Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa
Bodhicaryāvatārapañjikā
- Tác giả
- Prajñākaramati
- Thông tin
- GRETIL — P.L. Vaidya: Bodhicaryāvatāra of Śāntideva with the Commentary Pañjika of Prajñākaramati. Darbhanga : Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12).CC BY-NC-SA 4.0
Prajñākaramati: Bodhicaryāvatārapañjikā
śāntidevaviracitaḥ bodhicaryāvatāraḥ / prajñākaramativiracitayā pañjikākhyavyākhyayā saṃvalitaḥ /
// om namo buddhāya /
1. bodhicittānuśaṃso nāma prathamaḥ paricchedaḥ /
sugatān sasutān sadharmakāyān praṇipatyādarato 'khilāṃśca bandyān / sugatātmajasaṃvarāvatāraṃ kathayiṣyāmi yathāgamaṃ samāsāt // bca_1.1 //
............ akhilāṃśca bandyāniti kalyāṇamitraprabhṛtīnām / sugatātmajasaṃvarāvatāramiti abhidheyakathanam / kathayiṣyāmīti prayojanābhidhānam / saṃbandhapratipādanapadaṃ tu na vidyate, sāmarthyādeva tu sa pratipattavyaḥ / yathāgamamiti svātantryaparihārapadam / samāsāditi punaruktatāparihāravacanam / iti samudāyārthaḥ / avayavārthastu ucyate / sugatānityatra gataśabdena sarvapṛthagjanebhyo bhagavatāṃ vyavacchedaṃ darśayati, teṣāṃ saṃsārāntargatatvāt, bhagavatāṃ tu saṃsāravinirgatatvāt / suśabdastu praśastādyarthatrayavṛttiviśiṣṭaṃ suga.......... / tenāyamarthaḥ- praśastaṃ yathā bhavati evaṃ madhyamapratipadā kleśādyāvaraṇaprahāṇaṃ gatāḥ sugatāḥ / anena prahāṇasaṃpattiruktā / yadi vā / praśastaṃ sarvadharmaniḥsvabhāvatātattvaṃ gatā adhigatāḥ sugatāḥ / anena adhigamasaṃpadupadarśitā / ya[di vā]..............tīrthikaśāstṛbhyo bhagavatāṃ viśeṣaścopadarśito bhavati / teṣāmātmādibhāvābhiniveśavaśāt praśastagamanābhāvāt / ātmādīnāṃ ca pramāṇabādhitatvāt / saṃsārāpratipakṣatvācca apraśastaṃ gamanam / apunarāvṛttyā vā gatāḥ, punarjanmano rāgādinā ......... haṃkāraśuddhayā ahaṃkārabījasya avidyāyāḥ sarvathā prahāṇāt sugatāḥ / anena strotaāpannasakṛdāgāmibodhisattvebhyo 'pi bhagavatāṃ viśeṣo darśitaḥ / teṣāṃ praśastagamane 'pi sarvadhātvaprahāṇāt punarāvṛttisaṃbhavāt / niḥśeṣaṃ vā ..........sarvavāsanāyā api kāyabāgbuddhivaiguṇyalakṣaṇāyāḥ svayamadhigatamārgoktāvapāṭavasya vā sarvathā prahāṇāt sugatāḥ / etāvatā saṃpūrṇagāmitvaṃ bhagavatāṃ pratipāditam /
anenāpi anāgāmiśrāvakapratyekabuddhebhyo bhagavatāmasādhāraṇaguṇatvamāveditam / teṣāṃ..........kāyavāgbuddhivaiguṇyasya svādhigatamārgoktayapāṭavasya ca saṃbhavāt / evaṃ ca buddhatvamaśeṣaguṇasarasamasādhāraṇamaparayogibhiḥ sugataśabdena khyāpitam / tānevaṃbhūtān sugatānādarataḥ paramaprasādena praṇipatyeti (bcp 2) namaskṛtya sugatātmajasaṃvarāvatāraṃ kathayiṣyāmiti saṃbandhaḥ / kiṃbhūtān? sasutāniti / sutāśca munīnāmiha labdhapramuditādibhūmayo bodhisattvā eva gṛhyante / teṣāmeva atra adhikṛtatvāt / taiḥ saha / anena viśeṣaṇena āryasaṃghasya namaskāro 'ntarbhāvitaḥ / aparaṃ viśeṣaṇamāhasadharmakāyāniti / sarvāpa [dvimu]kto bhagavatāṃ svābhāviko dharmakāyaḥ / sa eva ca adhigamasvabhāvo dharmaḥ / samūhārtho vā kāyaśabdaḥ janakāyo balakāya iti yathā / tena pravacanasyāpi grahaṇam / tena saha / anenāpi dharmasya namaskāro 'ntarbhāvitaḥ iti / ratnatrayanamaskāro 'yamityu[ktaṃ bhavati] //
nanu buddhāddharmo dharmataśca āryasaṃgha iti kramaḥ / tat kimiti buddhānantaramāryasaṃghaḥ, tadanu dharma iti vyatikramanirdeśaḥ? satyam / iha ślokabandhānurodhād vyatikramanirdeśo veditavyaḥ / yojanāttu sugatān sadharmakāyān sasutān praṇipatya, iti anukrameṇaiva / na kaścidatra doṣaḥ / athavā / bodhisattvānāmapi adhigatadharmatvādānurūpyeṇa dharmakāyo vidyata eva / teṣāmapi saha dharmakāyena namaskaraṇaṃ pratipādanīyam / te 'pi hi samadhigatadharmatayā sugatatvaniyatāḥ sugataprāyāḥ / iti dharmāt pūrvaṃ nirdeśaḥ / iti na kiṃcidayuktam / kimetāneva? netyāha- akhilāṃśca bandyāniti / aparānapi samastān vandanīyān ācāryopādhyāyaprabhṛtīnapi / ādarataḥ praṇipatyeti / iti pūrvārdhena sugatādīnāṃ namaskṛtimabhidhāya aparārdhena abhidheyādīni pratipādayannāha- sugatātmajetyādi / ātmano jātāḥ ātmajāḥ / sugatānāmātmajāḥ jinaputrāḥ, bodhisattvā ityarthaḥ / teṣāṃ saṃvarāvatāram / saṃvaraṇaṃ saṃvriyate vā aneneti saṃvaraḥ, bodhicittagrahaṇapūrvakaṃ bodhisattvaśikṣāsamādānam / tacca yathāvasaraṃ vakṣyāmaḥ / tasya avataraṇam / avatīryate tasmin vā anenetyavatāro mārgaḥ, yena bodhisattvapadaprāptau sugatatvamavāpyate / taṃ kathayiṣyāmi pratipādayiṣyāmi / anena granthenetyarthaḥ / evamanena pratipādyamānatvāt saṃvarāvatāraḥ abhidheyamasya, ayamabhidhānaṃ saṃvarāvatārasya, iti abhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ saṃbandho 'pyarthāt kathitaḥ / tatkathanaṃ ca abhidhānaprayojanam / paramārthatastu abhidheyasvarūpavyutpattireva tatprayojanam / abhidheyasya punaḥ śrutamayyādiprajñotpādanakrameṇa sarvāvaraṇavigamād buddhatvameva prayojanamiti prayojananiṣṭhā / idaṃ ca sugatātmajasaṃvarāvatāraśabde eva antarbhāvitam / tadanantaramevokteḥ / yadanuśaṃsakathanena ca sūcayiṣyati /
aśucipratimāmimāṃ gṛhītvā jinaratnapratimāṃ karotyanardhām / [bodhi 1.10]
iti saṃbandhābhidheyaprayojanāni pravṛttyaṅgatayā pratipāditāni / anyathā anabhidheyādiśaṅkayā prekṣāvatāmatra pravṛttirna syāt / nanu tvayā svātantrayeṇa kathitaṃ kathanaṃ kathaṃ grahīṣyantītyāha- yathāgamamiti / āgamānatikrameṇa / yathaiva pravacane bhagavadbhiḥ pratipāditaḥ, (bcp 3) tathā mayāpi tadarthānativṛttyā pratipādayitavyaḥ / anena āgamāt svātantryaṃ parihṛtaṃ bhavati / utsūtramidaṃ na bhavatītyarthaḥ / pravacanārthāvagāhanamapi ca avakratayā anena ātmano darśitam / idamapi pravṛttyaṅgameva / nanu yadi yathāgamaṃ kathayitavyaḥ, tarhi āgame eva tadabhilāṣiṇaḥ pravartiṣyante, tatkimanenetyāha- samāsāditi / saṃkṣepāt / yadi nāma āgame 'pi kathitaḥ, tathāpi tatra ativistareṇa nānāsūtrānteṣu pratipādanāt / ahaṃ tu piṇḍīkṛtya saṃkṣepeṇa kathayiṣyāmīti viśeṣaḥ / anena punaruktamidaṃ bhavatīti parihṛtam / ayamapi ca apravṛttyaṅgatāparihāraḥ / tasmāt pravṛttyaṅgattvādabhidheyādikathanamasaṃgataṃ na bhavati- tarhi praṇāmakaraṇamapārthakam / tadapi śreyolābhādyarthamabhidhīyamānaṃ kathamapārthakam? ayamasyābhiprāyaḥsugatādipraṇāmasamudbhūtapuṇyasaṃbhārasamākrāntacittasaṃtānasya pratanutarapurākṛtapāpavṛtterūpaśāntavighnasya ārabdhārthaparisamāptirupajāyate / samastasādhujanagatamārgānugamanamapi ca anena ātmanaḥ prakāśitaṃ bhavet / iṣṭadevatādinamaskṛtiśravaṇādāstikatvasaṃbhāvanayā śrotṛṇāmātmagranthe ca gauravamāpāditaṃ syāt / atra ca sugataśabdena udbhāvitabhagavanduṇamāhātmyaśravaṇāt tadabhilāṣiṇaḥ tadupārjanapravaṇamānasāḥ sugatātmajasaṃvarāvatāraparijñānāya yatnavantaḥ asmin pravartante / idamabhimatadevatādipraṇāmaphalam / etena idamapi- yena yadabhimatamabhipretaṃ kartum, sa tadeva karotu nānyat / anyakaraṇe aprastutābhidhānamatiprasaṅgaśca syāt / tadayamapi saṃvarāvatārakathane kṛtābhiprāyaḥ kimaprastutamiṣṭadevatādipraṇāmaṃ karoti? prāguktadoṣadvayaprasaṅgāditi yaducyate, tadapi nirākṛtaṃ bhavati, tadupayogasya varṇitatvāt nāprastutābhidhānam / yat prakṛtopayogi tadvaktavyaṃ nānyat, ityatiprasaṅgo nāstīti sarvaṃ sustham //
nanu āgamānatiriktaṃ saṃkṣepeṇābhidhīyamānamapi kathamarthaviśeṣādyabhāvādviśeṣeṇa pravṛttyaṅgatayā kasyacidupādeyaṃ syāt? tasmādāgamādadhikamapi kiṃcidatra vaktavyamityāśaṅkayāha-
na hi kiṃcidapūrvamatra vācyaṃ na ca saṃgrathanakauśalaṃ mamāsti / ata eva na me parārthacintā svamano vāsayituṃ kṛtaṃ mayedam // bca_1.2 //
naiva kiṃcidapūrvamaparamāgamādatiriktamasmin vaktavyamasti mama / yasmādarthe vā hiśabdaḥ / tarhi tadadhikaprameyānabhidhāne 'pi padārtharacanāviśeṣo bhaviṣyati / tasmādapi viśeṣeṇa pravṛttiḥ syāditi / atrāha- na ceti / nāpi saṃgrathanamarthapadavinyāsaviśeṣaḥ, tatra kauśalaṃ naipuṇyaṃ mamāsti / avadhāraṇe vā cakāraḥ / yadyevam, kathamasya parārthopayogitvamiti / (bcp 4) āha- ata eveti / paraprasañjitameva abhyupagacchati / yasmādapūrvaṃ vaktuṃ mama śaktirnāsti / nāpi saṃgrathanakauśalamasti / na ca parārthacintāpi / parārthopayuktamidaṃ bhavatīti vikalpo 'pi me nāsti, tatra śktivaiguṇyāt / kimarthaṃ karaṇāya yatna iti cedāha- khamana iti / ātmacittaṃ sugatātmajasaṃvarāvatārābhyāsarasena adhikādhikaṃ vāsayituṃ kṛtaṃ praṇitaṃ mayā prakaraṇamidam / saṃvarāvatārakathanaṃ vā / atītakālanirdeśaḥ antastattvaniṣpannaṃ manasi nidhāyeti //
nanu nātmārthaṃ granthapraṇayanaṃ dṛṣṭam, na ca svayaṃkṛtenaiva ātmani viśeṣādhānam, tāvataḥ saṃskāraviśeṣasya prāgevātmani vidyamānatvāditi / atrāha-
mama tāvadanena yāti vṛddhiṃ kuśalaṃ bhāvayituṃ prasādavegaḥ / atha matsamadhātureva paśyedaparo 'pyenamato 'pi sārthako 'yam // bca_1.3 //
anena granthena vā / kuśalaṃ śubhamanaskāraṃ bhāvayitumārādhayitum / vṛddhiṃ yāti prasādavegaḥ / uttarottaravardhamānasya prasannacittasaṃtānasya pravāhavāhitayā pravṛttiḥ / anena svārthakāritvamanubhavasiddhamasya nidarśayati / parārthakāritvamapi leśataḥ saṃbhavati iti darśayannāha- atha matsametyādi / atheti prakārāntaropanyāse / svārthakāritvamasya tāvadanubhavasiddham / yadi punarmama samānaprakṛtireva kaścidanyaḥ paśyedīkṣeta, enaṃ granthamarthaṃ vā, ato 'pi parārthopayuktatvādapi sārthakaḥ saprayojano 'yam / parārthopayogasyāpi kathaṃcit saṃbhavāt / anena ślokena nirabhimānatāmātmano darśayati //
idānīṃ saṃvarāvatārakathāṃ grāhayitumupoddhātaṃ racayannāha-
kṣaṇasaṃpadiyaṃ sudurlabhā pratilabdhā puruṣārthasādhanī / yadi nātra vicintyate hitaṃ punarapyeṣa samāgamaḥ kutaḥ // bca_1.4 //
aṣṭākṣaṇavinirmuktasya kṣaṇasya saṃpattiḥ samagratā / iyaṃ sudurlabhā suṣṭhu duḥkhena labhyata iti kathaṃcitprāpyā /
mahārṇavayugacchidrakurmagrīvārpaṇopamā /
pratilabdhā prāptā, sā ca puruṣārthasādhanī / puruṣasya arthaḥ abhyudayaniḥśreyasalakṣaṇaḥ, tasya sādhanī niṣpādanī / tadaṅgatvāt tatra samartheti yāvat / yadi ca evaṃbhūtāyāmapi asyāṃ (bcp 5) na hitaṃ vicintyate, svaparasukhahetuḥ svargāpavargasādhanaṃ nopādīyate, tadā punarapi bhūyo 'pi eṣa tathāgatotpādaḥ śraddhākśaṇavimukto manuṣyabhāvaḥ ityayaṃ samāgamaḥ samāveśo milanamiti yāvat / kutaḥ katham? na kathaṃcidbhaviṣyati sudurlabhatvāt / akṣaṇāvasthāyāṃ dharmapravicayasya kartumaśakyatvāt, ityabhiprāyaḥ / yathoktamāryagaṇḍavyūhasūtre āryajayoṣmāyatanavimokṣe-
durlabhā aṣṭākṣaṇavinivṛttiḥ / durlabho manuṣyabhāvapratilambhaḥ / durlabhā kṣaṇasaṃpadviśuddhiḥ / durlabho buddhotpādaḥ / durlabhā avikalendriyatā / durlabho buddhadharmaśravaṇaḥ / durlabhaṃ satpuruṣasamavadhānam / durlabhāni bhūtakalyāṇamitrāṇi / durlabho bhūtanayānuśāsanyupasaṃhāraḥ / durlabhaṃ samyagjīvitaṃ manuṣyaloke iti // [gaṇḍavyūhasūtra 116]
idamevābhisaṃdhāyoktam-
mānuṣyaṃ durlabhaṃ loke buddhotpādo 'tidurlabhaḥ / tato 'pi śraddhāpravrajyāpratipattiḥ sudurlabhā //
bodhau cittaṃ dṛḍhaṃ sarvasattvānāmanukampayā / sarvaduḥkhapraśāntyarthaṃ durlabhānāṃ paraṃparā //
iti //
akṣaṇāḥ punarime-
narakapretatiryañco mlecchā dīrghāyuṣo 'marāḥ / mithyādṛgbuddhakāntārau mūkatāṣṭāvihākṣaṇāḥ //
iti //
tasmādidānīmeva udyogaḥ kartavya iti //
sāṃprataṃ bodhicittagrahaṇāya tatrābhilāṣamutpādayitumanuśaṃsāmavatārayannāha-
rātrau yathā meghaghanāndhakāre vidyut kṣaṇaṃ darśayati prakāśam / buddhānubhāvena tathā kadācillokasya puṇyeṣu matiḥ kṣaṇaṃ syāt // bca_1.5 //
niśāyāṃ yathā jaladāgamasamaye meghairbahule tamasi sati saudāmanī kṣaṇalavamātramālokayati kiṃcidvastujātaṃ prakāśayati / saivopamā atrāpi ityāha- buddhānubhāvenetyādi / buddhā eva hi bhagavanto hitasukhopasaṃhārāya sadā bhavyābhavyatayā sarvasattvasaṃtānamavalokayantastiṣṭhanti / yadā yatra yenopāyena yasmai yaṃ bhavyaṃ paśyanti tadā tatra tenopāyena tasmai tamadhitiṣṭhanti / abhavyāvasthāyāmupekṣya viharanti / iti tathāgatādhiṣṭhānena kathaṃciddurlabhotpattikatvāt / lokasya janasya puṇyeṣu hitasukhahetuṣu kuśaleṣu karmasu buddhirmuhūrtamekaṃ bhavet / tatra tasyā asthiratvāt / anādisaṃsāre lokena akuśalapakṣasyaiva abhyastatvāt //
(bcp 6) yadi nāma evam, tataḥ kimityāha-
tasmācchubhaṃ durbalameva nityaṃ balaṃ tu pāpasya mahatsughoram / tajjīyate 'nyena śubhena kena saṃbodhicittaṃ yadi nāma na syāt // bca_1.6 //
