyagrahaṇam / na kuryādyānādi / saṃkṣepeṇa saṃkalayya darśayannāha- lokāprasādakaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā pṛṣṭvā ca varjayet // bca_5.93 // lokānāṃ yat prasādajanakaṃ na bhavati, tat sarva dṛṣṭvā śāstre vyavahāre vā / pṛṣṭvā vijñān / varjayet / anenaitaddarśitaṃ bhavati- dṛṣṭe 'pi yadbādhākaramevaṃvidhaṃ tadvarjayet āpattirbhavatīti / yaduktam-
ratnameghe jinenoktastena saṃkṣepasaṃvaraḥ / yenāprasādaḥ sattvānāṃ tadyatnena parityajet //
iti //
[śikṣā. sa. kārikā-12]
yathāha- katame ca te bodhisattvasamudācārāḥ? yāvadiha bodhisattvo nāghaḥsthāne viharati, nākāle / nākāle bhāṇī bhavati / nākālajño bhavati / nādeśajño bhavati / yatonidānamasyāntike sattvā aprasādaṃ pratisaṃvedayeyuḥ / sa sarvasattvānurakṣayā ātmanaśca bodhisaṃbhāraparipūraṇārthaṃ samyagīryāpatho bhavati, mṛdubhāṇī mandabhāṇī asaṃsargabahulaḥ pravivekābhimukhaḥ suprasannamukhaḥ iti //
na bodhisattvena avamanyanā kvacidapi kartavyetyāha-
nāṅgulyā kārayetkiṃciddakṣiṇena tu sādaram / samastenaiva hastena mārgamapyevamādiśet // bca_5.94 //
ekayā aṅgulyā tarjanyādikayā na kiṃcidupadarśayet, api tu samastenaiva samagreṇaiva hastena / dakṣiṇena na vāmena / mārgamapi kathayet / āstāṃ tāvatsagauravaṃ vastu //
lokāprasādanivāraṇāyāha-
na bāhūtkṣepakaṃ kaṃcicchabdayedalpasaṃbhrame / acchaṭādi tu kartavyamanyathā syādasaṃvṛtaḥ // bca_5.95 //
na bhujamutkṣipya kaṃcidāhvayet, alpaprayojanatāratamye / mahati punaradoṣaḥ / acchaṭādiśabdaṃ tu kuryāt / tadakaraṇe 'samāhitacāritāyāmasaṃvṛtaḥ syāt / etāvatā auddhatyaparihāro 'pi darśito bhavati //
sa hi śayyāṃ parikalpayannevaṃ parikalpayedityupadarśayannāha-
nāthanirvāṇaśayyāvacchayītepsitayā diśā / saṃprajānaṃllaghūtthānaḥ prāgavaśyaṃ niyogataḥ // bca_5.96 //
bhagavato mahānirvāṇaśayyāmiva śayyāṃ parikalpayet / abhimatayā diśā śiro vidhāya, dakṣiṇena pārśvena, pādasyopari pādamādhāya, dakṣiṇaṃ bāhumupadhānaṃ kṛtvā, vāmaṃ ca (bcp 75) prasārya jaṅghopari niveśya, cīvaraiḥ susaṃvṛtakāyaḥ, smṛtaḥ, saṃprajānānaḥ, utthānasaṃjñī, ālokasaṃjñī, śayitaḥ, nācittakamiddhāvaṣṭabdhaḥ / na ca nidrāsukhamākhādayet, na ca pārśvasukham anyatra yāvadevaiṣāṃ mahābhūtānāṃ sthitaye yāpanāyai iti / laghutthānaḥ śīghramevottiṣṭhet / na tu jṛmbhikāṃ gātramoṭanaṃ kurvannālasyopahitaścireṇa / etebhya eva sarvebhyaḥ pūrvameva //
idamaparamabhisaṃkṣipya kathayannāha-
ācāro bodhisattvānāmaprameya udāhṛtaḥ / cittaśodhanamācāraṃ niyataṃ tāvadācaret // bca_5.97 //
ācāraḥ śikṣaṇīyam / aprameyaḥ asaṃkhyeyaḥ bodhisattvaprātimokśādiṣu pradarśitaḥ / tatsaṃgraharūpaṃ prathamataḥ cittaśodhanameva ācāramācaret / niyatamavaśyaṃtayā //
sāmānyāpattiśodhanāyāha-
rātriṃdivaṃ ca triskandhaṃ triṣkālaṃ ca pravartayet / śeṣāpattiśamastena bodhicittajināśrayāt // bca_5.98 //
triṣkṛtvo rātreḥ / triṣkṛtvo divasasya / triskandhaḥ trayāṇāṃ skandhānāṃ pāpadeśanāpuṇyānumodanābodhipariṇāmanānāṃ samāhāraḥ / triskandhaṃ pravartayet / śeṣā mūlāyā anyāḥ / athavā, saṃcitya kṛtā yāḥ pratikṛtāḥ tābhyo 'nyāḥ smṛtisaṃpramoṣeṇa asaṃprajānatā vā kṛtāḥ / tāsāṃ praśamaḥ pratikaraṇaṃ tena triskandhaparivartanena bodhicittasya jinānāṃ ca bhagavatāṃ samāśrayaṇācca //
etena vidūṣaṇāsamudācārādayo darśitā bhavanti //
tatra pāpaśodhanaṃ caturdharmakasūtre deśitam-
caturbhirmaitreya dharmaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ kṛtopacitaṃ pāpamabhibhavati / katamaiścaturbhiḥ? yaduta vidūṣaṇāsamudācāreṇa, pratipakṣasamudācāreṇa, pratyāpattibalena, āśrayabalena ca / tatra vidūṣaṇāsamudācāraḥ akuśalaṃ karma kṛtvā vipratisārarūpātsavigarhaṇā pāpadeśanā, tadanuṣṭhānaṃ tatsamudācāraḥ / tatra pratipakṣasamudācāraḥ akuśalapratipakṣaḥ kuśalam, tatsamudācāraḥ, kṛtvāpyakuśalaṃ karma kuśale karmaṇyatyantamabhiyogaḥ / tatra pratyāpattibalaṃ saṃvarasamādānādakaraṇasaṃvaralābhaḥ / tatrāśrayabalaṃ buddhadharmasaṃghaśaraṇagamanam, anutsṛṣṭabodhicittatā ca / sa balavatsaṃniśrayeṇa na śakyate pāpenābhibhavitum / ebhirmaitreya caturbhirdharmaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ kṛtopacitaṃ pāpamabhibhavatīti //
viśeṣatastu bodhisattvāpattīnāṃ gurvīṇāṃ ladhvīnāṃ ca deśanā āryopāliparipṛcchāyāmuktāḥ / tāḥ śikṣāsamuccaye draṣṭavyāḥ //
sarvāpattayo bodhisattvena pañcatriṃśatāṃ buddhānāṃ bhagavatāmantike rātriṃdivamekākinā deśayitavyāḥ / tatreyaṃ deśanā- ahamevaṃnāmā buddhaṃ śaraṇaṃ gacchāmītyārabhya yāvat saṃghaṃ śaraṇaṃ gacchāmi, namaḥ śākyamunaye tathāgatāyārhate samyaksaṃbuddhāya / namo vajrapramardine ityārabhya yāvat-
(bcp 76) upaimi sarvān śaraṇaṃ kṛtāñjaliḥ /
iti vistaramuktvāha- iti hi śāriputra bodhisattvena imān pañcatriṃśato buddhān pramukhān kṛtvā sarvatathāgatānugatairmanasikāraiḥ pāpaviśuddhiḥ kāryā / tasyaivaṃ pāpaviśuddhasya ta eva buddhā bhagavanto mukhānyupadarśayanti / peyālaṃ / na tat śakyaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhanikāyairāpattikaukṛtyasthānaṃ viśodhayituṃ yadbodhisattvasteṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ nāmadheyadhāraṇaparikīrtanena rātriṃdivaṃ triskandhakadharmaparyāyapravartanena āpattikaukṛtyānniḥsarati, samādhiṃ ca pratilabhate //
etatsākalyena śikṣāsamuccaye veditavyam //
ukto vidūṣaṇāsamudācāraḥ / pratipakṣasamudācārapratyāpattibale api vistareṇa śikṣāsamuccayādeva draṣṭavye / āryamaitreyavimokṣe tu bodhicittena pāpaviśuddhiruktā / taccoktameva prāk / jināśrayāt pāpaviśuddhau sūkarikāvadānamudāhāryam /
ye buddhaṃ śaraṇaṃ yānti na te gacchanti durgatim / prahāya mānuṣān kāyān divyān kāyāṃllabhanti te //
evaṃ dharmaṃ saṃghaṃ cādhikṛtya pāṭhaḥ / anenāśrayabalamuktam //
punaraniyamena darśayannāha-
yā avasthāḥ prapadyeta svayaṃ paravaśo 'pi vā / tāsvavasthāsu yāḥ śikṣāḥ śikṣettā eva yatnataḥ // bca_5.99 //
svayamātmanā parāyatto vā sattvārthakriyāyāṃ pravṛttaḥ //
kiṃ punarevamaniyamenābhidhīyata ityāha-
na hi tadvidyate kiṃcidyanna śikṣyaṃ jinātmajaiḥ / na tadasti na yatpuṇyamevaṃ viharataḥ sataḥ // bca_5.100 //
yasmāt sarvākāraṃ sarvavastutattvamadhigamya sarveṣāṃ hitasukhavidhānārthamudyacchadbhirbuddhasutaiḥ na tadasti kiṃcit, yanna śikṣitavyam / anyathā sarvākāraḥ sarvasattvānāmarthaḥ kartumaśakyaḥ / puṇyasaṃbhāro 'pi evaṃ vicarato 'paryanta eva syāt //
iyamapi śikṣāpadamudrā avadhārayitavyetyāha-
pāraṃparyeṇa sākṣādvā sattvārtha nānyadācaret / sattvānāmeva cārthāya sarvaṃ bodhāya nāmayet // bca_5.101 //
antataḥ svayamāhārādikriyayā parapreraṇayā aparāparadūtapreraṇayā vā, sākṣāt svayameva āmiṣadānādinā vā, yat sattvānāṃ hitasukhaheturna bhavati, tanna kuryāt kārayedvā / na caitadeva kevalam / kiṃcit sattvānāmeva saṃsāraduḥkhapatitānāṃ tato niḥsaraṇāya sarvaṃ kuśalamūlamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet //
etāvatā ślokadvayena puṇyavṛddhirupadarśitā bhavati //
(bcp 77) yaduktaṃ kalyāṇamitrānutsargāditi [śikṣā. sa. kārikā-6] tadāha-
sadā kalyāṇamitraṃ ca jīvitārthe 'pi na tyajet / bodhisattvavratadharaṃ mahāyānārthakovidam // bca_5.102 //
kalyāṇakarmaṇi abhyudayaniḥśreyasaprāptilakṣaṇe mitramasādhāraṇo bandhuḥ, tat kāyajīvitavipraṇāśabhayabhīto 'pi na tyajet / kalyāṇamitrānuśaṃsāśca prajñāpāramitāyāmāryāṣṭasāhasrikāyāṃ [aṣṭa. 30] sadāpraruditaparivartādveditavyāḥ / caturdharmakasūtre 'pyuktam- kalyāṇamitraṃ bhikṣavo bodhisattvena mahāsattvena yāvajjīvaṃ na tyaktavyamapi jīvitahetoriti / aparityājyasya kalyāṇamitrasya lakṣaṇamāha- bodhisattvaśikṣāsaṃvare vyavasthitam / mahāyānārthapaṇḍitam / etādṛśaṃ sudurlabham //
kalyāṇamitrasya paryupāsanaparijñānārthamāha-
śrīsaṃbhavavimokṣācca śikṣedyadguruvartanam /
śrīsaṃbhavavimokṣāt āryagaṇḍavyūhaparivartāt kalyāṇamitraparyupāsanaṃ śikṣet jānīyāt / yathoktamāryagaṇḍavyūhe āryaśrīsaṃbhavena- kalyāṇamitrasaṃdhāritāḥ kulaputra bodhisattvā na patanti durgatiṣu / yāvat- saṃcodakāḥ kalyāṇamitrā akaraṇīyānām / saṃnivārakāḥ pramādasthānāt / niṣkāsayitāraḥ saṃsārapurāt / tasmāttarhi kulaputra evaṃmanasikārāpratiprasrabdhena kalyāṇamitrāṇyupasaṃkramitavyāni / pṛthivīsamacittena sarvabhārodvahanāparitasanatayā / vajrasamacittena abhedyāśayatayā / cakravālasamacittena sarvaduḥkhāsaṃpravedhanatayā / lokadāsasamacittena sarvakarmasamādānāvijugupsanatayā / rajoharaṇasamacittena mānābhimānavivarjanatayā / yānasamacittena gurubhāranirvāhanatayā / aśvasamacittena akrudhyanatayā / nausamacittena gamanāgamanāparitasanatayā / suputrasadṛśena kalyāṇamitramukhavīkṣaṇatayā / ātmani ca te kulaputra āturasaṃjñotpādayitavyā kalyāṇamitreṣu ca vaidyasaṃjñā, anuśāsanīṣu bhaiṣajyasaṃjñā, pratipattiṣu vyādhinirghātanasaṃjñā / ātmani ca te kulaputra bhīrusaṃjñotpādayitavyā, kalyāṇamitreṣu śūrasaṃjñā, anuśāsanīṣu praharaṇasaṃjñā, pratipattiṣu śatrunirghātanasaṃjñā //
yaduktaṃ sūtrāṇāṃ ca sadekṣaṇāditi [śikṣā. sa. kā.-6], tadupadarśayitumāha- etaccānyacca buddhoktaṃ jñeyaṃ sūtrāntavācanāt // bca_5.103 // etadiha śāstre pratipāditam, anyadyadiha noktam / buddhena bhagavatā bodhisattvānāṃ karaṇīyatayā nirdiṣṭam, tannānāsūtrāntārthaparicayād veditavyam //
etadeva darśayati-
śikṣāḥ sūtreṣu dṛśyante tasmātsūtrāṇi vācayet /
śikṣā bodhisattvānāṃ heyopādeyalakṣaṇāḥ / sūtreṣu mahāyānasūtrānteṣu ratnameghādiṣu / yata evaṃ tasmāt / idaṃ tu viśeṣanirdeśamāha- ākāśagarbhasūtre ca mūlāpattīrnirūpayet // bca_5.104 // (bcp 78) āryākāśagarbhasūtre kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasya pañca mūlāpattayo nirdiṣṭāḥ / tathā sāmānyena ekā mūlāpattiḥ / tathā ādikarmikasya bodhisattvasya aṣṭau mūlāpattaya iti / tathā ca tatroktam- pañca kulaputra kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasya mūlāpattayaḥ yābhirmūlāpattibhiḥ kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ sarvāṇi pūrvāvaropitāni kuśalamūlāni jhoṣayati / vastupatitaḥ parājitaḥ sarvadevamanuṣyasukhebhyaḥ apāyagāmī bhavati / katamāḥ pañca? yaḥ kulaputra kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ staupikaṃ vastu apaharati sāṃghikaṃ vā cāturdiśasaṃghe niryātitaṃ vā, svayaṃ vā apaharati hārayati vā / iyaṃ prathamā mūlāpattiḥ / evaṃ triyānabhāṣitadharmapratikṣepāt dvitīyā / pravrajitasya śīlavato duḥśīlasya vā kāṣāyāpaharaṇāt, gṛhasthakaraṇāt, kāyaprahārāt, cārake prakṣepāt, jīvitaviyojanādvā tṛtīyā / pañcānantaryeṣvanyatamakaraṇāccaturthī / mithyādṛṣṭeḥ, daśākuśalakarmapathasamādānāt, parasamādāpanādvā pañcamīti //
tathā grāmabhedādikaraṇāt sarveṣāṃ sādhāraṇī caikā / tatraivoktam-
ādikarmikāṇāṃ mahāyānasaṃprasthitānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca aṣṭau mūlāpattayaḥ, yāmirmūlāpattibhiḥ skhalitā ādikarmikā mahāyānasaṃprasthitāḥ sarvāṇi pūrvāropitānītyādi pūrvavat / katamā aṣṭau? ye sattvāḥ pūrvaduścaritahetunā asmin kliṣṭe pañcakaṣāye loke utpannāḥ, te itvarakuśalamūlāḥ / yāvat, teṣāmidaṃ paramaṃ gambhīraṃ śūnyatāpratisaṃyuktaṃ sūtrāntaṃ yāvadvistareṇāgrataḥ smārayanti prakāśayanti / te hi akṛtaśramā bālapṛthagjanāḥ śṛṇvanta utrasyanti, yāvad vivartayanti anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheścittam, śrāvakayāne cittaṃ praṇidadhati / eṣā ādikarmikasya bodhisattvasya mūlāpattiḥ prathamā, yayā mūlāpattyā ityādi pūrvavat / tasmādbodhisattvena parasattvānāṃ parapudgalānāmāśayānuśayaṃ prathamaṃ jñātvā yathāśayānāṃ sattvānāmanupūrveṇa dharmadeśanā kartavyeti / sopāyāyāḥ samyaksaṃbodhervinivartya hīnayāne parasya cittamutpādayato dvitīyā / prātimokṣaśikṣāsaṃvaraṃ vihāya mahāyāne cittotpādamātreṇa tatpaṭhanena cāsya śuddhiprakāśanāt tṛtīyā / śrāvakādiyānasya tatphalasya gopananindāprakāśanāt, mahāyāne sarvaśuddhiprakāśanāt, pareṣāṃ tadvacanakaraṇāccaturthī / kīrtilābhādihetoḥ mahāyānapaṭhanādinā, tathā tatpratyayāt pareṣāṃ kutsānindādibhāṣaṇāt, ātmotkarṣaṇāt, uttaramanuṣyadharmopagamāt pañcamī / pāṭhamātreṇa gambhīradharmādhigamaprakāśanāt, pareṣāṃ tathaiva samādāpanāt ṣaṣṭhī / kṣatriyasya purohitāmātyacaṇḍālairye bhikṣavo daṇḍitā arthadaṇḍena sāṃghikaṃ staupikaṃ vā cāturdiśasāṃghikaṃ vā dravyamapahṛtya tebhya evopanāmayanti / te ca kṣatriyā ubhaye 'pi mūlāpattimāpadyante / iyaṃ saptamī / dharmādharmavivādanāpūrvaṃ śikṣāpraṇayanāt, tanmūlācāravipannānāṃ satkārāt, prahāṇikānāmupabhogaparibhogāṇyanyatra pariṇāmanāt ubhaye 'pi mūlāpattimāpadyante / iyamaṣṭamī //
āsāṃ ca mūlāpattīnāṃ sukhagrahaṇārthaṃ śāstrakāropadarśitāḥ saṃgrahakārikā ucyante-
ratnatrayasvaharaṇādāpatpārājikā matā / saddharmasya pratikṣepād dvitīyā muninoditā //
(bcp 79) duḥśīlasyāpi vā bhikṣoḥ kāṣāyastainyatāḍanāt / cārake vā vinikṣepādapapravrājanena ca //
pañcānantaryakaraṇānmithyādṛṣṭigraheṇa ca / grāmādibhedanādvāpi mūlāpattirjinoditā //
śūnyatāyāśca kathanātsattveṣvakṛtabuddhiṣu / buddhatvaprasthitānāṃ tu saṃbodhervinivartanāt //
prātimokṣaṃ parityājya mahāyāne niyojanāt / śiṣyayānaṃ na rāgādiprahāṇāyeti vā grahāt //
pareṣāṃ grahaṇādvāpi punaḥ svaguṇakāśanāt / parapaṃsanato lābhasatkāraślokahetunā //
gambhīrakṣāntiko 'smīti mithyaiva kathanātpunaḥ / daṇḍāpayedvā śramaṇān dadyādvā śaraṇatrayāt //
gṛhṇīyāddīyamānaṃ vā śamathatyājanātpunaḥ / pratisaṃlīnabhogaṃ ca svādhyāyiṣu nivedanāt //
mūlā āpattayo hyetā mahānarakahetavaḥ / āryasyākāśagarbhasya svapne deśyāḥ puraḥsthitaiḥ //
bodhicittaparityāgādyācakāyāpradānataḥ / tīvramātsaryalobhābhyāṃ krodhādvā sattvatāḍanāt //
prasādyamāno yatnena sattveṣu na titikṣate / kleśātparānuvṛttyā vā saddharmābhāsavarṇanāt //
iti //
tasminneva sūtre samuddharaṇamāsāmuktam //
śikśāsamuccaye 'pi bodhisattvānāṃ karaṇīyamupadiṣṭamiti tadapi nirūpaṇīyamityāha-
śikṣāsamuccayo 'vaśyaṃ draṣṭavyaśca punaḥ punaḥ / vistareṇa sadācāro yasmāttatra pradarśitaḥ // bca_5.105 //
śikśāsamuccayo 'pi svayamebhireva kṛtaḥ / avaśyaṃ niyamena / draṣṭavyaḥ punaḥ punarasakṛt / abhyasanīya iti bhāvaḥ / kutaḥ? yasmāt satāṃ bodhisattvānām / ācaraṇamācāra itikartavyatā / tatra śikṣāsamuccaye / vistareṇa prabandhena / pradarśitaḥ vispaṣṭīkṛtya prakāśitaḥ, tasmāt //
yadi tasyābhyāse 'śaktiḥ, tadā-
saṃkṣepeṇāthavā tāvatpaśyetsūtrasamuccayam /
nānāsūtraikadeśānāṃ vā samuccayamebhireva kṛtaṃ saṃkṣepeṇa paśyet vyavalokayet granthato 'rthato vā / atrāpi pūrvakameva prayojanam // yadi vā-
(bcp 80) āryanāgārjunābaddhaṃ dvitīyaṃ ca prayatnataḥ // bca_5.106 //
āryanāgārjunapādairnibaddhaṃ dvitīyaṃ śikṣāsamuccayaṃ sūtrasamuccayaṃ ca paśyet prayatnataḥ ādarataḥ / yadiha na dṛśyate, tat tatra dṛśyate iti bhāvaḥ //
niyamena śikṣādarśane 'pi sākalyena sarveṣāmupayogamāha-
yato nivāryate yatra yadeva ca niyujyate / tallokacittarakṣārthaṃ śikṣāṃ dṛṣṭvā samācaret // bca_5.107 //
yato heyādakaraṇīyānnivāryate, na karaṇīyametaditi pratiṣidhyate / yatra śikśāsamuccaye sūtrasamuccaye vā / yadeva karma kartavyatayā niyujyate vidhīyate, tat prasiddhaṃ vihitaṃ vā / lokānāṃ cittamāśayaḥ tasya rakṣārtham, tadyathā vikopitaṃ na syāt / śikṣāṃ dṛṣṭvā śikṣāsamuccayādiṣu / pratipādaṃ samācaret, yatra yadyathā yujyate, tatra tathā vyavaharet / anyathā arthasaṃmūḍhavyavahārasya āpattikaśmalatā syāt //
etāvatā ātmabhāvasya śuddhirākhyātā / yadāha-
ātmabhāvasya kā śuddhiḥ pāpakleśaviśodhanam / saṃbuddhoktyanusāreṇa yatnābhāve tvapāyagaḥ //
iti //
[śikṣā. sa. kārikā-19]
yaduktam- sadā smṛtisaṃprajanyacāriṇā bhavitavyamiti, tataḥ smṛteḥ svanāmnaiva svarūpaṃ pratītam / saṃprajanyasya tu na jñāyate kīdṛśamiti, tatsvarūpapratipattaye prāha-
etadeva samāsena saṃprajanyasya lakṣaṇam / yatkāyacittāvasthāyāḥ pratyavekṣā muhurmuhuḥ // bca_5.108 //
yatkāyāvasthāyāḥ cittāvasthāyāśca sarveryāpatheṣu pratyavekṣā nirūpaṇaṃ sarvavāraṃ yathā pratipāditaṃ prāk //
sarvametaduktaśikṣākauśalaṃ karmaṇā niṣpādayitavyaṃ na vacanamātreṇeti niyamayitumāha-
kāyenaiva paṭhiṣyāmi vākpāṭhena tu kiṃ bhavet / cikitsāpāṭhamātreṇa rogiṇaḥ kiṃ bhaviṣyati // bca_5.109 //