yata evam, tasmācchubhaṃ puṇyaṃ durbalaṃ sāmarthyavikalameva, vidyudunmeṣaprāyatvāt ati kṛśam / nityaṃ sarvakālam / kasya tarhi atiśayavad balamastītyāha- balaṃ tviti / sāmarthyaṃ punaraśubhasya mahat, meghaghanāndhakārasadṛśattvāttasya / sughoramatibhayaṃkaraṃ narakādiduḥkhadāyakatvāt, sudurjayatvācca / bhavatu nāma mahat sāmarthyamasya, tathāpi tadapareṇa balavatā puṇyena jeṣyate, tathā ca na kācit kṣatiriti, āha- tadityādi / tat tādṛśaṃ mahāsāmarthyaṃ jīyate abhibhūyate / anyena itareṇa / kena? na kenāpītyarthaḥ / kutaḥ punarevamucyate? saṃbodhītyādi / samyaksaṃbodhau buddhatve yaccittaṃ sarvasattvasamuddharaṇābhiprāyeṇa tatprāptyarthamadhyāśayena manasikāraḥ / tadyadi nāma na bhavet, mahāsāmarthyaṃ hi tadapareṇa mahīyasā parājīyate sūryeṇeva niśāndhakāraḥ / na ca saṃbodhicittāt pratipakṣo mahīyānaparaḥ saṃbhavati / tasmāt tatpratighātāya saṃbodhicittameva upādeyaṃ nānyadityabhiprāyaḥ //
ito 'pi saṃbodhicittamupādeyamityāha-
kalpānanalpān pravicintayadbhirdṛṣṭaṃ munīndrairhitametadeva / yataḥ sukhenaiva sukhaṃ pravṛddhamutplāvayatyapramitāñjanaughān // bca_1.7 //
eko 'ntarakalpaḥ kalpaḥ / viṃśatirantarakalpāḥ kalpaḥ / aśītirantarakalpāḥ kalpaḥ / sa ca mahākalpa ityabhidhīyate / tadiha mahākalpasyaiva grahaṇam / analpān bahūn prathamāsaṃkhyeyāntargatān / pravicintayadbhiḥ tātparyeṇa paribhāvayadbhiḥ / dṛṣṭamadhigatam / munīndraiḥ buddhairbhagavadbhirbodhisattvāvasthāyām / hitaṃ sarvārthasādhanayogyam, tadbījabhūtatvāt / etadeva saṃbodhicittameva / kathaṃ punaridameva hitamityāha- yata ityādi / yasmāt sukhaṃ pravṛddhaṃ prakarṣagataṃ buddhatvalakṣaṇam / apramitān aprameyān / janaughān sattvasamūhān / utplāvayati uttārayati saṃsāraduḥkhamahārṇavāt / tasmādidameva hitam //
athavā / yasmāt sukhaṃ devamanuṣyasaṃpattilakṣaṇam / pravṛddhaṃ vṛddhiṃ gatam / arthāt saṃbodhicittādeva / utplāvayati atiśayena saṃtarpayati / saukaryādadhikataraṃ yadbhavati tadutplāvanamucyate / yathā dadhnā vayamutplāvitā iti saukaryādadhikataraṃ dadhi bhūtamityarthaḥ //
(bcp 7) yadi vā / yataḥ saṃbodhicittāt sukhaṃ pravṛddhamiti yojanīyam //
kathaṃ pravṛddhamityāha- sukhenaiveti / na akṛcchreṇa / na śiroluñcanādinā mahatā kaṣṭena / tathā hi bodhicittasaṃvarādeva bodhisattvo 'mitapuṇyajñānasaṃbhārāt pravardhamāno devamanuṣyasaṃpattīḥ sukhamadhigacchan sattvāneva adhikataraṃ tābhiḥ saṃtarpayatīti / yadvakṣyati-
evaṃ sukhātsukhaṃ gacchan ko viṣīdetsacetanaḥ / bodhicittarathaṃ prāpya sarvakhedaśramāpaham // iti // [bodhi. 7.30] nanu bhagavatāmapi maitrībalādijātakeṣu [jātakamālā-8] mahadduṣkaraṃ śrūyate / tat kathaṃ sukhenaiva sukhaṃ pravṛddhamiti? naiṣa doṣaḥ / yataḥ utpādyameva parahitasukhādhāyakaṃ duḥkhaṃ svaparayoḥ / kṛpātmabhiḥ / sukhameva tādṛśaṃ duḥkhaṃ paraduḥkhaduḥkhināṃ dhimatāmiti pratipādayiṣyate //
asmādapi svaparahitahetutvādbodhicittaṃ na parityājyameveti darśayannāha-
bhavaduḥkhaśatāni tartukāmairapi sattvavyasanāni hartukāmaiḥ / bahusaukhyaśatāni bhoktukāmairna vimocyaṃ hi sadaiva bodhicittam // bca_1.8 //
saṃsāraduḥkhaśatāni narakādigatiduḥkhānāmasātaveditānāṃ śatāni aparyantasamūhāṃ startukāmaiḥ parityaktumicchadbhiḥ śrāvakapratyekabuddhagotraiḥ / na kevalamātmīyāni, lokānāṃ jātyādiduḥkhānyapi hartukāmairapanetukāmairbodhisattvagotraiḥ / na kevalaṃ svaparaduḥkhāni hartukāmaiḥ, api ca, bahūni sukhānyeva saukhyāni teṣāṃ śatāni devamanuṣyopapattilabhyāni anubhavitukāmaiḥ saṃsārasukhābhilāṣukairapi / sadaiva sarvakālaṃ na vimocyamaparityājyaṃ bodhicittam / svīkartavyamityarthaḥ / athavā saṃbodhikāṅkṣiṇāmeva viśeṣaṇāni //
asmādapi guṇaviśeṣādbodhicittaṃ grāhyamityāha-
bhavacārakabandhano varākaḥ sugatānāṃ suta ucyate kṣaṇena / sanarāmaralokavandanīyo bhavati smodita eva bodhicitte // bca_1.9 //
saṃsāra eva bandhanāgāram, tatra bandhanaṃ bandho rāgādaya eva yasyeti vigrahaḥ / tādṛśo varākastapasvī san / udite eva bodhicitte prathamataraṃ bodhicittasaṃvaragrahaṇasamaye / sugatānāṃ suta ucyate, buddhaputra ityabhidhīyate / kṣaṇena tatkṣaṇameva / na kevalamevamityāha- (bcp 8) sanarāmaretyādi / saha narāmaraiḥ manuṣyadevairvartante ye asurādayo lokāḥ, tesāmapi vandanīyo namaskaraṇīyaḥ stavanīyaśca bhavati sma / smaśabdena atītakālābhidyotanādbodhicittodayasamaye eva bhūtaḥ //
asmādapi guṇānuśaṃsadarśanādbodhicittagrahaṇe yatnaḥ karaṇīya ityāha-
aśucipratimāmimāṃ gṛhītvā jinaratnapratimāṃ karotyanarghām / rasajātamatīva vedhanīyaṃ sudṛḍhaṃ gṛhṇata bodhicittasaṃjñam // bca_1.10 //
amedhyapratimāmimāṃ manuṣyādikalevarasvabhāvāṃ taddhātukāṃ tatsvabhāvām / tena saṃvardhitāmityarthaḥ / tāṃ gṛhītvā ādāya / jina eva ratnam, durlabhapratilambhādiguṇayogāt / tasya pratimāṃ karoti niṣpādayati bodhicittam / tathāgatavigrahaṃ nirvartayatītyarthaḥ / kiṃ bhūtām? anarghām / na vidyate argho mūlyaṃ yasyāḥ / sarvatraidhātukātiśāyiguṇatvād guṇaparyantāparijñānācca / tathoktāṃ tām / ata eva rasajātaṃ rasaprakāram / atyuccavedhakāritvādatīva vedhanīyam / kartari anīyaḥ karaṇe vā / tat tādṛśam / bodhicittaṃ saṃjñā asya rasajātasya / bodhicittāparavyapadeśam / sudṛḍhaṃ gṛhṇata yathā gṛhītaṃ punarna calati gṛhṇīteti prāpte gṛhṇateti yathāgamapāṭhāt / tasmājjinaratnamātmānaṃ kartukāmairbodhicittamahārasaḥ sudṛḍhaṃ grahītavyaḥ / uktaṃ ca āryamaitreyavimokṣe [gaṇḍavyūhasūtra 502]
tadyathā kulaputra asti hāṭakaprabhāsaṃ nāma rasajātam / tasyaikaṃ palaṃ lohapalasahasraṃ suvarṇīkaroti / na ca tadrasapalaṃ śakyate tena lohapalasahasreṇa paryādātuṃ lohīkartuṃ vā / evameva ekaḥ sarvajñatācittotpādarasadhātuḥ kuśalamūlapariṇāmanājñānasaṃgṛhītaḥ sarvakarmakleśāvaraṇalohāni paryādāya sarvadharmān sarvajñatāsuvarṇān karoti / na ca sarvajñatācittotpādarasadhātuḥ śakyate sarvakarmakleśāvaraṇalohādibhiḥ paryādātuṃ tatkartuṃ veti //
bhavagatiṣu vibhūtikāmairapi nātra saṃśayo viparyāso vā kartavyaḥ ityupadarśayannāha-
suparīkṣitamaprameyadhībhirbahumūlyaṃ jagadekasārthavāhaiḥ / gatipattanavipravāsaśīlāḥ sudṛḍhaṃ gṛhṇ ata bodhicittaratnam // bca_1.11 //
gataya eva pattanāni paṇyadravyakrayavikrayanagarāṇi iha pattanāni / tadvat śubhāśubhakarmapaṇyadravyakrayavikrayasthānāni gatipattanāni / teṣu vipravāso vipravasanameva śīlaṃ svabhāvo yeṣāṃ te tathoktāḥ / teṣāṃ saṃbodhanam / he gatipattanavipravāsaśīlāḥ, sudṛḍhaṃ gṛhṇata bodhicittaratnam / bodhicittameva ratnaṃ ratnamiva / yathā cintāmaṇimahāratnaṃ sarvadāridyadurgatipraśamanahetuḥ, (bcp 9) tathā idamapi bodhicittaratnam / ayamabhiprāyaḥ- vaṇija eva sukhasaṃpattilābhārthino yūyam / ataḥ idameva mahāratnaṃ mahatādareṇa gṛhṇata / kutaḥ? bahumūlyamiti hetupadametat / yasmādanarghamidaṃ sarvātiśāyi laukikalokottarasaṃpattinidānabhūtatvāt, tasmādidameva grāhyamityarthaḥ / kathamidaṃ jñāyata iti cedāha- suparīkṣitamiti / suṣṭhu nirūpitaṃ samyaṅ nirṇītamityarthaḥ / kairityāha- aprameyadhībhiḥ / aprameyā pramātumaśakyā dhīrbuddhiryeṣāṃ taiḥ mahāprājñaiḥ buddhabodhisattvaiḥ / etāvatā parīkṣāyāṃ skhalitamapi nāsti iti suparīkśitamucyate / punarapi kiṃbhūtaiḥ? jagadekasārthavāhaiḥ / sārthaṃ vāhayantītyaṇ / jagatāmeka eva sārthavāhāḥ karuṇāvaśavartino buddhā bhagavanto bodhisattvāśca, taiḥ / yathā khalu vaṇijāṃ hitāhitaprāptiparihārayorhitaiṣiṇo jñānavantaśca sārthavāhā netāro bhavanti, iti na tatra visaṃvādasaṃbhāvanā, tathā atrāpītyabhiprāyaḥ / tasmādidameva bodhicittaratnamanarghaṃ sudṛḍhaṃ grāhyamiti / etacca tatraivoktam-
tadyathā kulaputra yāvaccandrasūryau manḍalaprabhayā avabhāsete / atrāntare ye keciddhana dhānyaratnajātarūparajatapuṣpadhūpagandhamālyavilepanaparibhogāḥ, te sarve vaśirājamahāmaṇiratnasya mūlyaṃ na kṣamante, evameva yāvat triṣvapi adhvasu sarvajñajñānaṃ dharmadhātuviṣayamavabhāsayati / atrāntare yāni kāni cit sarvadevamanuṣyasarvasattvasarvaśrāvakapratyekabuddhakuśalamūlāni sāsravānāsravāṇi sarvāṇi tāni bodhicittotpādavaśirājamahāmaṇiratnasya mūlyaṃ na kṣamante / [gaṇḍavyūhasūtra-500] iti //
idamaparamasādhāraṇamatiśayavat kalpataroriva māhātmyamasya upadarśayannāha-
kadalīva phalaṃ vihāya yāti kṣayamanyat kuśalaṃ hi sarvameva / satataṃ phalati kṣayaṃ na yāti prasavatyeva tu bodhicittavṛkṣaḥ // bca_1.12 //
kadalī yathā palamekavāraṃ datvā na punaḥ phalati, tathā bodhicittādanyadapi kuśalaṃ sarvameva kiṃcideva vipāke paripakve na punaḥ phaladānasamarthaṃ bhavati / tāvataivāsya parikṣayāt, vipākasya ca avyākṛtatayā punaḥ phalānubandhābhāvāt / bodhicittasya punarayaṃ viśeṣaḥ ityāha- satatamityādi / sarvakālaṃ phalati devamanuṣyopapattiṣu sukhasaṃpattipradānāt kṣayaṃ na yāti tadanyakuśalavat, sthirasvabhāvatvāt / pratikṣaṇamanekaprakāraiḥ śubhameghapravāhairāpūryamāṇatvācca prasavatyeva tu bodhicittavṛkṣaḥ, avicchinnasukhasaṃpattiphalaprasavanāt, uttarottaramaparā paraguṇaviśeṣajananācca / bodhicittaṃ vṛkśa iva / upamitaṃ vyāghrādibhiḥ iti samāsaḥ / yasmādevam, tasmādanuparatamatiśayavatsarvasukhasaṃpadaḥ prāptukāmaiḥ prekṣāvadbhiridameva grāhyam / kathitaṃ caitadāryākṣayamatinirdeśe-
(bcp 10) tadyathāpi nāma bhadanta śāradvatīputra mahāsamudrapatitasyodakabindornāstyantarā parikṣayaḥ paryādānaṃ yāvanna kalpaparyantaḥ iti, evameva bodhipariṇāmitasya kuśalamūlasya nāstyantarā parikṣayaḥ paryādānaṃ yāvanna bodhimaṇḍaniṣadanam // iti //
na kevalaṃ sarvaśubhasaṃcayakāraṇam, akuśalapakṣakṣayaheturapi bodhicittamiti sārdhaślokenāha-
kṛtvāpi pāpāni sudāruṇāni yadāśrayāduttarati kṣaṇena / śūrāśrayeṇeva mahābhayāni nāśrīyate tatkathamajñasattvaiḥ // bca_1.13 //
bodhicittagrahaṇātpūrvaṃ kṛtvāpi pāpāni akuśalakarmāṇi narakādiṣu duḥsahaduḥkhadāyakatvāt sudāruṇāni atibhayaṃkarāṇi mahānti vā yasya bodhicittasyāśrayādāśrayaṇāt tadutpādanarakṣaṇavardhanasevanalakṣaṇāt uttarati nistarati / tatsāmarthyābhibhavena atikrāmatītyarthaḥ / kṣaṇena ekasminneva kṣaṇe mahataḥ puṇyarāśeḥ samupārjanāt / tadutpādanamātreṇa / kathamivottarati? śūrāśrayeṇeva mahābhayāni balavatpuruṣāśrayeṇa yathā mahāparādhaṃ kṛtvāpi kaściduttarati tadaparādhaphalānnirbhayo bhavati, tathā prakṛte 'pi / tadevaṃbhūtaṃ bodhicittaṃ kathaṃ kimiti nāśrīyate na sevyate? ajñasattvaiḥ prajñāvikalairmūḍhajanairityarthaḥ / āśrayaṇīyameva tadbhavediti bhāvaḥ / idamapi tatraivoktam-
tadyathā kulaputra śūrasaṃniśritaḥ puruṣaḥ sarvaśatrubhyo na bibheti, evameva bodhicittotpādaśūrasaṃniśrito bodhisattvaḥ sarvaduścaritaśatrubhyo na bibhetīti //
aparamapi bodhicittātpāpakṣayadṛṣṭāntamāha-
yugāntakālānalavanmahānti pāpāni yannirdahati kṣaṇena /
yugāntakāle pralayasamaye analo bahniḥ saptasūryodayasamudbhūtaḥ yathā sarvaṃ kāmādhātuṃ saprathamadhyānaṃ nirdahati, niḥśeṣaṃ dahati yathā bhasmāpi nāvaśiṣyate, tadvat pāpāni / kiṃbhūtāni? mahānti sumeruprakhyāni mahārauravādiduḥkhavipākāni yad bodhicittaṃ nirdahati tadvipākopaghātānnirmūlayati / kṣaṇena nacireṇa / nāśrīyate tatkathamajñasattvairiti saṃbandhaḥ kāryaḥ // etadapi tatraivoktam- kalpoddāhāgnibhūtaṃ sarvaduṣkṛtanirdahanatayā / pātālabhūtaṃ sarvākuśaladharmaparyādānakaraṇatayā iti //
nanu kṛtakarmāvipraṇāśavādī bhagavān, tat kathamidamabhidhīyate? satyamucyate / bodhicittaprasūte pratikṣaṇamākāśadhātuvyāpake mahati puṇyaughe 'ntarbhūtatayā lavaṇapalopamanyāyena aprajñāyamānatvāt, balavatā pratipakṣeṇa abhībhūtatvācca, phaladānāsamarthaṃ dagdhameva tadityadoṣaḥ / yadi vā nirupāyābhisaṃdhinā taduktam- nābhuktaṃ kṣīyate karmeti / idaṃ tu sarvapāpanirmūlane (bcp 11) mahānupāyaḥ / tathā hi- yadā bodhisattvaḥ sarvasattvānākāśadhātuvyāpinaḥ sarvaduḥkhāt samuddhṛtya sarvasukhasaṃpannān kariṣyāmītyadhyāśayena vicintayati / pūrvakṛtaṃ ca pāpaṃ vidūṣaṇāsamudācārādibhiḥ kṣapayati, tadā bodhicittabalādeva tatsaṃtāne pāpasya kaḥ sadbhāvaḥ, yena codyasyāvakāśaḥ syāditi sarvaṃ nirākulam / etāvatā yaduktam- tajjīyate 'nyena śubhena kena iti, tadapi vispaṣṭīkṛtam / anye punaḥ- aniyatavipākāpekṣayā sarvametaducyate, niyatavipākasya tu karmaṇaḥ kenacitpratiṣeddhumaśakyatvādityāhuḥ //