manaḥpūrvaṃgamatvāt kāyavyāpārasya, so 'pyanenaiva pratipāditaḥ / pratipattyā sarvaṃ saṃpādayiṣyāmi, na tu śabdamātraghoṣaṇayā niṣphalatvāditi bodhisattvena yatitavyam / kathamiva? vaidyakaśāstrādhyayanamātreṇa tatkriyāmakurvato vyādhigrastasya kiṃ phalaṃ niṣpatsyate? tāvanmātreṇa rogasya tasyāvinivṛtteḥ / na kiṃciditi bhāvaḥ / tasmāt sarvametat kriyānuṣṭhānena niṣpādayitavyamiti //
iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ saṃprajanyarakṣaṇaṃ nāma pañcamaḥ paricchedaḥ //
6. kṣāntipāramitā nāma ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ /
tadevaṃ bahudhā śīlaviśuddhiṃ pratipādya ātmabhāvādīnāṃ rakṣāṃ śuddhiṃ pratipādya śubhaviśuddhiṃ pratipādayitum, yaccoktam-
kṣameta śrutameṣeta saṃśrayeta vanaṃ tataḥ / samādhānāya yujyeta bhāvayedaśubhādikam //
[śikṣā. sa. kārikā-20]
ityetacca abhidhātumupakramate sarvamityādinā-
sarvametatsucaritaṃ dānaṃ sugatapūjanam / kṛtaṃ kalpasahasrairyatpratighaḥ pratihanti tat // bca_6.1 //
sarvametaditi śīlasaṃvarasamādānaprasūtam / sucaritaṃ kuśalaṃ karma / dānaṃ trividham / sāmānyena sugatapūjanamapi trividham / kṛtam upārjitamanekaiḥ kalpasahasrairyat tat sarvaṃ pratighaḥ sattvavidveṣaḥ pratihanti nirdahati bahnilava iva tṛṇasaṃghātam //
āryamañjuśrīvikrīḍitasūtre cāha- pratighaḥ pratigha iti mañjuśrīḥ kalpaśatopacitaṃ kuśalaṃ pratihanti, tenocyate pratigha iti //
āryasarvāstivādinā paṭhyate- paśyatha bhikṣava etaṃ bhikṣuṃ keśanakhastūpe sarvāṅgena praṇipatya cittamabhiprasādayantam? evaṃ bhadanta / anena bhikṣavo bhikṣuṇā yāvatī bhūmirākrāntā, adhaścaturaśītiyojanasahasrāṇi, yāvat kāñcanavajramaṇḍalāntare yāvantyo vālikāḥ, tāvantyanena bhikṣuṇā cakravartirājyasahasrāṇi paribhoktavyāni / yāvat / athāyuṣmānupāliryena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamya bhagavantametadavocat- yaduktaṃ bhagavatā asya bhikṣorevaṃ mahānti kuśalamūlāni / kutremāni bhagavan kuśalāni tanutvaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchanti? nāhamupāle evaṃ kṣatimupahatiṃ ca samanupaśyāmi yathā sabrahmacārī sabrahmacāriṇo 'ntike duṣṭacittamutpādayati / tatropāle imāni mahānti kuśalamūlāni tanutvaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchanti / tasmāttarhi upāle evaṃ śikṣitavyaṃ yaddagdhasthūṇāyāmapi cittaṃ na pradūṣayiṣyāmaḥ, prāgeva savijñānake kāye iti //
ata evāha-
na ca dveṣasamaṃ pāpaṃ na ca kṣāntisamaṃ tapaḥ / tasmātkṣāntiṃ prayatnena bhāvayedvividhairnayaiḥ // bca_6.2 //
na ca dveṣeṇa samaṃ pāpamaśubhaṃ puṇyābhibhavaheturasti / na ca kṣāntyā titikṣayā samaṃ tulyaṃ tapaḥ / sumahatpariśramasādhyatvāt sukṛtam / yata evam, tasmāt kṣāntiṃ kṣamāṃ sarvatātparyeṇa bhavayedabhyaset / vividhairnānāprakārairupāyairvakṣyamāṇaiḥ //
(bcp 82) dṛṣṭadharma eva dveṣasya doṣān vṛttatrayeṇopadarśayannāha-
manaḥ śamaṃ na gṛhṇāti na prītisukhamaśrute / na nidrāṃ na dhṛtiṃ yāti dveṣaśalye hṛdi sthite // bca_6.3 //
pūjayatyarthamānauryān ye 'pi cainaṃ samāśritāḥ / te 'pyanaṃ hantumicchanti svāminaṃ dveṣadurbhagam // bca_6.4 //
suhṛdo 'pyudvijante 'smād dadāti na ca sevyate / saṃkṣepānnāsti tatkiṃcit krodhano yena susthitaḥ // bca_6.5 //
śamaṃ praśamaṃ na gṛhṇāti nāśrayate / anupaśānta eva sadā dveṣānalaprajvalitatvāt na prītisukhaṃ saumanasyasukhamaśnute āpnoti, tenaivākrāntatvāt / na nidrāṃ na dhṛtiṃ cittasukhaṃ labhate kāyacittasaṃtāpakāriṇi dveṣaśalye hṛdayanivāsini / pūjayati satkaroti lābhasatkārairyān / ye 'pi cānujīvinaḥ, evaṃ dveṣiṇaṃ svāminamapakartumicchanti / kimiti? dveṣadurbhagam apriyamiti hetupadametat / suhṛdo bhitrāṇyapi udvijante uttrasanti asmād dveṣiṇaḥ / dānonmukho 'pi bhṛtyavargairna sevyate nopagamyate / kiṃ bahunā? idamiha saṃkṣepeṇāvadhāryatām- nāsti tadupaśamakāraṇaṃ kiṃcidyena kopanaḥ sukhaṃ labheta //
cittasya karkaśāvasthā dveṣaḥ / tasyodbhūtavṛttistu krodhaḥ, yadvaśāt daṇḍādigrahaṇaṃ kriyate / iti anayorbhede 'pi dvayorapi parihartavyatayā abhedenaiva nirdeśaḥ //
evamiha dṛṣṭadharme 'pi dveṣadoṣānavagamya tatparityāgāya yatnavatā bhavitavyamityāha-
evamādīni duḥkhāni karotītyarisaṃjñayā / yaḥ krodhaṃ hanti nirbandhāt sa sukhīha paratra ca // bca_6.6 //
evaṃ yathoktaprakāreṇa duḥkhāni janayati yasmāt, tasmād yaḥ sukṛtātmā nirbandhāt, gāḍhābhiniveśāt / ārabdhavīrya ityarthaḥ / sa sukhī ihaloke paraloke ca //
idānīṃ dveṣopaghātāya tatkāraṇamupahantuṃ vyavasthāṃ kurvannāha-
aniṣṭakaraṇājjātamiṣṭasya ca vighātanāt / daurmanasyāśanaṃ prāpya dveṣo dṛpto nihanti mām // bca_6.7 //
tasmādvighātayiṣyāmi tasyāśanamahaṃ ripoḥ /
ātmātmīyagrahaprasūte iṣṭāniṣṭe / ātmātmīyayoḥ sukhasādhanamiṣṭam, tadviparītamaniṣṭam, iti kalpanākṛtamevaitat / na tu paramārthataḥ kiṃcidiṣṭamaniṣṭaṃ vā saṃbhavati / tasmānmithyābhiniveśavāsanāvaśāt aniṣṭasya karaṇāt, iṣṭasya copahananād daurmanasyaṃ mānasaṃ duḥkhamupajāyate, tasmāt tatkāriṇi tadvirodhini vā dveṣa utpadyate / iti daurmanasyameva balabadbhojanaṃ (bcp 83) labdhasāmarthyaḥ san dveṣo nihanti mām iti niścitya tatpuṣṭikāraṇaṃ ca haniṣyāmi prathamataḥ / tasmin hate sukhameva / tasya hananāt, samūlaghātaṃ hatasya punarutthānāyogācca //
nanu ko 'yamatyarthamabhiniveśo bhavata ityāha- yasmānna madvadhādanyatkṛtyamasyāsti vairiṇaḥ // bca_6.8 // yasmāt mama vadhaṃ vihāya rātriṃdivamaparaṃ na kiṃcid dveṣasya vairiṇaḥ karaṇīyamasti //
evaṃ dveṣadoṣān vibhāvya sarvopāyena tadvipakśabhūtāṃ kṣāntimutpādayet / tatra kṣāntistrividhā dharmasaṃgītisūtre 'bhihitā / tadyathā- duḥkhādhivāsanākṣāntiḥ, dharmanidhyānakṣāntiḥ, parāpakāramarṣaṇakṣāntiśca / tatra tāvadduḥkhādhivāsanākṣāntimadhikṛtyāha-
atyaniṣṭāgamenāpi na kṣobhyā muditā mayā / daurmanasye 'pi nāstīṣṭaṃ kuśalaṃ tvavahīyate // bca_6.9 //
duḥkhādhivāsanākṣāntivipakṣaḥ aniṣṭāgamaprāptaduḥkhabhīrutā, iṣṭavighātaprāptaśca sukhābhiṣvaṅgaḥ / tābhyāṃ daurmanasyam / tato dveṣo līnacittatā vā / ata evāha candrapradīpasūtresukhe 'nabhiṣvaṅgaḥ, duḥkhe 'vaimukhyam / iti / ratnameghasūtre 'pyuktam- ya ime ādhyātmikāḥ śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ, tān kṣamate adhivāsayatīti //
ato yadi nāma mama śiraśchidyate, tathāpi na kṣobhyā na vikopayitavyā muditā mayā / muditā hi daurmanasyapratipakṣaḥ / duḥkhāgame 'pi pramuditacittasya daurmanasyānavakāśāt, iti daurmanasyanirāsāya muditā yatnena rakṣitavyā / kutaḥ? daurmanasye 'pi kṛte iṣṭavighāte sati nāstīṣṭaṃ nābhilaṣitaṃ setsyati / ayaṃ tu viśeṣaḥ syāt- kuśalaṃ punarupahanyate //
muditā ca āryākśayamatisūtre varṇitā- tatra katamā muditā? yā buddhadharmāṇāmanusmaraṇāt prītiḥ prasādaḥ prāmodyaṃ cittasyānavalīnatā anavamṛdyatā aparitarṣaṇatā, sarvakāmaratīnāmapakarṣaṇāt sarvadharmaratīnāṃ pratiṣṭhānam, cittasya prāmodyam, kāyasyaudvilyam, buddheḥ saṃpraharṣaṇam, manasa utpalavaḥ, tathāgatakāyābhinandanaratiḥ / iti vistaraḥ //
kiṃ cedamavicārayato daurmanasyamutpadyate ityāha-
yadyastyeva pratīkāro daurmanasyena tatra kim / atha nāsti pratīkāro daurmanasyena tatra kim // bca_6.10 //
yadi ca iṣṭavighātanivartanāya aniṣṭopanipātapratiṣedhāya ca pratīkāraḥ upāyāntaramasti, tadā daurmanasyena tatra kim? tadeva anuṣṭhīyatām / atha nāsti, tadāpi daurmanasyena tatra kim? na kiṃcit prayojanam / upāyābhāvāt sarvathā gatametat / iti vicārya daurmanasyanivartanameva varam //
abhyāsād duḥkhamabādhakaṃ bhavatīti prasādhayitumupakramate-
duḥkhaṃ nyakkārapāruṣyamayaśaścetyanīpsitam / priyāṇāmātmano vāpi śatroścaitadviparyayāt // bca_6.11 //
(bcp 84) duḥkhaṃ kāyikaṃ mānasikaṃ ceti dvividham / tatra kāyikaṃ daṇḍādighātajam / mānasikaṃ nyakkārādinimittam / tatra nyakkāro dhikkāraḥ / pārūṣyaṃ marmaghaṭṭanāvacanam / ayaśaśca akīrtiḥ vaiguṇyaprakāśanam / ityetatsarvamanabhilaṣitam / yadi pareṣāṃ śivaṃ nanu? tadarthamāha- priyāṇām / ātmīyatvena ye svīkṛtāḥ, premasthānaṃ teṣāmātmanaśca / duḥkhādikārakasya punaḥ śatroretadviparyayāt / tasya duḥkhādikamabhīṣṭameva //
tatra duḥkhasahiṣṇutāṃ tāvannirākartumāha-
kathaṃcillabhyate saukhyaṃ duḥkhaṃ sthitamayatnataḥ / duḥkhenaiva ca niḥsāraḥ cetastasmād dṛḍhībhava // bca_6.12 //
mahatā prāyatnena kuśalapakṣamupasevya kadācit karhicit sudurlabhaṃ saṃsāre sāsravaṃ sukhaṃ labhyate / duḥkhaṃ tu sarvadā sulabham, ayatnasiddhatvāt, iti tadabhyāso na duṣkaraḥ, sarvadā paricitatvāt / kiṃ ca / saṃsāraniḥsaraṇopāyo 'pi duḥkhameva / tathāpi pātheyarūpatayā tatparigraho yukta eva / yata evam, tasmāt he citta, duḥkhānubhavanāya dṛḍhībhava, mā kātaratāmāśrayasva //
api ca / idaṃ duḥkhaṃ mahārthasādhakatvāt soḍhumucitam, iti manasi kartavyam, ityāha-
durgāputrakakarṇāṭā dāhacchedādivedanām / vṛthā sahante muktyarthamahaṃ kasmāttu kātaraḥ // bca_6.13 //
durgāputrakāḥ caṇḍīsutāḥ / mahānavamīsamayādiṣu trirātramekāhaṃ vā upoṣya gātradāhacchedanabhedanaṃ kurvanto duḥkhāṃ vedanāṃ niṣphalamevānubhavanti / tathā karṇāṭadeśādisamudbhūtā dākṣiṇātyā uparināmalikhanamātrābhimānataḥ parasparaṃ spardhamānā anekābhiḥ kāraṇābhirduḥkhamanubhavanto jīvitamapyutsṛjanti / ahaṃ tu svaparātmanoḥ paramadurlabhabuddhatvasādhanāya kṛtotsāhaḥ duḥkhaiḥ kasmāt kāraṇāt kātarībhavāmi?
syādetat- atyalpaduḥkhaṃ kathaṃcitsoḍhuṃ śakyate / karacaraṇaśiraśchedanādiduḥkhaṃ narakādiduḥkhaṃ vā muktayarthaṃ kathaṃ nu soḍhavyamityatrāha-
na kiṃcidasti tadvastu yadabhyāsasya duṣkaram / tasmānmṛduvyathābhyāsāt soḍhavyāpi mahāvyathā // bca_6.14 //
śāstrābhyāsakalādi kauśalādi mṛdumadhyātimātraduḥkhānubhavanādi vā vastu na tadvidyate kiṃcit yadabhyāsagocaro na bhavati / sarvameva abhyāsādātmasātkartuṃ śakyata iti bhāvaḥ / yasmāt tasmāt atyalpatarādivyathābhyāsānnarakādimahāvyathāpi soḍhuṃ [śakyate] / yathoktam- tatra alpaduḥkhābhyāsapūrvakaṃ kaṣṭakaṣṭatarābhyāsaḥ sidhyati / yathā ca abhyāsavaśāt (bcp 85) sattvānāṃ duḥkhasukhasaṃjñā, tathā sarvaduḥkhotpādeṣu sukhasaṃjñāpratyupasthānābhyāsāt sukhasaṃjñaiva pratyupatiṣṭhate / evaṃ niṣpandaphalaṃ ca sarvadharmasukhākrāntaṃ nāma samādhiṃ pratilabhate / uktaṃ hi pitāputrasamāgame-
asti bhagavan sarvadharmasukhākrānto nāma samādhiḥ, yasya samādheḥ pratilambhād bodhisattvaḥ sarvārambaṇavastuṣu sukhāmeva vedanāṃ vedayate na duḥkhām, nāduḥkhasukhām / tasya nairayikāmapi vedanāṃ kāryamāṇasya sukhasaṃjñaiva pratyupasthitā bhavati / mānuṣīmapi kāraṇāṃ kāryamāṇasya, hasteṣvapi chidyamāneṣu pādeṣvapi karṇeṣvapi nāsāsvapi, sukhasaṃjñaiva pratyupasthitā bhavati / vetrairapi tāḍyamānasya ardhavetrairapi kaśābhirapi tāḍayamānasya sukhasaṃjñā pravartate / bandhanāgāreṣvapi prakṣiptasya, tailapācikāṃ vā kriyamāṇasya, ikṣukuṭṭitikaṃ vā kuṭyamānasya, naḍacippitikaṃ vā cipyamānasya, tailapradyotikaṃ vā ādīpyamānasya yāvat kārṣāpaṇacchedikāṃ chidyamānasya piṣṭapācanikāṃ vā pācyamānasya, hastibhirvā mardyamānasya sukhasaṃjñaiva pravartate // iti vistaraḥ //
syādevaitad yadi prathamata eva mṛduvyathābhyasaḥ syāt / yāvatā sa eva nāstīti / atrāha-
uddaṃśadaṃśamaśakakṣutpipāsādivedanām / mahatkaṇḍvādiduḥkhaṃ ca kimanarthaṃ na paśyasi // bca_6.15 //
uddaṃśādikṛtaduḥkhamanarthaṃ kiṃ na paśyasi? tadayatnasiddhaṃ mṛduvyathābhyāsanimittamastyeva iti bhāvaḥ //
punaranyathā svacittaṃ draḍhayitumāha-
śītoṣṇavṛṣṭivātādhvavyādhibandhanatāḍanaiḥ / saukumāryaṃ na kartavyamanyathā vardhate vyathā // bca_6.16 //
sukumārataracittasya hi duḥkhamatitarāṃ bādhakaṃ bhavati, duḥkhe 'pi dṛḍhacittasya viparyayaḥ //
nanu dṛḍhīkaraṇe 'pi cittasya duḥkhamasahyameveti / atrāha-
kecitsvaśoṇitaṃ dṛṣṭvā vikramante viśeṣataḥ / paraśoṇitamapyeke dṛṣṭvā mūrcchāṃ vrajanti yat // bca_6.17 //
taccittasya dṛḍhatvena kātaratvena cāgatam / duḥkhaduryodhanastasmādbhavedabhibhavedvayathām // bca_6.18 //
na khalu dṛḍhacittasya kiṃcidaśakyaṃ nāma / tathāhi- kecidvīrapuruṣāḥ saṃgrāmabhūmau svaśoṇitamapi paśyanto 'dhikataraṃ śauryamābhajante / kecitpunaḥ kātaracittasaṃtatayaḥ pararudhiradarśanādapi (bcp 86) maraṇāntikaṃ duḥkhamanubhavanti / etadubhayamapi cittasya itaretarābhyāsaviparyayāt iti matvā duḥkhaduryodhano nādhigamyo bhavet, duḥkhairapyakampyatvāt / tato 'bhibhaved vyathām, na punastayāmibhūyate //
itthamapyabhibhaved vyathāmityāha-
duḥkhe 'pi naiva cittasya prasādaṃ kṣobhayed budhaḥ / saṃgrāmo hi saha kleśairyuddhe ca sulabhā vyathā // bca_6.19 //
prasādaṃ pūrvoktaṃ nāvasādayedvicakṣaṇaḥ / kutaḥ? yasmāt kleśaśatrubhiḥ saha saṃgrāmo 'yamārabdhaḥ / saṃgrāme ca vyathā nāma na bhavediti durlabham, vyathā tu sulamaiva //
nanu tathāpi duṣkaramidamatīva dṛśyata iti / atrāha-
urasārātighātān ye praticchanto jayantyarīn / te te vijayinaḥ śūrāḥ śeṣāstu mṛtamārakāḥ // bca_6.20 //
abhimukhamabhibhavantaḥ śatrum / tatprahārān vakṣaḥsthalena pratīcchanto ye jayanti samare ripūn, te te śūrapuruṣāḥ pararipuvijayādiha labdhavijayāḥ praśasyante / ye punaranye chalaprahārādibhirabhibhavanti śatrum, te ca akiṃcitkaratayā mṛtamārakā jugupsanīyā eva śūraiḥ //
ito 'pi guṇadarśanādduḥkhamadhivāsayitavyamityāha-
guṇo 'paraśca duḥkhasya yatsaṃvegānmadacyutiḥ / saṃsāriṣu ca kāruṇyaṃ pāpadbhītirjine spṛhā // bca_6.21 //
ayamaparaḥ śubhaheturguṇo duḥkhasyāsya saṃbodhimārgānukūlaḥ, yadduḥkhasya samāveśe manasi saṃvega upajāyate / tasmācca yauvanadhanādikṛtasya madasya cyutirbhaṅgo jāyate, saṃsāriṣu ca saṃsāraduḥkhapīḍitesu karuṇācittam, pāpasya phalamidamiti matvā pāpād bhayamakaraṇacittaṃ ca, buddhe ca bhagavati spṛhā bhaktiḥ śraddhā cittaprasādaśca / bhagavāneva hi duḥkhakṣayagāminaṃ mārgamupadiṣṭavāniti //
parapratyayotpannaduḥkhādhivāsanāya parāmṛśannāha-
pittādiṣu na me kopo mahāduḥkhakareṣvapi / sacetaneṣu kiṃ kopaḥ te 'pi pratyayakopitāḥ // bca_6.22 //
pittādidoṣatrayātmakameva śarīram / te ca tathāvidhāhāravihāravaiguṇyād viṣamāvasthāṃ prāptā vyādhīn janayantaḥ sarvaduḥkhahetavo bhavanti / tathāpi na teṣu mama kopaḥ, acetanatvāt / na te saṃcintya duḥkhadāyakāḥ, kiṃ tarhi svakāraṇasāmagrībalena prakopamupāgatāḥ / yadyevam, sacetaneṣu kiṃ kopaḥ? kiṃ na syāditi cet, te 'pi pūrvakarmāparādhāt svakāraṇasāmagrīprakopitā duḥkhadāyakā bhavanti / iti pittādivat teṣvapi na yujyate mama krodhaḥ //
(bcp 87) ubhayatrāpi samānaṃ kāraṇādhīnatvamityupadarśayannāha-
aniṣyamāṇamapyetacchūlamutpadyate yathā / aniṣyamāṇo 'pi balātkrodha utpadyate tathā // bca_6.23 //
svapratyayopajanitasāmarthyebhyaḥ pittādibhyo 'nabhipretamapi śūlamavaśyamutpadyate yathā, tathā svahetumapariṇāmādhigataśaktibhyo daurmanasyādibhyaḥ krodha utpadyate, iti sādhāraṇamanayorhetupratyayādhīnatvam //
atha syāt- uktamatra sacetanāḥ saṃcintya tathāvidhāniṣṭakāriṇaḥ, na tu punaritare tathetyāha-
kupyāmīti na saṃcintya kupyati svecchayā janaḥ / utpatsya ityabhipretya krodha utpadyate na ca // bca_6.24 //
tatpratyayasāmagrīmantareṇa kupyāmītyevaṃ buddhipūrvakaṃ saṃcintya na janaḥ svairaṃ prakupyati / krodho 'pi utpatsya ityabhisaṃghāya svātantryeṇa naivotpadyate //
tasmādidamevātra pramāṇasiddhamityāha-
ye kecidaparādhāśca pāpāni vividhāni ca / sarva tatpratyayabalāt svatantraṃ tu na vidyate // bca_6.25 //
idaṃpratyayatāmātrasamupasthitasvabhāvaṃ sarvamidam / na tu svātantryapravṛttaṃ kiṃcidapi vidyate //
na ca pratyayasāmagryā janayāmīti cetanā / na cāpi janitasyāsti janito 'smīti cetanā // bca_6.26 //
pratyayasāmagryapi na svakāryaṃ janayantī saṃcintya janayati / sā hi svahetupariṇāmopanidhidharmatayā tathāvidhaṃ kāryaṃ janayati na tu saṃcintya / na cāpi janitasya kāryasyāpi anayā sāmagryā janito 'smīti cetanā manasikāro 'sti / tasmānnirvyāpāratayā sarvadharmāṇām, asmin sati idaṃ bhavati, asyotpādādidamutpadyate, iti idaṃpratyayatāmātramidaṃ jagat, nātra kaścitsvatantraḥ saṃbhavati / hetupratyayādhīnatvātsarvadharmāṇām //
syādetat- astyeva svatantraṃ yathā sāṃkhyānāṃ pradhānamātmā ca, naiyāyikānāmākāśādayaḥ / tat kimucyate na kiṃcitsvatantramiha vidyate, ityāśaṅkayāha-
yatpradhānaṃ kilāmīṣṭaṃ yattadātmeti kalpitam / tadeva hi bhavābhīti na saṃcintyopajāyate // bca_6.27 //
yattadbhavatāṃ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ pradhānamityabhimatam / kileti pramāṇāsaṃgatametadityaruciṃ prakāśayati / yadapi tadvastu kiṃcidātmeti kalpitamadhyavasitaṃ pramāṇāsaṃgatameva / āha- yasmāttadeva svayameva tadaparakāraṇābhāvād bhavāmi samutpadya iti nābhisaṃdhāya jāyate /
(bcp 88) kutaḥ? yasmāt-
anutpannaṃ hi tannāsti ka icchedbhavituṃ tadā /
tat pradhānādi prāgasadeva / asataśca vandhyāsutāderiva kā bhavitumutpattumicchā bhavet? atha nāsadutpadyate kiṃcit, kevalamavyaktāvasthāto vyaktāvasthāyāṃ pariṇāmamātram / yadyevam, pariṇāmo 'pi kathamasannutpaṃdyate vyaktāvasthā vā? pariṇāmasya vyaktāvasthāyāśca tatsvabhāvatve tasyāpyutpattiprasaṅgaḥ / vyatireke saṃbandhābhāvaḥ / saṃbandhakalpanāyāṃ ca anavasthā / parato vistareṇa pradhānaṃ nirākariṣyate [9.127-138] //
syādetat- ātmanyayamadoṣa eva / na hi tasya vayamutpādamicchāmaḥ / sarvadā nityasvabhāvatayā anutpanna evāsau / bhavatu nāma evam / tathāpi sarvathā kharaviṣāṇakalpa evāsau, utpādābhāvāt / tato nātrāpi nivartate-
anutpannaṃ hi tannāsti ka icchedbhavituṃ tadā / iti /
bhāve 'pi vā nāsya svātmanyapi prabhutvamasti / prakṛtyupanāmitameva hi viṣayamapi sa bhuṅkte / tadā ca viṣayopabhogātprāk tadbhoktṛtvamasya nāsīt, paścādutpannaṃ ca tatsvabhāvameva / anyathā tasya bhoktṛtvāyogāt / tadutpāde ca tasyāpyutpāda iti kathaṃ nātmana utpāda iṣyata iti / tadevaṃ punaḥ
anutpannaṃ hi tannāsti ka icchedbhavituṃ tadā /
ityāyātam //
aparamapi dūṣaṇamatrāha- viṣayavyāpṛtatvācca niroddhumapi nehate // bca_6.28 // yadyapyasau pradhānopahitaviṣayopabhogāya pravartata itīṣyate, tadā prāgapravṛttasya paścātpravṛttirna yujyate / atha kathaṃcit pravartate, tadāpi viṣaye vyāpṛtasya nivṛttirna syāt / etadevāha- niroddhumapi nehate / viṣayopabhogānnivartitumapi notsahate, tadā tasya tatsvabhāvatvāt, tasya ca nityatayā anivṛtteḥ / nivṛttau vā anityatvaprasaṅgāt / naiyāyikādīnāmātmano vyapadeśo nityatvāt //
viśeṣamapi tasyāha-
nityo hyacetanaścātmā vyomavat sphuṭamakriyaḥ /
acaitanyaṃ sāṃkhyādiha viśeṣaḥ / anyatra samānatā / tatra nityaḥ pūrvāparakālayorekasvabhāvaḥ / acetanaśca acitsvabhāvaḥ / jaḍa ityarthaḥ / anyacaitanyayogāccetayate / vyomavad vyāpī / ata eva sphuṭaṃ vyaktamakriyaḥ / yadāha-
anye punarihātmānamicchādīnāṃ samāśrayam / svato 'cidrūpamicchanti nityaṃ sarvagataṃ tathā //
(bcp 89) śubhāśubhānāṃ kartāraṃ karmaṇāṃ tatphalasya ca / bhoktāraṃ cetanāyogāccetanaṃ na svarūpataḥ //
[tattvasaṃgraha-171-72] tathā ca akiṃcitkara evāsau, kvacidapi kārye 'nupayogāt / atha aparasahakāripratyayasaṃnidhau niṣkriyasyāpi tasya kriyā[bhyu]pagamyate / yaduktam- jñānayatnādisaṃbandhaḥ kartṛtvaṃ tasya bhaṇyate / iti /
atrāha- pratyayāntarasaṅge 'pi nirvikārasya kā kriyā // bca_6.29 // jñānayatnādipratyayāntarasaṃparke 'pi nityatvānnirvikārasya pūrvasvabhāvādapracyutasyātmanaḥ kā kriyā? naiva kriyā yujyate //
yaḥ pūrvavat kriyākāle kriyāyāstena kiṃ kṛtam / tasya kriyeti saṃbandhe katarattannibandhanam // bca_6.30 //
yathā pūrvamakriyākāle tathākriyākāle 'pi yaḥ, tena kārakasvabhāvavikalena kriyāyāḥ kiṃ kṛtam, yena pratyayāntarasaṅge tasya kriyā vyavasthāpyeta? api ca / ubhayasaṃbandhābhāvāt tasya ātmanaḥ kriyeyamiti saṃbandhe katarattadanyanimittam? naivāsti kiṃcit //
vistareṇa cātmano nirākariṣyamāṇatvāt [9.58-60] īśvarasya ca [9.119-126], na svatantraḥ kaścidapi saṃbhavati / evamasvātantryaṃ sarvatra prasādhyopasaṃharannāha-
evaṃ paravaśaṃ sarvaṃ yadvaśaṃ so 'pi cāvaśaḥ / nirmāṇavadaceṣṭeṣu bhāveṣvevaṃ kka kupyate // bca_6.31 //
evamuktanayena paravaśaṃ parāyattaṃ sarvaṃ bāhyādhyātmikaṃ vastujātam / tarhi yadvaśe tadaparāyattaṃ bhaviṣyatīti cet, na / yadvaśaṃ so 'pi cāvaśaḥ svahetuparatantraḥ / evaṃ sa heturapi svahetorityanādisaṃsāraparaṃparāyāṃ na svavaśitā kvacidapi saṃbhavati / ato nirvyāpārāḥ sarvadharmā iti / kaḥ kasmai druhyati paramārthataḥ yenāparādhini kvacit kasyacidaparādhe tasya dveṣo yuktaḥ / idamevāha- nirmāṇavat sarvavyāpārakalpanāvigamāt, aceṣṭeṣu nirīheṣu sarvadharmeṣu evaṃ satsu kva kupyatām? na yujyate prekṣāvatāṃ kvacidapi kopa iti bhāvaḥ //
syādetat- evaṃ hi ekaṃ samarthayato dvitīyaṃ vighaṭate ityāśaṅkayannāha-
vāraṇāpi na yuktaivaṃ kaḥ kiṃ vārayatīti cet /
samarthitanyāyenaiva vāraṇāpi nivartanamapi nirmāṇavadaceṣṭeṣu bhāveṣu na yuktā / evamiti yadā kiṃcidapi svatantraṃ na dṛśyate, sarvaṃ pratyayasāmagrīṃ pratītya jāyate, tadā vāraṇāpi na (bcp 90) yuktā / yadi vā- maivam, tathāpi kathaṃ na yuktā? ko vārayati, svatantraḥ kartā kiṃ niṣedhyaṃ svatantrapravṛttaṃ vārayatīti cet / ayamabhiprāyaḥ- na hi samāne 'pi nyāye kvacit pravṛttiḥ sāmānyatvāt / tasmādyuktametat- vāraṇā na yukteti //
yadyevaṃ manyase, atrottaramāha- yuktā pratītyatā yasmādduḥkhasyoparatirmatā // bca_6.32 // yuktā vāraṇā, kutaḥ? pratītyatā, idaṃ pratītyedamutpadyate iti pratītyasamutpannatā yasmādasti nirvyāpāreṣvapi bhāveṣu, ato vāraṇā yuktā, tato na vyāghātaḥ / etaduktaṃ bhavati- yadyapi nirvyāpārāḥ sarvadharmāḥ, tathāpi pratītyasamutpādavaśāt pāratantryamupadarśitam- evaṃ paravaśaṃ sarvam [6. 31] ityādivacanāt / tataḥ avidyādipratyayabalāduttarottaraḥ kāryapravāhaḥ saṃskārādirūpaḥ pravartate, pūrvapūrvanivṛttau nivartate / etacca uttaratra [9. 75] vistareṇa pratipādayiṣyate / tasmādduḥkhasya saṃsārasya uparatirnivṛttirabhimatā / ato dveṣādipāpapravṛttivāraṇā saṃgacchate / tāṃ pratītya tathāvidhamabhyudayaniḥśreyasasvabhāvaṃ phalamutpadyate //
sāṃprataṃ prakṛtameva yojayannāha-
tasmādamitraṃ mitraṃ vā dṛṣṭvāpyanyāyakāriṇam / īdṛśāḥ pratyayā asyetyevaṃ matvā sukhī bhavet // bca_6.33 //
yasmāt pratītyajaṃ sarvam, tasmādamitretaraṃ [amitramitaraṃ ca] apakāriṇaṃ pratītya sukhamevālambanīyam / kutaḥ? īdṛśā apakārakaraṇaśīlahetavaḥ asya amitrasya itarasya vā, iti evaṃ niścitya sukhī bhavet, daurmanasyaṃ na kurvīta //
kiṃ ca / duḥkhopanipātena cittakṣobhe 'pi na duḥkhasya nivṛttirastītyupadarśayannāha-
yadi tu svecchayā siddhiḥ sarveṣāmeva dehinām / na bhavetkasyacidduḥkhaṃ na duḥkhaṃ kaścidicchati // bca_6.34 //
na hi ātmecchāmātreṇa anavimataṃ nivartate, abhimataṃ copatiṣṭhate hetumantareṇa / tathātve sa ti na bhavet kasyacit sattvasya duḥkham / kimiti? na duḥkhamātmanaḥ kaścidicchati / svasukhābhilāṣiṇa eva hi sarvasattvāḥ //
duḥkhādhivāsanākṣāntimabhidhāya idānīṃ parāpakāramarṣaṇakṣāntimupadarśayannāha-
pramādādātmanātmānaṃ bādhante kaṇṭakādibhiḥ / bhaktacchedādibhiḥ kopāddurāpastyādilipsayā // bca_6.35 //
udbandhanaprapātaiśca viṣāpathyādibhakṣaṇaiḥ / nighnanti kecidātmānamapuṇyācaraṇena ca // bca_6.36 //
yadaivaṃ kleśavaśyavād ghrantyātmānamapi priyam / tadaiṣāṃ parakāyeṣu parihāraḥ kathaṃ bhavet // bca_6.37 //
(bcp 91) asamīkṣitakāritā pramādaḥ / svayameva svakāyaṃ kaṇṭakakhāṇukaṭhallapāṣāṇaśarkarādibhirdurgamārgeṣu karmapravṛttāḥ kaṇṭakāstaraṇaśayanādibhirvā bādhante / tathā bhojanapānaparihārādibhiḥ / kimiti? kopāt agamyaparadāradhanādi labdhumicchayā vā //
udbandhanamūrdhvalambanam / prapātaḥ prapatanaṃ parvatādeḥ / jalāgnipraveśādibhiḥ, viṣāpathyādibhakṣaṇaiḥ, atyāhārātipānādibhiḥ, nighnanti mārayanti kecinmohapuruṣā ātmānaṃ svakāyam / paravadhādibhiḥ, apuṇyācaraṇena ca / paravadhābhiprāyāḥ saṃgrāmādiṣvakuśalakriyayā ca //
yadaivamuktakrameṇa kleśavaśyatvāt kleśaparatantratvāt ete sattvā ātmānamapi priyaṃ vallabhaṃ ghnanti pīḍayanti, tadā eṣāṃ parakāyeṣu paraśarīreṣu apakāraviratiḥ kathaṃ syāt?
itthaṃ ca kṛpāpātramevaite, na dveṣasthānamityāha-
kleśonmattīkṛteṣveṣu pravṛtteṣvātmaghātane / na kevalaṃ dayā nāsti krodha utpadyate katham // bca_6.38 //
piśācairiva grasteṣu eṣu apakārakāriṣu uktanayena pravṛtteṣu ātmaghātane parāpakāradvāreṇa vā na kevalaṃ na tāvat kṛpā nāsti, audāsīnyamapi sādhūnāṃ tatrāyuktam / dveṣa utpadyate kathaṃ kṛpāsthāneṣviti viparyayo mahān //
evamapi svacittaṃ nivārayedityāha-
yadi svabhāvo bālānāṃ paropadravakāritā / teṣu kopo na yukto me yathāgnau dahanātmake // bca_6.39 //
tathā hi vikalpadvayamatra / bālānāṃ pṛthagjanānāṃ yadi etādṛśa eva svabhāvaḥ paropadravakāritā nāma, tadā na khalu svabhāvāḥ paryanuyogamarhanti- kimiti parāpakāraṃ kurvanti te? iti paribhāvya teṣu dveṣo na yukto me / tadyathā agnau dahanasvabhāve dāhakaraṇāt / anyathā tadabhāve tatsvabhāvatāhāniprasaṅgāt //
dvitīyaṃ vikalpamadhikṛtyāha-
atha doṣo 'yamāgantuḥ sattvāḥ prakṛtipeśalāḥ / tathāpyayuktastatkopaḥ kaṭudhūme yathāmbare // bca_6.40 //
atha doṣo 'yamāgantuḥ anya eva na tatsvabhāvabhūtaḥ / sattvāḥ punaḥ prakṛtiprabhāsvaracittasaṃtānatayā peśalā akuṭilasvabhāvāḥ / doṣā hi duṣṭasvabhāvāḥ, na tatsvabhāvāḥ sattvāḥ / tathāpi ayuktasteṣu sattveṣu peśalasvabhāveṣu kopaḥ / kasminniva? kaṭudhūmo yathā iva ambare / na hi kaṭutā nāma nirmalasyākāśasya svabhāvaḥ, api tu dhūmasya / ataśca taddoṣeṇa dhūma eva doṣo yujyate, nākāśe prakṛtipariśuddhe / tasmāddoṣeṣveva kopo yujyate na sattveṣu /
(bcp 92) api ca / yadeva hi pradhānaṃ duḥkhakāraṇam, tatra yukto bhavet kopo nāpradhāne ityāha-
mukhyaṃ daṇḍādikaṃ hitvā prerake yadi kupyate / dveṣeṇa preritaḥ so 'pi dveṣe dveṣo 'stu me varam // bca_6.41 //
kāye hi daṇḍaprahārādabhāvitacittasya duḥkhaṃ samutpadyate / tato daṇḍa eva mukhyaṃ duḥkhakāraṇamiti tatraiva kopo yuktaḥ / atha parapreritasya daṇḍasya ko doṣaḥ? tena preraka eva dveṣyo bhavati / evaṃ tarhi dveṣeṇa so 'pi daṇḍaprerakaḥ prerita iti dveṣe dveṣo mama yukto na prerake //
api ca / nādattaṃ kiṃcidupabhujyate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā / iti vicintya parāpakāre 'pi na tatra cittaṃ pradūṣayedityāha-
mayāpi pūrvaṃ sattvānāmīdṛśyeva vyathā kṛtā / tasmānme yuktamevaitatsattvopadravakāriṇaḥ // bca_6.42 //
pūrvaṃ janmāntare mayāpi sattvānāmevaṃvidhaiva pīḍā kṛtā yasmāt, ṛṇapariśodhananyāyena ucitameva mamaitat parāpakārakāriṇaḥ / tatkarmaphalaparipākāditi bhāvaḥ //
yadyasya kāraṇaṃ tasmādetadutpadyate nānyasmāditi parāmṛśya parāpakāraṃ marṣayedityupadaśaryannāha-
tacchasraṃ mama kāyaśca dvayaṃ duḥkhasya kāraṇam / tena śasraṃ mayā kāyo gṛhītaḥ kutra kupyate // bca_6.43 //
avikalakāraṇasāmagrī hi sarvakāryasya kāraṇamiti pramāṇapariniścitam / sā cātra tathāvidhā vidyate / tathāhi tasyāpakāriṇaḥ śastraṃ khaṅgādi mama kāyaśca, etaddvayaṃ sāmagrīrūpaṃ duḥkhasya kāraṇam / iti samarthakāraṇasadbhāve 'pi kāryaṃ kathaṃ notpadyeta? anyathā tattasya kāraṇameva na syāt / tato 'nyadapi, tat utpādayogaḥ? [=tatsāmagrīto 'nyadapi kāraṇaṃ syāt, tataḥ..........] tasmādyādi kāraṇopanāyake kupyate, tadā svātmanyapi kopo yuktaḥ / yataḥ svayamapi duḥkhakāraṇaṃ vahatyupanayati ca bhavān / ātmanyakope paratrāpi na yukta iti bhāvaḥ //
prakārāntareṇoktamevārthaṃ spaṣṭayannāha-
gaṇḍo 'yaṃ pratimākāro gṛhīto ghaṭṭanāsahaḥ / tṛṣṇāndhena mayā tatra vyathāyāṃ kutra kupyate // bca_6.44 //
śarīrākṛtirayaṃ pakvagaṇḍo mayā gṛhītaḥ / sarvaduḥkhahetutvāt sarvopamardasahaḥ / ākoṭanatāḍanādibhirapyabhedyatvāt / duḥkhaparihārāya sukhaprāptaye ca yā tṛṣṇā abhilāṣaḥ, tadandhena pihitaprajñālocanena tasyāṃ vyathāyāṃ satyāṃ kutra kupyate? na hi gaṇḍasya kuḍyādisaṃparkaje duḥkhe kvacidvivekataḥ kopo yuktaḥ //
(bcp 93) api ca / yaḥ kāryeṇānarthī, tena tatkāraṇameva parihartavyaṃ bhavet / ahaṃ tu viparyastamatiriti vimarśamupadarśayannāha-
duḥkhaṃ necchāmi duḥkhasya hetumicchāmi bāliśaḥ / svāparādhāgate duḥkhe kasmādanyatra kupyate // bca_6.45 //
duḥkhaṃ daṇḍādyabhighātajaṃ necchāmi / tasya punaḥ kāraṇaṃ śarīraṃ pratyapakāriṇaṃ cecchāmi / bāliśa iti bāladharmo viparyāsaḥ / tasmātkāraṇāt svakāye yadduḥkhaṃ tat svāparādhāgatameva / iti kasmādanyatra tatsahakārimātre kupyate?
ātmavadhāya svayaṃ saṃskṛtaśastrasyaiva anyatra mama kopo na yukta ityāha-
asipatravanaṃ yadvadyathā nārakapakṣiṇaḥ / matkarmajanitā eva tathedaṃ kutra kupyate // bca_6.46 //
asipatravanaṃ narakasamudbhavam / asaya eva patrāṇyasyeti kṛtvā / asigrahaṇaṃ prādhānyāt / anyadapi śastraṃ nārakaduḥkhaheturyantraṃ ca / vane tasminnivāsino gṛdhrolūkavāyasādayaḥ pakṣiṇo yathā matkarmajanitā eva duḥkhahetavo bhavanti / nānyadatra duḥkhakāraṇamasti / tathā idamapi paraśastrādikaṃ duḥkhaheturmatkarmajanitameva, iti kutra kupyate?
itthamapi viparyāsa evāyamityupadarśayitumāha-
matkarmacoditā eva jātā mayyapakāriṇaḥ / yena yāsyanti narakānmayaivāmī hatā nanu // bca_6.47 //
yena madīyena karmaṇā coditāḥ preritā eva mayi pūrvakṛtāpakāre apakāriṇo jātāḥ santo narakān yāsyanti, tena mayaivāmī apakāriṇo hatā nanu / svacittaṃ saṃbodhayati- na amībhirahaṃ hataḥ / ayamabhiprāyaḥ- yadi nākariṣyamahamīdṛśaṃ karma, tadā ete 'pi nāpakāriṇo 'bhaviṣyanniti matkṛtenaiva karmaṇā apakāriṇo bhavanti //
upakāriṣveva mohādapakāribuddhirmameti kārikādvayena darśayannāha-
etānāśritya me pāpaṃ kṣīyate kṣamato bahu / māmāśritya tu yāntyete narakān dīrghavedanān // bca_6.48 //
ahamevāpakāryeṣāṃ mamaite copakāriṇaḥ / kasmādviparyayaṃ kṛtvā khalacetaḥ prakupyasi // bca_6.49 //
etānapakāriṇa āśritya nimittīkṛtya mama pāpaṃ pūrvajanmakṛtaparāpakārajanitaṃ kṣīyate tadduḥkhānubhavanavipākena kṣayaṃ yāti / kṣamataḥ kṣāntimālambamānasya / bahu anekaparyāyeṇa kṛtam / māmāśritya matkarmacoditāḥ evamapyapakāraṃ kṛtvā punarete narakān tīvravedanān duḥsahaduḥkhānubhavān yānti / ata uktakrameṇa ahameva apakārī eṣāmityādi subodham //
(bcp 94) nanu yadyapakārī bhavān, tarhi bhavata eva narakagamanamucitam, na tveṣāmityāha-
bhavenmamāśayaguṇo na yāmi narakān yadi / eṣāmatra kimāyātaṃ yadyātmā rakṣito mayā // bca_6.50 //
yā pratyapakāranivṛttiniṣṭhā etanmamāśayamāhātmyaṃ narakagatinivṛttihetuḥ / narakān na yāmi tadātmāśayamāhātmyabalena / na tu punareṣāṃ durāśayatayā narakeṣu mamāpatanamiti bhāvaḥ / etadevāha- eṣāmityādinā / ayamatra samudāyārthaḥ- yadyahamapakārī sannapi kenacidupāyakauśalena narakān na yāmi, tadaiṣāmu[ma?]pakāriṇāṃ kimāyātam, kimapakṣīyate? kā kṣatirityarthaḥ / mayā tāvadekena rakṣitā na bhavantāmanye, rakṣita ātmā ca bhavet / na caitāvatā kiṃcideṣāṃ nyūnādhikaṃ guṇadoṣeṣu syāt //
nanu yadi nāma evam, tathāpi bhavato 'pi na yuktamātmarakṣaṇamupakārikṛtajñatayā ityāśaṅkayāha-
atha pratyapakārī syāṃ tathāpyete na rakṣitāḥ / hīyate cāpi me caryā tasmānnaṣṭāstapasvinaḥ // bca_6.51 //
yadi daṇḍādighātaṃ kurvatsu pratyapakārī bhaveyam, tathāpi ete rakṣitā na bhavanti / na kaścideṣāṃ pratīkāro narakagamanādiṣu kṛtaḥ syāt / pratyuta tāḍitenāpi mayā na pratitāḍitavyam / tathā sarvasattveṣu na maitracittaṃ mayā niści[kṣepta?]tavyam / antaśo na dagdhasthūṇāyāmapi pratighacittamutpādayitavyam / ityāderbodhisattvacaryāyā mama hānireva syāt / tasmādetarhi pratīkāropāyābhāvāttapasvino varākā rakśitumaśakyatvānnaṣṭā durgatipatitā eva / ityupekṣyante tāvadidānīm / paścāttadupāyamadhigamya tatkariṣyāmi yathaiṣāṃ duḥkhamaṇumātrakamapi na syāt //
tadevaṃ parāpakāramarṣaṇakṣāntiṃ pratipādya adhunā dharmanidhyānakṣāntimupadarśayitumāha-
mano hantumamūrtatvānna śakyaṃ kenacitkvacit / śarīrābhiniveśāttu cittaṃ duḥkhena bādhyate // bca_6.52 //
dvividhaṃ duḥkhamavicārato bādhakamupajāyate kāyikaṃ mānasikaṃ ceti / tatra manasi na kaściddaṇḍādikaṃ dātuṃ śaktaḥ, amūrtatvānmanasaḥ / iti tadudbhavaṃ duḥkhaṃ paramārthato na saṃbhavati / kalpanākṛtaṃ tu daurmanasyādikaṃ vidyate / etadeva darśayati śarīretyādinā / mamedaṃ śarīramiti vikalpābhyāsavāsanāvaśāt kāyaduḥkhena cittaṃ vihanyate //
tatrāpi pratiniyatameva duḥkhakāraṇamityāha-
nyakkāraḥ paruṣaṃ vākyamayaśaścetyayaṃ gaṇaḥ / kāyaṃ na bādhate tena cetaḥ kasmātprakupyasi // bca_6.53 //
(bcp 95) nyakkārādigaṇaḥ samūhaḥ kāyasya duḥkhaheturna bhavati / na hi kāyasyāyaṃ kaṃcidupaghātaṃ karotīti yena, tena cetaḥ kasmāddhetoḥ prakupyasi?