itthamapi bodhicittamupādeyamityāha- yasyānuśaṃsānamitānuvāca maitreyanāthaḥ sudhanāya dhīmān // bca_1.14 // yasya bodhicittasya anuśaṃsān svābhāvikān guṇān amitān apramāṇān maitreyanāthaḥ bhagavānajitaḥ / kiṃbhūtaḥ? dhīmān bodhisattvaḥ / uvāca uktavān / sudhanāya sudhananāmne bodhisattvāya / tathā ca āryagaṇḍavyūhasūtre [varṇitam-
bodhicittaṃ hi kulaputra bījabhūtaṃ sarvabuddhadharmāṇām / kṣetrabhūtaṃ sarvajagacchukladharmavirohaṇatayā / dharaṇibhūtaṃ sarvalokapratiśaraṇatayā / yāvat pitṛbhūtaṃ sarvabodhisattvārakṣaṇatayā / pe......... / vaiśravaṇabhūtaṃ sarvadāridyasaṃchedanatayā / cintāmaṇirājabhūtaṃ sarvārthasaṃsādhanatayā / bhadraghaṭabhūtaṃ sarvābhiprāyaparipūraṇatayā / śaktibhūtaṃ kleśaśatruvijayāya // ityādi vistaraḥ //
nāśrīyate tat kathamajñasattvaiḥ iti atrāpi yojanīyam //
idānīṃ bodhicittasya prabhedaṃ darśayannāha-
tadbodhicittaṃ dvividhaṃ vijñātavyaṃ samāsataḥ / bodhipraṇidhicittaṃ ca bodhiprasthānameva ca // bca_1.15 //
tat samanantarapradarśitānuśaṃsaṃ bodhicittaṃ dvividhaṃ dviprakāraṃ vijñātavyaṃ veditavyam / gotrabhūmyādigatānekaprakārasaṃbhave 'pi kathaṃ dvividhamityāha- samāsataḥ / aparaprakārasaṃbhave 'pi saṃkṣepataḥ idaṃ dvividhamucyate / dvividhamapi katham? bodhipraṇidhicittamityekam, bodhiprasthānamiti dvitīyam / bodhau praṇidhiḥ, tadeva cittaṃ tatra vā cittam / yaccittaṃ praṇidhānādutpannaṃ bhavati dānādipravṛttivikalaṃ ca, tat praṇidhicittam / tadyathā- sarvajagatparitrāṇāya buddho bhaveyamiti prathamataraṃ prārthanākārā cetanā / prasthāne cittaṃ prasthānameva vā cittam / cittasya tatsvabhāvatvāt / pūrvakamanaskārapuraḥsarameva yataḥ prabhṛti saṃvaragrahaṇapūrvakaṃ saṃbhāreṣu pravartate, tat prasthānacittam / iti uktakrameṇa dvaividhyam / iyāneva bhedaḥ iti evakāreṇa pratipādayati / cakāradvayaṃ parasparasamuccaye / dvayorapi bodhicittatvaṃ darśayati / tena pūrvakaṃ bodhicittaṃ na bhavatīti śaṅkāṃ nirasyati / śūraṃgamasūtre ādyotpāditasyāpi bodhicittasya buddhatvahetutvābhidhānāt / tathā āryagaṇḍavyūhe coktam-
(bcp 12) durlabhāḥ kulaputra te sattvāḥ sattvaloke ye anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau cittaṃ praṇidadhati / tato 'pi durlabhatamāste sattvāḥ ye anuttarāṃ samyaksaṃbodhimanuprasthitāḥ // iti //
idānīmuktameva prabhedamudāharaṇena vyaktīkurvannāha-
gantukāmasya gantuśca yathā bhedaḥ pratīyate / tathā bhedo 'nayorjñeyo yāthāsaṃkhyena paṇḍitaiḥ // bca_1.16 //
yathā kaścit puruṣaḥ abhimatadeśaprāptaye gantukāmaḥ gamanābhiprāyaḥ, na tu punargacchatyeva, anyaḥ punastatprāptaye prasthito gacchatyeva / yadvadyathā / tayorbhedo viśeṣaḥ pratīyate avagamyate, tadvattathā bhedo nānātvamanayorbodhipraṇidhiprasthānacetasorjñeyaḥ avaboddhavyaḥ paṇḍitairvicakṣaṇaiḥ / katham? yāthāsaṃkhyena / svārthe 'pyaṇ / prāktanaṃ praṇidhicittasya nidarśanaṃ paścāttanaṃ prasthānacetasaḥ iti saṃkhyārthaḥ //
tadetat praṇidhicittaṃ pratipattivikalamapi saṃsāre mahāphalaṃ bhagavatā varṇitamityāha-
bodhipraṇidhicittasya saṃsāre 'pi phalaṃ mahat /
yadi nāma tat pratipattivikalam, tathāpi tasya āstāṃ tāvad buddhatvam, saṃsāre 'pi devamanuṣyopapattisvabhāvaṃ sukhasaṃpattilakṣaṇaṃ phalaṃ mahat, anyasmāt kuśalād bṛhat / satataṃ phalatītyādiviśeṣaṇaviśiṣṭatvāt / tathā coktamāryamaitreyavimokṣe [=gaṇḍavyūhasūtra-508]-
tadyathāpi nāma kulaputra bhinnamapi vajraratnaṃ sarvaprativiśiṣṭaṃ suvarṇālaṃkāramabhibhavati, vajraratnanāma ca na vijahāti, sarvadāridyaṃ ca vinivartayati, evameva kulaputra pratipattibhinnamapi sarvajñatācittotpādavajraratnaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhaguṇasuvarṇālaṃkāramabhibhavati, bodhicittanāma ca na vijahāti, saṃsāradāridyaṃ ca vinivartayatīti //
tasmād yo 'pi pāramitāsu sarveṇa sarvaṃ sarvathā śikṣitumasamarthaḥ, tenāpi bodhicittamutpādanīyam / evamupāyaparigraheṇa mahāphalatvāt / yathoktamāryāpararājāvavādakasūtre-
yasmāt tvaṃ mahārāja bahukṛtyo bahukaraṇīyaḥ, asahaḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvadā dānapāramitāyāṃ śikṣitum, yāvat prajñāpāramitāyāṃ śikṣitum / tasmāttarhi tvaṃ mahārāja evameva saṃbodhicchandaṃ śraddhāṃ prārthanāṃ praṇidhiṃ ca, gacchannapi tiṣṭhannapi niṣaṇṇo 'pi śayāno 'pi jāgradapi bhuñjāno 'pi pibannapi, satatamamitamanusmara, manasi kuru, bhāvaya / sarvabuddhabodhisattvapratyekabuddhāryaśrāvakapṛthagjanānāmātmanaśca atītānāgatapratyutpannāni kuśalamūlānipiṇḍayitvā tulayitvā anumodayasva agrayā anumodanayā / anumodya ca sarvabuddhabodhisattvapratyekabuddhāryaśrāvakāṇāṃ pūjākarmāṇi niryātaya / niryātya ca sarvasattvasādhāraṇāni kuru / tataḥ sarvasattvānāṃ yāvat sarvajñatāpratilambhāya sarvabuddhadharmaparipūraṇāya dine dine traikālyamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmaya / evaṃ khalu tvaṃ mahārāja pratipannaḥ san rājyaṃ ca kārayiṣyasi, rājyakṛtyāni ca na hāpayiṣyasi, bodhisaṃbhārāṃśca paripūrayiṣyasi // ityādikamuktvāha- (bcp 13) sa khalu punastvaṃ mahārāja samyaksaṃbodhicittakuśalamūlavipākena anekakṛtvo deveṣu upapanno 'bhūḥ / anekakṛtvo manuṣyeṣu upapanno 'bhūḥ / sarvāsu ca devamanuṣyopapattiṣu ādhipatyaṃ kārayiṣyasi / iti vistaraḥ //
iti caryāvikale 'pi bodhicitte nāvamanyanā kāryā / tasyāpi anantasaṃsāre sukhaprasavanāt / yat punaḥ pratipattisāraṃ bodhicittaṃ tadatitarāṃ vipulaphalameveti siddhamityāha- na tvavicchinnapuṇyatvaṃ yathā prasthānacetasaḥ // bca_1.17 // na tu na punaḥ / yathā prasthānacittasya avicchinnapuṇyatvaṃ nirantaraśubhapravāha vāhitvam, na tathā asyeti bhāvaḥ //
idameva avicchinnapuṇyatvaṃ vṛttadvayena prasādhayannāha-
yataḥ prabhṛtyaparyantasattvadhātupramokṣaṇe / samādadāti taccittamanivartyena cetasā // bca_1.18 //
tataḥprabhṛti suptasya pramattasyāpyanekaśaḥ / avicchinnāḥ puṇyadhārāḥ pravartante nabhaḥsamāḥ // bca_1.19 //
yataḥprabhṛtiḥ yasmādārabhya / na vidyate paryantaḥ iyattā asyeti aparyantasya ākāśadhātuvyāpinaḥ sattvadhātoḥ / pramokṣaṇe pramokṣe sarvaduḥkhopaśamanimitte / samādadāti taccittam, samyaksaṃbodhicittaṃ samādāya vartate / katham? anivartyena cetasā apravṛttibhraṣṭena manasā / tataḥprabhṛti tadādiṃ kṛtvā / suptasya middhākrāntacittasya pramattasya vikṣiptacittasyāpi / ubhayatrāpi saṃbadhyate / upalakṣaṇaṃ caitat / gacchato 'pi tiṣṭhato 'pi niṣaṇṇasyāpi bhuñjānasyāpi mūrcchādyavasthāyāmapītyādi draṣṭavyam / anekaśa iti / pratikṣaṇamanekavāram / avicchinnāḥ puṇyadhārāḥ nirantarasaṃtatayaḥ śubhavegāḥ pravartante / nabhaḥsamāḥ pratikṣaṇamākāśadhātupramāṇāḥ / tasmāt pratipattisāreṇa bodhisattvena bhavitavyam / āryasamādhirāje coktam- tasmāt pratipattisāro bhaviṣyāmi, ityevaṃ kumāra śikṣitavyam / tat kasya hetoḥ? pratipattisārasya kumāra na durlabhā bhavati anuttarā samyaksaṃbodhiriti [samādhi-10] // avicchinnapuṇyaṃtvamasya bhagavataivoktamityupadarśayannāha-
idaṃ subāhupṛcchāyāṃ sopapattikamuktavān / hīnādhimuktisattvārthaṃ svayameva tathāgataḥ // bca_1.20 //
idameva aprameyapuṇyatvaṃ svayameva ātmanaiva tathāgato buddho bhagavānuktavān kathitavān / kva? subāhupṛcchāyāṃ subāhupṛcchānāmni sūtre / katham? sopapattikaṃ sayuktikam / kimartham? hīnādhimuktisattvārtham / hīne śrāvakapratyekabuddhayāne adhimuktiḥ śraddhā chando vā (bcp 14) yeṣāṃ te / te sattvāśca / tebhya idaṃ tadartham / tat prayojanamuddiśyetyarthaḥ / tathā hi- ye aniyatagotrāściratarakālena bahutarasaṃbhāropārjanabhītā mahāyānāccittaṃ vyāvartya laghutarakālena alpatarasaṃbhārasādhye śrāvakapratyekabuddhayāne cittamutpādayanti, tadvayāvartanārthaṃ bhagavānupapattimāha //
tāmevopapattiṃ vṛttadvayena kathayannāha-
śiraḥśūlāni sattvānāṃ nāśayāmīti cintayan / aprameyeṇa puṇyena gṛhyate sma hitāśayaḥ // bca_1.21 //
kimutāpratimaṃ śūlamekaikasya jihīrṣataḥ / aprameyaguṇaṃ sattvamekaikaṃ ca cikīrṣataḥ // bca_1.22 //
katipayajanānāṃ mastakapīḍāṃ nāśayāmi mantreṇa agadena vā, ityevaṃ manasi kurvan apramāṇena sukṛtena asau kalyāṇābhiprāyo gṛhīto draṣṭavyaḥ / kiṃ punarapramāṇaṃ saṃsāraduḥkhaṃ pratisattvamapramāṇasya jagato hartumicchataḥ / api ca tacchūlamapanīya sarvasattvān sarvaguṇasamaṅginaḥ kartumicchataḥ kimaprameyaṃ puṇyaṃ na bhavati? iti vibhaktivipariṇāmena yojanīyam / avicchinnāḥ puṇyadhārāḥ kimuta tasya na pravartante nabhaḥsamā iti / tasmād yathā saṃbhārabāhulyasādhyaṃ buddhatvam, yathā saṃbhāravaipulye 'pi pratikṣaṇamiti hetuviśeṣādatraiva mahāyāne mahānlābhaḥ / ato nāsmaccittamabhayasthāne kātaratayā vinivartanīyamityupadarśitaṃ bhavati / yadvakṣyati-
kṣapayan pūrvapāpāni pratīcchan puṇyasāgarān / bodhicittabalādeva śrāvakebhyo 'pi śīghragaḥ // iti // [bodhi. 7.29] yaścaivaṃ sarvasattvānāṃ hitasukhārthamudyujyate, sa devādibhyo 'pyasādhāraṇaguṇātvāt praśasya ityupadarśayannāha-
kasya mātuḥ piturvāpi hitāśaṃseyamīdṛśī / devatānāmṛṣīṇāṃ vā brahmaṇāṃ vā bhaviṣyati // bca_1.23 //
kasya sattvasya / māturjananyāḥ / kasya piturvā janakasya / devatānāṃ somavaruṇādīnām / ṛṣīṇāṃ vā vasiṣṭhagotamādīnām / brahmaṇāṃ vā vedhasām / iyamīdṛśī hītāśaṃsā hitopasaṃhāramatiḥ yādṛśī samanantaraṃ pratipāditā bodhisattvasya bhaviṣyati iti / āstāṃ tāvat bhūtā bhavati vā, bhaviṣyatyapi naiva kasyacidbodhisattvamantareṇānyasya //
kutaḥ punaretadityāha-
teṣāmeva ca sattvānāṃ svārthe 'pyeṣa manorathaḥ / notpannapūrvaḥ svapne 'pi parārthe saṃbhavaḥ kutaḥ // bca_1.24 //
(bcp 15) teṣāṃ mātrādīnāṃ svārthe 'pi ātmanaḥ kṛte 'pi eṣa manorathaḥ sarvaduḥkhamapahartum, apramāṇaguṇānādhātuṃ notpannapūrvaḥ abhūtapūrvaḥ svapne 'pi / āstāṃ tāvajjāgradavasthāyāṃ buddhipūrvakamutpannaḥ / parārthe kadācidutpadyeta ityāha- parārthe saṃbhavaḥ kutaḥ / ātmā hi vallabho lokasya parasmāt / tatraiva cennāsti, parārthe saṃbhāvanāpi kutaḥ? athavā / svapne 'pi parārthe saṃbhavaḥ kutaḥ iti yojyam //
tadevamasādhāraṇatvaṃ bodhisattvasya pratipādya upasaṃharannāha-
sattvaratnaviśeṣo 'yamapūrvo jāyate katham / yatparārthāśayo 'nyeṣāṃ na svārthe 'pyupajāyate // bca_1.25 //
evamatyadbhutakarmakāritayā durlabhotpādāt sattva eva ratnaviśeṣaḥ apūrvaḥ anupalabdhapūrvaḥ / ayamiti yādṛśaguṇo 'tra kathitaḥ / jāyate katham / kathamityadbhute / kasmāt punarevamucyate? āha- yatparārtheti / yasya mahātmanaḥ parārthāśayaḥ anyeṣāṃ sattvānāmuktakrameṇa na svārthe 'pyupajāyate ityasmāt //
atra ca anye 'pi bodhicittotpādakasya guṇā vaktavyāḥ / yathā āryagaṇḍavyūhe bhagavatā āryamaitreyeṇa sudhanamadhikṛtya udbhāvitāḥ / te ca ativistareṇa śāstrakṛtā śikṣāsamuccaye darśitāśca, tatraiva avadhārayitavyā //
punarapi bodhicittānuśaṃsādvāreṇa bodhisattvasyāprameyapuṇyatvamāha-
jagadānandabījasya jagadduḥkhauṣadhasya ca / cittaratnasya yatpuṇyaṃ tatkathaṃ hi pramīyatām // bca_1.26 //
sarvasattvānāṃ sarvaprāmodyakāraṇasya devādisarvasaṃpattinidānabhūtatvāt / cittaratnasya bodhicittasya yat puṇyaṃ tat kathaṃ hi pramīyatām, kena prakāreṇa nāma saṃkhyeyatām / ativipulatayā pramātumaśakyatvāt / etaduktamāryavīradattaparipṛcchāyām-
bodhicittāddhi yatpuṇyaṃ tacca rūpi bhavedyadi / ākāśadhātuṃ saṃpūrya bhūyaścottari tadbhavet //
iti //
yadi nāma sāmānyena nirdeśaḥ, tathāpi prasthānacittasyeti draṣṭavyam, tasyaiva prakṛtatvāt / punarapi tasyaiva viśeṣaṇamāha- jagadduḥkhauṣadhasya ceti / sarvaprāṇabhṛtāṃ kāyikacaitasikasarvaduḥkhanivartanatayā sarvavyādhiharaṇamahāgadasvabhāvatvāt / tadanena abhyudayaniḥśreyasahetutvaṃ bodhicittasya pratipāditaṃ bhavati / ato yuktameva asya asaṃkhyeyapuṇyatvamityuktaṃ bhavati //
kathaṃ punaretadyuktamityāśaṅkaya pratipādayannāha-
hitāśaṃsanamātreṇa buddhapūjā viśiṣyate / kiṃ punaḥ sarvasattvānāṃ sarvāsaukhyārthamudyamāt // bca_1.27 //
(bcp 16) sarvajagatparitrāṇāya buddho bhaveyamityadhyāśayena āśaṃsanāt prārthanāt kevalāt pratipattivikalādbodhicittādityarthaḥ / yatpuṇyaṃ bhavati tadbuddhapūjāmatiśete ityāgamādbhavatyeva puṇyaskandhaprasavahetuḥ / iti prathamasya bodhicittasya māhātmyamuktam / etadapi tatraivoktam-
gaṅgāvālikasaṃkhyāni buddhakṣetrāṇi yo naraḥ / dadyātsadratnapūrṇāni lokanāthebhya eva hi //
yaścaikaḥ prāñjalirbhūtvā cittaṃ bodhāya nāmayet / iyaṃ viśiṣyate pūjā yasyānto 'pi na vidyate //
iti //
kiṃ punaḥ sarvaduḥkhitajanānāṃ sarvaduḥkhamapanīya sarvasukhasaṃpannān kariṣyāmītyudyogakaraṇādatiśayavat puṇyaṃ na bhavati //
nanu hitāhitaprāptiparihārayoḥ svayameva sattvā vicakṣaṇāḥ / tat kutrodyamasyopayoga iti vṛttatritayena pariharannāha-
duḥkhamevābhidhāvanti duḥkhaniḥsaraṇāśayā / sukhecchayaiva saṃmohāt svasukhaṃ ghnanti śatruvat // bca_1.28 //
yasteṣāṃ sukharaṅkāṇāṃ pīḍitānāmanekaśaḥ / tṛptiṃ sarvasukhaiḥ kuryātsarvāḥ pīḍāścchinatti ca // bca_1.29 //
nāśayatyapi saṃmohaṃ sādhustena samaḥ kutaḥ / kuto vā tādṛśaṃ mitraṃ puṇyaṃ vā tādṛśaṃ kutaḥ // bca_1.30 //
duḥkhānniḥsaraṇābhiprāyāḥ prāṇātipātādibhirakuśalaiḥ karmabhiḥ kṣudhādiduḥkhapratīkāramicchantaḥ / duḥkhameva narakādiprapātavedanāsvabhāvam / abhidhāvanti tadabhimukhāḥ pravartante / duḥkhameva praviśantītyarthaḥ / śalabhā iva dīpaśikhāmiti / ata eva sukhecchayaiva sukhābhilāṣeṇaiva svasukhaṃ ghnanti śatruvat / ātmasukhaghātāya kathamātmanaiva śatravo bhavantīti cet, saṃmohād viparyāsavaśāt hitāhitaprāptiparihārayoḥ parijñānābhāvāt //
ato yaḥ puṇyātmā akāraṇavatsalaḥ teṣāṃ viparyastānāṃ sukharaṅkāṇāṃ sukhabhilāṣukāṇāṃ sarvaśo 'labdhasukhānāṃ pīḍitānāṃ duḥkhitānām / anekaśa iti anekairduḥkhaśatairbahudhā bādhitānāṃ tṛptimāpyāyanaṃ sarvasukhaiḥ kuryāt kāyikacaitasikaiḥ / yadi vā / anekaśaḥ anekaprakāraṃ tṛptiṃ sarvasukhaiḥ kuryāt iti yojanīyam / na sukhatṛptimātraṃ janayati, kiṃ tarhi sarvāḥ pīḍāḥ samastā duḥkhā vedanāścchinatti ca śamayati ca //
na kevalaṃ duḥkhapraśāntiṃ sukhatṛptiṃ ca karoti, nāśayatyapi saṃmoham, aparijñānamapi nivartayati /
apathamidameṣa panthā bhayamata ita eta gāta māsādam /
iti heyopādeyamārgaprakāśanāt / yaścaivaṃ paravyasananivartanaparatanno hitasukhavidhānatatparaśca (bcp 17) sarvabhūtānām / sādhustena samaḥ kutaḥ, tena mahātmanā tulyaḥ sādhuḥ kutaḥ? naiva kutaścidvidyate akāraṇaparamavatsalasvabhāvatvāt / kuto vā tādṛśaṃ mitram, hitasukhopasaṃhārapravaṇamānasaṃ paramaviśvāsasthānaṃ tādṛśaṃ tatsamaṃ mitram, suhṛt kutaḥ? naiva saṃbhavati / puṇyaṃ vā tādṛśaṃ kutaḥ? evaṃ viharato bodhisattvasya yat puṇyamupajāyate, tadapi na kenacitpuṇyena samānam //
kṛte yaḥ pratikurvīta so 'pi tāvatpraśasyate / avyāpāritasādhustu bodhisattvaḥ kimucyatām // bca_1.31 //
pūrvaṃ bhayasaṃkaṭavyasaneṣu upakṛtamanena ityupakṛte sati pratyupakāraṃ karoti yaḥ, so 'pi tāvat praśasyate lokena stūyate sādhurayamiti / yaḥ punaravyāpāritasādhuḥ anabhyarthitakalyāṇopanetā bodhisattvaḥ, kimucyatāṃ kimaparamabhidhīyatām? tasya praśaṃsā kartumaśakyetyarthaḥ //
dṛṣṭavyavahāramapekṣyāpi bodhisattvasya puṇyamāhātmyamudbhāvayannāha-
katipayajanasattradāyakaḥ kuśalakṛdityabhipūjyate janaiḥ / kṣaṇamaśanakamātradānataḥ saparibhavaṃ divasārdhayāpanāt // bca_1.32 //
parimitasattvānāmāhārapānamātradānasamādānamādiśan puṇyakarmā ayamiti pūjyate satkriyate janaiḥ satkarmaratairlokaiḥ / tadapi dānaṃ kṣaṇam, na sakalamahaḥ, tadardhaṃ vā, api tu muhūrtamekam / aśanakamātradānata iti / kutsitamaśanamaśanakam, apraṇītaṃ bhojanam, tadeva kevalaṃ tanmātram, tathāvidhavyañjanarahitam / tasya dānataḥ parityāgataḥ / katham? saparibhavam / kriyāviśeṣaṇametat / satiraskāraṃ namaskārāpuraḥsaram / haṭhātsatrāgāraṃ praviśataḥ khaṭacapeṭādinā prahṛtyeti yāvat / punaḥ kiṃbhūtāt? divasārdhayāpanāt praharadvayopastambhanāt / madhyānhe bhuktvā sāyaṃ punarāhārānveṣaṇāt //
bodhisattvasya punaretadviparītaṃ dānamiti pratipādayannāha-
kimu niravadhisattvasaṃkhyayā niravadhikālamanuprayacchataḥ / gaganajanaparikṣayākṣayaṃ sakalamanorathasaṃprapūraṇam // bca_1.33 //
na vidyate avadhiriyattā / iyadbhayaḥ śatasahasralakṣakoṭisaṃkhyebhyo dāsyāmi, tataḥ paraṃ neti na sattvānāṃ gaṇanayā dadāti, kiṃ tu niravadhisattvasaṃkhyayā / nāpi niyatakālam, (bcp 18) api tu niravadhikālam / kalpaśatasahasralakṣakoṭiśataṃ yāvaddāsyāmi, tataḥ paraṃ neti sāvadhikaṃ na dadāti / gaganeti / gaganamiva janāḥ gaganajanāḥ / yathā ākāśamaparyantaṃ tathā jano 'pītyarthaḥ / yadi vā / gaganaṃ ca janāśca te gaganajanāḥ / teṣāṃ parikṣayaḥ paryavadānam / yāvadākāśadhāturyāvacca sattvā na parinirvṛtāḥ tāvadavadhikam / yadvakṣyati-
ākāśasya sthitiryāvadyāvacca jagataḥ sthitiḥ / tāvanmama sthitirbhūyāt iti / [bodhi. 10.55]
tasmādakṣayam, na vidyate kṣayaḥ paryanto 'syeti kṛtvā / ayamabhiprāyaḥ- gaganajanaparikṣayāvadhi yaddānaṃ tadvastuto 'kṣayameva, teṣāṃ parikṣayābhāvāt / nāpi pratiniyataṃ vastu, api tu sakalamanorathasaṃprapūraṇam / yadyasyābhimataṃ tat sarvamanavadyamabhiprāyālhādanakaraṃ paramapremagauravasatkārapriyavacanapuraḥsaraṃ pramuditamanasā anuprayacchato bodhisattvasya kiṃ punaḥ pūjā na yujyate? tasya sutarāṃ yujyate iti yojyam / yaduktaṃ nārāyaṇaparipṛcchāyām-
na tadvastu upādātavyaṃ yasmin vastuni nāsya tyāgacittamutpadyate / na tyāgabuddhiḥ krameta / yāvat ayaṃ mamātmabhāvaḥ sarvasattvebhya utsṛṣṭaḥ parityaktaḥ, prāgeva bāhyāni vastūni / yasya yasya sattvasya yena yena yadyat kāryaṃ bhaviṣyati, tasmai tasmai tattaddāsyāmi / tatsaṃvidyamānaṃ hastaṃ hastārthikebhyo dāsyāmi, yāvat śiraḥ śirorthikebhyaḥ parityakṣyāmi, kaḥ punarvādo bāhyeṣu vastuṣu / yaduta dhanadhānyajātaruparajataratnābharaṇahayarathagajavāhanagrāmanagaranigamajanapadarājyarāṣṭrarājadhānīpattanadāsīdāsakarmakarapauruṣeyaputraduhitṛparivāreṣu / iti vistaraḥ //
evaṃ ca guṇaratnasamuccayasthāne parahitasukhavidhānaikaparamamahāvrate bodhisattve svātmahitakāmaiḥ svacittaṃ rakṣitavyaṃ prayatnataḥ ityupadarśayannāha-
iti sattrapatau jinasya putre kaluṣaṃ sve hṛdaye karoti yaśca / kaluṣodayasaṃkhyayā sa kalpān narakeṣvāvasatīti nātha āha // bca_1.34 //
ityevamuktakrameṇa sattrapattau sarvadā sukhadānapatau jinasya putre sugatasya sute / bodhisattve ityarthaḥ / kaluṣaṃ pāpacittaṃ sve hṛdaye ātmacittasaṃtāne karoti utpādayati durātmā yaḥ, sa narakeṣvāvasati iti nātho buddho bhagavānāha brūte / upānvadhyāḍvasaḥ iti karmatve prāpte adhikaraṇavivakṣā / kiyad yāvat kaluṣodayasaṃkhyayā kalpān / yāvataḥ kṣaṇāṃstatsaṃtāne kaluṣacittamutpadyate, tāvataḥ kalpān kaluṣacittakṣaṇasaṃkhyān narakeṣu tiṣṭhatīti bhāvaḥ / yaduktaṃ praśāntaviniścayaprātihāryasūtre-
(bcp 19) yāvanti mañjuśrīrbodhisattvo bodhisattvasyāntike pratighacittānyutpādayati avamanyanācittāni vā, tāvataḥ kalpāṃstena saṃnāhaḥ saṃnaddhavyaḥ- vastavyaṃ mayā mahānarakeṣu iti //
nanu tathāgatasya duṣṭacittena rudhiramutpādayato nāvīcau cittotpādanakṣaṇasaṃkhyayā kalpān avasthitiruktā / na tathāgatāt kaścidadhikataraḥ saṃbhavati trailokye / tat kathamidamatidurghaṭaṃ nīyate? satyam / na khalu yathābhūtamasmin naye vastutattvavyavasthā / sarvasya pravacanasya neyanītārthatayā vyavasthāpanāt / na hi kaścit tathāgate sadevako 'pi loko duṣṭacittamutpādayituṃ kṣamate / analpakalpasaṃkhyayā abhyāsena sarvasattveṣu maitracittasya sātmībhāvāt, nāsya kāye śastraṃ kramatīti maitracittasyānuśaṃsakathanāt / na ca karmaplutiriha vastuto darśitā / karmāvaraṇasya buddhānāṃ prahīṇatvāt / tasmādvaineyajanābhisaṃdhinā tadupadarśitaṃ na paramārthataḥ / bodhisattvāpakāre tu buddhatvameva samūlopaghātamupahataṃ bhavet / tathā ca sadevakasya lokasya arthaḥ upahato bhavet / yathāgamamidamuktam / paramārthamiha bhagavāneva jānāti / idamuktaṃ ca śraddhābalādhānāvatāramudrāsūtre-
yaḥ kaścinmañjuśrīḥ kulaputro vā kuladuhitā vā gaṅgānadīvālukāsamān stūpān vinipātayeddahedvā, yaścānyaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā mahāyānādhimuktasya bodhisattvasya mahāsattvasya vyāpādakhilakrodhacittamutpādya ākrośayet paribhāṣayet, ayaṃ tato 'saṃkhyeyataraṃ pāpaṃ praviśati / tat kasmāddhetoḥ? bodhisattvanirjātā hi buddhā bhagavantaḥ, buddhanirjātāśca stūpāḥ sarvasukhopadhānāni ca sarvadevanikāyāśca / bodhisattvamasatkṛtya sarvabuddhā asatkṛtā bhavanti / bodhisattvaṃ satkṛtya sarvabuddhāḥ satkṛtā bhavanti / ityādi //
yasya punastatra prasannaṃ cittamutpadyate, tasya kiyat puṇyaphalamupajāyate, ityāha-
atha yasya manaḥ prasādameti prasavettasya tato 'dhikaṃ phalam / mahatā hi balena pāpakaṃ jinaputreṣu śubhaṃ tvayatnataḥ // bca_1.35 //
yasya punaḥ puṇyātmano manaḥ prasādamupayāti bodhisattve, prasavettasya tato 'dhikaṃ phalam, tasya prasannacittasya prasavedupajāyeta tato 'dhikaṃ phalaṃ tasmātpūrvakapāpaphalād bahutaraṃ puṇyakarmaphalaṃ vipākaviśeṣāt prasavedutpadyeta / yadi vā / tatsamadhikavipākaphalādhāyakaṃ karmaiva phalamucyate / adhikataraphalajanakaṃ karma upajāyate iti yāvat / uktaṃ ca niyatāniyatāvatāramudrāsūtre-
sacenmañjuśrīḥ daśasu dikṣu sarvalokadhātuṣu sarvasattvā utpāṭitākṣā bhaveyuḥ parikalpamupādāya / (bcp 20) atha kaścideva kulaputro vā kuladuhitā vā teṣāṃ sarvasattvānāṃ maitracittastānyakṣīṇi janayet parikalpamupādāya / yo 'nyo vā mañjuśrīḥ kulaputro vā kuladuhitā vā mahāyānādhimuktaṃ bodhisattvaṃ prasannacittaḥ paśyet, ayaṃ tato 'saṃkhyeyataraṃ puṇyaṃ prasavati / iti //
tasmādasmin mahati puṇyakṣetre śubhacittameva karaṇīyamātmajñaiḥ //
api ca / ito 'pi śubhacittameva kartumucitam / yasmānmahatā balena paramakṛcchreṇa pāpakaṃ pāpameva pāpakaṃ kutsitatvādvā duṣkṛtaṃ karma bodhisattveṣu kriyate, teṣāṃ sakalakāyavāṅyanaḥpracārasya prasādajanakatvāt / bodhicittaprabhāvācca na bodhisattveṣu kasyacidapakāracittamutpadyate / etaduktamāryamañjuśrīvimokṣe-
tadyathā kulaputra cintāmaṇiratnarājamukuṭāvabaddhānāṃ mahānāgarājñāṃ nāsti paropakramabhayam, evameva bodhicittamahākaruṇācintāmaṇiratnarājamukuṭāvabaddhānāṃ bodhisattvānāṃ nāsti durgatyapāyaparopakramabhayam / iti //
ataḥ kimarthamanarthopārjanaṃ kaṭukaphalaṃ teṣu prayatnataḥ prārabhyate? ata eva śubhaṃ tvayatnataḥ, saṃgrahavastvādibhiḥ sarvasattvahitasukhakarmakāritvāt pariśuddhakarmakāritayā, kvacidapi skhalitābhāvācca / aprayatnata eva prītiprasādaprāmodyamupajāyate teṣu / ataḥ kuśalaṃ punarayatnata eva prasūyate //
sāṃpratamutpāditabodhicitteṣu atiśayavatā ātmanā manaḥprasādamāviṣkurvan śāstrakārastān namasyannāha-
teṣāṃ śarīrāṇi namaskaromi yatroditaṃ tadvaracittaratnam / yatrāpakāro 'pi sukhānubandhī sukhākarāṃstān śaraṇaṃ prayāmi // bca_1.36 //
teṣāṃ puruṣakuñjarāṇāṃ śarīrāṇi ātmabhāvān namaskaromi praṇipatya vande / yatra yeṣu (yeṣāṃ?) saṃtāneṣu uditamutpannaṃ taduktānuśaṃsaṃ varacittaratnam / cittameva ratnaṃ cintāmaṇisadṛśam / varaṃ śreṣṭhaṃ sarvadāridyaduḥkhāpahāritvāt / tacca tadvaracittaratnaṃ ceti vigrahaḥ / taditi bhinnaṃ vā / iyaṃ ca adhikaguṇādhārasya satkṛtiḥ / aparamapi tadviśeṣaṇamāha- yatrāpakāro 'pīti / yeṣu paramakalyāṇahṛdayeṣu bodhisattveṣu apakāro 'pi parābhavo 'pi kṛtaḥ tatkartuḥ sukhānubandhī paraṃparayā sukhamāvahatīti / ayamabhiprāyaḥ- tatrāpakāraḥ kartumaśakyaḥ / saṃbhave vā kathaṃcit tadapakārameva nimittaṃ kṛtvā pravṛttānāṃ duṣṭābhiprāyāṇāṃ punaḥ kenacinnimittena tatprasādasamutpādanāt / tatra apakāro nirvāṇe sukhamanubandhāti / tadyathā maitrībalajātake [jātakamālā-8] pañcakānadhikṛtyoktam / bodhisattvapraṇidhānādvā apakāro 'pi sukhānubandhītyucyate / yadvakṣyati-
(bcp 21) abhyākhyāsyanti māṃ ye ca ye cānye 'pyapakāriṇaḥ / utprāsakāstathānye 'pi sarve syurbodhibhāginaḥ // iti // [bodhi. 3.16] athavā / yatrāpakāro 'pi yeṣāmapakāro 'pi mahākaruṇādhyāśayāt priyaputreṇa kṛta iva duḥkhaheturapi sukhameva janayati, yathā kṣāntiparicchede kathayiṣyāmaḥ / evaṃ sarvathā sukhahetutvāt sukhārthināṃ ratnākara iva ratnārthināmāśryaṇīyā bodhisattvā ityupadarśayati / sukhākarāṃstān śaraṇaṃ prayāmi / sukhasya ākarāḥ sarvasukhaikaprabhavatvāt / tān uktakrameṇa apakāre 'pi sukhahetūn / śaraṇaṃ prayāmi / te mama trāṇaṃ bhavantu iti bhāvaḥ //
iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ bodhicittānuśaṃsāvivaraṇaṃ nāma prathamaḥ paricchedaḥ //
2. pāpadeśanā nāma dvitīyaḥ paricchedaḥ /