athāpi syāt- yadi nāma nyakkārādayaḥ kāyasya bādhakā na bhavanti, tathāpi tacchrutvā mayi lokānāmaprasannaṃ cittamutpadyate, iti mayā neṣyate ityāśaṅkayāha-
mayyaprasādo yo 'nyeṣāṃ sa māṃ kiṃ bhakṣayiṣyati / iha janmāntare vāpi yenāsau me 'nabhīpsitaḥ // bca_6.54 //
bhavatu nāma evam, tathāpi vicāraṇīyameva / mayi nyakkārādiśravaṇād yo 'yamaprasādo janānām, sa kiṃ māṃ bhakṣayiṣyati ihaloke paraloka vā, yenāsau lokāprasādo mamāpriyaḥ, iti vicārya na kartavyo 'trābhiniveśaḥ //
asti vā atrābhiniveśakāraṇaṃ lābhavighāto nāmetyāha-
lābhāntarāyakāritvād yadyasau me 'nabhīpsitaḥ / naṅkṣyatīhaiva me lābhaḥ pāpaṃ tu sthāsyati dhruvam // bca_6.55 //
tathāhi nyakkārādiśravaṇādaprasādo lokānām, tasmācca lābhopanāmanavaimukhyam / tato 'sau nyakkārādigaṇo mamāniṣṭa iti cet, tadayuktam / naṅkṣyati vinaśvaradharmatayā apagamiṣyati / ihaiva pratiniyataireva dinairmama lābhaḥ / na tu paralokānubandhī bhaviṣyati / tannimittaṃ nyakkārādikartṛṣu krudhyato yatpāpaṃ tadeva paraṃ sthāsyati paralokānubandhi bhaviṣyati / dhruvamiti aparimukte tatphale tasyāvināśāt //
idamapi cātrālocanīyam-
varamadyaiva me mṛtyurna mithyājīvitaṃ ciram / yasmācciramapi sthitvā mṛtyuduḥkhaṃ tadeva me // bca_6.56 //
idameva varaṃ śreṣṭhaṃ yallābhābhāvādasminnevāhani me maraṇamastu, na tu punaḥ parāpakāradvāreṇa lābhapratilambhānmithyājīvitaṃ ciraṃ dīrghakālam / kutaḥ? yasmādvahutarakālamapi jīvitvā maraṇāntaṃ hi jīvitam ityavaśyaṃbhāvino mṛtyorduḥkhaṃ tadeva mama / yatpaścādvarṣaśatātyaye bhaviṣyati, tadevedānīṃ mama mriyamāṇasya iti cirajīviteṣvaviśeṣaḥ //
ito 'pyaviśeṣa eveti ślokadvayena darśayannāha-
svapne varṣaśataṃ saukhyaṃ bhuktvā yaśca vibudhyate / muhūrtamaparo yaśca sukhī bhūtvā vibudhyate // bca_6.57 //
nanu (nūnaṃ?) nivartate saukhyaṃ dvayorapi vibuddhayoḥ / saivopamā mṛtyukāle cirajīvyalpajīvinoḥ // bca_6.58 //
(bcp 96) yathā kaścitsvapnopalabdhaṃ varṣaśataṃ sukhamupabhujya vibudhyate, anyaḥ punaḥ kṣaṇamātram / sa tāvanmātreṇa sukhinamātmānaṃ manyate / anayordvayorapi svapnopalabdhopabhuktasukhayoḥ prativibuddhayoḥ satoḥ tadupalabdhaṃ vinaṣṭaṃ sukhaṃ na nivartate, jāgradavasthāyāṃ nānuvartate, smaraṇamātrāvaśeṣatvāt / saivopamā svapnopalabdhasukhayoriva puruṣayormṛtyukāle maraṇasamaye cirajīvino 'lpajīvinaśca / nanu nivartate saukhyamiti svārthe 'pyaṇ / ityalaṃ mithyājīvitena //
asmādapi lābhālābhayorna kaścidviśeṣa ityupadarśayannāha-
labdhvāpi ca bahūṃllābhān ciraṃ bhuktvā sukhānyapi / riktahastaśca nagraśca yāsyāmi muṣito yathā // bca_6.59 //
pracurataralābhān labdhvāpi samāsādya, cirakālamupabhujya sukhānyapi, punarmṛtyumadhigamya riktahastaśca tucchahastaḥ / na tasmāllābhādīṣadapi pātheyaṃ gṛhītam / nāpi sukhāt kiṃcit pariśiṣṭamavasthitam / kaṭisūtrakamātramapi na pariśeṣitamiti nagnaśca cauraiḥ parimuṣita iva asmāllokātparaṃ lokaṃ yāsyāmi //
syādetat- astyeva viśeṣo lābhasya cīvarādīnāmanupaghātādāyuḥsaṃskārāṇāmupastambhācciratarakālaṃ jīvitaṃ syāt / tataśca pūrvakṛtapāpasya vidūṣaṇāsamudācārādinā parikṣayaṃ śikṣāsaṃvaraparirakṣaṇena bodhicittasevanādinā ca kuśalapakṣasya ca vṛddhiṃ kuryām / yaduktam-
yāvacciraṃ jīvati dharmacārī tāvatprasūte kuśalapravāham //
iti //
ato lābhāntarāyakāriṇi yukta eva pradveṣa ityāśaṅkayannāha-
pāpakṣayaṃ ca puṇyaṃ ca lābhājjīvan karomi cet /
lābhāduktakrameṇa jīvan dhriyamāṇaḥ pāpakṣayaṃ ca puṇyaṃ ca karomītyādi manyase / nanu etaditaḥ samadhikaṃ doṣamapaśyatā abhidhīyata ityāha- puṇyakṣayaśca pāpaṃ ca lābhārthaṃ krudhyato nanu // bca_6.60 // lābhārthaṃ lābhanimittaṃ tadantarāyakāriṇi dveṣaṃ kurvataḥ sukṛtakṣaya evopajāyate / yaduktam- sarvametatsucaritam [6.1] ityādinā / ayaṃ tu viśeṣaḥ- akṣāntisamudbhavasya pāpasya rāśirabhivardhate //
athāpi syāt- yathākathaṃcit tāvaccirakālaṃ lābhājjīvitaṃ syāt / tāvataiva naḥ prayojanamityāha-
yadarthameva jīvāmi tadeva yadi naśyati / kiṃ tena jīvitenāpi kevalāśubhakāriṇā // bca_6.61 //
(bcp 97) na khalu bodhisattvasya itarasattvavajjīvitaṃ niṣprayojanamevābhilaṣitam, kiṃ tarhi saṃbhārābhisaṃvardhanārthaṃ pāpakṣayārthaṃ ca / tad yadi sukṛtakṣayanimittameva tat syāt, tadā kiṃ tena tādṛśena jīvitenāpi kevalāśubhakarmakaraṇaśīlena? ninditameva taditi bhāvaḥ //
syādetat- na lābhāntarāyakāritayā mamāvarṇavādini pratighacittamutpadyate, kiṃ tu guṇapracchādanādikarmaṇā, duḥkhahetutvādityāha-
avarṇavādini dveṣaḥ sattvānnāśayatīti cet / parāyaśaskare 'pyevaṃ kopaste kiṃ na jāyate // bca_6.62 //
ayaśobhidhāyini yo 'yaṃ bhavato vidveṣaḥ, so 'varṇavādī doṣāviṣkaraṇādguṇapracchādanācca tvāṃ nāśayati / iti matvā cedyadi tannimittakaḥ / athavā / sattvān lokānnāśayati / avarṇavādena mayi nigrāhayati / svayamaprasannacittasteṣāmapi cittamaprasādayatītyarthaḥ / iti avarṇavādini dveṣaścet, ucyate / tadā yo 'pi pareṣāmanyasattvānāmayaśaḥ prakāśayati, tatrāpi kopaste kiṃ na jāyate? so 'pi ca avarṇavādī sattvānnāśayati / tadasminnapi yuktarūpa eva kopaḥ //
atrottaramāśaṅkayannāha-
parāyattāprasādatvādaprasādiṣu te kṣamā /
pareṣu anyeṣu sattveṣu āyatta āśrito 'prasādo 'sya / anyasattvān viṣayīkṛtya samutpanna iti / tasya bhāvastattvaṃ tasmāt / parāśritāprasādattvādaprasādiṣu aprasannacitteṣu avarṇavādiṣu tava kṣamā kṣāntirūtpadyate / ātmacittameva pṛcchati / atrāha- kleśotpādaparāyatte kṣamā nāvarṇavādini // bca_6.63 // yadi yaḥ parāyattāprasādaḥ tatra kṣamā bhavato bhavati, tadā svasminnavarṇavādini kiṃ na kṣamā? kiṃrūpe? kleśotpādanaparāyatte kleśānāmutpādaparatantre / parāyattāprasādatvaṃ kṣamāhetuḥ tulyamubhayatrāpi ityarthaḥ //
pratimādyupaghātakāriṣu śraddhāvaśādapi pratighacittaṃ notpādayitavyamityāha-
pratimāstūpasaddharmanāśakākrośakeṣu ca / na yujyate mama dveṣo buddhādīnāṃ na hi vyathā // bca_6.64 //
nāśakā vikopayitāraḥ / ākrośakā doṣabuddhayā vairūpyābhidhāyinaḥ / teṣu na yukto mama dveṣaḥ / kutaḥ? yasmādbuddhādīnāṃ bodhisattvāryaśrāvakapratyekabuddhānāṃ vitathābhiniveśaprasūtātmagrāhanivṛtterabhiṣvaṅgābhāvānna vyathā cittapīḍālakṣaṇaṃ daurmanasyaṃ nāsti / iti bhāvaḥ / ataḥ pratimāvināśakeṣu dveṣacittaṃ notpādayitavyam / tathā viruddhadharmakāriṣu karuṇaiva tu yujyate teṣu sādhūnām / anyathā tatra viśeṣābhāvāt pāpameva kevalamupajāyate / yadi punardharmato nivārayituṃ śakyate, tadā na doṣaḥ //
(bcp 98) yadapi ca dharmakāmatayā gurumātāpitrādyupaghātakāriṣu dveṣacittamutpadyate, tadapi vinivāryamevetyāha-
gurusālohitādīnāṃ priyāṇāṃ cāpakāriṣu / pūrvavatpratyayotpādaṃ dṛṣṭvā kopaṃ nivārayet // bca_6.65 //
guravo dharmamārgopadeṣṭāro 'kuśalapakṣanivartayitāraḥ / sālohitāḥ sodarāḥ / anye 'pi jñātisagotrabāndhavādayaḥ / teṣāmapakāriṣu / tathā priyāṇāṃ premasthānānāṃ cāpakāriṣu kopaṃ nivārayediti saṃbandhaḥ / katham? pūrvavatpratyayotpādaṃ dṛṣṭvā / yaduktam- ye kecidaparādhāśca ityādinā / ataḥ sarve 'pyamī pūrvakarmopajanitameva phalamupabhuñjate / nātra kaścit pratīkāraheturasti / tadanena yathā aparasamaye devagurudvijātimātāpitṛprabhṛtīnāmarthe pāpaṃ kurvato 'pi na doṣa iti matam, na tathā ihābhimatamityuktaṃ bhavati //
kiṃ ca / idamapi vastutattvaṃ manasi kurvatā na sattveṣu cittaṃ dūṣayitavyamityāha-
cetanācetanakṛtā dehināṃ niyatā vyathā / sā vyathā cetane dṛṣṭā kṣamasvaināṃ vyathāmataḥ // bca_6.66 //
samastakāryasya anvayavyatirekābhyāṃ janakatvenāvadhāritaṃ sāmagrīlakṣaṇaṃ kāraṇam / sā ca sāmagrī vastudharmatayā kācit kvacit samarthasvabhāvā / tatra cetanena kṛtā hastapādādiprahāreṇa / acetanena daṇḍaśastrarogādinā / tatrāpi cetanāvadvayāpāro 'styeva / sākṣāt pāraṃparyakṛtastu viśeṣaḥ / svayameva yadṛcchayā vā loṣṭakuḍyādyabhighātajanitā vā dehināṃ śarīriṇāṃ niyatā vyathā niyamena samutpadyate / nānyadito vyathākāraṇamasti / sā caivaṃ dvividhakāraṇasāmagrīprasūtāpi cetane savijñānake kāye dṛṣṭā pramāṇapariniścitā / atastadeva tadutpattisthānaṃ nānyat / acetane / vedanāyogāt / tato yad yasyotpattisthānaṃ tat tatraiva bhavati nānyatra, yathā paṅke paṅkajaṃ na sthale / ataḥ asmānyāyāt kṣamasva sahasva enāmanantarakathitobhayarūpāṃ vyathām //
tadānīmubhayorapi sādhāraṇadūṣaṇatayā kvacidapi kopo na yukta iti kathayitumāha- mohādeke 'parādhyanti kupyantyanye vimohitāḥ / brūmaḥ kameṣu nirdoṣaṃ kaṃ vā brūmo 'parādhinam // bca_6.67 //
ātmātmīyagrāhābhiniveśaviparyāsādeke kecidaparādhyanti daṇḍādinā / samākrośādi vā vadantaḥ sadoṣamātmānaṃ kurvanti / anye punastadaparādhena kupyanti / vimohitā mohādeva svakṛtakarmaphalasaṃbandhamananusaranto 'vidyāvaraṇāt, pratitāḍanākrośādikamārabhante / itthaṃ brūmaḥ- kam eṣu kleśarākṣasāveśavaśīkṛteṣu nirdoṣam, kaṃ vā brūmo 'parādhinam? ubhayeṣāmapi sādhāraṇadoṣatvāt //
(bcp 99) idamapi ca ātmagatameva cintayatā pratighacittaṃ nivartayitavyamityāha-
kasmādevaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ yenaivaṃ bādhyase paraiḥ / sarve karmaparāyattāḥ ko 'hamatrānyathākṛtau // bca_6.68 //
kasmātkāraṇāt kimityevam etatphalaṃ hetukarma kṛtam / yeneti lokoktireṣā yadityasyārthe / yadevam / yadi vā yena karmasāmarthyena hetunā / ākrośabandhanatāḍanādibhiḥ bādhyase pīḍyase parairanyaiḥ / nanu yadi nāma evam, tathāpi pratīkāro yukta ityāha- sarva ityādi / sarve duḥkhahetavaḥ karmapratyayopajanitapravṛttayaḥ iti ko 'hamatra anyathākṛtau tatphalanivartanāya? na kaścit / phaladānonmukhasya karmaṇaḥ kenacinnivartayitumaśakyatvāt //
idaṃ punaratra yuktarūpamityāha-
evaṃ buddhvā tu puṇyeṣu tathā yatnaṃ karomyaham / yena sarve bhaviṣyanti maitracittāḥ parasparam // bca_6.69 //
ete sattvāḥ karmakleśaparāyattāḥ parasparamasamañjasakarmakāriṇo nivartayitumaśakyā iti / evaṃ buddhvā jñātvā punaḥ puṇyeṣu kuśaleṣu karmasu tathā yatnaṃ karomyaham, tena prakāreṇa vīryaṃ samārabhe, yena tathāvidhaṃ sāmarthyaṃ pratilabhya sanmārge pravartitāḥ santaḥ sarve maitracittā hitasukhavidhānatatparāḥ parasparamanyonyaṃ bhaviṣyanti //
drohacittaṃ vinivartya priyavastūpaghātakāriṇi laukikodāharaṇena dveṣaṃ nivartayediti ślokadvayamupadarśayannāha-
dahyamāne gṛhe yadvadagnirgatvā gṛhāntaram / tṛṇādau yatra sajyeta tadākṛṣyāpanīyate // bca_6.70 //
evaṃ cittaṃ yadāsaṅgādahyate dveṣavahninā / tatkṣaṇaṃ tatparityājyaṃ puṇyātmoddāhaśaṅkayā // bca_6.71 //
ekasmin gṛhe 'gninā dahyamāne yathā tasmād gṛhādanyad gṛhaṃ gṛhāntaraṃ gatvā / agniryatra tṛṇakāṣṭhādau sajjate lagati, tadantargatamanyadapi vastu mā dhākṣīditi śaṅkayā tadākṛṣyāpanīyate, pṛthak kṛtvā nirdhāryate, iti dṛṣṭakramaṃ prakṛte 'pi yojayannāha / evamuktodāharaṇanyāyena cittaṃ mano yasya vastuna āsaṅgādāsakto dahyate paritapyate dveṣavahninā pratighānalena tadāsaṅgasthānaṃ vastu tatkṣaṇaṃ na kālāntarapalimbena parityājyaṃ tatrābhiniveśaḥ parihartavyaḥ / kiṃ kāraṇam? puṇyasyātmā śarīram / puṇyaskandha iti yāvat / tasya uktakrameṇa uddāhaḥ parikṣayo mā bhūt / anyathā gṛhāntargatapadārthavat pradveṣavahniḥ tamapi dahet //
api ca / lābha evāyaṃ labdhaḥ, yanmanuṣyaduḥkhairnarakaphalaṃ karma vipacyate iti pratipādayannāha-
māraṇīyaḥ karaṃ chittvā muktaścetkimabhadrakam / manuṣyaduḥkhairnarakānmuktaścetkimabhadrakam // bca_6.72 //
(bcp 100) yo hi māraṇamarhati, sa yadi hastamātraṃ chittvā mucyate, tadā na kācit kṣatirasya / pratyuta labdhalābhamātmānaṃ manyate atyalpamidaṃ maraṇaduḥkhāt karacchedanaduḥkhamiti / tathā yo 'pi manuṣyaduḥkhaṃ tāḍanabandhanatiraskārādikṛtamanubhūya narakaduḥkhādvimukto bhavati, tasyāpi na kiṃcidapacīyate / na kiṃcididaṃ duḥkhaṃ narakaduḥkhāt, sukhameva tat / tato yadi vicakṣaṇaḥ syāt, tadā saumanasyamevātra yuktamasya //
athāpi syāt- na mayā svalpamātre 'pi duḥkhe kṣamā kartuṃ śakyata iti, atrāha-
yadyetanmātramevādya duḥkhaṃ soḍhuṃ na pāryate / tannārakavyathāhetuḥ krodhaḥ kasmānna vāryate // bca_6.73 //
khaṭacapeṭaloṣṭādiprahārakṛtamīṣanmātramapi duḥkhamidānīṃ soḍhuṃ marṣituṃ na pāryate na śakyate / tadatra bhavantaṃ pṛcchāmaḥ- yadi evameva, tadayaṃ nārakaduḥkhasaṃvartanīyaḥ krodhaḥ kopaḥ kasmātkāraṇānna vāryate? ayameva hi atitarāṃ narakeṣu duḥkhadāyaka iti duḥkhabhīrūṇāmeva krodhaṃ nivartayituṃ yuktaṃ syāt //
kiṃ ca / yadyapi soḍhuṃ na śakyate, tathāpi taddhetukakarmasaṃbhavādanicchato 'pi duḥkhamāpatiṣyati bhavataḥ / na ca kiṃcitphalamutpatsyate / marṣaṇāt punastasya mahārthalābho bhaviṣyatīti vṛttadvayena śikṣayitumāha-
kopārthamevamevāhaṃ narakeṣu sahasraśaḥ / kārito 'smi na cātmārthaḥ parārtho vā kṛto mayā // bca_6.74 // na cedaṃ tādṛśaṃ duḥkhaṃ mahārthaṃ ca kariṣyati / jagadduḥkhahare duḥkhe prītirevātra yujyate // bca_6.75 //
kopanimittameva / evameva niṣphalameva / narakeṣu saṃjīvādiṣu / sahasraśaḥ anekavāram / ahaṃ kāritaḥ chedanabhedanapāṭanādikāraṇābhiḥ pīḍitaḥ / evaṃ duḥkhamanubhavatāpi mayā na ca naiva ātmārthaḥ dṛṣṭādṛṣṭaphalasādhanaḥ kṛto niṣpāditaḥ / parasya anyasya vā arthaḥ sukhavidhānalakṣaṇaḥ / iti niṣprayojanameva nārakaduḥkhasahasraśaḥ paribhavo jātaḥ / tadadyāpi na tathaiva mamāsahiṣṇutā yuktetyāha- idaṃ duḥkhaṃ naiva tādṛśaṃ yādṛśaṃ narakasamudbhavam / atha ca mahārthaṃ sarvasattvahitasukhavidhānabhūtaṃ buddhatvaṃ sādhayiṣyati / ato jagato duḥkhahare trijagatparyāpannasarvasattvaduḥkhapraśamanakare duḥkhe prītirevātra yujyate nāruciriti bhāvaḥ //
paraguṇaśravaṇerṣyāmalaprakṣālanāyāha-
yadi prītisukhaṃ prāptamanyaiḥ stutvā guṇorjitam / manastvamapi taṃ stutvā kasmādevaṃ na hṛṣyasi // bca_6.76 //
guṇādhikaṃ stutvā yadi prītisukhaṃ kaiścit prāptam, tadā he manaḥ tvamapi tadguṇasaṃvarṇanena kimiti harṣasukhaṃ nānubhavasi? kimakāṇḍameva tadīrṣyānalajvālāyāmātmasaṃtānamindhanīkaroṣi?