sāṃpratamevaṃ kṣaṇasaṃpatsamāgamaṃ durlabhamadhigamya viditabodhicittānuśaṃsaḥ bodhicittagrahaṇārthaṃ buddhabodhisattvānāmukhīkṛtya vandanapūjanaśaraṇagamanapāpadeśanāpuṇyānumodanabuddhādhyeṣaṇāyācanābodhipariṇāmanāṃ ca kurvannāha-
taccittaratnagrahaṇāya samyak pūjāṃ karomyeṣa tathāgatānām / saddharmaratnasya ca nirmalasya buddhātmajānāṃ ca guṇodadhīnām // bca_2.1 //
tasya samanantarapratipāditānuśaṃsasya cittaratnasya grahaṇāya svīkārāya / tadutpādayitumityarthaḥ / tathāgatānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ pūjāṃ karomi / eṣo 'hamiti bodhicittagrāhako 'yamātmānaṃ nidarśayati / ayaṃ buddharatnasya nirdeśaḥ / saddharmaratnasya ceti āgamādhigamalakṣaṇasya / nirmalasyeti trikalyāṇatayā trikoṭiśuddhasya prakṛtiprabhāsvarasya ca / sarvadā sarvamalānāmasthānatvāt, kleśānāmāgantukatvāt, samastamalāpaharaṇapaṭutvācca / ayaṃ ca dharmaratnasya nirdeśaḥ / tadātmajānāṃ ca buddhasutānām / guṇodadhīnāṃ guṇaratnasamudrāṇām āryāvalokitamañjughoṣaprabhṛtīnām / ayaṃ tu saṃgharatnasya nirdeśaḥ / ityādau ratnatrayapūjāvidhiḥ / pūjāṃ karomīti sarvatra saṃbandhanīyam / samyagiti pūjāyā eva viśeṣaṇam / samyagaviparītaṃ yathā bhavati / tīvracittaprasādena vā grahaṇasya vā viśeṣaṇam / samyaggrahaṇāya atiśayaprasannacittena na parānurodhādinā / yathā gṛhītaṃ na punarbhraśyati iti //
pūjāmeva kathayannāha-
yāvanti puṣpāṇi phalāni caiva bhaiṣajyajātāni ca yāni santi / ratnāni yāvanti ca santi loke jalāni ca svacchamanoramāṇi // bca_2.2 //
yat parimāṇameṣāmiti yāvanti niravaśeṣāṇi / puṣpāṇi phalāni caiva / ākāśadhātuprasarāvadhīni sarvāṇyapīmāni aparigrahāṇi / ādāya buddhayā munipuṃgavebhyo niryātayāmyeṣa saputrakebhyaḥ iti sarvatra pūrveṣu yojanīyam / bhaiṣajyajātāni auṣadhaprakārāḥ / svacchamanoramāṇīti ratnānāmapi viśeṣaṇam //
mahīdharā ratnamayāstathānye vanapradeśāśca vivekaramyāḥ / latāḥ sapuṣpābharaṇojjvalāśca drumāśca ye satphalanamraśākhāḥ // bca_2.3 //
(bcp 23) devādilokeṣu ca gandhadhūpāḥ kalpadrumā ratnamayāśca vṛkṣāḥ / sarāṃsi cāmbhoruhabhūṣaṇāni haṃsasvanātyantamanoharāṇi // bca_2.4 //
mahīdharāḥ parvatāḥ / ratnamayā ratnasvabhāvāḥ / vivekaramyā iti vivekoparamyā manoharāḥ / vivekānukūlā iti yāvat / supuṣpābharaṇojjvalāśceti śobhanapuṣpāṇyevābharaṇāni maṇḍanāni tairujjvalā atibhrājiṣṇavaḥ / satphalanamraśākhā iti santi ca śobhanāni varṇagandharasasaṃpannāni tāni phalāni ceti tairnamrā avanatā bhūmilagnā iva śākhā yeṣāṃ te kalpadrumāḥ kalpavṛkṣāḥ / ambhoruhabhūṣaṇāni padmānyeva bhūṣaṇāni yeṣāṃ tāni tathā / haṃsasvanātyantamanoharāṇi haṃsānāṃ svanai rūtairatyantamanoharāṇi ramaṇīyāni tāni tathā //
akṛṣṭajātāni ca śasyajātānyanyāni vā pūjyavibhūṣaṇāni / ākāśadhātuprasarāvadhīni sarvāṇyapīmānyaparigrahāṇi // bca_2.5 //
akṛṣṭānyeva halavilekhanamantareṇaiva jātāni prādurbhūtāni / śasyajātāni vrīhiviśeṣāḥ / anyāni vā pūjyavibhūṣaṇāni pūjyānāmārādhyānāṃ vibhūṣaṇāni śobhākarāṇi / anyāni aparāṇi ākāśadhātuprasarāvadhīni ākāśadhātoḥ prasaro 'vakāśaḥ vistāro vā, tāvadavadhīni tatparyantāni / sarvāṇyapīmāni uktāni uktasadṛśāni aparigrahāṇi amamāni na kenacit svīkṛtānītyarthaḥ //
ādāya buddhyā munipuṃgavebhyo niryātayāmyeṣa saputrakebhyaḥ / gṛhṇantu tanme varadakṣiṇīyā mahākṛpā māmanukampamānāḥ // bca_2.6 //
ādāya buddhayā gṛhītvā manovijñānena / munipuṃgavebhyo munivṛṣabhebhyo niryātayāmi prayacchāmi / saputrakebhyaḥ sabodhisattvagaṇebhyaḥ / gṛhṇantu tanme svīkurvantu tadetat sarvaṃ mama pūjopahāravastu / varadakṣiṇīyā anuttaradakṣiṇāpātrāṇi buddhabodhisattvāḥ / mahākṛpāḥ sarvasattvahitasukhavidhānaikamanasaḥ / māṃ dīnaduḥkhitasattvamanukampamānāḥ karuṇāyamānāḥ / mamānugrahāyeti yāvat //
syādetat- kiṃ punarevaṃ manomayapūjāmātraṃ vidhīyate yāvatā tattadvastu manoharaṃ sākṣādeva kasmānnopanīyate ityāśaṅkayāha-
(bcp 24) apuṇyavānasmi mahādaridraḥ pūjārthamanyanmama nāsti kiṃcit / ato mamārthāya parārthacittā gṛhṇantu nāthā idamātmaśaktyā // bca_2.7 //
akṛtapuṇyo 'smi, ata eva mahādaridraḥ / puṇye sarvopakaraṇasaṃpattibhirbhavati / tadabhāvāt pūjārthamanyadupakaraṇaṃ mama nāsti kiṃcit / ato mamārthāya mama puṇyakāmatayā bhagavantaśca parārthacittāḥ parahitasukhābhilāṣiṇo mahākāruṇikatvāt / ato gṛhṇantu nāthā idamuktaṃ pūjopakaraṇaṃ mayā niryātitam / ātmaśaktyeti svasāmarthyena //
ayaṃ punarātmabhāvo mamāyatto 'sti / taṃ niryātayāmītyāha-
dadāmi cātmānamahaṃ jinebhyaḥ sarveṇa sarvaṃ ca tadātmajebhyaḥ / parigrahaṃ me kurutāgrasattvā yuṣmāsu dāsatvamupaimi bhaktyā // bca_2.8 //
ātmānaṃ ca prayacchāmi jinebhyaḥ / sarveṇa sarvaṃ ca sarvaprakāreṇa / ātmasvīkāraṃ parityajya tadātmajebhyo 'pi / māṃ pratigṛhṇīta naravṛṣabhāḥ / yuṣmāsu dāsatvaṃ dāsabhāvaṃ svīkaromi / na jīvikādilobhāt, api tu bhaktyā paramagauraveṇa / śraddhāvilena cetasetyarthaḥ //
nanu kaḥ punaratra guṇo 'stītyāha-
parigraheṇāsmi bhavatkṛtena nirbhīrbhave sattvahitaṃ karomi / pūrvaṃ ca pāpaṃ samatikramāmi nānyacca pāpaṃ prakaromi bhūyaḥ // bca_2.9 //
bhavatkṛtena yuṣmadīyena mahadāśrayeṇa vigatabhayaḥ saṃsāre lokānāṃ hitamarthaṃ saṃpādayāmi / mahadāśraye 'pi nākuśalakarmāvṛtasya svahitakaraṇe 'pi sāmarthyamastītyāha- pūrvaṃ cetyādi / pūrvamaparijñānāt kṛtamakuśalakarma samatikramāmi, vidūṣaṇāsamudācārādibhirnirharāmi / samatikrāmatītyukte samatikramāmītyuktaṃ śābdavyavahāreṣvanādarāt, arthapratiśaraṇatādhātupradhānatvācca / aparaṃ ca pāpaṃ na punaḥ karomi / āyatyāṃ punarakaraṇasaṃvaraṃ vidadhe //
iti sarvamātmaniryātanāprabhṛtipūjopahāraṃ niryātya punarviśeṣeṇa pūjāṃ vidhātumāha-
ratnojjvalastambhamanorameṣu muktāmayodbhāsivitānakeṣu / svacchojjvalasphāṭikakuṭṭimeṣu sugandhiṣu snānagṛheṣu teṣu // bca_2.10 //
(bcp 25) ratnairindranīlādibhirujjvalāḥ prabhāsvarā ye stambhāḥ tairmanoharāḥ kamanīyāḥ / teṣu snānagṛheṣu snānaṃ karomīti yojyam / punaḥ kiṃbhūteṣu? muktāmayā mauktikaracanākhacitā udbhāsinaḥ udbhāsvarāḥ vitānā iva vitānakāḥ yeṣu te tathā, teṣu / svacchāḥ sunirmalāḥ , ujjvalā dīptimantaḥ, sphaṭikasyeme sphāṭikāḥ, kuṭṭimāḥ bhūmiracanāviśeṣā yeṣu, teṣu / sugandhiṣu kṛṣṇāgurucandanādidhūpitavāsiteṣu / snānāya gṛhāḥ teṣu //
manojñagandhodakapuṣpapūrṇaiḥ kumbhairmahāratnamathairanekaiḥ / snānaṃ karomyeṣa tathāgatānāṃ tadātmajānāṃ ca sagītivādyam // bca_2.11 //
udakaṃ ca puṣpāṇi ca manojñagandhāni ca tāni / taiḥ pūrṇāḥ kumbhā ghaṭāḥ, taiḥ / mahāratnamayaiḥ mahānti vaidūryā(dī)ni ca ratnāni ca tāni, tatsvabhāvaiḥ / anekaiḥ śatasahasrakoṭibhiḥ / sagītavādyaṃ saha manoharagītanṛttamurajādivādyaiḥ //
pradhūpitairdhautamalairatulyairvastraiśca teṣāṃ tanumunmṛṣāmi / tataḥ suraktāni sudhūpitāni dadāmi tebhyo varacīvarāṇi // bca_2.12 //
pradhūpitairaguruprabhṛtidhūpaiḥ / dhautamalaiḥ prakṣālitakalmaṣaiḥ / nirmalairityarthaḥ / atulyairapratisamaiḥ / vastrairdukūlaiḥ / teṣāṃ tathāgatānāṃ tadātmajānāṃ ca / tanuṃ śarīram / unmṛṣāmi saṃmārjayāmi / tatastasmādunmarṣaṇānantaram / suraktāni śobhanarāgaiḥ suṣṭhu vā raktāni / śobhanadhūpena dhūpitāni / dadāmi tebhyo jinebhyaḥ / varacīvarāṇi anuttarāṇyācchādanāni //
divyairmṛduślakṣṇavicitraśobhairvastrairalaṃkāravaraiśca taistaiḥ / samantabhadrājitamañjughoṣalokeśvarādīnapi maṇḍayāmi // bca_2.13 //
divyairdivibhavairdevārhaiḥ / mṛdūni ca sukumārasparśāni, ślakṣṇāni ca sūkśmāṇi / vicitrā nānāvarṇakṛtā śobhā yeṣāṃ tairvastraiḥ / alaṃkāravaraiśca vibhūṣaṇapradhānaiḥ / taistairiti mukuṭakaṭakakeyūrahāranūpurādibhiḥ / samantabhadrājitamañjughoṣalokeśvarādīnapi bodhisattvān maṇḍayāmi alaṃkaromi //
sarvatrisāhasravisārigandhairgandhottamaistānanulepayāmi / sūttaptasūnmṛṣṭasudhautahemaprabhojjvalān sarvamunīndrakāyān // bca_2.14 //
(bcp 26) sahasraṃ caturdvīpikānāṃ tathā candrasūryamerūṇāṃ pratyekaṃ kāmadevānāṃ brahmalokānāṃ ca / sāhasraścūliko mataḥ / sa eva sahasraguṇite dvisāhasra / tatsahasraṃ trisāhasraḥ / śatakoṭiḥ cāturdvīpikānāmityarthaḥ / evaṃ sarvāsu dikṣu lokadhāturananto 'paryantaśca / sarvatrisāhastrāṇi / visartuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te tathā / tathāvidhā gandhāḥ parimalā yeṣāṃ te tathā / tairgandhottamairyakṣakardamaharicandanādibhiḥ / tān munīndrakāyānanulepayāmi samālabhe / kiṃbhūtān? sūttaptaṃ puṭapākādinā pariśodhitāntarmalam / sūnmṛṣṭaṃ roṣāṇādimaṇisaṃmārjitam / sudhautaṃ kṣārāmlalavaṇādiprakṣālitabahirmalam / tathābhūtaṃ ca taddhema ceti / tasya prabhā, dyutirityarthaḥ / tadvadujjvalān dyutimataḥ / etacca yathālokaprasiddhitaḥ kathitam / na tu tathāgatakāyaśobhāyā laukikaṃ kiṃcidupamānamasti //
sāṃprataṃ mālyapūjāmupakṣipati- māndāravendīvaramallikādyaiḥ sarvaiḥ sugandhaiḥ kusumairmanojñaiḥ / abhyarcayābhyarcyatamān munīndrān stragbhiśca saṃsthānamanoramābhiḥ // bca_2.15 //
māndāravaṃ deveṣu puṣpaviśeṣaḥ / indīvaramutpalam / mallikā vārṣikī / etatpramukhaiḥ sarvaiḥ śobhanagandhaiḥ puṣpairmanohāribhiḥ pūjyatamān munīndrān pūjayāmi / stragbhiśca mālābhiśca grathanaracanāviśeṣakamanīyābhiḥ //
dhūpapūjāmāha-
sphītasphuradgandhamanoramaiśca tān dhūpameghairupadhūpayāmi /
sphītā māṃsalāḥ / sphurantaśca digantavyāpinaḥ bahulagandhodgāriṇo vā / tādṛśā gandhā yeṣāṃ dhūpameghānāṃ te tathā, taiḥ / dhūpā meghā iva ambaratalāvalambibimbāḥ / upamitaṃ vyāghrādibhiḥ iti samāsaḥ / dhūpānāṃ vā meghāḥ, taiḥ, meghavadudgacchadbhirityarthaḥ / tāniti munīndrān upadhūpayāmi //
naivedyapūjāmāha- bhojyaiśca khādyairvividhaiśca peyaistebhyo nivedyaṃ ca nivedayāmi // bca_2.16 // bhojyaṃ yanmukhamāpūrya bhujyate / khādyaṃ yat kavalaśaḥ / chedyaṃ dhṛtapūrādi / peyaṃ yat pīyate eva pānakādi / ebhirvividhairnānāprakāropasaṃskṛtaiḥ / tebhyo munīndrebhyo nivedyaṃ ca nivedayāmi //
dīpapūjāmāha-
ratnapradīpāṃśca nivedayāmi suvarṇapadmeṣu niviṣṭapaṅktin / (bcp 27) gandhopalipteṣu ca kuṭṭimeṣu kirāmi puṣpaprakarān manojñān // bca_2.17 //
ratnamayāḥ pradīpāḥ tān / niviṣṭā paṅktirmālā yeṣāṃ te tathā / kveti? suvarṇapadmeṣu / sāpekṣatve 'pi gamakatvāt samāsaḥ / gandhopalipteṣu candanakuṅkumādigandhaiścarciteṣu //
pralambamuktāmaṇihāraśobhānābhāsvarān diṅmukhamaṇḍanāṃstān / vimānameghān stutigītaramyān maitrīmayebhyo 'pi nivedayāmi // bca_2.18 //
pralambairmuktāmaṇihāraiḥ śobhā yeṣāṃ tān vimānameghān vimānasamūhān ālokakāriṇaḥ sarvadikūśobhākarān //
suvarṇadaṇḍaiḥ kamanīyarūpaiḥ saṃsaktamuktāni samucchritāni / pradhārayāmyeṣa mahāmunīnāṃ ratnātapatrāṇyatiśobhanāni // bca_2.19 //
kanakamayadaṇḍaiḥ kāntimatsaṃsthānaiḥ / muktākhacitāni ratnamayāni chatrāṇi / samucchritānīti uddaṇḍitāni //
idānīṃ pūjopahāramupasaṃharannāha-
ataḥ paraṃ pratiṣṭhantāṃ pūjāmeghā manoramāḥ / tūryasaṃgītimeghāśca sarvasattvapraharṣaṇāḥ // bca_2.20 //
itaḥ prabhṛti ete pūjāmeghā mayā niryātitāḥ, anye vā devādibhirupanītāḥ kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā pratiṣṭhantām prakarṣavṛttisthitā bhavantu / tūryasaṃgītimeghāśca tūryāṇi murajādivādyāni / saṃgītayaḥ sametya gītayaḥ / samudāyagītānītyarthaḥ / athavā / saṃgītakāni nuttagītavāditāni samuditānyucyante / teṣāṃ meghāḥ anekasamudāyāḥ / te ca sarvasattvapraharṣaṇāḥ sarvasattvānāṃ pramodakāriṇaḥ, na punaraśakyaśravaṇāḥ / pratiṣṭhantāmiti saṃbandhaḥ //
sāmānyenābhisaṃkṣipya saddharmādiṣu pūjāmāha-
sarvasaddharmaratneṣu caityeṣu pratimāsu ca / puṣparatnādivarṣāśca pravartantāṃ nirantaram // bca_2.21 //
dvādaśāṅgapravacanātmakeṣu sarvasaddharmaratneṣu / ratnamiva ratnaṃ vastutattvālokakāritvāt, paramanirvṛtihetutvācca / stūpeṣu bhagavaccaityeṣu / pratimāsu ceti buddhabodhisattvavigrahapratikṛtiṣu / puṣpavṛṣṭayo ratnavṛṣṭayaśca / ādiśabdāccandanacūrṇavastrādivarṣāḥ / nirantaramiti āsaṃsāramanavacchinnam //
(bcp 28) anuttarapūjāmatidiśannāha-
mañjughoṣaprabhṛtayaḥ pūjayanti yathā jinān / tathā tathāgatānnāthān saputrān pūjayāmyaham // bca_2.22 //
mañjughoṣasamantabhadrājitalokanāthapramukhā daśabhūmīśvarā bodhisattvāḥ yathā yena adhyāśayena tathāgatān pūjayanti, tathā tena adhimokṣeṇa ahamapi tathāgatān saha putraiḥ bodhisattvagaṇaiḥ pūjayāmi //
stutipūjāmāha-