(bcp 101) nanu sarvasukhamāsaṅgātmatayā niṣiddhameva sevitum / tataḥ ahaṃ sarvasukhavaimukhyādidamapi nopādade / vakṣyati hi-
yatra yatra ratiṃ yāti manaḥ sukhavimohitam / tasmātsahasraguṇitaṃ duḥkhaṃ bhūtvopatiṣṭhate //
iti / [bodhi. 8.18]
āha-
idaṃ ca te hṛṣṭisukhaṃ niravadyaṃ sukhodayam / na vāritaṃ ca guṇibhiḥ parāvarjanamuttamam // bca_6.77 //
na hi sarvaṃ hṛṣṭisukhamapākṛtam, api tu yat sāvadyamakuśalahetuḥ / idaṃ ca paraguṇāśrayaṃ hṛṣṭisukhaṃ niravadyaṃ tava, na ca akuśalahetuḥ / ataḥ sukhodayaṃ sukhasyodayo 'smāditi kṛtvā / ata eva na vāritaṃ ca guṇibhirbhagavacchāsanavidhijñaiḥ / ayamaparo 'sya guṇaḥ, yat parāvarjanamuttamaṃ paraguṇeṣu prītyā / guṇeṣu evamayaṃ matsarīti manyamānā anye 'pi sattvā āvarjitā bhavanti, ato yuktamevātra prītisukhamupādātum //
syādetat- na paraguṇeṣu akṣamā kācinmama / kiṃ tarhi tāvattasyaiva sukhametaditi mayā soḍhumaśakyamiti / atrāha-
tasyaiva sukhamityevaṃ tavedaṃ yadi na priyam / bhṛtidānādiviraterdṛṣṭādṛṣṭaṃ hataṃ bhavet // bca_6.78 //
tasyaiva stutikartuḥ sukhamiti evamanenābhiprāyeṇa bhavato yadi idaṃ paraguṇastutipratisamudbhavaṃ sukhaṃ na priyam, tadā atisaṃkaṭe patito 'si / katham? bhṛtidānādivirateḥ / yadapi ca bhavataḥ svātmasukhanimittaṃ svabhṛtyādiṣu bhṛtidānaṃ karmamūlyadānam, tathā upakārakāriṇi pratyupakārakaraṇam / ityāderviratervaimukhyāt, tadapi na kartavyameva syāt parasukhavidveṣiṇā / yatastenāpi tasya sukhameva saṃpatsyate / tato dṛṣṭamaihikaṃ phalam, adṛṣṭaṃ pāralaukikam / ubhayamapi hataṃ bhavet parasukhasaṃpadamarṣiṇā //
kiṃ ca / mithyottaramevedaṃ bhavata iti pratipādayannāha-
svaguṇe kīrtyamāne ca parasaukhyamapīcchasi / kīrtyamāne paraguṇe svasaukhyamapi necchasi // bca_6.79 //
yadi kaścidbhavato guṇamudīrayati, tadā tasya parasyāniṣṭamapi saukhyamicchasi / atha paraguṇānanuvarṇayati, tadā punarīrṣyāśalyavitudyamānamānasaḥ / svasaukhyamapi necchasi / āstāṃ tāvat parasaukhyamityapiśabdaḥ / tasmāt parasukhasaṃpadīrṣyaiva bhavataḥ, na stāvakasukhāsahiṣṇutā //
yaduktam-
tasyaiva sukhamityevaṃ tavedaṃ yadi na priyam / iti / [bodhi. 6.78]
(bcp 102) tatra viśeṣeṇa dūṣaṇamāha-
bodhicittaṃ samutpādya sarvasattvasukhecchayā / svayaṃ labdhasukheṣvadya kasmātsattveṣu kupyasi // bca_6.80 //
idamatigarhitameva viśeṣeṇa samutpāditabodhicittasya, yat parasukhasaṃpadasahiṣṇutā nāma / yataḥ sarvasattvāḥ triadhātukāntaścarāḥ samastasukhasaṃpattisaṃtarpitā buddhatvamadhigamya mayā kartavyāḥ iti manasikāreṇa bodhicittamutpādyate / tadutpādya kasmāt sattveṣu kupyate? adya idānīm / kiṃbhūteṣu prasādasthāneṣu? svacittamabhiprasādya svayamātmanaiva prāptasukheṣu / iti akaraṇīyameva tat parasukhavaimukhyacittaṃ bodhisattvasyeti bhāvaḥ //
yaḥ punarutpāditabodhicitto 'pi parasya lābhasatkārasaṃpattimabhisamīkṣya tadīrṣyākaṣāyitahṛdayaḥ tenaiva śokena dahyate, tasya paribhāṣaṇārthamāha-
trailokyapūjyaṃ buddhatvaṃ sattvānāṃ kila vāñchasi / satkāramitvaraṃ dṛṣṭvā teṣāṃ kiṃ paridahyase // bca_6.81 //
athavā syādetat- na khalu mayā tatsukhameva na mṛṣyate, kiṃ tarhi tadudbhāvitānyaguṇaśravaṇābhiprasannamānasaiḥ teṣāmupanāmitaṃ lābhasatkāramityatrāha- trailokyetyādi / trayo lokāeva kāmarūpārūpyadhātulakṣaṇāḥ lokaprasiddhayā vā svargādisvabhāvāḥ trailokyam, tatsamudāyo vā / tasya pūjāmarhatīti pūjyamabhyarcanīyam / anena sarvātiśāyitvaṃ pratipāditam / tathābhūtaṃ buddhatvaṃ sattvānāṃ kila vāñchasi / kiletyanena viparyayaṃ dṛṣṭvā aruciṃ prakāśayati / satkāra mityupalakṣaṇam / lābhamapi / śeṣaṃ subodham //
lābhamabhisaṃdhāyāha-
puṣṇāti yastvayā poṣyaṃ tubhyameva dadāti saḥ / kuṭumbajīvinaṃ labdhvā na hṛṣyasi prakupyasi // bca_6.82 //
tvayā poṣaṇīyaṃ priyaputrakādikaṃ tvadīyaṃ yaḥ puṣṇāti, sa tubhyameva dadāti / tavaiva tenopacayaḥ kṛto bhavet / ataḥ tvatkuṭumbajīvinaṃ tvadīyaṃ kuṭumbaṃ jīvayati yaḥ, taṃ tathāvidhaṃ puruṣaṃ labdhvā prāpya prahṛṣyasi na? kākvā pṛcchati- prakupyasi, na prahṛṣyase cetyarthaḥ / tathā prakṛte 'pi yena sarvasattvā ātmīyatvena gṛhītāḥ, tasya tatsukhaiḥ sukhamevocitamiti //
syādetat- buddhatvameva tvayā teṣāṃ pratijñātam, na tu punaranyasukhamityāśaṅkayāha-
sa kiṃ necchasi sattvānāṃ yasteṣāṃ bodhimicchati /
nanu etadapi na samyak / yasmāt-
jagadadya nimantritaṃ mayā sugatatvena sukhena cāntarā //
[bodhi. 3.33]
(bcp 103) iti pratijñātam / bhavatu nāma evam, tathāpi yaḥ samutpāditabodhicittaḥ teṣāṃ sattvānāṃ bodhiṃ buddhatvamicchati, sa kimanyalaukikalokottaramarthajātaṃ necchati? atha naivamiṣyate, tadā bodhicittamapi hīyate ityāha- bodhicittaṃ kutastasya yo 'nyasaṃpadi kupyati // bca_6.83 // bodhicittaṃ kutastasya? mithyaiva bodhicittapratijñasya / kasya? yo 'nyasaṃpadi kupyati / itaravibhūtau lābhasatkāraprasūtāyām, iti marmacodanā bodhisattvasya kuśalakarmanivṛttihetuḥ //
api ca / aparasya lābhasatkārasaṃpadabhāve 'pi na bhavatastadbhāvasaṃbhavaḥ / tatkimakāraṇameva tadvidveṣiṇā ātmaghātāya yatnaḥ kriyate iti pratipādayannāha-
yadi tena na tallabdhaṃ sthitaṃ dānapatergṛhe / sarvathāpi na tatte 'sti dattādattena tena kim // bca_6.84 //
yadi nāma tena tava akṣamāviṣayeṇa sattvena taddīyamānaṃ vastu na labdham, tathāpi sthitaṃ dānapatergṛhe / bhavatastu kiṃ tasmājjātam? sarvathāpi tena labdhena gṛhāvasthitena vā na tadvastu tavāsti / iti dattādattena te kim? na kiṃcit prayojanaṃ bhavataḥ / atastatra upekṣaiva yuktā viduṣaḥ //
kiṃ ca / idamapi tāvat paribhāvyatāmityupadarśayannāha-
kiṃ vārayatu puṇyāni prasannān svaguṇānatha / labhamāno na gṛhṇātu vada kena na kupyasi // bca_6.85 //
yo 'sau atiprasannairdāyakadānapatiobhirlābhasatkāraiḥ pūjyate, sa kiṃ vārayatu puṇyāni pūrvajanmakṛtāni vipākonmukhāni, yadvaśāttasya lābhasatkārāḥ / uta prasannān dāyakadānapatīn vārayatu, atha svaguṇān vārayatu, yānāśritya eṣāṃ prasādo jātaḥ / mā prasādamapyeṣāṃ janayiṣyatheti / athavā / labhamāno 'pi tebhyo na svīkarotu / brūhi kena prakāreṇa atra na bhavato 'paritoṣaḥ syāt / tatra puṇyādīnāṃ vārayitumaśakyatvāt labhyamānāgrahaṇe 'pi sarvathāpi na tatte 'stītyādinā bādhakasyoktatvāditi na kiṃcit paritoṣakāraṇamasti //
athāpi syāt- parasyaiva lābhasatkārasaṃpattirasti, na mama / atha mama nāsti, tadā parasyāpi mā bhūt, ityetanmamāsaṃtuṣṭinibandhanamityāśaṅkayāha-
na kevalaṃ tvamātmānaṃ kṛtapāpaṃ na śocasi / kṛtapuṇyaiḥ saha spardhāmaparaiḥ kartumicchasi // bca_6.86 //
subodham / "yat kiṃcidduḥkhaṃ tatsarvaṃ pāpasamudbhūtam / abhilāṣavighāto 'pi duḥkham / yadapi paryeṣamāṇo na labhate, tadapi duḥkham" iti vacanāt // yadvakṣyati-
abhilāṣavighātāśca jāyante pāpakāriṇām / iti / [bodhi . 7.41]
(bcp 104) yat kiṃcit sukhaṃ tat sarvaṃ puṇyaprasūtam / iti sukhābhilāṣiṇā śubhe karmaṇi udyogaḥ karaṇīyaḥ / yadvakṣyati-
puṇyakārisukhecchā tu............ ityādi / [bodhi. 7.42-43]
iti kathaṃ kṛtapuṇyaiḥ saha spardhā yujyate? sukṛtakriyāyāmeva tatsukhābhilāṣiṇāṃ spardhā yuktetyarthaḥ //
api ca / idamapi praṣṭavyo 'si-
jātaṃ cedapriyaṃ śatrostvattuṣṭayā kiṃ punarbhavet /
tava śatrordveṣaviṣayasya tvadabhilāṣamātreṇa apriyamaniṣṭaṃ jātamutpannaṃ ced yadi, etāvatā bhavataḥ kiṃ punarbhavet? bhavatu tāvat tasyāniṣṭam, anyasya tu bhavatu, mā vā / mama kiṃcideva tāvanmātreṇa prayojanamiti parābhiprāyamāśaṅkayāha- tvadāśaṃsanamātreṇa na cāheturbhaviṣyati // bca_6.87 // tavāśaṃsanam icchā / abhilāṣa iti yāvat / tāvanmātreṇa na cāhetuḥ, na vidyate heturasya, ityaheturartho bhaviṣyati //
apriyasya bhavatu nāma evamityabhyupagamyocyate-
atha tvadicchayā siddhaṃ tadduḥkhe kiṃ sukhaṃ tava /
yadi nāma tavecchayā siddhaṃ niṣpannamapriyaṃ śatroḥ, tathāpi tasya duḥkhe samutpanne kiṃ sukhaṃ tava? na kiṃcit / niṣprayojanamidamabhipretamiti yāvat / nanu idameva prayojanaṃ yat tadduḥkhe mama saṃtuṣṭirityata āha- athāpyartho bhavedevamanarthaḥ ko nvataḥ paraḥ // bca_6.88 // evamapi paraduḥkhaparitoṣe yadi arthaḥ prayojanaṃ bhavet, tadā ataḥ paraḥ anarthaḥ ko nu? nurityatiśaye / ayamevānartho mahānityarthaḥ //
kathaṃ punarayamanartha ityāha-
etaddhi baḍiśaṃ ghoraṃ kleśabāḍiśikārpitam / yato narakapālāstvāṃ krītvā pakṣyanti kumbhiṣu // bca_6.89 //
yasmādetadidamevaṃvidhaṃ parānarthacittaṃ baḍiśaṃ ghoraṃ mahābhayaṃkaram / kiṃbhūtam? kleśabāḍiśikārpitam / kleśā eva baḍiśena carantīti bāḍiśikāḥ tairarpitamādattam / yataḥ kleśabāḍiśikāt / bāḍiśikādiva matsyam / narakapālā yamapuruṣāḥ tvāṃ krītvā pakṣyanti pakṣyante / kvacinnītveti pāṭhaḥ / kumbhiṣu narakaviśeṣeṣu / tasmādatrābhilāṣaṃ mā kārṣīriti bhāvaḥ //
(bcp 105) yadapi stutyādivighāte duḥkhamutpadyate, tadapi avivecayata evetyupadeśayannāha-
stutiryaśo 'tha satkāro na puṇyāya na cāyuṣe / na balārthaṃ na cārogye na ca kāyasukhāya me // bca_6.90 //
etāvāṃśca bhavetsvārtho dhīmataḥ svārthavedinaḥ /
pañcaprakāra evārthaḥ puruṣārthatvenābhimato viduṣām / tadyathā- puṇyam, āyurvṛddhiḥ, balavṛddhiḥ, ārogyalābhaḥ, kāyasukhaṃ ceti / na caiteṣu kvacidupayujyante stutyādayaḥ / iyāneva hi svārtho bhavato bhavet prajñāvataḥ svārthavedinaḥ / anyasya punaranyathāpi bhavet, iti ātmani parāmṛśati / jānantu yadyapi svārtham, tathāpi svārthavedinaḥ anupāyatvāt pṛthagupadarśitaḥ / dhīmata ityanena tadasaṅgatayā tadapi kathitam //
nanu mānasamapi sukhamasti, tena avadhāraṇamayuktamityatrāha- madyadyūtādi sevyaṃ syānmānasaṃ sukhamicchatā // bca_6.91 // mānasaṃ sukhaṃ saumanasyam / tadicchatā madyaṃ dyūtaṃ gaṇikā pāradārikaṃ sevanīyaṃ syāt / yatpunaḥ saddharmaśravaṇāt saumanasyam, tat puṇyagrahaṇena saṃgṛhītamityadoṣaḥ / tasmāt saumanasya heturbhavato 'pi stutyādayo bālajanānandakāriṇo 'nupādeyā eva //
itthamapi bālajanollāpakāriṇaḥ stutyādaya ityāha-
yaśorthaṃ hārayantyarthamātmānaṃ mārayantyapi /
kecinmohapuruṣāḥ tādṛśaguṇāt svayamatisudūre vartamānā api śakrādiguṇaiḥ stūyamānā bandijanairanyaiśca protphullanayanavadanā yaśorthino hastyaśvādidhanaṃ tṛṇavat tebhyaḥ prayacchanti / tathā taireva guṇaiḥ saṃbhāvitātmanāmapi śakravat śatruvijayasamudbhūtaṃ yaśo mama jagati vipulatāṃ gamiṣyati, ityabhiniveśādduḥsahasaṃgrāmārohaṇānmārayanti /
na cātra paramārthataḥ kiṃcit prayojanam, anyatra mithyāvikalpāditi pratipādayannāha- kimakṣarāṇi bhakṣyāṇi mṛte kasya ca tatsukham // bca_6.92 // stutyādyabhidhāyakāni akṣarāṇi varṇāḥ kiṃ bhakṣyāṇi carvitavyāni? yaśorthaṃ mṛte sati kasya ca tat sukhaṃ yaśaḥśravaṇasamuttham?
tasmādbālakrīḍāsamānametadityupadarśayannāha-
yathā pāṃśugṛhe bhinne rodityārtaravaṃ śiśuḥ /
yathā kaścid bālo dhūlimayagṛheṇa paramaparitoṣeṇa parikrīḍamānaḥ kenacit tasmin bhagne mahadduḥkhena parigṛhītaḥ paramārtipīḍita iva madgṛhaṃ bhagnamiti karuṇasvaraṃ krandati, saivopamā atrāpi ityāha- tathā stutiyaśohānau svacittaṃ pratibhāti me // bca_6.93 // tathaiva stutiyaśohānau vighāte svacittaṃ duḥkhamāviśat pratibhāsate vicārayato mama / atrāpi na vastusatā kenacid vipralambha iti parāmarṣṭavyam //
(bcp 106) punaranyathā vicāreṇa bāladharma evāyamiti caturbhiḥ ślokaiḥ parāmṛśayannāha-
śabdastāvadacittatvāt sa māṃ stautītyasaṃbhavaḥ /
śabdo varṇātmako bāhyārthatayā acittaḥ acetanaḥ / tasya bhāvaḥ tasmāt / sa śabdo māṃ stauti madīyaṃ varṇamudīrayati / asaṃbhavaḥ na saṃbhavatyetat / tat kathaṃ saumanasyaṃ jāyate ityāha- paraḥ kila mayi prīta ityetatprītikāraṇam // bca_6.94 // anyaḥ puruṣaścetanātmakaḥ / kileti nirarthakametadapītyarucipratipādakam / mayi prītaḥ abhiprasannaḥ ityetadabhisaṃdhānaṃ prītikāraṇam /
tatrāpyevamasaṃbandhātkevalaṃ śiśuceṣṭitam / [bodhi. 6.97]
iti saṃbandhaḥ //
asaṃbandhameva kalpayannāha-
anyatra mayi vā prītyā kiṃ hi me parakīyayā / tasyaiva tatprītisukhaṃ bhāgo nālpo 'pi me tataḥ // bca_6.95 //
yasmādanyasmin mayi vā prītyā parasaṃtānavartinyā kimāyātaṃ mama? na kiṃcit / kutaḥ? tasyaiva tato ya eva prītaḥ stutikartā, tat prītisukhaṃ nānyasya / ato bhāgo nālpo 'pi īṣadapi mama tataḥ parasaṃtānavartinaḥ prītisukhāt //
syādetat- parasukhenaiva sukhitvaṃ bodhisattvānām / tat kimiti tato bhāgo nāstīti? atrāha-
tatsukhena sukhitvaṃ cetsarvatraiva mamāstu tat / kasmādanyaprasādena sukhiteṣu na me sukham // bca_6.96 //
yadi parasukhena sukhitvam / tadā tasminnanyatra prasādena sukhite 'pi mamāstu tatsukhitvam / kimātmanyabhiprasādena prīte parasmin prītiḥ? na tvanyasmin prasādena sukhiteṣu mama sukham //
tasmādvacanamātramevaitat, na paramārtha iti darśayitumāha-
tasmādahaṃ stuto 'smīti prītirātmani jāyate / tatrāpyevamasaṃbandhāt kevalaṃ śiśuceṣṭitam // bca_6.97 //
tadanyanimittābhāvāt ahaṃ stuta ityevaṃ vikalpanāt prītirātmabni jāyate, na punaḥ parasukhena sukhitvāt / tatrāpi na kevalamanyaprasādena sukhite sati / ātmanyapi evamuktakrameṇa asaṃbandhādapratyāsatteḥ kāraṇāt kevalaṃ bālavilasitametat //
(bcp 107) api ca / stutyādayo mama apacayameva dadhatītyupadarśayannāha-
stutyādayaśca me kṣemaṃ saṃvegaṃ nāśayantyamī / guṇavatsu ca mātsaryaṃ saṃpatkopaṃ ca kurvate // bca_6.98 //
amī stutyādayaḥ mama kṣemaṃ kalyāṇam / atha kṣemaṃ kuśalapakṣaparipālanam / tathā saṃvegaṃ saṃsāraduḥkhanirvedanam / nāśayanti ghnanti / na tāvanmātrameva, kiṃ tu guṇavatsu ca mātsaryam / ātmani guṇādhikamānena paraguṇapracchādanāt / tadguṇāsahanatayā vā saṃpadi lābhasatkārādisvabhāvāyāṃ kopaṃ ca amarṣaṃ kurvate teṣveva / ahameva guṇādhikaḥ, mamaiva sarvā saṃpattirucitā nānyeṣāmiti matvā //
yata ete doṣāḥ stutyādiṣu saṃbhavinaḥ,
tasmātstutyādighātāya mama ye pratyupasthitāḥ / apāyapātarakṣārthaṃ pravṛttā nanu te mama // bca_6.99 //
tasmāt kāraṇāt / stutyādighātāya virodhāya ye sattvā mama pratyupasthitā udyatāḥ / apāyapāto narakādipatanam / tato rakṣārthaṃ trāṇārthaṃ rakṣaṇanimittaṃ pravṛttā udyuktā nanu te mama / ataḥ kalyāṇamitrāṇi te, nāpakāriṇa iti //
lābhādivirodhini sarvathā pratighacittamayuktaṃ mama ityupadarśayitumāha-
muktyarthinaścāyuktaṃ me lābhasatkārabandhanam / ye mocayanti māṃ bandhādveṣasteṣu kathaṃ mama // bca_6.100 //
vimuktikāmasya lābhasatkārau bandhanamiva, saṅgasthānatvāt, ayuktaṃ nocitaṃ mumukṣorbandhanam / kalyāṇamitrakṛtyakāriṇaḥ śatrutvenābhimatā vimocayanti viyojayanti māṃ bandhāt saṃsāraduḥkhalakṣaṇāt lābhādisvabhāvādvā / dveṣasteṣu paramopakāriṣu prītisthāneṣu kathaṃ mama? na yukta ityabhiprāyaḥ //
kathaṃ na yuktamityāha-
duḥkhaṃ praveṣṭukāmasya ye kapāṭatvamāgatāḥ / buddhādhiṣṭhānata iva dveṣasteṣu kathaṃ mama // bca_6.101 //
lābhasatkārābhiṣvaṅgaprasaṅgāt saṃsāraduḥkhairvimoktukāmasya ye satpuruṣaviśeṣāḥ kapāṭatvamapadvāratvamāgatāḥ / kutaḥ? buddhānāmadhiṣṭhānato 'nubhāvādiva / dveṣasteṣu kathaṃ mama?
kuśalāpaghātakāriṇyapi dveṣaṃ nivārayannāha-
puṇyavighnaḥ kṛto 'nenetyatra kopo na yujyate / kṣāntyā samaṃ tapo nāsti nanvetattadupasthitam // bca_6.102 //
(bcp 108) kuśalavighātaḥ kṛto 'nena ityevaṃ manasi nidhāya atra puṇyavighātakāriṇi dveṣo na yujyate / kasmāt? yataḥ kṣāntyā titikṣayā samaṃ tulyaṃ tapaḥ sukṛtaṃ nāsti sarvaśubhakarmahetutvāt / "na ca kṣāntisamaṃ tapaḥ" (bodhi. 6.2) iti vacanāt / nanu tadevedamayatnata eva upasthitamupanatam / puṇyavighnakāricchalena puṇyahetusaṃnidheḥ //
tatra pradveṣe tu ātmanaiva puṇyavighātaḥ kṛto bhavedityāha-
athāhamātmadoṣeṇa na karomi kṣamāmiha / mayaivātra kṛto vighnaḥ puṇyahetāvupasthite // bca_6.103 //
atha yadi ātmana eva doṣeṇa asahiṣṇutātmakena na karomi kṣamāṃ kṣāntimiha vighnakāriṇi, tadā mayaiva na punaranyena atra puṇye kṛto vighnaḥ / kutaḥ? puṇyahetau puṇyavighātakāritvenābhimate upasthite saṃnihitībhūte / atretyasmin puṇyahetāviti vā saṃbhāvyate //
yadi puṇyavighātakārī, kathamasau puṇyahetuḥ? yāvat sa eva vighna ityāha-
yo hi yena vinā nāsti yasmiṃśca sati vidyate / sa eva kāraṇaṃ tasya sa kathaṃ vighna ucyate // bca_6.104 //
yo bhāvaḥ kāryābhimataḥ yena kāraṇābhimatena vinā nāsti, tadvayatireke na bhavati, sa eva yadbhāvena bhavati, nānyaḥ kāraṇaṃ janakaḥ tasya kāryābhimatasya, tadanvayavyatirekānuvidhānāt / evaṃ prakṛte 'pi sa janaka eva kathaṃ tasya janyasya vighna ucyate vighātaheturabhidhīyate? tathāvidhe 'pi tathā vyavahāraṃ kurvato nāsti vipratipattiḥ //
uktamevārthaṃ dṛṣṭāntopadarśanena vyaktaṃ kurvannāha-
na hi kālopapannena dānavighnaḥ kṛto 'rthinā / na ca pravrājake prāpte pravrajyāvighna ucyate // bca_6.105 //
na yasmāt kasyaciddānapaterditsākāle eva saṃprāptenārthinā yācanakena dānavighnaḥ kṛtaḥ ityucyate, yataḥ sa kāraṇameva dānasya / tathā kasyacit pravrajitukāmasya pravrājakasamavadhānaṃ pravrajyā saṃvarādigrahaṇasvabhāvā, na ca tasyā vighna ucyate, api tu kāraṇameva sa tasyāḥ / tamantareṇa tasyā asaṃbhavāt / evaṃ prakṛte 'pi draṣṭavyam /
api ca / kṣāntiheturatidurlabha iti tatsamāgame prītireva yujyate ityupadarśayannāha-
sulabhā yācakā loke durlabhāstvapakāriṇaḥ /
atipracuraprāptikā yācanakā loke sarvatra sarveṣāṃ dīyamānagrahaṇāvaimukhyāt, na tu punarapakāriṇaḥ / ataste durlabhāḥ śatasahasreṣu, yadi kathaṃcit kaścit syādvā na veti / kutaḥ punaretadevamityāha- yato me 'naparādhasya na kaścidaparādhyati // bca_6.106 // (bcp 109) yasmādanaparādhasya nivṛttaparāpakārasya mama nirnimittaṃ na kaścideko 'pi aparādhyati, nāpakaroti / karmaṇi ṣaṣṭhī //
evamatidurlabhatayā paramopakāritvācca abhinandanīya eva apakārītyāha-
aśramopārjitastasmādgṛhe nidhirivotthitaḥ / bodhicaryāsahāyatvāt spṛhaṇīyo ripurmama // bca_6.107 //
yasmāt kathaṃcit prāpyante apakāriṇaḥ, tasmād gṛhe prādurbhūto nidhiriva śramamantareṇaivādhigato ripurabhilaṣaṇīya eva mayā syāt, bodhicaryāyāṃ buddhatvasaṃbhāropārjane sahakāritvācca //
evaṃvidhe paramapuruṣārthe sāhāyyaṃ bhajamānasya pratyupakārakaraṇameva kṛtajñatayā mama yuktamityupadarśayannāha-
mayā cānena copāttaṃ tasmādetat kṣamāphalam / etasmai prathamaṃ deyametatpūrvā kṣamā yataḥ // bca_6.108 //
yasmādasau tatra sāhāyyaṃ kurvan kāraṇameva na vighnaḥ tasmānmayā kṣamāmabhyastatā, anena cāpakāraṃ kurvatā, iti dvābhyāmevopārjitam / etaditi yasya sādhanāya sāhāyyaṃ bhajate / kṣamāphalaṃ dharmādhigamalakṣaṇam etasmai dharmasahāyāya prathamamagrato dātavyaṃ mayā iti praṇidhātavyam / yathā maitrībalena bodhisattvena praṇihitaṃ pañcakānuddiśya / tatra kāraṇamāha- yasmādetatpūrvā, eṣa eva pūrvaṃ kāraṇaṃ yasyāḥ sā tathoktā / na hi apakāriṇamantareṇa anyat kṣāntikāraṇamasti //
yuktamevaitad yadi tenaivābhiprāyeṇa asau pravartate, kevalamapakārāśaya evāyamityāśaṅkayannāha-
kṣamāsiddhayāśayo nāsya tena pūjyo na cedariḥ / siddhiheturacitto 'pi saddharmaḥ pūjyate katham // bca_6.109 //
kṣamā asya bodhisattvasya niṣpadyatām, ityāśayo nāsya apakārodyatasya / tena kāraṇena kuśalaheturapi yadi śatruḥ pūjanīyo na bhavati, evaṃ tarhi kuśalaniṣpattihetuḥ nirabhiprāyo 'pi saddharmaḥ pravacanalakṣaṇaḥ kathaṃ pūjyate? so 'pi tadāśayaśūnyatvāt pūjanīyo na syāt, iti bhāvaḥ //
atha saddharmasya nirabhiprāyatayā apakārāśayo 'pi nāsti, asya punastadviparyayo dṛśyate, ityāha-
apakārāśayo 'syeti śatruryadi na pūjyate / anyathā me kathaṃ kṣāntirbhiṣajīva hitodyate // bca_6.110 //
apakāraḥ āśayaḥ asya śatroḥ, ityevamabhisaṃdhāya śatruryadi na pūjyate dānamānairna satkriyate / anyatheti apakāriṇi dveṣacittamanivārayataḥ kathaṃ mama kṣāntiḥ? tadapakāramasahamānasya (bcp 110) pratyapakāraṃ vā kurvato naiva yuktetyarthaḥ / anyatrapi kathaṃ kṣāntiḥ? bhiṣajīva hitodyate, suvaidyavad hitasukhavidhāyake yatra premagauravameva sadā, dveṣanibandhanasya gandho 'pi na vidyate //
dveṣacittanivaertanācca kṣāntirucyate / tasmādapakāriṇyeva pratighacittaṃ nivartayataḥ kṣāntiriti / etadeva darśayannāha-
tadduṣṭāśayamevātaḥ pratītyotpadyate kṣamā / sa evātaḥ kṣamāhetuḥ pūjyaḥ saddharmavanmayā // bca_6.111 //
yato bhiṣajīva hitodyate kṣāntirna yuktā, ataḥ asmāddhetoḥ tasya duṣṭāśayameva pratītya nimittīkṛtya samupajāyate kṣamā / na punaḥ kasyacicchubhāśayam / ataḥ asmāt sa eva yasyāśayaṃ pratītyotpadyate kṣamā kṣamāhetuḥ, na tu punaryo vaidyavadaduṣṭāśayaḥ / iti pūjyaḥ kṣamāsiddhyāśayarahito 'pi saddharmavadasau mayā / etaduktaṃ bhavati- kiṃ mamānena āśayavicāreṇa prayojanam? abhimatasādhyasiddhau cedupayujyate, tāvataiva mamopādeyaḥ syāt / viguṇāśayaphalaṃ tu tasyaiva, yasyāsau viguṇāśayaḥ / mama tu śubhodayaheturevāyam, iti kathamiva pūjanīyo na bhavediti / tasmāt saṃbhāropayogini hetau kiṃ svarūpanirūpaṇena?
etadeva saṃbhārahetutvamasya āgamataḥ prasādhayannāha-
sattvakṣetraṃ jinakṣetramityato muninoditam / etānārādhya bahavaḥ saṃpatpāraṃ yato gatāḥ // bca_6.112 //
saṃbhāraprasūtipravṛttihetutvāt sattvāḥ kṣetram / buddhā bhagavantastathaiva kṣetram / iti evam / ato buddhatvakāraṇahetutvāt anekaprakāraṃ bhagavatā varṇitam / kutaḥ? yato yasmādetān sattvān jināṃśca ārādhya ānukūlyānuṣṭhānena bahavo buddhatvamadhigamya sarvalaukikalokottarasarvasaṃpattiparyantaṃ prāptāḥ //
syādetat- yadi nāma sattvā api sarvasaṃpattihetavaḥ, tathāpi tathāgataiḥ saha sādhāraṇatā na yukteti / atrāha-
sattvebhyaśca jinebhyaśca buddhadharmāgame same / jineṣu gauravaṃ yadvanna sattveṣviti kaḥ kramaḥ // bca_6.113 //
ubhayebhyo 'pi buddhadharmāṇāṃ balavaiśāradyādīnāmāgame pratilambhe tulye aviśiṣṭe / ubhayamapi tat prati hetutvamaviśiṣṭamiti bhāvaḥ / ataḥ sādhāraṇe 'pi hetubhāve jineṣu gauravaṃ yadvat, tadvanna sattveṣu / ityevaṃ kaḥkramaḥ paripāṭiḥ prekṣāvatām? naiva yuktetyarthaḥ //
nanu ca sattvānāṃ rāgādimalairhīnāśayatvāt kāraṇatve 'pi kathaṃ bhagavatsamānatā yujyate ityāśaṅkayāha-
āśayasya ca māhātmyaṃ na svataḥ kiṃ tu kāryataḥ / samaṃ ca tena māhātmyaṃ sattvānāṃ tena te samāḥ // bca_6.114 //
(bcp 111) yadyapi bhagavatāmaparimitapuṇyajñānopajanitamanuttaramiha māhātmyam, tathāpi upayuktopayogitvena hetubhāvasya tulyatvāt samaṃ māhātmyamucyate / tena hetunā te sattvāḥ samāḥ jinaistulyā ucyante iti nātra viśeṣaḥ kriyate //
yatra punaḥ pratiniyatātmagato viśeṣaḥ, tamupadarśayitumāha-
maitryāśayaśca yatpūjyaḥ sattvamāhātmyameva tat / buddhaprasādādyatpuṇyaṃ buddhamāhātmyameva tat // bca_6.115 //
sattveṣu maitracittavihārī punaryatpūjyate janaiḥ, tattasyaiva maitryāśayasya pratyātmagataṃ māhātmyaṃ nānyasya / tathā tathāgatamāhātmyamālambya svacittaṃ prasādayato yatpuṇyamutpadyate, tadbhagavata eva māhātmyamasādhāraṇam, anyasya tathāvidhaguṇābhāvāt //
ityasādhāraṇaṃ guṇamabhidhāya prakṛtamupadarśayannāha-
buddhadharmāgamāṃśena tasmātsattvā jinaiḥ samāḥ / na tu buddhaiḥ samāḥ kecidanantāṃśairguṇārṇavaiḥ // bca_6.116 //
idamatra bījaṃ samatopādāne ityarthaḥ / paramārthatastu na buddhairbhagavadbhiḥ samāḥ kecit sattvāḥ santi / yadi bhaveyustathāvidhāḥ, tadā te 'pi buddhā eva syuḥ / kiṃbhūtaiḥ? guṇārṇavaiḥ / guṇānāmarṇavā guṇaratnākarāḥ, agādhāpāratvāt, taiḥ / punarapi teṣāmaparameva viśeṣaṇamāha- anantāṃśaiḥ / anantaḥ aparyantaḥ aṃśaḥ, ekadeśo 'pi yeṣāṃ guṇārṇavānām, te tathā, taiḥ //
uktamevārthaṃ vyaktīkurvannāha-
guṇasāraikarāśīnāṃ guṇo 'ṇurapi cetkvacit / dṛśyate tasya pūjārthaṃ trailokyamapi na kṣamam // bca_6.117 //
guṇeṣu pradhānānāmekarāśayo ye bhagavantaḥ, teṣāṃ guṇaḥ aṇurapi paramāṇumātro 'pi / guṇakaṇikāpīti yāvat / yadi kvacit sattvaviśeṣe dṛśyate pratīyate, tasya tadguṇādhārasya pūjānimittaṃ trailokyamapi na kṣamam / trailokyajātāni ratnādīni na pratirūpāṇīti yāvat //
yadyevam, kathaṃ tarhi sattvārādhanamuktamityāha-
buddhadharmodayāṃśastu śreṣṭhaḥ satveṣu vidyate / etadaṃśānurūpyeṇa sattvapūjā kṛtā bhavet // bca_6.118 //
vyākhyātametat pūrvam //
ito 'pi sattvārādhanamucitamityāha-
kiṃ ca niśchadmabandhūnāmaprameyopakāriṇām / sattvārādhanamutsṛjya niṣkṛtiḥ kā parā bhavet // bca_6.119 //
(bcp 112) niśchadmabandhūnāmakṛtrimasuhṛdāṃ buddhānāṃ bodhisattvānāṃ ca / aparyantopakāriṇāṃ niṣkṛtiḥ tatkṛtāpakārasya niṣkrayaṇaṃ pariśodhanamiti yāvat / kimaparaṃ bhavet sattvārādhanamantareṇa / etadeva paraṃ niṣkrayaṇamityarthaḥ //
prabhucittānukūlavartina eva bhṛtyasya vāñchitaṃ sidhyatītyavagamya sattvārādhanamevopādeyamiti pratipādayannāha-
bhindanti dehaṃ praviśantyavīciṃ yeṣāṃ kṛte tatra kṛte kṛtaṃ syāt / mahāpakāriṣvapi tena sarvaṃ kalyāṇamevācaraṇīyameṣu // bca_6.120 //
karacaraṇaśironayanasvamāṃsāni chittvā chittvā pradattāni yeṣāṃ hitasukhavidhānāya, tathā avīcīmapi paraduḥkhaduḥkhino yeṣāṃ kṛte praviśanti tatsamuddharaṇāya / prakṛtatvād buddhā bodhisattvāḥ / tatra teṣu sattveṣu kṛte kṛtaṃ syāt / anyathā tu kṛtamapi na kṛtaṃ bhavet / kṛtaśabdo 'yamiha prakṛtādhikārāt sādhukaraṇe vartate / yenaivam, tena paramāpakāriṣvapi na cittaṃ dūṣayitavyam / kiṃ tu sarvamanekaprakāraṃ kāyavāṅmanobhirvā kalyāṇameva hitasukhameva vidhātavyameteṣu //
uktameva prasādhayannāha-
svayaṃ mama svāmina eva tāvad yadarthamātmanyapi nirvyapeikṣāḥ / ahaṃ kathaṃ svāmiṣu teṣu teṣu karomi mānaṃ na tu dāsabhāvam // bca_6.121 //
mama svāmina eva buddhādayaḥ svayameva ātmanaiva / tāvaditi parāmarśe / yadarthaṃ yeṣāṃ nimittam / ātmanyapi svakāyajīvite 'pi / uktakrameṇa nirapekṣā nirabhiṣvaṅgāḥ tṛṇavat parityajanti, tadahaṃ punaḥ teṣāṃ bhṛtyaḥ teṣu sattveṣu prabhuputreṣvatyantapriyeṣu kathaṃ karomi mānam, kimiti jānanneva tān pratikūlayāmi? na tu dāsabhāvam, na punardāsībhūyārādhayāmi?
ito 'pi ca sattvāpakāraṃ parityajya tadārādhanameva kartavyamityāha-
yeṣāṃ sukhe yānti mudaṃ munīndrāḥ yeṣāṃ vyathāyāṃ praviśanti manyum / tattoṣaṇātsarvamunīndratuṣṭistatrāpakāre 'pakṛtaṃ munīnām // bca_6.122 //
yeṣāṃ sattvānāṃ priyaputrāṇāmiva pitaro munīndrā buddhā bhagavantaḥ sukhe kāyamanojanmani mudaṃ harṣaṃ yānti, yeṣāṃ ca duḥkhe manyuṃ praviśanti aparitoṣamāsādayanti / etacca (bcp 113) anabhimatatvād bhagavatāmitthamabhidhīyate, na tu vāṇī (sī?) candanakalyāṇā(lpava?)t(?) tacchrāvakāṇāmapi pratighānunayāsaṃbhavaḥ(?) / anyat subodham //
kathaṃ punastatrāpakāre munīnāmapakṛtaṃ syādityatrāha-
ādīptakāyasya yathā samantānna sarvakāmairapi saumanasyam / sattvavyathāyāmapi tadvadeva na prītyupāyo 'sti dayāmayānām // bca_6.123 //
samantāt sarvāvayavānabhivyāpya vahninā prajvalitaśarīrasya yathā pañcakāmaguṇairna saumanasyam, kāyikamapi sukhaṃ nāsti, tasya prajvalitatvādeva duḥkhenākrāntatvāt, tadvat tathaiva sattvānāṃ vyathāyāṃ duḥkhavedanāyāṃ na prīteḥ saumanasyasya upāyo heturasti kṛpātmakānāṃ bhagavatām //
tasmādaparijñānena kleśagrahāveśavaśena vā sattvāpakārakarmaṇā yadakuśalamupacitam, tadapi idānīmupasaṃhāradvāreṇa vāntīkurvannāha-
tasmānmayā yajjanaduḥkhadena duḥkhaṃ kṛtaṃ sarvamahākṛpāṇām / tadadya pāpaṃ pratideśayāmi yatkheditāstanmunayaḥ kṣamantām // bca_6.124 //
yasmādevaṃ sattvāpakāre munīnāmapakṛtaṃ syāt, tasmāt pāpam adya idānīṃ pratideśayāmi, saṃvegabahulasteṣāmeva mahākṛpāṇāmagrataḥ prakāśayāmi / punarevaṃ saṃprajānanna kariṣyāmi, iti āyatyāṃ saṃvaramāpadye / yadi pratirūpamācaritaṃ tatra me kṣāntiṃ kurvantu anukampāmupādāya //
kṣamayitvā sāṃpratamārādhanāyetyādinā tadekaparāyaṇatāmātmano darśayati-
ārādhanāyādya tathāgatānāṃ sarvātmanā dāsyamupaimi loke / kurvantu me mūrdhni padaṃ janaughā vighnantu vā tuṣyatu lokanāthaḥ // bca_6.125 //
tathāgatānāmabhipretasaṃpādanāya loke lokaviṣaye sarvātmanā kāyena vācā manasā vā dāsībhāvaṃ svīkaromi / te 'pi me prasādaṃ kurvanto mastake pādaṃ nidadhatu / teṣāṃ pādaṃ pramuditacittaḥ śirasā dhārayāmi / anena mayi purvāparādhamapāsya jagatāṃ patirbhagavān saṃtuṣṭamānaso bhavatu //
(bcp 114) bhagavatsu ca gauravakāribhiḥ sattveṣvanādaro na kartavya iti prasādhayannāha-
ātmīkṛtaṃ sarvamidaṃ jagattaiḥ kṛpātmabhirnaiva hi saṃśayo 'sti / dṛśyanta ete nanu sattvarūpāsta eva nāthāḥ kimanādaro 'tra // bca_6.126 //
sarvatragadharmadhātuprativedhāt sarvasattvasamatāpādanaparātmaparivartanādinā vā ātmīkṛtaṃ svīkṛtaṃ sarvamidaṃ jagat, na kiyadeva / tairbuddhairbhagavadbhiḥ karuṇāmayacittasaṃtānaiḥ / suniścitamevaitat / anyathā buddhatvāyogāt / tasmāt sattvarūpeṇa buddhā bhagavanta evaite sattvā dṛśyante / tena kimanādaro 'tra mūḍhacetasām? naiva yukta iti bhāvaḥ //
anekārthatvādapi sattvārādhanasya tatraiva yatitavyamityāha-
tathāgatārādhanametadeva svārthasya saṃsādhanametadeva / lokasya duḥkhāpahametadeva tasmānmamāstu vratametadeva // bca_6.127 //
svārthasya buddhatvasaṃbhāralakṣaṇasyaiva / lokasya duḥkhāpahaṃ taddhetutvāt / etadeveti / sarvatra sattvārādhanamiti yojyam //
āgāmibhayadarśanādapi ca parāpakāravaimukhyameva abhyasanīyamityudāharaṇenopadarśayannāha-
yathaiko rājapuruṣaḥ pramathnāti mahājanam / vikartuṃ naiva śaknoti dīrghadarśī mahājanaḥ // bca_6.128 //
yasya rājño deśanivāsinaṃ tasyāsau rājapuruṣaḥ / mahājanaṃ nagaranigamagrāmakarvaṭādivāstavyam / pramathnāti vimardayati / sa ca āgāmirājadaṇḍabhayadarśitayā mahājano vacanamātreṇāpi yāvadvikāramupagantumasamarthaḥ / tena tāḍito 'pi saṃkucitavṛttirevāsti //
kasmāt?
yasmānnaiva sa ekākī tasya rājabalaṃ balam /
naiva sa rājapuruṣo 'sahāya eva draṣṭavyaḥ / kathaṃ punarayamasahāyo na bhavatītyāha- tasyeti / rājño balameva tasya balam, tatpakṣagrahaṇāt / tathā na durbalaṃ kaṃcidaparāddhaṃ vimānayet // bca_6.129 // tasmāt kṛśaśaktimapi kṛtāparādhaṃ nāpakuryāt / so 'pi na yasmādekākī //
yasmānnarakapālāśca kṛpāvantaśca tadvalam / tasmādārādhayetsattvān bhṛtyaścaṇḍanṛpaṃ yathā // bca_6.130 //
(bcp 115) tasmādārādhayet sattvān / kutaḥ? yasmānnarakapālāśca tadapakāramiva pratyapakāriṇo 'nvācarantaḥ (?) kṛpāvantaśca jinādayaḥ tatpakṣapātino balam / kathamivārādhayet? adhṛṣyaṃ rājānaṃ sarvānuvṛttikaraṇānujīvino yathā, tathā //
kiṃ ca / lokaprasiddhita idamevamihoktam, na tu punaḥ sattvāprasaktiphalasya rājāparādhaphalena samānatā samastītyāha-
kupitaḥ kiṃ nṛpaḥ kuryādyena syānnarakavyathā / yatsattvadaurmanasyena kṛtena hyanubhūyate // bca_6.131 //
kimiti kākvā pṛcchati / kiṃ tadduḥkhajātamutpādayituṃ nṛpatiḥ samartho bhavet? naiveti bhāvaḥ / kiṃbhūtam? yena duḥkhajātena nārakī vedanā anubhūyate //
tuṣṭaḥ kiṃ nṛpatirdadyādyadbuddhatvasamaṃ bhavet / yatsattvasaumanasyena kṛtena hyanubhūyate // bca_6.132 //
āstāṃ bhaviṣyadbuddhatvaṃ sattvārādhanasaṃbhavam / ihaiva saubhāgyayaśaḥsausthityaṃ kiṃ na paśyasi // bca_6.133 //
prāsādikatvamārogyaṃ prāmodyaṃ cirajīvitam / cakravartisukhaṃ sphītaṃ kṣamī prāpnoti saṃsaran // bca_6.134 //
iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ kṣāntipāramitā nāma ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ //
7. vīryapāramitā nāma saptamaḥ paricchedaḥ /
tadevaṃ vipakṣapratiṣedhena tridhā kṣāntiṃ pratipādya vīryaṃ pratipādayitumāha-
evaṃ kṣamo bhajedvīryaṃ vīrye bodhiryataḥ sthitā / na hi vīryaṃ vinā puṇyaṃ yathā vāyuṃ vināgatiḥ // bca_7.1 //
evamuktakrameṇa kṣamāyuktaḥ kṣamaḥ svayamabhyastakṣāntiḥ / bhajedvīryaṃ vīryamārabheta / anyathā duḥkhāsahiṣṇutayā vīryasya prasrabdhirna syāt / kasmāt punarvīryamupādīyata ityāha / vīryaṃ ityādi- yasmādvīrye buddhatvamavasthitam / taddhetukatayā tadāyattatvādbuddhatvasya / etadapi kutaḥ? yasmānna vīryamantareṇa puṇyaṃ puṇyasaṃbhāro 'sti / upalakṣaṇametat / jñānamapi draṣṭavyam, vīryasyobhayahetutvāt / tadanena vīryāt puṇyajñānasaṃbhārau, tābhyāṃ ca buddhatvamityuktaṃ bhavati //
vīryasvarūpāparijñānāt pṛcchati-
kiṃ vīryaṃ kuśalotsāhastadvipakṣaḥ ka ucyate / ālasyaṃ kutsitāsaktirviṣādātmāvamanyanā // bca_7.2 //
kimetadvīryaṃ nāma? atrāha- kuśalotsāhaḥ / yo 'yaṃ kuśalakarmaṇi dānādau śrutādau ca samudyamaḥ, tadvīryamabhidhīyate / akuśale tu kausīdyameva / vipakṣeṇopahataṃ vīryamanaṅgamevābhimatasiddhaye iti tadvipakṣamapanayanāya darśayitumāha- tadvipakṣa ityādi / tasya vīryasya viruddho vināśāya pakṣo vipakṣaḥ ka ucyate? uttaramāha- ālasyamityādi / ālasyaṃ kausīdyaṃ kāyamanasorakarmaṇyatā / kutsite jugupsanīye hāsyalāsyādau āsaṅgaḥ / viṣādo viṣaṇṇatā / duṣkare karmaṇi cittasya vinivṛttiḥ / anadhyavasānamityarthaḥ / tena ātmano 'vamanyanā avajñā / ayaṃ tadvipakṣaḥ //
tadālasyaniṣedhāya tatkāraṇaṃ tāvadupadarśayitumāha-
avyāpārasukhāsvādanidrāpāśrayatṛṣṇayā / saṃsāraduḥkhānudvegādālasyamupajāyate // bca_7.3 //
saṃsāraduḥkhānudvegādasaṃvegāt, yo 'yamavyāpāro nirvyāpāratā, tatra tena vā sukhāsvādaḥ sukhābhirāmaḥ / sa ca nidrā ca middhākramaṇam / tābhyāṃ middhākramaṇamapāśrayatṛṣṇā avaṣṭambhanābhilāṣaḥ, tayā / ālasyamupajāyate iti yojanīyam / yadi vā / saṃsāraduḥkhānudvegādavyāpāraḥ, kvacidapi kuśalakarmaṇi na pravṛttiḥ, tasmāt sukhāsvādaḥ, tato nidrā, tasyāśca apāśrayatṛṣṇā, tayā //
(bcp 117) ataḥ saṃsāraduḥkhānudveganivartanārthamiyamatra saṃvegabhāvanā āmukhīkartavyetyāha-
kleśavāgurikāghrātaḥ praviṣṭo janmavāgurām / kimadyāpi na jānāsi mṛtyorvadanamāgataḥ // bca_7.4 //
vāgurikā matsyādivadhikā jālikā ucyante kaivartādayaḥ (dibhiḥ?) / kleśā eva vāgurikāḥ , tairāghrāta āyattīkṛtaḥ / kathamiti cet, praviṣṭo janmavāgurām, nikāyasabhāgatotpattireva vāgurikā jālam, tat praviṣṭaḥ, tadantargata ityarthaḥ / idamiha tadātmasātkaraṇe kāraṇam / adyāpi etāṃ daśāṃ prāpto 'pi mṛtyormukhaṃ praviṣṭaḥ san kimiti na vetsi? jātaścenmaraṇamavaśyaṃbhāvītyarthaḥ //
idamaparaṃ saṃvegakāraṇamāha-
svayūthyānmāryamāṇāṃstvaṃ krameṇaiva na paśyasi / tathāpi nidrāṃ yāsyeva caṇḍālamahiṣo yathā // bca_7.5 //
yūthaṃ vargaḥ, tatra bhavā yūthyāḥ, yaiḥ saha bālyādyavasthāyāṃ krīḍitahasitādinā vicaritam / tān svavargyān / caṇḍālānāmavaśyaṃmāraṇīyamahiṣavat / na paśyasi mamāpi iyamavasthitiḥ syāditi //
avaśyamiha kiyatkālaṃ parilambya mṛtyurāgamiṣyati / tena tāvatkālaṃ sukhānubhavanameva mama yuktamityatrāha- yadi nāmaivam, tathāpi nāvaśyaṃbhāvini maraṇe viśvāso yuktaḥ /
yamenodvīkṣyamāṇasya baddhamārgasya sarvataḥ / kathaṃ te rocate bhoktuṃ kathaṃ nidrā kathaṃ ratiḥ // bca_7.6 //
iti vadhyapuruṣasyeva sarvato vadhyaghātakairadhiṣṭhitasya vadhyabhūmiṃ nīyamānasya niḥsaraṇamapaśyataḥ sukhāsikāvalambanamanucitameva bhavataḥ / tasmātsaṃvegato bhāvanayā anayā hetunivartanādālasyamapāsya kuśalapakṣotsāhavardhanamanuṣṭheyam //
athāpi syāt- yadi nāma avaśyaṃbhāvitā mṛtyoḥ, tathāpi tatsaṃnidhānamavagamya ālasyamapahāsyāmi ityāśaṅkayāha-
yāvatsaṃbhṛtasaṃbhāraṃ maraṇaṃ śīghrameṣyati / saṃtyajyāpi tadālasyamakāle kiṃ kariṣyasi // bca_7.7 //
saṃbhṛtaḥ sajjīkṛtaḥ saṃbhāraḥ sāmagrī vadhāya vyādhijarālakṣaṇo yena / yāvaditi lokoktam / śīghraṃ tvaritamanabhisaṃdhānāt / tadā mṛtyumukhāntargataḥ asamaye ālasyaṃ tyaktvāpi kiṃ kariṣyasi? na tadā kiṃcit prayojanamiti bhāvaḥ //
akālatāmevāsya samarthayituṃ vṛttatrayeṇāha-
idaṃ na prāptamārabdhamidamardhakṛtaṃ sthitam / akasmānmṛtyurāyāto hā hato 'smīti cintayan // bca_7.8 //