svarāṅgasāgaraiḥ stotraiḥ staumi cāhaṃ guṇodadhīn / stutisaṃgītimeghāśca saṃbhavantveṣvananyathā // bca_2.23 //
svarāḥ sapta gāndhārādayaḥ / teṣāmaṅgāni prabhedāḥ kāmodādayaḥ / teṣāṃ sāgaravadatibāhulyāt sāgarāḥ, taiḥ stotraiḥ / stutaya eva saṃgītayaḥ, stutīnāṃ vā saṃgītayaḥ samudāyāḥ / tāsāṃ meghāḥ saṃbhavantu upatiṣṭhantām / eṣu buddhabodhisattveṣu / ananyathā aviparītā yathā mayopakalpitāstathaivetyarthaḥ //
buddhadharmasaṃgharatneṣu praṇāmapūjāmāha-
sarvakṣetrāṇusaṃkhyaiśca praṇāmaiḥ praṇamāmyaham / sarvatryadhvagatān buddhān sahadharmagaṇottamān // bca_2.24 //
yāvanti daśasu dikṣu buddhakṣetrāṇi, teṣu yāvanto 'ṇavaḥ, tatsaṃkhyaiḥ praṇāmaiḥ / sarvatryadhvagatāniti atītapratyutpannānāgatān tathāgatān / kiṃbhūtān? sahadharmagaṇottamān gaṇānāmuttamo 'grabhūto bodhisattvagaṇaḥ / dharmaśca gaṇottamaśca tābhyāṃ saha //
tathāgatastūpeṣu praṇāmamāha-
sarvacaityāni vande 'haṃ bodhisattvāśrayāṃstathā / namaḥ karomyupādhyāyānabhivandyān yatīṃstathā // bca_2.25 //
ūrdhvatiryagadhastanāsu diśāsu vidiśāsu ca / saśarīrāśarīreṣu stūpeṣu praṇamāmyahamityarthaḥ / bodhisattvāśrayānapīti jātakāvadānajanmādisthānāni / abhivandyāniti vṛddhān vandanārhān / tadanena pūjāvandanāvidhiruktaḥ //
ayaṃ ca pūjāvidhistrisamayarāje kathitaḥ / yathoktam- sthalajā ratnaparvatāḥ / jalajā ratnaparvatāḥ / sthalajajalajāni ratnāni daśadigavasthitāni / amamānyaparigrahāṇi / deyānītyuktam / anayā ca diśā sarvabhaiṣajyāni sarvarasāyanāni sarvasalilāni / anavadyāni āmaṇḍalāni (?) sarvakāñcanamaṇḍalāni / vivṛtteṣu vā lokadhātuṣu paramarasasparśasaṃpannā bhūparpaṭakā amṛtalatā / akṛṣṭoptāḥ śālayaḥ / sarvottarakurudvīpeṣu ca pariśuddheṣu ca lokadhātuṣu ye ramaṇīyāḥ paribhogāḥ /
yathā āryaratnameghe cāha-
sa yānīmāni sūtrānteṣu udārāṇi pūjopasthānāni śṛṇoti, tānyāśayatastīvreṇādhyāśayena (bcp 29) buddhabodhisattvebhyaḥ pariṇāmayati / tathā sa vividhāni pūjopasthānānyanuvicintayati iti //
sāṃprataṃ ratnatrayaśaraṇagamanapūrvakaṃ pāpadeśanāmāha-
buddhaṃ gacchāmi śaraṇaṃ yāvadā bodhimaṇḍataḥ / dharmaṃ gacchāmi śaraṇaṃ bodhisattvagaṇaṃ tathā // bca_2.26 //
trāṇārthaṃ śaraṇārtham / gamanaṃ tadājñāparipālanam / yo hi yaṃ śaraṇaṃ gacchati, sa tadājñāṃ nātikramatīti bhāvaḥ / bodhimaṇḍata iti / maṇḍaśabdo 'yaṃ sāravacanam, ghṛtamaṇḍa iti yathā / tathā ca sati bodhipradhānaṃ yāvat / yāvat samyaksaṃbodhiṃ nādhigacchāmi ityarthaḥ //
vijñāpayāmi saṃbuddhān sarvadikṣu vyavasthitān / mahākāruṇikāṃścāpi bodhisattvān kṛtāñjaliḥ // bca_2.27 //
vijñāpayāmītyanena buddhabodhisattvānāmagragatamātmānaṃ dhyātvā adhyāśayenaitadvaktavyamityupadarśitam / kṛtāñjaliriti kāyavijñaptiruktā / añjaliḥ karadvayena saṃpuṭaṃ kṛtvetyarthaḥ //
anādimati saṃsāre janmanyatraiva vā punaḥ / yanmayā paśunā pāpaṃ kṛtaṃ kāritameva vā // bca_2.28 //
yaccānumoditaṃ kiṃcidātmaghātāya mohataḥ / tadatyayaṃ deśayāmi paścāttāpena tāpitaḥ // bca_2.29 //
anādimatīti pūrvajanmaparaṃparāsu / janmanyatraiveti asminnapi janmani, na kevalaṃ pūrvatra / paśuneti mohabahulatāmātmano darśayati / trividhaṃ karma kāyavāṅmanobhistatra kṛtam / tribhirapi kāritamiti / vāṅmanobhyāmanumoditamityapi / ātmaghātāyeti tatpāpakarmaphalasya mama ātmanyeva vipākāt / tadatyayamiti tadāpattim / deśayāmi prakāśayāmi uttānīkaromi, na pracchādayāmi / paścāttāpeneti akuśalakarmaṇo narakādau duḥkhavipākaśravaṇāt //
adhunā yathāpradhānamatyayadeśanāmāha-
ratnatraye 'pakāro yo mātapitṛṣu vā mayā / guruṣvanyeṣu vā kṣepāt kāyavāgbuddhibhiḥ kṛtaḥ // bca_2.30 //
ratnatraye iti anuttaraguṇakṣetre / mātetyādinā upakārikṣetre / tatrāpakārasya vistaratīvraduḥkhavipākatvāt //
anekadoṣaduṣṭena mayā pāpena nāyakāḥ / yatkṛtaṃ dāruṇaṃ pāpaṃ tatsarvaṃ deśayāmyaham // bca_2.31 //
anekadoṣaduṣṭeneti rāgādikleśadūṣitena, na svatantreṇetyarthaḥ //
*** [added:] *** kathaṃ ca niḥsarāmyasmān nityodvego 'smi nāyakāḥ / mā bhūnme mṛtyuracirād akṣīṇe pāpasaṃcaye // bca_2.32 //
(bcp 30) pāpakarmaṇi saṃvegamāha-
kathaṃ ca niḥsarāmyasmāt paritrāyata satvaram /
kathaṃ kena prakāreṇa / asmādaśubhāt / satvaraṃ śīghram / keyaṃ tvarā bhavata ityāha- mā mamākṣīṇapāpasya maraṇaṃ śīghrameṣyati // bca_2.33 // yāvat pāpakṣayaṃ na karomi, tāvanmama mṛtyurbhaviṣyati na / anyathā durgati gamanabhayāt //
nanu ca akṛtapāpaparikṣayasya bhavato mṛtyoḥ ko 'vakāśa ityāha-
kṛtākṛtāparīkṣo 'yaṃ mṛtyurviśrambhaghātakaḥ / svasthāsvasthairaviśvāsya ākasmikamahāśaniḥ // bca_2.34 //
idaṃ kṛtamidamakṛtaṃ tāvaditi na parīkṣate mṛtyuḥ / viśrambho viśvāsaḥ / tena ghātakaḥ / nāpi nīrogo 'haṃ yuvā balavatkāyo veti viśvasanīyam / kutaḥ? ākasmikamahāśaniriti acintitavajrapātasadṛśaḥ //
yadyevaṃ pāpād bhayam, kimarthaṃ tarhi tat kṛtamityāha-
priyāpriyanimittena pāpaṃ kṛtamanekadhā / sarvamutsṛjya gantavyamiti na jñātamīdṛśam // bca_2.35 //
priya ātmā ātmīyaśca, apriyastadapakārī / priyasya hitasukhamapriyasya ca tadviparītamicchatā kṛtaṃ pāpamanekadhā prāṇātipātādattādānādibhedenānekaprakāram / nanu sarvametannacireṇa parityajya gantavyam, tat kimiti nirarthakaṃ pāpakamupacīyate ityāha- sarvamityādi / sarvaṃ priyamapriyaṃ vā utsṛjya vihāya gantavyam / etattu na mayā mugdhena paribhāvitam //
apriyā na bhaviṣyanti priyo me na bhaviṣyati / ahaṃ ca na bhaviṣyāmi sarvaṃ ca na bhaviṣyati // bca_2.36 //
kimidānīṃ pariśiṣṭamavasthitamityāha-
tattatsmaraṇatāṃ yāti yadyadvastvanubhūyate / svapnānubhūtavatsarvaṃ gataṃ na punarīkṣyate // bca_2.37 //
yadyadvastviti sukhaheturduḥkhaheturvā / anubhūyate saṃvedyate / kathaṃ punarevamityāhasvapnānubhūtavaditi / yathā svapnāvasthāyāmupalabdhaṃ vinaṣṭaṃ na punarīkṣyate, tatra smaraṇamātrameva avaśiṣyate //
tathā anyadapi sarvaṃ priyādisaṃgatamasthiramasminneva janmanītyupadarśayannāha-
ihaiva tiṣṭhatastāvadgatā naike priyāpriyāḥ / tannimittaṃ tu yatpāpaṃ tatsthitaṃ ghoramagrataḥ // bca_2.38 //
(bcp 31) tiṣṭhataḥ āsīnasyaiva mama paśyataḥ / gatā anityatayā grasitāḥ / yadyevaṃ tarhi tadarthaṃ kṛtaṃ pāpamapi taiḥ saha yāsyatītyāha- tannimittamityādi / teṣāṃ priyādīnāṃ nimittaṃ tadarthaṃ yatkṛtaṃ pāpaṃ tatpunaragrata eva sthitaṃ me / tanmayā saha yāsyatītyarthaḥ //
nanvevaṃ paśyannapi kathaṃ mūrcchito 'sītyāha-
evamāgantuko 'smīti na mayā pratyavekṣitam / mohānunayavidveṣaiḥ kṛtaṃ pāpamanekadhā // bca_2.39 //
nāhaṃ kasyacit paritaḥ, na me kaścit, ityevaṃ na mayā pratyavekṣitaṃ vicāritam / tena kāraṇena / anunaya āsaṅgaḥ ātmani ātmīye ca / vidveṣaḥ pratighaḥ / tat pratikūlamācarati //
cirataramatidīrghāyuṣo bhavataḥ kā maraṇāśaṅkā? tat kimevaṃ bibheṣītyāha-
rātriṃdivamaviśrāmamāyuṣo vardhate vyayaḥ / āyasya cāgamo nāsti na mariṣyāmi kiṃ nvaham // bca_2.40 //
aharniśam / āyuṣo vardhate vyayaḥ, āyuḥsaṃskārāḥ kṣīyante / aviśrāmamiti kṣaṇamapi na vyayavicchittirasti / āgamanamāgamaḥ anupraveśaḥ / sa ca āyasya upacayasya leśato 'pi na saṃvidyate tadahamevaṃ kiṃ nu na mariṣyāmi? api tu ciramapi sthitvā jīvitaṃ maraṇaparyavasānamiti //
syādetat / yannimittaṃ kṛtaṃ pāpaṃ te 'pi na narakādiṣu tatphaladuḥkhānubhavakāle saṃvibhāgino bhaviṣyanti / tat kimiti kātarabhāvamavalambase ityatrāha / āstāṃ tāvatparaloke-
iha śayyāgatenāpi bandhumadhye 'pi tiṣṭhatā / mayaivekena soḍhavyā marmacchedādivedanā // bca_2.41 //
iha asminneva bhave maraṇāntikādiduḥkhabādhāyāṃ svajanaparijanamadhyagatenāpi / marmacchedādivedaneti pipāsāgātrasaṃtāpādiduḥkhaṃ mayaivaikena soḍhavyam / na tatra alpīyānapi bhāgo 'nyasya saṃbhavati //
kiṃ punarnarakādāvityāha-
yamadūtairgṛhītasya kuto bandhuḥ kutaḥ suhṛt / puṇyamekaṃ tadā trāṇaṃ mayā tacca na sevitam // bca_2.42 //
kāladūtairgṛhītasya adhiṣṭhitasya galapāśena baddhasya mudgarairākoṭyamānasya aṭavīkāntāragahanakaṇṭakaviṣamaśilāśakalairvitudyamānacaraṇasya asahāyasya karmānubhavabhūmiṃ nīyamānasya / kuto bandhuḥ kutaḥ suhṛt iti na tatra kecit sahāyāsrāṇaṃ saṃbhavanti / puṇyamevaikaṃ tadā trāṇaṃ syāt / mayā tacca na sevitam, tacca puṇyaṃ trāṇabhūtaṃ mayā nopārjitam //
(bcp 32) punarapi pāpāt saṃvegamāha-
anityajīvitāsaṅgādidaṃ bhayamajānatā / pramattena mayā nāthā bahu pāpamupārjitam // bca_2.43 //
asthāyini jīvite / āsaṅgādāgrahāt / idamāgāmi narakādiduḥkhabhayamajānatā apaśyata / pramatteneti yauvanarūpadhanādhipatyādimadamattena //
kiṃ punarevaṃ saṃvegabahulo bhavānityāha-
aṅgacchedārthamapyadya nīyamāno viśuṣyati / pipāsito dīnadṛṣṭiranyadevekṣate jagat // bca_2.44 //
atyalpamidaṃ karacaraṇādicchedanaṃ duḥkhaṃ narakaduḥkhāt / tathāpi tatreyamavasthā bhavati / viśuṣyati sarvātmanā śoṣamupayāti / pipāsitastṛṣṇārtaḥ / dīnadṛṣṭiriti kṛpaṇadṛṣṭiḥ / anyadeveti viparītam //
narakaduḥkhasyātiśayamāha-
kiṃ punarbhairavākārairyamadūtairadhiṣṭhitaḥ / mahātrāsajvaragrastaḥ purīṣotsargaveṣṭitaḥ // bca_2.45 //
kātarairdṛṣṭipātaiśca trāṇānveṣī caturdiśam /
bhairavākārairiti bhayaṃkararūpaiḥ / adhiṣṭhitaḥ ātmasātkṛtaḥ / mahātrāsanajvarastena grasto gṛhītaḥ / purīṣamuccāraḥ, tasyotsargo vinirgamaḥ, tena veṣṭito viliptaḥ / kātarairiti dīnaiḥ / caturdiśaṃ trāṇānveṣī / kathamityāha- ko me mahābhayādasmātsādhustrāṇaṃ bhaviṣyati // bca_2.46 // sādhurakāraṇavatsalaḥ / trāṇaṃ paritrātā //
trāṇaśūnyā diśo dṛṣṭvā punaḥ saṃmohamāgataḥ / tadāhaṃ kiṃ kariṣyāmi tasmin sthāne mahābhaye // bca_2.47 //
evamapi yadā kutracidapi trāṇaṃ na paśyati, tadā trāṇābhāvāt punaḥ saṃmohamāgataḥ / tadā tasmin kāle kiṃ kariṣyāmi? sarvakriyāsu asamarthaḥ san / tasmin sthāne pratāpanādinarakabhūmau //
tasmādidānīmeva pratīkārānuṣṭhānaṃ yuktamityāha-
adyaiva śaraṇaṃ yāmi jagannāthān mahābalān / jagadrakṣārthamudyuktān sarvatrāsaharān jinān // bca_2.48 //
jagatāṃ nāthān sarvāśvāsanirvṛtisthānabhūtān nāyakān / mahābalāniti sarvatrāpratihatasāmarthyān / jagadrakṣārthamudyuktāniti sarvasattvaparitrāṇārthamudyuktān / evamapi (bcp 33) trāṇānāśritya bhayopaśamo na syāt, tadā kiṃ śaraṇagamanenetyatrāha- sarvatrāsaharāniti sarvavyasanāpahartṝn //
dharmasaṃghaśaraṇagamanamāha-
taiścāpyadhigataṃ dharmaṃ saṃsārabhayanāśanam / śaraṇaṃ yāmi bhāvena bodhisattvagaṇaṃ tathā // bca_2.49 //
tairbuddhairbhagavadbhiḥ / adhigataṃ sākṣātkṛtam / dharmaṃ nirvāṇamityarthaḥ / saṃsārabhayanāśanaṃ sarvakleśapratipakṣatvāt / bhāveneti paramaprasādena na māyāśāṭhyena vicikitsayā vā / bodhisattvagaṇamiti saṃgham / tatheti bhāvena //
idānīṃ yathāpradhānaṃ bodhisattvebhya ātmaniryātanaṃ kurvannāha-
samantabhadrāyātmānaṃ dadāmi bhayavihvalaḥ / punaśca mañjughoṣāya dadāmyātmānamātmanā // bca_2.50 //
samantabhadrāya bodhisattvāya / ātmānaṃ dadāmi niryātayāmi / bhayavihvalo narakādibhayavyākulaḥ / punaśca mañjughoṣāya mañjunāthāya / ātmaneti na parapreraṇayā / svayameva prasannacitta ityarthaḥ //
taṃ cāvalokitaṃ nāthaṃ kṛpāvyākulacāriṇam / viraumyārtaravaṃ bhītaḥ sa māṃ rakṣatu pāpinam // bca_2.51 //
āryāvalokiteśvaram / kṛpayā vyākulaṃ caritaṃ śīlamasyeti kṛpāvyākulacāriṇamiti tasyaiva viśeṣaṇam / viraumi āravaṃ karomi / ārtaravamiti kriyāviśeṣaṇam / duḥkhadīnakātarasvaram / bhītaḥ trastaḥ pāpakarmaphalāt / sa bhagavānavalokitaḥ māṃ rakṣatu pāpinaṃ kṛtapāpaṃ māṃ trāyatām //
āryamākāśagarbhaṃ ca kṣitigarbhaṃ ca bhāvataḥ / sarvān mahākṛpāṃścāpi trāṇānveṣī viraumyaham // bca_2.52 //
āryamākāśagarbhaṃ ca bodhisattvam / kṣitigarbhaṃ ca bodhisattvam / viraumīti pareṇa saṃbandhaḥ / sarvān mahākṛpāṃścāpi, ye 'pi na nāmagrahaṇenodāhṛtāḥ, tānapi paramakāruṇikān paraduḥkhaduḥkhinaḥ //
yaṃ dṛṣṭvaiva ca saṃtrastāḥ palāyante caturdiśam / yamadūtādayo duṣṭāstaṃ namasyāmi vajriṇam // bca_2.53 //
yasya darśanamātreṇa yamadūtādayaḥ / ādiśabdādanye 'pi yakṣarākṣasādayo duṣṭā bhītāḥ santaḥ palāyante, dūramapagacchanti / taṃ namasyāmi namaskaromi / vajriṇamiti vajramasyāstīti vajrapāṇiṃ bodhisattvam / tadanena śaraṇagamanādinā pāpakṣayārthamāśrayabalamupadarśitam / yaduktaṃ caturdharmakasūtre-
(bcp 34) tatrāśrayabalaṃ buddhadharmasaṃghaśaraṇagamanamanutsṛṣṭabodhicittatā ca / sa balavatsaṃniśrayeṇa na śakyate pāpenābhibhavitum / iti //
punaranyathātvaśaṃkāṃ nirākartumāha-