(bcp 118) śokavegasamucchūnasāśruraktekṣaṇānanān / bandhūnnirāśān saṃpaśyan yamadūtamukhāni ca // bca_7.9 //
svapāpasmṛtisaṃtaptaḥ śṛṇvannādāṃśca nārakān / trāsoccāraviliptāṅgo vihvalaḥ kiṃ kariṣyasi // bca_7.10 //
idaṃ yadanāgate kartavyatayā manasikṛtaṃ tanna prāptam / idamārabdhaṃ yatkāryamādita eva kartumiṣṭam / idamardhakṛtaṃ sthitam, yat kiyanniṣpannaṃ kiyadaniṣpannam / iti kāryaparyantamagatasyaiva akasmānmṛtyurāgato mama / aho bata atikaṣṭam, hato 'smīti vicintayan vihvalaḥ kiṃ kariṣyasītyanāgatena saṃbandhaḥ / śokaḥ priyaviprayogakṛtaścittaparitāpaḥ / tasya vego 'nivāryapravṛttiḥ / tena samucchūnāni samunnatāni sāśrūṇi sabāṣpāṇi raktāni tāmravarṇāni locanāni yeṣu ānaneṣu tāni tathā / tathābhūtāni ānanāni mukhāni yeṣāṃ bandhūnāṃ te tathā / tān saṃpaśyan vilokayan / tatrākarmakādhikārāt parasmaipadaṃ dṛśaḥ / kiṃbhūtān? nirāśān / kva? pratyujjīvanaṃ prati tyaktāśān, tatsānāthyavikalān vā / maraṇasamayopasthitakṛtāntānucaramukhāni ca saroṣaparuṣabhṛkuṭīni saṃpaśyan vihvalaḥ kiṃ kariṣyasi? svayaṃkṛtapāpakarmasmaraṇena maraṇasamaye kimityevaṃ mayā kṛtamiti paścāttāpena tāpitaḥ / naitāvanmātrameva, kiṃ tu śṛṇvannādāṃśca nārakān tīvrakāraṇānubhavanadukhanirmuktān vikrośitaśabdān narakasamudbhūtān arthāntarakopāṇāmeva (?) / tacchrutvā mamāpyevamevāvasthā iti saṃtrāsena yaḥ purīṣotsargo viṭpravṛttiḥ, tenopaliptagātraḥ / vihvalaḥ anāyattakāyavākcittapracāraḥ / kiṃ kariṣyasi sarvakriyāsu nivṛttavyāpāraḥ //
iti matvā svasthāvasthāyāmeva yatitavyam iti śikṣayitumāha-
jīvamatsya ivāsmīti yuktaṃ bhayamihaiva te / kiṃ punaḥ kṛtapāpasya tīvrānnarakaduḥkhataḥ // bca_7.11 //
jīvanta eva matsyāḥ krameṇa bhakṣaṇārthaṃ prāyaḥ prāgdiṅanivāsibhireva janai rakṣyante / jīvanopalakṣitā matsyā jīvamatsyā iti teṣāmeva samayaḥ / śākapārthivāditvānmadhyamapadalopī samāsaḥ / tadvadahamapi adya śvo vā niyatameva mariṣyāmi iti manasi kṛtvā yuktaṃ bhayamihaiva te / ihaiva saṃprajānadavasthāyāmeva tavāsaṃprāptamaraṇasya maraṇataḥ, kiṃ punaḥ kṛtapāpasya bhavato bhayaṃ yuktaṃ na bhavati, ityapi āhāryam / atiduḥsahānnarakaduḥkhataḥ //
nirvyāpārasukhāsvādābhiratamadhikṛtyāha-
spṛṣṭa uṣṇodakenāpi sukumāra pratapyase / kṛtvā ca nārakaṃ karma kimevaṃ svasthamāsyate // bca_7.12 //
taptavāriṇāpi saṃspṛṣṭaḥ / sukumāreti saṃbodhanam / atimṛduśarīratayā soḍhumaśakto 'si / yadyevam, tadā kṛtvā cetyādi subodham //
(bcp 119) aparamapi taṃ pratyāha-
nirudyama phalākāṅkṣin sukumāra bahuvyatha / mṛtyugrasto 'marākāra hā duḥkhita vihanyase // bca_7.13 //
sukhahetūtpādanāya vyāpāraśūnyo 'si / atha ca tasya phalaṃ sukhamabhilaṣasi / duḥkhāsahiṣṇurasi, atha ca bahuvyatho 'si sarvaduḥkhākaratvāt / mṛtyunā ca vaśīkṛto 'si, atha ca amaraṇadharmāṇamātmānaṃ manyase / evaṃ ca viparyastaṃ caritamasya vipaśyan karuṇāyamānaḥ sakhedamenamāha- hā duḥkhita vihanyase / saṃmohabahulatayā kaṣṭāṃ daśāṃ praviṣṭo 'si / ātmagatameva vā vimṛśati / evamanyatrāpi yathāsaṃbhavaṃ draṣṭavyam / nirudyamādīni cāmantritapadāni //
nidrāparatantraṃ pratyāha-
mānuṣyaṃ nāvamāsādya tara duḥkhamahānadīm / mūḍha kālo na nidrāyā iyaṃ naurdurlabhā punaḥ // bca_7.14 //
aṣṭākṣaṇavinirmuktaṃ manuṣyabhāvapratilambhaṃ nāvamiva abhyudayādipāragamanāya prāpya tara plavasva duḥkhamayīṃ mahānadīm / sarvaduḥkhāni pṛṣṭhīkuruṣva / vīryāvalambaneneti yāvat / he mohaparavaśa, nāyaṃ kālo nidrāyāḥ, yāvadiyaṃ nauḥ saṃnihitā / yadi nedānīmeva yatnaḥ kriyate, tadā punariyaṃ durgatigatasya naurdurlabhā bhaviṣyati / yaduktam-
punarapyeṣa samagamaḥ kutaḥ / iti //
[bodhi. 1.4]
evamālasyaṃ nivārya kutsitāsaktiṃ nivārayannāha-
muktvā dharmaratiṃ śreṣṭhāmanantaratisaṃtatim / ratirauddhatyahāsyādau duḥkhahetau kathaṃ tava // bca_7.15 //
śubhakarmaṇāṃ ratiṃ śreṣṭhāmuttamām / kiṃbhūtām? anantaratisaṃtatim / sugatiparaṃparāsaṃjananādanantā aparyavasānā ratisaṃtatiḥ sukhapravāho yasyāḥ sā tathā / ata eva uttame tyuktam / tāmapahāya ratirabhirāmaḥ, auddhatyamunnatatā / kāyacittayoḥ krīḍanaśīlateti yāvat / hāso vāgauddhatyam / sarabhasasya vāgvikāra iti yāvat / ādiśabdādgītādiparigrahaḥ / tatra kathaṃ ratistava? na yuktetyabhiprāyaḥ / kiṃbhūte? duḥkhahetau / narakādidurgatyupanayanādduḥkhasya heturbhavati //
evaṃ kutsitāsaktimapi nirākṛtya viṣādātmāvamanyanāṃ vīryavipakṣaṃ nirākartum, aparamapi ca tadvipakṣanirasanāya pratipādayannāha-
aviṣādabalavyūhatātparyātmavidheyatā / parātmasamatā caiva parātmaparivartanam // bca_7.16 //
viṣādaviparīto 'viṣādaḥ / balānāṃ vyūhaḥ samūho vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ / tātparyaṃ nipuṇatā / ātmavidheyatā ātmavaśavartitā / etāḥ sarvāḥ kṛtadvandvasamāsāḥ / yadi vā / (bcp 120) ebhiḥ sahitā ātmavidheyatā / parātmasamatāparātmaparivartane dhyānaparicchede [bodhi.8] vakṣyamāṇe / idamapi samastaṃ kausīdyaprahāṇāya vīryasamṛddhaye prabhavatītyuddeśaḥ //
uddiṣṭamevārthaṃ krameṇa nirdiśannāha-
naivāvasādaḥ kartavyaḥ kuto me bodhirityataḥ /
kuto me bodhiriti, kathamahaṃ varākaḥ samyaksaṃbodhibhājanam? buddhatvaṃ hi tīkṣṇendriyasya ārabdhavīryasya aparimitapuṇyajñānasaṃbhāraiḥ atiduṣkarakarmānuṣṭhānaiḥ anekaiśca kalpāsaṃkhyeyaiḥ kasyacit puruṣaviśeṣasya sādhyaṃ bhavati / ahaṃ tu na tādṛśa iti kathaṃ madvidhānāṃ tathāvidhaṃ buddhatvaṃ saṃbhāvyeta, ityevamākāramanasikārādavasādo viṣādo na kartavyaḥ, mahārthabhraṃśasya hetutvāt / yathoktam- avasādo 'pyanartha iti [śi. sa. 34] // kasmāt? yasmāttathāgataḥ satyaṃ satyavādīdamuktavān // bca_7.17 // yasmāt tathāgataḥ idaṃ vakṣyamāṇaṃ satyamavitathamuktavān kathitavān / kathaṃ jñāyate ityāha- satyavādīti / jñānakriyāsaṃbhavādaviparītavādī / ataḥ satyābhidhānahetupadametat //
kiṃ tatsatyamuktavān?
te 'pyāsan daṃśamaśakā makṣikāḥ kṛmayastathā / yairutsāhavaśāt prāptā durāpā bodhiruttamā // bca_7.18 //
ityāha / te 'pi buddhā bhagavantaḥ purvaṃ śākyamuniratnaśikhidīpaṃkaraprabhṛtayaḥ saṃsārasāgarāvartāntargatāḥ pṛthagjanāvasthāyāṃ paribhramanta evaṃbhūtā evāsan babhūvuḥ, yairutsāhabalāt vīryotkarṣasāmarthyāt saṃbhārān saṃbhṛtya prāptā adhigatā durāpā durlabhapratilambhā bodhiruttamā anuttarā / ārabdhavīryasya na kiṃcidduṣkaramiti bhāvaḥ / idaṃ tat satyam //
ato mama punaratitarāṃ na durlabhā bodhirityāha-
kimutāhaṃ naro jātyā śakto jñātuṃ hitāhitam / sarvajñanītyanutsargādbodhiṃ kiṃ nāpnuyāmaham // bca_7.19 //
kiṃ punarahaṃ manuṣyabhūto janmanā / śakto jñātuṃ hitāhitamiti / idaṃ hitamidamahitam, śubhamaśubhaṃ ca karmetyupadiṣṭam, jñātumavaboddhuṃ samartho 'smi, iti vicintya sarvajñasya sarvavastutattvavedinaḥ nītirnayaḥ upādeyatattvapratipādanam / tasya anutsargādaparityāgāt / tasya ādānopādānasevanādityarthaḥ / buddhatvaṃ nāpnuyāmaham / kākvā paṭhanād āpnuyāmeveti / etadbhagavatā ratnameghe darśitam / yathoktam-
iha bodhisattvo naivaṃ cittamutpādayati- duṣprāpyā bodhirmanuṣyabhūtena satā / idaṃ ca me vīryaṃ parīttaṃ ca hīnaṃ ca / kusīdo 'ham / bodhiśca ādīptaśiraścailopamena bahūn kalpān bahūni kalpaśatāni bahūni kalpasahasrāṇi samudācaratā samudānetavyā / tannāhamutsahe (bcp 121) īdṛśaṃ bhāramudvoḍhum / kiṃ tarhi bodhisattvenaivaṃ cittamutpādayitavyam- ye 'pi te 'bhisaṃbuddhāstathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, ye 'pi vā abhisaṃbhotsyante, te 'pi īdṛśenaiva nayena, īdṛśyā pratipadā, īdṛśenaiva vīryeṇābhisaṃbuddhāḥ, yāvanna ca te tathāgatabhūtā evābhisaṃbuddhāḥ / ahamapi tathā tathā ghaṭiṣye, tathā tathā vyāyaṃsye sarvasattvasādhāraṇena vīryeṇa sarvasattvārambaṇena vīryeṇa yathāhamapyanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsye iti //
yuktamevaitat, kevalamatiduṣkarakarmaśravaṇādanadhyavasāyo vinivartayitumaśakya iti vikalpayannāha-
athāpi hastapādādi dātavyamiti me bhayam /
karacaraṇaśiraḥ prabhṛtidānamantareṇa buddhatvaṃ na prāpyate, iti atiduṣkarakarmasu pravṛttibhayādutsāho nivartata eva / iti cenmanyase svacittamevamāha- gurulāghavamūḍhatvaṃ tanme syādavicārataḥ // bca_7.20 // tadetad gurulāghavamūḍhatvameva me / alpe bahutaraṃ bahutare cālpataramiti mohavaśena avicārato 'vivekānmama syāt, na tu paramārthavicārataḥ //
paramārthavicāreṇa gurulāghavaviparyāsa evāyamityupadarśayannāha-
chettavyaścāsmi bhettavyo dāhyaḥ pāṭyo 'pyanekaśaḥ / kalpakoṭīrasaṃkhyeyā na ca bodhirbhaviṣyati // bca_7.21 //
saṃsāracārake nivasaṃstathāvidhakarmavaśācchettavyaścāsmi karacaraṇādyaṅgapratyaṅgacchedanānnarakādiṣu / tathā bhettavyo 'smi śaktikuntādibhiḥ / dāhyo narakadahanādinā / pāṭyo jvalitakrakacādinā / anekaśaḥ anekavārān / narakādiṣu kāraṇāmanubhavan aparyantapathi saṃsāre / kalpānāṃ koṭīrasaṃkhyeyāḥ saṃkhyātumaśakyāḥ iti / akāmasyāpi duḥkhamaparyantamanekaprakāramāpatiṣyati, na ca buddhatvasaṃbhārāya tat saṃpatsyate //
idaṃ saṃsārāparyantatayā duḥkhaṃ bahutaraṃ niṣphalaṃ ca / buddhatvaprasādhakaṃ punaralpataraṃ saphalaṃ cetyupadarśayannāha-
idaṃ tu me parimitaṃ duḥkhaṃ saṃbodhisādhanam / naṣṭaśalyavyathāpohe tadutpādanaduḥkhavat // bca_7.22 //
yad buddhatvaprasādhakaṃ tadidaṃ duḥkhaṃ parimitaṃ mama pratiniyatakālabhāvitayā, duḥkha [praśamana]hetuśca / tattathābhūtaṃ śalyaṃ tena vyathā, tasyā apoho nivṛttiḥ / tannimittaṃ tadvayudāsāya / yāvajjīvaṃ tatkṛtaduḥkhaprahāṇāyetyarthaḥ / tasya naṣṭaśalyasyotpāṭanaṃ śarīrāduddharaṇam / apakarṣaṇamiti yāvat / tena yadduḥkhaṃ pratiniyatakālamalpataram / dīrghakālikaduḥkhopaśamanimittam / tadvat soḍhumucitamidamapi duḥkham //
(bcp 122) ato 'pi samucitamidamityāha-
sarve 'pi vaidyāḥ kurvanti kriyāduḥkhairarogatām / tasmādvahūni duḥkhāni hantuṃ soḍhavyamalpakam // bca_7.23 //
sarve 'pi na kecideva / laṅghanapācanādikṛtairyatheṣṭāhāravihārapratiṣedhajanitaiśca kriyāduḥkhaiḥ rogapīḍitānāmārogyaṃ vidadhāti / anyathā tatkartumaśakyam / yata evam, tasmādatiśayena alpamalpakaṃ duḥkhaṃ soḍhavyam / kimartham? bahūni duḥkhāni hantum / sarvasattvānāmātmanaśca dīrghakālikasarvaduḥkhapraśamanāyetyarthaḥ / evaṃ tāvat svīkartuṃ yuktaṃ dhīmataḥ //
na cedaṃ yuktamapi duṣkaraṃ karma ādikarmikasya prathamanujñātaṃ bhagavateti darśayannāha-
kriyāmimāmapyucitāṃ varavaidyo na dattavān /
kriyāmimāṃ samanantarapratipāditāṃ duḥkhotpādanīm / ucitāmapi sevanīyāmapi / varavaidyo bhagavān sarvathā sarvāvyadhicikitsakaḥ / prathamaṃ na dattavān, na kartavyatayā pratipāditavānādikarmikasya / kathaṃ tarhi rāgādivyādhīnapanayati? āha- madhureṇopacāreṇa cikitsati mahāturān // bca_7.24 // sukumāratareṇopacāreṇa upakrameṇa / yathākṣamaṃ cikitsāpraṇayanenetyarthaḥ / cikitsati rogamuktān karoti / mahāturān dīrgharogiṇo rāgādimahāvyādhigrastān //
kaḥ punarayaṃ madhuropacāra ityāha-
ādau śākādidāne 'pi niyojayati nāyakaḥ / tatkaroti kramātpaścādyatsvamāṃsānyapi tyajet // bca_7.25 //
mātsaryamalāpanayanārthaṃ sukhasukhena saṃbhārasaṃvardhanārthaṃ ca śakyaparityāge śākasaktupiṇḍikādidānena prathamataraṃ pravartayati nāyako bhagavān / punastathopāyaviśeṣeṇa niyojanaṃ karoti / taditi lokoktau vā / yadyathā dātā mṛdudānābhyāsakrameṇa adhimātrādhimātradānābhyāsaprakarṣamāsādayan paścāduttarakālamakṛcchreṇaiva svamāṃsarudhirādikamapi prasanna eva prayacchet //
kathaṃ punaretadevamityāśaṅkayāha-
yadā śākeṣviva prajñā svamāṃse 'pyupajāyate / māṃsāsthi tyajatastasya tadā kiṃ nāma duṣkaram // bca_7.26 //
yasmin kāle dānābhyāsāt paramaprakarṣagamanāt sarvathāpagatamātsaryatayā śākeṣviva svamāṃse 'pi nirāsaṅgā buddhirupajāyate, tadā svamāṃsādidāne 'pi nāśakyānuṣṭhānabuddhiriti tasmin kāle kiṃ nāma duṣkaram? naiva kiṃcidityarthaḥ //
athāpi syāt- atidīrghakālaṃ parārthe saṃsaratā tadduḥkhaṃ kathamiva parihartuṃ śakyamityatrāha-
(bcp 123) na duḥkhī tyaktapāpatvātpaṇḍitatvānna durmanāḥ / mithyākalpanayā citte pāpātkāye yato vyathā // bca_7.27 //
dvividhameva hi duḥkhaṃ bādhakamupajāyate kāyikaṃ mānasikaṃ ceti / tadetad dvayamapi bodhisattvasya na saṃbhavati / kāyavacanamanobhiḥ sarvāvadyavirateḥ kāyikaṃ duḥkhamasya na jāyate / yuktyāgamābhyāmubhayanairātmyasya ca niścayanānmānasamapi kutaḥ? yato mithyākalpanayā asadvikalpena ātmātmīyagrahapravṛttena bhāvādyabhiniveśakṛtena vā citte duḥkham, pāpāt prāṇātipātādeḥ kāye / evaṃ tāvadduḥkhahetuparihārādduḥkhamasya na jāyate iti pratipāditam //
idānīṃ sukhameva kevalamasyāstīti pratipādayannāha-
puṇyena kāyaḥ sukhitaḥ pāṇḍityena manaḥ sukhi / tiṣṭhan parārthaṃ saṃsāre kṛpāluḥ kena khidyate // bca_7.28 //
sukhaṃ jātamasya kāyasyeti sukhitaḥ / sukhaṃ vidyate 'sya manasa iti sukhi / evamubhayasukhasamanvāgatatvāt kṛpāvān parārthaṃ saṃsāre saṃsaran kena duḥkhena khidyate, khedaṃ manyate? yadi vā / kena khidyate? khedahetorabhāvānna kenaciditi bhāvaḥ / tat kimidamakāraṇabhīrutayā vaimukhyamupādīyate?
syādetat- dīrghakālamāsevitabhāvitabahulīkṛtena mahatā puṇyasaṃbhāreṇa samyaksaṃbodhiradhigamyate / tadvaraṃ mumukṣūṇāṃ śīghrakālatayā śrāvakayānamevāśrayaṇīyaṃ syādityāśaṅkayāha-
kṣapayan pūrvapāpāni pratīcchan puṇyasāgarān / bodhicittabalādeva śrāvakebhyo 'pi śīghragaḥ // bca_7.29 //
pūrvakṛtāni yāni pāpāni tāni bodhicittabalādeva kṣayīṇi kurvan / yathoktaṃ prāk-
yugāntakālānalavanmahānti pāpāni yannirdahati kṣaṇena / iti / [bodhi. 1.14]
tathā bodhicittabalādeva pratīcchan ādadānaḥ puṇyasāgarān /
yaduktam-
avicchinnāḥ puṇyadhārāḥ pravartante nabhaḥsamāḥ / iti / [bodhi .1.19]
evaṃvidhopāyabalajavena mahāyānamārūḍho bodhisattvaḥ śrāvakebhyo 'pi śīghragaḥ tvaritagāmī //
evaṃ sukhātsukhaṃ gacchan ko viṣīdetsacetanaḥ / bodhicittarathaṃ prāpya sarvakhedaśramāpaham // bca_7.30 //
pratipāditamevārthaṃ piṇḍīkṛtya darśayati / evamuktakrameṇa sarvāvadyavirateḥ purākṛtapāpakṣayācca svapne 'pi durgatigamanābhāvāt tīvrābhiprāyeṇa anekasukhena aharniśamākāśadhātuvyāpinaḥ (bcp 124) puṇyasāgarasyābhivardhanācca sugatiparaṃparāsanmārgāvataraṇabodhicittaṃ rathamiva āsādya / āruhyeti yāvat / sarvakhedaiḥ parikleśaiḥ śrama āyāsaḥ, tamapahantīti pratipāditanayena, sarvakhedaśramaṃ vā apahantīti tam / sukhādekasmādaparamuttarottaramadhikādhikaṃ sukhaṃ devamanuṣyasaṃpattilakṣaṇaṃ gacchan anuprāpnuvan ko nāma prekṣāvān viṣādamāpadyeta?
tadevamanekavidhaviṣādanimittapratiṣedhena aviṣādaṃ pratipādya balavyūhaṃ pratipādayitumāha-
chandasthāmaratimuktibalaṃ sattvārthasiddhaye / chandaṃ duḥkhabhayātkuryādanuśaṃsāṃśca bhāvayan // bca_7.31 //
idamapyuddeśavākyameva / chanda iha kuśalābhilāṣaḥ / sthāma ārabdhadṛḍhatā / ratiḥ satkarmāsaktiḥ muktirasāmarthye tāvatkālamutsargaḥ / etaccaturaṅgabalam, anekāvayavasamudāyātmakatvāt, hastyādibalavat / sattvārthasiddhaye vīryahetutvāt, asya vīryasya ca sarvābhimatasādhanatvāditi bhāvaḥ / tatra chandabalasya bahukaratvāt, chandamityādinā asyotpattinimittamāha- duḥkhabhayāditi / aśubhakarmaṇo duḥkhaṃ jāyata iti trāsācchandaṃ kuryāt / anuśaṃsāṃśca bhāvayan / anuśaṃsāḥ phaladvāreṇa guṇaviśeṣāḥ / te ca arthāt kuśalakarmaṇa eva / tān bhāvayan / śubhakarmaṇo 'nekaprakāreṇa madhuraphalotpattiṃ punaḥ punaḥ saṃcintayannityarthaḥ //
sāṃprataṃ balasya vyāpāramupadarśayitumāha-
evaṃ vipakṣamunmūlya yatetotsāhavṛddhaye / chandamānaratityāgatātparyavaśitābalaiḥ // bca_7.32 //
evamuktaprabandhenetyādi / vipakṣamālasyādi / unmūlya pratipakṣabhāvanā vidhinā apasārya / vīryapravardhanāya yatnaṃ kuryāt / kenopāyenetyādi(ha?)- mānaścittasyonnatiḥ / ayaṃ sthāmabalasyopabṛṃhaṇam, sthāmabalameva vā / teṣāṃ balaiḥ sāmarthyaiḥ / sāmarthyaparyāyo 'tra balaśabdaḥ //
tatra tāvacchandotpādanāya prathamamāha-
aprameyā mayā doṣā hantavyāḥ svaparātmanoḥ / ekaikasyāpi doṣasya yatra kalpārṇavaiḥ kṣayaḥ // bca_7.33 //
tatra doṣakṣayārambhe leśo 'pi mama nekṣyate / aprameyavyathābhājye noraḥ sphuṭati me katham // bca_7.34 //
guṇā mayārjanīyāśca bahavaḥ svaparātmanoḥ / tatraikaikaguṇābhyāso bhavetkalpārṇavairna vā // bca_7.35 //
guṇaleśe 'pi nābhyāso mama jātaḥ kadācana /
sarvasattvānāmupakaraṇatayā ātmanaśca samastakleśaprahāṇāya niḥśeṣaguṇotpādanāya ca mayā bodhicittamutpāditam / tacca na śithilavyāpārasādhyamityavagamyāpi yadi anārabdhavīryatayā (bcp 125) mandasamārambha eva tiṣṭhāmi, tadā durgativinipātamantareṇa nānyā gatirasti mameti vicintya saṃvegamāmukhīkurvan chandamutpādayediti samudāyārthaḥ //
avayavārthastu ucyate- aprameyāḥ pramātumaśakyāḥ / doṣāḥ kāyavākcittasamāśritāḥ / hantavyāḥ prahantavyāḥ / svaparātmanoḥ svātmanaḥ parātmanaśca / ekaikasyāpīti / āstāṃ tāvadvahūnām / yatra yeṣu / mandavīryeṇa kalpārṇavaiḥ anekaiḥ kalpaśatasahasraiḥ kṣayaḥ prahāṇaṃ kriyate / tatra teṣu doṣakṣayārambhe doṣaprahāṇotsāhe / leśo 'pi svalpamātramapi mama nekṣyate na dṛśyate / ataḥ aprameyavyathābhājye aparimitaduḥkhabhājanasya mama noraḥ sphuṭati hṛdayaṃ vidīryate / kathaṃ kena prakāreṇa / guṇā mayetyādi subodham / iti vicintya saṃvegamupadarśayati- vṛthā nītaṃ mayā janma kathaṃcillabdhamadbhutam // bca_7.36 // vṛthā viphalameva mayā janma akṣaṇavinirmuktaṃ nītaṃ preritam / vṛthīkṛtamiti yāvat / kathaṃcillabdhaṃ mahārṇavayugacchidrakūrmagrīvārpaṇavat sucireṇa prāptam / ata eva āścaryasthānatvādadbhutam //
ito 'pi viphalamityāha-
na prāptaṃ bhagavatpūjāmahotsavasukhaṃ mayā / na kṛtā śāsane kārā daridrāśā na pūritā // bca_7.37 //
bhītebhyo nābhayaṃ dattamārtā na sukhinaḥ kṛtāḥ / duḥkhāya kevalaṃ māturgato 'smi garbhaśalyatām // bca_7.38 //
tathāgatānāṃ satkriyābhirmahotsavamatiśayavadabhinandanam / tena sukhaṃ saumanasyaṃ na prāptaṃ nādhigataṃ mayā / nāpi śāsane pratimāstūpasaddharmādisatkāraiḥ vihārārāmaśayanādivastupradānaiśca kārā pūjā kṛtā / nāpi daridrāṇāṃ dhanahīnānāmāśā abhilāṣaḥ sarvopakaraṇasaṃpattisaṃpādanena pūritā / nāpi bhītebhyaḥ sapatnādibhayasamākulitebhyo mā bhaiṣīrityabhayaṃ dattam / nāpi kāyamanoduḥkhairārtāḥ pīḍitāḥ tadapanīya sukhinaḥ kṛtāḥ / iti sarvaiḥ satpuruṣadharmairvirahitatvādāha / duḥkhāyetyādi subodham //
kathaṃ punaretāṃ dharmadaśāṃ prāpto bhavānityāha-
dharmacchandaviyogena paurvikeṇa mamādhunā / vipattirīdṛśī jātā ko dharme chandamutsṛjet // bca_7.39 //
dharmābhilāṣasyābhāvena prāktanajanmopacitena mama adhunā asmin janmani vipattirīdṛśī jātā / sarvasāmarthyavaikalyasvabhāvā samanantarakathitā samutpannā / evaṃ jñātvā ko dharme chandamutsṛjet parityajet? ko nāma nopādadīta vicakṣaṇa iti bhāvaḥ //
kiṃ punaḥ kuśalārthināṃ chandotpādane yatna ityāśaṅkaya yaccoktaṃ chandaṃ duḥkhabhayāt kuryāt ityādi, tadvayaktīkartuṃ cāha-
(bcp 126) kuśalānāṃ ca sarveṣāṃ chandaṃ mūlaṃ munirjagau / tasyāpi mūlaṃ satataṃ vipākaphalabhāvanā // bca_7.40 //
na kevalaṃ vipattiparihārārtham, śukladharmopacayārthamapi cchandotpādane yatitavyamiti cakārārthaḥ / sarveṣāmiti na keṣāṃcideva / chandaṃ mūlaṃ kāraṇaṃ bhagavānuktavān, na tu svayamutprekṣya ucyate ityarthaḥ / tasyāpi cchandasyāpi mūlaṃ satataṃ sarvakālaṃ vipākaphalabhāvanā / śubhāśubhakarmaṇo vipākaphalaṃ paraloke iṣṭāniṣṭaprāptilakṣaṇam, tasya bhāvanā punaḥpunarāmukhīkaraṇam //
tatra aśubhakarmaṇo vipākaphalamupadarśayannāha-
duḥkhāni daurmanasyāni bhayāni vividhāni ca / abhilāṣavighātāśca jāyante pāpakāriṇām // bca_7.41 //
yāvanti kāyikamānasikāni narakādigatau duḥkhāni vividhāni nānāprakārāṇi jāyante bhavanti sarvāṇi pāpakāriṇāmeva / bhayāni badhabandhanatāḍanādibhyaḥ / paryeṣamāṇasya lābhavighātena abhilāṣavighātāśca //
sukṛtakarmaṇo vipākaphalamāha-
manorathaḥ śubhakṛtāṃ yatra yatraiva gacchati / tatra tatraiva tatpuṇyaiḥ phalārgheṇābhipūjyate // bca_7.42 //
iṣṭāśaṃsanavikalpo manorathaḥ, yasya loke manorājyamiti prasiddhiḥ śubhakṛtāṃ puṇyakāriṇām / yatra yatraiveti vīpsāyāṃ na kvacideva / gacchati prasarati / phalārgheṇeti / abhivāñchitaphalopanāmanameva argha ivārghaḥ pūjā //
tena punaraśubhasya phalamāha-
pāpakārisukhecchā tu yatra yatraiva gacchati / tatra tatraiva tatpāpairduḥkhaśastrairvihanyate // bca_7.43 //
sukhecchā sukhābhilāṣaḥ / tatpāpairiti kartari tṛtīyā / duḥkhaśastrairiti karaṇaiḥ / duḥkhānyeva śastrāṇīva tadicchāvicchedahetutvāt //
pṛthagjanāsādhāraṇaśubhakarmavipākaphalamasādhāraṇamāha-
vipulasugandhiśītalasaroruhagarbhagatā madhurajinasvarāśanakṛtopacitadyutayaḥ / munikarabodhitāmbujavinirgatasadvapuṣaḥ sugatasutā bhavanti sugatasya puraḥ kuśalaiḥ // bca_7.44 //
pratilabdhamuditādibhūmayo hi bodhisattvā anicchanto mātṛkukṣau notpadyante, kiṃ tarhi sukhāvatyāṃ viśvadalakamalakośeṣu jāyante / teṣāṃ sukhavibhūtimanena kathayati- vipulāni (bcp 127) vistīrṇāni sugandhīni manojñagandhāni śītalāni śītasukhasparśāni tāni ca saroruhāṇi paṅkajāni ceti, teṣāṃ garbhāṇi / saroruhagarbhāṇāṃ vā viśeṣaṇānyetāni / teṣu gatāḥ saṃsthitāḥ prajñopāyamahākaruṇāniryātapuṇyajñānakalalasaṃvalitasaṃbodhicittāḥ sugatasutā bhavanti kuśalairiti saṃbandhaḥ / kathaṃ punaḥ padmagarbheṣu puṣṭiṃ labhanta ityāha- madhuretyādi / madhuraiḥ sarvasvarāṅgopetatayā paramasaumanasyakāribhiḥ saṃbaddhadharmaghoṣāśanairāhāraiḥ kṛtā upacitā dyutayo vapūṃṣi yeṣāṃ te tathā / kathaṃ ca tato niryāntītyata āha- munikaretyādi / munikaraiḥ paripākakālamavagamya tathāgataraśmibhirbodhitāni vikāsitāni ca tānyambujāni ceti / tato vinirgatāni niryātāni santi lakṣaṇavyañjanālaṃkṛtatayā śobhanāni vapūṃṣi yeṣāṃ te tathā / tathābhūtāḥ santaḥ sugatasutā bodhisattvā bhavanti jāyante / sugatasya puraḥ sukhāvatyāmamitābhasya bhagavato 'grataḥ / kuśalairekāntaśuklaiḥ karmabhiḥ / tadanena mātṛkukṣau samutpadyamānānāmetadviśeṣaṇaviparyayeṇa duḥkhaṃ veditavyamityupadarśitaṃ bhavati / tathā hi tatra saṃkaṭe durgandhini jaṭharānalasaṃtapte ca utpannasya mātāpitraśucisaṃbhūtasya mātuḥ pītāśitairvāntakalpaiḥ saṃvardhamānasya garbhamalapaṅkanimagnasya paripākakāle kathaṃcit kaṇṭhagataprāṇasya yantraniṣpīḍitasyeva tato nirgamanamiti prāyeṇa manuṣyabhūtasya vyatimiśrakarmavipākaphalamuktam //
ekāntakṛṣṇasya tu vipākaphalamāha-
yamapuruṣāpanītasakalacchavirārtaravo hutavahatāpavidrutakatāmraniṣiktatanuḥ / jvaladasiśaktighātaśataśātitamāṃsadalaḥ patati sutaptalohadharaṇīṣvaśubhairbahuśaḥ // bca_7.45 //
yamapuruṣaiḥ kāladūtairapanītā viśleṣitā jvalitamudgarādiprahāraiḥ sakalā samastā chaviścarma prabhāvo vā yasya sa tathā / atiśayenārtaḥ san patati sutaptalohadharaṇīṣu / punarapi kiṃbhūtaḥ? tīvrānalatāpena dravībhūtaṃ yattāmraṃ tena niṣiktā snāpitā tanuḥ kāyo yasya / ato 'pyapanītasakalacchaviḥ / jvalantaḥ asayaḥ śaktayaśca śastraviśeṣāḥ, teṣāṃ ghātaśatairanekaiḥ prahāraiḥ śātitāni viccheditāni māṃsadalāni śakalāni yasya sa tathābhūtaḥ san patati / suṣṭhu taptāsu lohamayabhūmiṣu / aśubhairakuśalaiḥ karmabhiḥ / bahuśa iti bahūn vārān / dīrghakālena tatphalasya parikṣayāt //
tadevaṃ śubhāśubhakarmaṇorvipākaphalaṃ pratipādya cchandabalamupasaṃharannāha-
tasmātkāryaḥ śubhacchando bhāvayitvaivamādarāt /
yata evaṃ śubhāśubhakarmaṇormadhurakaṭukaphalavipākaḥ, tasmādevaṃ paribhāvya śubhacchanda eva ādareṇāśubhakarma vihāya kāryaḥ / sāṃprataṃ sthāmabalaṃ pratipādayitumāha- vajradhvajasthavidhinā mānaṃ tvārabhya bhāvayet // bca_7.46 // (bcp 128) vajradhvajasūtrapratipāditavidhānena mānaṃ punaḥ sādhyaṃ karmārabhya bhāvayet / athavā / ārabhya bhāvayediti gāḍhasamārambheṇa bhāvayet, cetasi sthiraṃ kuryāt, na śithilopakrameṇetyarthaḥ //
ārambhameva śikṣayitumāha-
pūrvaṃ nirūpya sāmagrīmārabhennārabheta vā /
pūrvaṃ prathamata eva abhimatakāryaniṣpādanāya sāmagrīṃ kāraṇasākalyaṃ nirūpya, tasyā balābalaṃ vicārya, ārabheta sati bale, nārabheta vā asati bale / kimevaṃvicāreṇa prayojanamiti cedāha- anārambho varaṃ nāma na tvārabhya nivartanam // bca_7.47 // anārambho varaṃ nāma prathamata eva, na tvārabhya nivartanamaśaktatve sati //
nanu kimatra dūṣaṇaṃ yenaiva neṣyate ityāha-
janmāntare 'pi so 'bhyāsaḥ pāpādduḥkhaṃ ca vardhate / anyacca kāryakālaṃ ca hīnaṃ tacca na sādhitam // bca_7.48 //
tathā kriyamāṇaḥ anyasminnapi janmani so 'bhyāsa ityārabhya nivartanaṃ nāma / pratijñātamakurvataśca pāpaṃ tato duḥkhaṃ vardhate / anyacca hīnaṃ naṣṭaṃ yatparityajya tadārabdham, kāryakālaṃ ca hīnam / ārabdhaparityaktakāryasya kālo 'sya kāryasyeti / tasmin kāle yadanyat kāryaṃ kartavyaṃ tadityarthaḥ / tacca yadārabhya parityaktam, tadapi na sādhitaṃ na niṣpāditam / iti pañcaprakāramatra dūṣaṇam / tena neṣyata ityabhiprāyaḥ //
atha kimayaṃ mānaḥ sarvatra na kartavyaḥ? netyāha-
triṣu māno vidhātavyaḥ karmopakleśaśaktiṣu /
keṣu triṣu? tadāha- karmasu upakleśeṣu śaktau ca / tatra upakleśāḥ kṣudravastukasaṃjñitāḥ krodhopanāhamrakṣapradāśādayaḥ sapta / pañcāśat kleśā eva vā rāgādaya upakleśā ucyante / tatra karmamānaṃ vyākhyātumāha- mayaivaikena kartavyamityeṣā karmamānitā // bca_7.49 // yatkiṃcidanavadyaṃ karma āpatitaṃ bhavati sattvānām, tat sarvaṃ mayaivaikena kartavyam / nānyasyāvakāśo dātavya ityarthaḥ //
etadeva darśayannāha-
kleśasvatantro loko 'yaṃ na kṣamaḥ svārthasādhane / tasmānmayaiṣāṃ kartavyaṃ nāśakto 'haṃ yathā janaḥ // bca_7.50 //
kleśaiḥ parāyattīkṛtaḥ sarvo 'yaṃ janakāyaḥ kvacidapi svārthasādhane samartho na bhavati, iti eṣāṃ sarvasukhotpādanāya mayā bodhicittamutpāditam / yata evam, tasmānnāśakto 'hamīdṛśaṃ bhāramudboḍhuṃ yathā ayaṃ janaḥ / ato mayaivaiṣāṃ sarvaṃ kartavyam //
(bcp 129) dīne 'pi karmaṇi vaimukhyaṃ notpādayitavyamityāha-
nīcaṃ karma karotyanyaḥ kathaṃ mayyapi tiṣṭhati /
nīcamatigarhitaṃ loke bhārodvahanādikam / mayyapi sarvasattvānāṃ dāsabhūte 'pi tiṣṭati vidyamāne 'pi / matkaraṇīyaṃ kathamanyaḥ karoti? mayaiva kartumucitamiti bhāvaḥ / athāpratirūpam, mamaiva tat karmeti cittasyonnatiṃ nivārayitumāha- mānāccenna karomyetanmāno naśyatu me varam // bca_7.51 // ko 'muṣyaputraḥ, idaṃ ca karma atinihīnam, tadayuktaṃ mama kartumiti mānādyadi na karomi, tadā māno naśyatu me varam / kimanena mahārthabhraṃśakāriṇā mama, na tu nīcakarmapravṛttiḥ //
iti karmasu mānamabhidhāya upakleśeṣu mānamupadarśayitumāha-
mṛtaṃ duṇḍubhamāsādya kāko 'pi garuḍāyate / āpadābādhate 'lpāpi mano me yadi durbalam // bca_7.52 //
yadi upakleśeṣu nihatamānatayā durbalavṛtti mama cittaṃ syāt, tadā āpadāpattiḥ ābādhate ākrāmati yathā sāpattikaṃ syādityarthaḥ / alpāpi mṛdupracāropakleśajanitāpi / kathamivetyāha- mṛtamapagataprāṇaṃ duṇḍubhaṃ prāpya yathā kāko 'pi garuḍavadācarati //
kutaḥ punarevamityāha-
viṣādakṛtaniśceṣṭe āpadaḥ sukarā nanu / vyutthitaśceṣṭamānastu mahatāmapi durjayaḥ // bca_7.53 //
cittonnativirahite viṣaṇṇatayā mandakāyacittapravṛttau ālasyopahate muṣitasmṛtau āpadaḥ sukarāḥ sulabhāḥ / utpadyanta eva svalpāpadāpi gamyatvāt / vyutthitaḥ samunnatacittatayā punarutsāhasaṃpannaḥ ceṣṭamānaḥ smṛtisaṃprajanyābhyāmupakleśānāmanavakāśaṃ dadānaḥ mahatāmapi durjayaḥ ajayyaḥ syāt //
tasmāddṛḍhena cittena karomyāpadamāpadaḥ / trailokyavijigīṣutvaṃ hāsyamāpajjitasya me // bca_7.54 //
sthāmabalāvalambanaṃ nigamayan darśayati- yata evaṃ tasmāt dṛḍhena cittena mānasaṃnāhaḥ / āpada eva āpadamanarthaṃ karomi sarvathā tadanupraveśaṃ nivārayannunmūlitasaṃtānaṃ karomi / anyathā trijagadvijayārambho mama hāsyamupahasanīyam, āpadā āpadāyattatayā varākikayā jitasya gamiṣyati //
kīdṛśametadityāha-
mayā hi sarvaṃ jetavyamahaṃ jeyo na kenacit / mayaiṣa māno voḍhavyo jinasiṃhasuto hyaham // bca_7.55 //
(bcp 130) kutaḥ? yasmājjinā eva bhagavantaḥ siṃhāḥ sarvamāramṛgairanabhigamyatvāt / teṣāṃ sutaḥ ahamapi kathamanyaiḥ parājito nāma nāmadheyaṃ lapsye iti manasi nidhāya mayaiṣa māno boḍhavyaḥ / yathā hi siṃhakiśoraḥ pratilabdhavaiśāradyaḥ sarvānyamṛgairanabhibhūta eva vane vicarati, tathā mayā dṛḍhena bhavitavyamityarthaḥ //
syādetat- yadi yavam, tadā ye 'pi sapatnādivijayāya mānamudvahanti, te 'pi māninaḥ praśasyāḥ kathaṃ na bhaveyuḥ? ityatrāha-
ye sattvā mānavijitā varakāste na māninaḥ / mānī śatruvaśaṃ naiti mānaśatruvaśāśca te // bca_7.56 //
mānavijitāḥ mānena abhibhūtāḥ varākāstapasvinaḥ te mānino bhavantyeva / kutaḥ? mānī śatruvaśaṃ naiti na gacchati / nāsau vairijanānuvṛttiṃ karotītyarthaḥ / ye bhavatābhimatā māninaḥ, te mānaśatruvaśāḥ tadāyattapravṛttayaḥ //
etadeva ślokadvayena samarthayitumāha-
mānena durgatiṃ nītā mānuṣye 'pi hatotsavāḥ / parapiṇḍāśino dāsā mūrkhā durdarśanāḥ kṛśā // bca_7.57 //
sarvataḥ paribhūtāśca mānastabdhāstapasvinaḥ / te 'pi cenmānināṃ madhye dīnāstu vada kīdṛśāḥ // bca_7.58 //
saptavidhamāneṣu anyatamena mānena durgatiṃ nītā narakādiṣu pātitāḥ / atha kathaṃcinmanuṣyapratilambho bhavati teṣām, tadā tatrāpi tannindāphalena hatotsavā nirānandā bhavanti / hīnadīnamanasa ityarthaḥ / parapiṇḍāśinaḥ āhāravaikalyāt paradattabhikṣāhārabhujaḥ / dāsāḥ paratantravṛttayo bhṛtyāḥ / mūrkhāḥ sarvavikekaśūnyāḥ / durdarśanāḥ virūpātmabhāvā aprītijanakāśca / kṛśāḥ durbalaśarīrāḥ sāmarthyarahitāśca / sarvataḥ sarvebhyo 'kṛtāparādhā api kāyavacaḥparibhavalābhino bhavanti / ke punarevam? mānastabdhāstapasvinaḥ mānena stabdhāḥ anamrāḥ / tapasvino varākāḥ / te 'pi cet, evaṃbhūtā api yadi mānināṃ madhye gaṇyante, tarhi dīnāḥ kṛpaṇāḥ kṛpāpātramityarthaḥ / punaranye dīnāḥ kīdṛśā bhavantīti vada brūhi [iti] codakamāmantrayate //
yadi evaṃvidhā mānino nocyante, kīdṛśāstarhi te bhavantītyāha-
te mānino vijayinaśca ta eva śūrā ye mānaśatruvijayāya vahanti mānam / ye taṃ sphurantamapi mānaripuṃ nihatya kāmaṃ jane jayaphalaṃ pratipādayanti // bca_7.59 //
(bcp 131) ta eva mānina ucyante ye bodhisattvāḥ taṃ sphurantamapi prabhavantamapi mānavairiṇaṃ nihatya vidhūya / kāmaṃ yatheṣṭam / uddāmeti yāvat / jane loke sadevakādike jayaphalaṃ prakāśayanti buddhatvāvasthāyām / etādṛśaṃ tanmānaśatruvijayaphalaṃ yādṛśamasmāsu dṛśyate ityabhiprāyaḥ / ta eva vijayinaśca labdhavijayāḥ / ta eva śūrāstejasvina iti padadvayaṃ yathāsaṃbhavaṃ yojyam //
upakleśeṣu mānaṃ pratipādya śaktau mānamāha-
saṃkleśapakṣamadhyastho bhavedduptaḥ sahasraśaḥ /
saṃkleśānāṃ pakṣo vargaḥ, tasya madhye tiṣṭhan sahasraguṇena dṛptataro bhavet, atiśayavacchauryabalamavalambeta / kiṃbhūtaḥ sannityāha- duryodhanaḥ kleśagaṇaiḥ siṃho mṛgagaṇairiva // bca_7.60 // duḥkhena yodhyata iti duryodhanaḥ / kathaṃcidapi na parājīyate ityarthaḥ / kathamiva? yathā hi siṃho mṛgarājaḥ mṛgakulamadhye mahātejobalasamanvāgato viharan vane sarvamṛgānabhibhavati, na ca tairabhibhūyata iti, evaṃ bodhisattvo duryodhano bhavet //
idamaparamapi nimittamudgahītavyamityāha-
mahatsvapi hi kṛcchreṣu na rasaṃ cakṣurīkṣate / evaṃ kṛcchramapi prāpya na kleśavaśago bhavet // bca_7.61 //
atiprakarṣavatsu api kṛcchreṣu duḥkheṣu satsu rasaṃ madhurādikaṃ jihvendriyagrāhyaṃ na cakṣurīkṣate na pratipadyate / na viṣayīkarotītyarthaḥ / tasyāviṣayatvāt / nāviṣaye pravartata iti bhāvaḥ / evamuktarasacakṣurnyāyena kaṣṭamapi prāpya na kleśavaśaṃ gacchet //
ityuktena prabandhena sthāmabalaṃ vidhāya ratibalamāvedayitumāha-
yadevāpadyate karma tatkarmavyasanī bhavet / tatkarmaśauṇḍo 'tṛptātmā krīḍāphalasukhepsuvat // bca_7.62 //
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