atītya yuṣmadvacanaṃ sāṃprataṃ bhayadarśanāt / śaraṇaṃ yāmi vo bhīto bhayaṃ nāśayata drutam // bca_2.54 //
atikramya yuṣmadājñām / sāṃpratamidānīm / bhayadarśanāt, tadatikrame yasmādaniṣṭaphalasaṃbhavadarśanāt, vo yuṣmān śaraṇaṃ yāmi bhītaḥ aniṣṭaphalāduttrastaḥ / tasmātpunaranyathāśaṅkā na kartavyā / ato bhayaṃ nāśavata, pūrvakṛtapāpād bhayamapanayata / drutaṃ śīghram / mametyadhyāhāryam //
nanu evamapi kaḥ pratyeṣyati / tvadvacanādityāśaṅkaya punaratrārthe dṛḍhatāmāha-
itvaravyādhibhīto 'pi vaidyavākyaṃ na laṅghayet / kimu vyādhiśatairgrastaścaturbhiścaturuttaraiḥ // bca_2.55 //
itvaro gatvaro naśvaro 'cirasthāyītyarthaḥ / laghurvā / sa cāsau vyādhiśceti, tasmād bhayena / vaidyavākyaṃ na laṅghayet vaidyopadeśaṃ nātikramet / mā ayaṃ vyādhirmama vṛddhimupagacchet / kimu kiṃ punaḥ / vyādhiśatairgrasto laṅghayet / caturbhiścaturuttarairiti caturadhikaiścaturbhiḥ śatairityarthaḥ / śatamakālamṛtyūnām, ekaṃ kālamaraṇamityekottaraṃ śataṃ mṛtyūnām / te ca pratyekaṃ vātapittaśleṣmakṛtāḥ tatsaṃnipātakṛtāśceti caturuttarāṇi catvāri śatāni bhavanti / iti kāraṇabhedātkāryabhedaḥ, kāryabhedācca kāraṇabhedavyavasthā //
nanu tathāpi kimatra bhayakāraṇaṃ yannāstītyāha-
ekenāpi yataḥ sarve jambudvīpagatā narāḥ / naśyanti yeṣāṃ bhaiṣajyaṃ sarvadikṣu na labhyate // bca_2.56 //
ekenāpi vyādhinā kupitena yasmātsarve jambudvīpagatā narāḥ prāṇino naśyanti mriyante / anyacca / yeṣāṃ vyādhīnāṃ bhaiṣajyaṃ auṣadhaṃ cikitsārthaṃ kvacidapi na prāpyate / atra kāśirājapadmakajātakamupaneyam / tadyathānuśrūyate- bodhicaryāṃ carannayameva bhagavānatīte 'dhvani padmo nāma kāśirājo babhūva / tasmin samaye sarve jambudvīpakā manuṣyā mahatā rogeṇa vikalībhūtā mriyante ca / tairidamālocitam- ayameva asmākaṃ svāmī rājā paramakāruṇikaḥ pratīkāraṃ vidhāsyatīti asyaiva ātmaduḥkhaṃ nivedayāmaḥ / te ca evamavadhārya militvā, bho mahārāja, bhavati svāmini paramahitaiṣiṇi saṃvidyamāne 'pi iyamasmākamavasthā, iti tasmin rājani duḥkhamāviṣkṛtavantaḥ / sa ca rājā karuṇāparavaśahṛdayaḥ teṣāṃ duḥkhamasahamānaḥ śīghramamīṣāṃ rogapīḍāmapanayata iti vaidyānājñāpayāmāsa / te 'pi tatheti pratiśrutya (bcp 35) cikitsāśāstrāṇi vyavalokya sadyorohitamatsyamāṃsādanyad bhaiṣajyamalabhamānāḥ tathaiva rājñaḥ pratyuktavantaḥ / iti vistaraḥ / idameva jātakaṃ bhavopalakṣaṇaṃ darśitam //
tatra sarvajñavaidyasya sarvaśalyāpahāriṇaḥ / vākyamullaṅghayāmīti dhiṅ māmatyantamohitam // bca_2.57 //
kāyikamānasikānekaśalyoddhāriṇaḥ / ātmānaṃ jugupsate / dhiṅ māmatyantamohitamiti / evaṃ jānannapi yadi tathāgatājñāyā vaimukhyamāseve, tadā mama mohasya paryanto nāsti / kutsanīyo 'smītyarthaḥ //
kiṃ punarevamityāha-
atyapramattastiṣṭhāmi prapāteṣvitareṣvapi / kimu yojanasāhasre prapāte dīrghakālike // bca_2.58 //
parvatādiprapāteṣu alpatareṣu yatrāsthibhaṅgamātraṃ maraṇamātraṃ vā duḥkhaṃ syāt / kimu yojanasāhasra iti / yojanasahasraṃ parimāṇamasya ityaṇ / anekayojanasahasraparimāṇe avīcyādikaprapāte ityarthaḥ / dīrghakālika iti / yatrāntarakalpādibhirāyuṣaḥ kṣayaḥ //
sadyo maraṇamadṛṣṭvaiva kimakāṇḍe kātaratayā sukhāsikāṃ jahāsītyāha-
adyaiva maraṇaṃ naiti na yuktā me sukhāsikā / avaśyameti sā velā na bhaviṣyāmyahaṃ yadā // bca_2.59 //
avaśyamiti niścitametat //
tathāpi bhayamayuktamityāha-
abhayaṃ kena me dattaṃ niḥsariṣyāmi vā katham / avaśyaṃ na bhaviṣyāmi kasmānme susthitaṃ manaḥ // bca_2.60 //
abhayaṃ mā bhairiti kena satpuruṣeṇa mama dattaṃ yena nirbhayo vihariṣyāmīti bhāvaḥ / yadi vā niḥsaraṇopāyo 'pi yadi bhavet, tathāpi bhayamayuktam / tadapi nāsti / niḥsariṣyāmi vā kathaṃ tato duḥkhāt / avaśyaṃ na bhaviṣyāmīti / sarvajīvitaṃ maraṇaparyavasānamityuktaṃ bhagavatā //
itthamapi na yuktā me sukhāsiketyāha- pūrvānubhūtanaṣṭebhyaḥ kiṃ me sāramavasthitam / yeṣu me 'bhiniviṣṭena gurūṇāṃ laṅghitaṃ vacaḥ // bca_2.61 //
abhiniviṣṭeneti āsaktena / gurūṇāmiti buddhabodhisattvakalyāṇamitrāṇām //
tasmādidamaharniśaṃ mama manasi kartumucitamityāha-
jīvalokamimaṃ tyaktvā bandhūn paricitāṃstathā / ekākī kvāpi yāsyāmi kiṃ me sarvaiḥ priyāpriyaiḥ // bca_2.62 //
(bcp 36) jīvalokaṃ sattvalokam, imaṃ manuṣyādiasabhāgatālakṣaṇam / ekākītyasahāyaḥ / kvāpītyaniścitasthānam //
iyameva tu me cintā yuktā rātriṃdivaṃ tadā / aśubhānniyataṃ duḥkhaṃ niḥsareyaṃ tataḥ katham // bca_2.63 //
aśubhāditi akuśalāt karmaṇaḥ / tata ityaśubhāt //
sāṃprataṃ kṛtakarmaphalasaṃbandhaniścayo mahatābhiniveśena punaratyayadeśanāmārabhata ityāha-
mayā bālena mūḍhena yatkiṃcitpāpamācitam / prakṛtyā yacca sāvadyaṃ prajñaptyāvadyameva ca // bca_2.64 //
tatsarvaṃ deśayāmyeṣa nāthānāmagrataḥ sthitaḥ / kṛtāñjalirduḥkhabhītaḥ praṇipatya punaḥ punaḥ // bca_2.65 //
atyayamatyayatvena pratigṛhṇantu nāyakāḥ /
bāleneti ajānatā / mūḍheneti mohāndhena / yatkiṃciditi kāyena vācā manasā vā / prakṛtisāvadyaṃ prāṇātipātādidaśākuśalasvabhāvam / prajñaptisāvadyaṃ yad bhagavatā gṛhītasaṃvarāṇāmeva prajñaptamakālabhojanādirūpam / deśayāmīti vāgvijñaptimutthāpayati / kṛtāñjaliriti kāyavijñaptiḥ / praṇipatya punaḥpunariti atiśayavaccittasaṃvegamupadarśayati / ati yatatyanena narakādiṣu iti atyayaḥ, aśubhaṃ karma / tamatyayatvena doṣatvena pratigṛhṇantu jānantu paśyantu vidantu vyaktīkṛtaṃ mayā / anāvaraṇacittena, pracchādanā atra mamāstīti bhāvaḥ //
punaḥ skhalitaśaṅkāmapākartuṃ punarakaraṇasaṃvaraṃ kurvannāha- na bhadrakamityādi / na bhadrakamidaṃ nāthā na kartavyaṃ punarmayā // bca_2.66 // yadāryakāntaṃ vijñapraśastaṃ na bhavati tadabhadrakaṃ garhitam anāryaṃ karmetyucyate / tadadyaprabhṛti jānatā paśyatā buddhipūrvakaṃ saṃcintya punarmayā na kartavyam / āyatyāṃ punarakaraṇasaṃvaramāpatsye ityarthaḥ / etacca triskandhapravartanaprastāve [bodhe, 5.98-99] vyaktīkariṣyate //
iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ pāpadeśanā nāma dvitīyaḥ paricchedaḥ //
3. bodhicittaparigraho nāma tṛtīyaḥ paricchedaḥ /
adhunā pāpadeśanānantaraṃ puṇyānumodanāmāha-
apāyaduḥkhaviśrāmaṃ sarvasattvaiḥ kṛtaṃ śubham / anumode pramodena sukhaṃ tiṣṭhantu duḥkhitāḥ // bca_3.1 //
narakādigatau duḥkhamanubhavanto hi pariśrāntāḥ sukṛtavipākamadhigamya pratilabdhasukhā viśrāmyanti kiyatkālam / anumode prasādena iti saṃpraharṣayāmi prasannacittaḥ / anumodanāpi trividhāmanasā kāyena vācā ca / tatra prasannacittaḥ saṃpraharṣayati manasā, kāyena romaharṣaśrupātagātrakampādikamanubhavan, vācā ca saṃprahṛṣṭacetanaḥ tathāvidhāmeva vācamuccārayan, sādhu kṛtaṃ bhadrakaṃ kṛtamiti / sukhaṃ tiṣṭhantu duḥkhitā iti yadarthaṃ taistatkarma kṛtam, tadapi teṣāṃ samṛdhyatu iti bhāvaḥ //
laukikaṃ karmānumodya lokottaramanumodamānaḥ prāha-
saṃsāraduḥkhanirmokṣamanumode śarīriṇām / bodhisattvatvabuddhatvamanumode ca tāyinām // bca_3.2 //
duḥkhanirmokṣamiti śrāvakabodhiḥ pratyekabuddhabodhirvā / cittaṃ vā tadarthamutpāditaṃ tathocyate / tadā bodhitrayamapi tadgāhaḥ / śarīriṇāmiti prāṇinām / bodhisattvatvabuddhatvamiti bodhisattvatvaṃ bhagavatāṃ hetvavasthām, buddhatvaṃ phalāvasthāmiti / tāyināmiti svādhigatamārgadeśakānām / yaduktam- tāyaḥ svadṛṣṭamārgoktiḥ iti / tadvidyate yeṣāmiti / athavā- tāyaḥ saṃtānārthaḥ āsaṃsāramapratiṣṭhitanirvāṇatayāvasthāyinām //
bodhisattvānāṃ puṇyānumodanāṃ kurvannāha-
cittotpādasamudrāṃśca sarvasattvasukhāvahān / sarvasattvahitādhānānanumode ca śāsinām // bca_3.3 //
cittotpādāḥ pratikṣaṇabhāvino 'paryantāgādhatayā samudrā iva samudrāḥ tān / kiṃbhūtān? sarvasattvasukhāvahān sarvasattvānāṃ sukhamāvahantīti tadrasaikanimnasvabhāvānityarthaḥ / sarvasattvahitādhānāniti hitavidhāyakān / śāsināmiti śāsanaṃ śāsaḥ buddhatvopāyābhyāsaḥ, tadarthatvādupacārāt / tadvidyate yeṣāmiti śāsino bodhisattvāḥ / taduktam-
upāyābhyāsa evāyaṃ tādarthyācchāsanaṃ matam / iti //
athavā- śāsituṃ śīlaṃ yeṣāmiti śāsinaḥ / bodhisattvā hi dānādibhiḥ saṃgrahavastubhiḥ sattvān saṃgṛhya sanmārge 'vatārayanti //
etāvatā anumodanā kathitā / adhyeṣaṇāṃ kathayannāha-
sarvāsu dikṣu saṃbuddhān prārthayāmi kṛtāñjaliḥ / dharmapradīpaṃ kurvantu mohādduḥkhaprapātinām // bca_3.4 //
(bcp 38) dharmapradīpaṃ kurvantviti ajñānatamovṛtānāṃ sattvānāṃ mārgāmārgaviśeṣaparijñānavikalānāṃ dharmadeśanātmakamālokaṃ kurvantu //
etāvatā adhyeṣaṇā kathitā / yācanāmupadarśayannāha-
nirvātukāmāṃśca jinān yācayāmi kṛtāñjaliḥ / kalpānanantāṃstiṣṭhantu mā bhudandhamidaṃ jagat // bca_3.5 //
kṛtakṛtyatayā parinirvāṇaṃ gantumanasaḥ / aparyantakalpān sthitaye yācayāmi / mā bhūdandhamiti pūrvavanmārgājñānaniścetanaṃ mā bhūt / anenāpi yācanā proktā //
yācanānāntaramidānīṃ pariṇāmanāmāha-
evaṃ sarvamidaṃ kṛtvā yanmayāsāditaṃ śubham / tena syāṃ sarvasattvānāṃ sarvaduḥkhapraśāntikṛt // bca_3.6 //
evamuktakrameṇa sarvamidaṃ pūjāpāpadeśanāpuṇyānumodanādi kṛtvā vidhāya yanmayā āsāditaṃ prāptaṃ śubhaṃ sukṛtaṃ tena śubhena syāṃ bhaveyaṃ sarvasattvānāṃ samastaprāṇabhṛtāṃ sarvaduḥkhapraśāntikṛditi niḥśeṣavyasanapraśamanasamartho bhaveyam //
iti sāmānyena pariṇamayya punarviśeṣeṇāha-
glānānāmasmi bhaiṣajyaṃ bhaveyaṃ vaidya eva ca / tadupasthāyakaścaiva yāvadrogāpunarbhavaḥ // bca_3.7 //
teneti sarvatra yathāyogaṃ saṃbandhanīyam / glānānāmiti vyādhipīḍitānām / bhaiṣajyamiti auṣadham / vaidyaścikitsakaḥ / tadupasthāyakaḥ tasya glānasya paricārakaḥ / rogāpunarbhava iti yāvad vyādhinivṛttiḥ syāt //
kṣutpipāsāvyathāṃ hanyāmannapānapravarṣaṇaiḥ / durbhikṣāntarakalpeṣu bhaveyaṃ pānabhojanam // bca_3.8 //
kṣud bubhukṣā / pipāsā tṛṣṇā / tayorvyathā, tābhyāṃ vā vyathā / tāṃ hanyāṃ nivarteyam / annapānapravarṣaṇaiḥ prabandhāhārapānasaṃpādanaiḥ / durbhikṣāntarakalpeṣviti-
kalpasya śastrarogābhyāṃ durbhikṣeṇa ca nirgamaḥ / iti //
tatra daśavarṣāyuṣi prajāyāmantarakalpaparyante durbhikṣeṇa saṃvartaḥ prādurbhavati varṣān sapta, māsān sapta, divasānapi saptaiva / yaduktam-
kalpasya śastrarogābhyāṃ durbhikṣeṇa vinirgamaḥ / divasān sapta māsāṃśca varṣāścaiva yathākramam //
iti /
tatra annapānābhāvādanyonyamāṃsāsthibhakṣaṇameva āhāraḥ / tadapi kecidalabhamānā āhāravaikalyācca mriyante / tatra bhaveyaṃ pānabhojanam //
daridrāṇāṃ ca sattvānāṃ nidhiḥ syāmahamakṣayaḥ / nānopakaraṇākārairupatiṣṭheyamagrataḥ // bca_3.9 //
(bcp 39) daridrāṇāmiti dhanavikalānām / akṣaya iti ākṛṣyamāṇadhano 'pi yo na kṣīyate / nānopakaraṇākārairiti śayanāsanavasanabhojanābharaṇavilepanaprabhṛti yadyadabhilaṣanti sattvāḥ, taistairupakaraṇaviśeṣākāraiḥ ahameva upatiṣṭheyaṃ pratyupasthito bhaveyam / teṣāṃ daridrāṇāṃ sattvānāmagrataḥ purataḥ / idaṃ ca pariṇāmanamāryavajradhvajasūtre vistareṇa pratipāditam / tatredamuktam-
sa tāni kuśalamūlāni pariṇāmayan evaṃ pariṇāmayati- anenāhaṃ kuśalamūlena sarvasattvānāṃ layanaṃ bhaveyaṃ sarvaduḥkhaskandhavinivartanatayā / sarvasattvānāṃ trāṇaṃ bhaveyaṃ sarvakleśaparimocanatayā / sarvasattvānāṃ śaraṇaṃ bhaveyaṃ sarvabhayārakṣaṇatayā / sarvasattvānāṃ gatirbhaveyaṃ sarvabhūmyanugamanatayā / sarvasattvānāṃ parāyaṇaṃ bhaveyamatyantayogakṣemapratilambhanatayā / sarvasattvānāmāloko bhaveyaṃ vitimirajñānasaṃdarśanatayā / sarvasattvānāmulkā bhaveyamavidyātamondhakāravinivartanatayā / ityādi vistaraḥ / idamuktvā punaridamāha- tatrādhyāśayataḥ pariṇamayatio na vacanamātreṇa / taccodagracittaḥ pariṇamayati / hṛṣṭacittaḥ pariṇamayati / prasannacittaḥ pariṇamayati / pramuditacittaḥ strigdhacittaḥ pariṇamayati / maitracittaḥ premacitto 'nugrahacitto hitacittaḥ sukhacittaḥ pariṇamayati / iti vistaraḥ //
idānīmātmabhāvādiparityāgaṃ kurvannāha-
ātmabhāvāṃstathā bhogān sarvatryadhvagataṃ śubham / nirapekṣastyajāmyeṣa sarvasattvārthasiddhaye // bca_3.10 //
ātmabhāvāniti sarvagaticyutyupapattiṣu sarvakāyān / nirapekṣaḥ sarvaprakāreṇa nirāsaṅga ityarthaḥ / tyajāmi utsṛjāmi / dadāmītyarthaḥ / bhogāniti upabhogyavastūni hayagajarathaprāsādādyāśrayastrakcandanavastrābharaṇakanyādīni / sarvatryadhvagataṃ śubhamiti sarvatraidhātukasaṃgṛhītaṃ puṇyāneñjayasvabhāvam / yadi vā dānaśīlādiprasūtaṃ bhāvanāmayaṃ ca / tryadhvagatam atītānāgatapratyutpannam / syādetat- anāgatasya asatsvabhāvasya ko 'yamutsargo nāma? satyam / kiṃ tu tatsaṃbhavakāle tatrāsaṅganivāraṇārthamevamucyate, idānīmeva tatparityāgāt, āśayasya viśuddhivardhanārthaṃ ca / etadevāha- nirapekṣa iti / tadvipākasya svārthe 'napekṣaḥ / kimarthamevamanuṣṭhīyate ityāha- sarvasattvārthasiddhaye iti / sarvasattvānāṃ traidhātukavartināmabhyudayaniḥśreyasalakṣaṇārthaniṣpattaye / atītānāgataśubhotsargastu āryākṣayamatisūtre 'bhihitaḥ / yaduktam-
kuśalānāṃ ca cittacaitasikānāmanusmṛtiḥ, anusmṛtya ca bodhipariṇāmanā, ida matītakauśalyam / yā anāgatānāṃ kuśalamūlānāṃ nidhyaptirbodherāmukhīkarmasamanvāhāraḥ, ye ye utpatsyante kuśalāścittotpādāḥ, tānanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayiṣyāmi / idamanāgatakauśalyam / iti vistaraḥ / sarvatyāgādhimuktiṃ paripūrye parityāgacittavegāt tena kāyaprayogeṇa utsṛṣṭasarvaparigrahaḥ / sarvaparigrahamūlādbhavaduḥkhādvimukto mukta ityucyate / iti vistaraḥ //
(bcp 40) nanu ca ātmārthamapi kiṃcidrakṣitumucitamiti mātsaryaṃ nirākurvannāha-
sarvatyāgaśca nirvāṇaṃ nirvāṇārthi ca me manaḥ / tyaktavyaṃ cenmayā sarva varaṃ sattveṣu dīyatām // bca_3.11 //
sarveṣāṃ sāsravātmabhāvādīnāṃ nirvāṇaṃ mokṣaḥ / tadarthi ca me manaḥ, tadarthi ca mama cittam / tyaktavyaṃ cediti / nirvāṇasamaye yadi sarvamātmabhāvādi avaśyaṃ parityajya yātavyaṃ mayā, tadā varaṃ sattveṣu dīyatām, kimanena mātsaryahetunā vidhṛteneti bhāvaḥ //
tasmādidamihānurūpamityāha-
yaścāsukhīkṛtaścātmā mayāyaṃ sarvadehinām /
yathākāmaṃgamakāritāyāṃ niyukto mayāyamātmā kāyaḥ / sarvadehināṃ sarvasattvānāṃ kṛte / etadeva darśayannāha- ghrantu nindantu vā nityamākirantu ca pāṃsubhiḥ // bca_3.12 // krīḍantu mama kāyena hasantu vilasantu ca / dattastebhyo mayā kāyaścintayā kiṃ mamānayā // bca_3.13 //
kārayantu ca karmāṇi yāni teṣāṃ sukhāvaham /
daṇḍādibhistāḍayantu vā, avarṇavādairjugupsantu, ākirantu ca pāṃsubhiḥ, dhūlibhiravakirantu / dattastebhyo mayā kāya iti, sarvaḥ sarveṇa mayā teṣāṃ parityaktaḥ, kiṃ mama samaviṣamacintayā? kārayantu karmāṇīti anavadyāni / etadevāha- anarthaḥ kasyacinmā bhūnmāmālambya kadācana // bca_3.14 // aniṣṭaṃ kasyacitprāṇino mā bhūt, māmāśritya kadācana, iha paratra vā //
yeṣāṃ kruddhāprasannā vā māmālambya matirbhavet / teṣāṃ sa eva hetuḥ syānnityaṃ sarvārthasiddhaye // bca_3.15 //
yeṣāṃ kruddhā yeṣāmaprasannā vā matiścittaṃ bhavet, teṣāṃ kruddhāprasannamatīnāṃ sa eva hetuḥ syāt, kruddhā aprasannā matireva / puṃstvaṃ tu tacchabdasya hetusamānādhikaraṇatayā / sarvārthasiddhaya iti ātmaparābhyudayaniḥśreyasaniṣpattaye //
abhyākhyāsyanti māṃ ye ca ye cānye 'pyapakāriṇaḥ / utprāsakāstathānye 'pi sarve syurbodhibhāginaḥ // bca_3.16 //
abhyākhyāsyanti iti mithyāropitadoṣeṇa dūṣayiṣyanti / anye 'pi ye kāyikaṃ mānasikaṃ vā apakāraṃ kariṣyanti / utprāsakā iti upahāsakāḥ, viḍambakāriṇo vā / tathā anye 'pi udāsīnāḥ prasannāśca / sarve bhaveyurbuddhatvalābhinaḥ //
anāthānāmahaṃ nāthaḥ sārthabāhaśca yāyinām / pārepsūnāṃ ca naubhūtaḥ setuḥ saṃkrama eva ca // bca_3.17 //
(bcp 41) anāthānāmiti sāṃnāyyānveṣiṇām / sārthavāhaśca yāyināmiti sārthamukhyo mārgaprapannānām / pārepsūnāmiti nadyādīnāṃ pārimakūlaṃ gantukāmānām //
dīpārthināmahaṃ dīpaḥ śayyā śayyārthināmaham / dāsārthināmahaṃ dāso bhaveyaṃ sarvadehinām // bca_3.18 //
dīpārthināmiti andhakārāvasthitānām / śayyārthināmiti śayanābhilāṣiṇām / dāsārthināmiti upasthānārthaṃ ye bhṛtyakarmakarādīnicchanti //
cintāmaṇirbhadraghaṭaḥ siddhavidyā mahauṣadhiḥ / bhaveyaṃ kalpavṛkṣaśca kāmadhenuśca dehinām // bca_3.19 //
cintāmaṇiriti cintitaphaladātā ratnaviśeṣaḥ / bhadraghaṭa iti yadyadvastu abhilaṣitamabhisaṃdhāya asmin hastaṃ prakṣipet, tatsarvaṃ saṃpadyate / siddhavidyeti siddhamantraḥ yadyatkarma tayā kriyate, tatsarvaṃ sidhyati / mahauṣadhiriti yadekaiva sarvopadravapīḍāpraśamanahetuḥ / kalpavṛkṣaśceti kalpitārthasaṃpādako vṛkṣaviśeṣaḥ / kāmadhenuśceti yā vāñchitadohaṃ duhyate //
pṛthivyādīni bhūtāni niḥśeṣākāśavāsinām / sattvānāmaprameyāṇāṃ yathābhogānyanekadhā // bca_3.20 //
evamākāśaniṣṭhasya sattvadhātoranekadhā / bhaveyamupajīvyo 'haṃ yāvatsarve na nirvṛtāḥ // bca_3.21 //
pṛthivyādīnīti pṛthivī vasaṃdharā / ādiśabdādāpastejo vāyuriti catvāri mahābhūtāni / tāni yathā śayanāśanasasyaphalamūlādyādhāratayā , tathā yānāvagāhanādihetutayā / evamanyatrāpi yojyam / anantākāśadhatuvyāpināmasaṃkhyānāṃ sattvānāṃ paribhogamupayānti, evameva ahamapi sarvasattvānāmanekaprakāreṇa upabhogyo bhaveyam / yāvatsarve na nirvṛtā iti yāvat sarve na saṃsāraduḥkhavinirmuktāḥ //
tasmādeṣāmātmabhāvādīnāmutsargaḥ kāryo bodhyarthinā / etacca dānamativistareṇa śikṣāsamuccaye pradarśitam / tadyathā tatraiva bodhisattvaprātimokṣe kathitam-
punaraparaṃ śāriputra bodhisattvaḥ sarvadharmeṣu parakīyasaṃjñāmutpādayati, na kaṃcidbhāvamupādatte / tatkasya hetoḥ? upādānaṃ hi bhayamiti /
idamuktvā tatraiva punaridamuktam-
tathā cittaśūrāḥ khalu punaḥ śāriputra bodhisattvā bhavanti / yāvat svahastaparityāgī bhavati, pādaparityāgī nāsāparityāgī śīrṣaparityāgī aṅgapratyaṅgaparityāgī, yāvat sarvasvaparityāgīti //
evaṃ nārāyaṇaparipṛcchāyāmapyabhihitam-
na taddhastu upādātavyaṃ yasmin vastuni nāsya tyāgacittamutpadyeta, na tyāgabuddhiḥ krameta, (bcp 42) iti yāvat, api tu khalu punaḥ kulaputra bodhisattvena mahāsattvena evaṃ cittamutpādayitavyam- ayaṃ mamātmabhāvaḥ sarvasattvebhya utsṛṣṭaḥ parityaktaḥ, prāgeva bāhyāni vastūni / iti vistaraḥ //
tathā āryākṣayamatisūtre 'pi deśitam-
ayaṃ mayā kāyaḥ sarvasattvānāṃ kiṃkaraṇīyeṣu kṣapitavyaḥ / tadyathā imāni catvāri mahābhūtāni pṛthivīdhāturabdhātustejodhāturvāyudhātuśca nānāsukhaiḥ nānāparyāyaiḥ nānārambaṇaiḥ nānopakaraṇaiḥ nānāparibhogaiḥ sattvānāmupabhogaṃ gacchanti, evameva ahamimaṃ caturmahābhūtasamucchrayaṃ kāyaṃ nānāsukhaiḥ nānāparyāyaiḥ nānārambaṇaiḥ nānopakaraṇaiḥ nānāparibhogairvistareṇa sarvasattvānāmupajīvyaṃ kariṣyāmīti vistaraḥ //
taccittaratnentyārabhya sarvamidaṃ pūrvakaṃ bodhicittasaṃvaragrahaṇāya prayogo veditavyaḥ / tadevaṃ pūjādi vidhāya ātmabhāvādidānamutsṛjya pratipannabodhicittānuśaṃsaḥ kṣaṇasaṃpadaṃ paramadurlabhāmavetya śraddhāmūlaṃ dṛḍhamupasthāpya sattvānatrāṇānaparāyaṇān karuṇāyamānaḥ svasukhanirapekṣaḥ paraduḥkhaduḥkhī tatsamuddharaṇāśayābhiprāyo buddhatvameva tadupāyaṃ samutpaśyan tatra baddhasaṃnāhaḥ-
yadātmanaḥ pareṣāṃ ca bhayaṃ duḥkhaṃ ca na priyam / tadātmanaḥ ko viśeṣo yattaṃ rakṣāmi netaram // iti / [śikṣa.sa.kārikā-1] tena ātmanaḥ sattvadhātośca-
duḥkhāntaṃ kartukāmena sukhāntaṃ gantumicchatā / śraddhāmūlaṃ dṛḍhīkṛtya bodhau kāryā matirdṛḍhā // iti // [śikṣa.sa.kārikā-2] samyaksaṃbodhicittamutpādayitumupakramate-
yathā gṛhītaṃ sugatairbodhicittaṃ purātanaiḥ / te bodhisattvaśikṣāyāmānupūrvyā yathā sthitāḥ // bca_3.22 //
yenāśayena sarvasattvānāṃ sarvaduḥkhaprahāṇārtham / yadi vā yathā gṛhītaṃ tadeva bhagavanto jānanti / bodhicittamiti bodhirbuddhatvaṃ sarvāvaraṇaprahāṇāt sarvadharmaniḥsvabhāvatādhigamaḥ / etacca sapracayaṃ prajñāparicchede vakṣyāmaḥ / tatra cittamadhyāśayena tatprāptaye manasikāraḥ buddho bhaveyaṃ sarvasattvahitasukhasaṃpādanāyetyarthaḥ // iti pūrvārdhena bodhicittotpādaṃ pratipādya śikṣāsaṃvaragrahaṇaṃ pratipādayannāha- te bodhisattvetyādi / bodhisattvaśikṣā yadutpāditabodhicittena bodhisattvena sadā karaṇīyam, tatretyarthaḥ / ānupūrvīti anu..........
(bcp 43) tadvadutpādayāmyeṣa bodhicittaṃ jagaddhite / tadvadeva ca tāḥ śikṣāḥ śikṣiṣyāmi yathākramam // bca_3.23 //
evaṃ gṛhītvā matimān bodhicittaṃ prasādataḥ / punaḥ puṣṭasya puṣṭayarthaṃ cittamevaṃ praharṣayet // bca_3.24 //
adya me saphalaṃ janma sulabdho mānuṣo bhavaḥ / adya buddhakule jāto buddhaputro 'smi sāṃpratam // bca_3.25 //
tathādhunā mayā kāryaṃ svakulocitakāriṇām / nirmalasya kulasyāsya kalaṅko na bhavedyathā // bca_3.26 //
andhaḥ saṃkārakūṭebhyo yathā ratnamavāpnuyāt / tathā kathaṃcidapyetad bodhicittaṃ mamoditam // bca_3.27 //
jaganmṛtyuvināśāya jātametadrasāyanam / jagaddāridyaśamanaṃ nidhānamidamakṣayam // bca_3.28 //
jagadvayādhipraśamanaṃ bhaiṣajyamidamuttamam / bhavādhvabhramaṇaśrāntajagadviśrāmapādapaḥ // bca_3.29 //
durgatyuttaraṇe setuḥ sāmānyaḥ sarvayāyinām / jagatkleśopaśamana uditaścittacandramāḥ // bca_3.30 //
jagadajñānatimiraprotsāraṇamahāraviḥ / saddharmakṣīramathanānnavanītaṃ samutthitam // bca_3.31 //
sukhabhogabubhukṣitasya vā janasārthasya bhavādhvacāriṇaḥ / sukhasatramidaṃ hyupasthitaṃ sakalā bhyāgatasattvatarpaṇam // bca_3.32 //
jagadadya nimantritaṃ mayā sugatatvena sukhena cāntarā / purataḥ khalu sarvatāyināmabhinandantu surāsurādayaḥ // bca_3.33 //
iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ bodhicittaparigraho nāma tṛtīyaḥ paricchedaḥ //
4. bodhicittāpramādo nāma caturthaḥ paricchedaḥ /
evaṃ gṛhītvā sudṛḍhaṃ bodhicittaṃ jinātmajaḥ / śikṣānatikrame yatnaṃ kuryānnityamatandritaḥ // bca_4.1 //
sahasā yatsamārabdhaṃ samyag yadavicāritam / tatra kuryānna vetyevaṃ pratijñāyāpi yujyate // bca_4.2 //
vicāritaṃ tu yadbuddhairmahāprājñaiśca tatsutaiḥ / mayāpi ca yathāśakti tatra kiṃ parilambyate // bca_4.3 //
yadi caivaṃ pratijñāya sādhayeyaṃ na karmaṇā / etāṃ sarvāṃ visaṃvādya kā gatirme bhaviṣyati // bca_4.4 //
manasā cintayitvāpi yo na dadyātpunarnaraḥ / sa preto bhavatītyuktamalpamātre 'pi vastuni // bca_4.5 //
kimutānuttaraṃ saukhyamuccairuddhuṣya bhāvataḥ / jagatsarvaṃ visaṃvādya kā gatirme bhaviṣyati // bca_4.6 //
vetti sarvajña evaitāmacintyāṃ karmaṇo gatim / yadbodhicittatyāge 'pi mocayatyeva tāṃ narān // bca_4.7 //
bodhisattvasya tenaivaṃ sarvāpattirgarīyasī / yasmādāpadyamāno 'sau sarvasattvārthahānikṛt // bca_4.8 //
yo 'pyanyaḥ kṣaṇamapyasya puṇyavighnaṃ kariṣyati / tasya durgatiparyanto nāsti sattvārthaghātinaḥ // bca_4.9 //
ekasyāpi hi sattvasya hitaṃ hatvā hato bhavet / aśeṣākāśaparyantavāsināṃ kimu dehinām // bca_4.10 //
evamāpattibalato bodhicittabalena ca / dolāyamānaḥ saṃsāre bhūmiprāptau cirāyate // bca_4.11 //
tasmādyathāpratijñātaṃ sādhanīyaṃ mayādarāt / nādya cetkriyate yatnastalenāsmi talaṃ gataḥ // bca_4.12 //
aprameyā gatā buddhāḥ sarvasattvagaveṣakāḥ / naiṣāmahaṃ svadoṣeṇa cikitsāgocaraṃ gataḥ // bca_4.13 //
adyāpi cettathaiva syāṃ yathaivāhaṃ punaḥ punaḥ / durgativyādhimaraṇacchedabhedādyavāpnuyām // bca_4.14 //
kadā tathāgatotpādaṃ śraddhāṃ mānuṣyameva ca / kuśalābhyāsayogyatvamevaṃ lapsye 'tidurlabham // bca_4.15 //
(bcp 45) ārogyaṃ divasaṃ cedaṃ sabhaktaṃ nirupadravam / āyuḥkṣaṇaṃ visaṃvādi kāyopācitakopamaḥ // bca_4.16 //
na hīdṛśairmaccaritairmānuṣyaṃ labhyate punaḥ / alabhyamāne mānuṣye pāpameva kutaḥ śubham // bca_4.17 //
yadā kuśalayogyo 'pi kuśalaṃ na karomyaham / apāyaduḥkhaiḥ saṃmūḍhaḥ kiṃ kariṣyāmyahaṃ tadā // bca_4.18 //
akurvataśca kuśalaṃ pāpaṃ cāpyupacinvataḥ / hataḥ sugatiśabdo 'pi kalpakoṭiśatairapi // bca_4.19 //
ata evāha bhagavānmānuṣyamatidurlabham / mahārṇavayugacchidrakūrmagrīvārpaṇopamam // bca_4.20 //
ekakṣaṇakṛtāt pāpādavīcau kalpamāsyate / anādikālopacitāt pāpāt kā sugatau kathā // bca_4.21 //
na ca tanmātramevāsau vedayitvā vimucyate / tasmāttadvedayanneva pāpamanyat prasūyate // bca_4.22 //
nātaḥ parā vañcanāsti na ca moho 'styataḥ paraḥ / yadīdṛśaṃ kṣaṇaṃ prāpya nābhyastaṃ kuśalaṃ mayā // bca_4.23 //
yadi caivaṃ vimṛṣyāmi punaḥ sīdāmi mohitaḥ / śociṣyāmi ciraṃ bhūyo yamadūtaiḥ pracoditaḥ // bca_4.24 //
ciraṃ dhakṣyati me kāyaṃ nārakāgniḥ suduḥsahaḥ / paścāttāpānalaścittaṃ ciraṃ dhakṣyatyaśikṣitam // bca_4.25 //
kathaṃcidapi saṃprāpto hitabhūmiṃ sudurlabhām / jānannapi ca nīye 'haṃ tāneva narakān punaḥ // bca_4.26 //
atra me cetanā nāsti mantrairiva vimohitaḥ / na jāne kena muhyāmi ko 'trāntarmama tiṣṭhati // bca_4.27 //
hastapādādirahitāstṛṣṇādveṣādiśatravaḥ / na śūrā na ca te prājñāḥ kathaṃ dāsīkṛto 'smi taiḥ // bca_4.28 //
maccittāvasthitā eva ghnanti māmeva susthitāḥ / tatrāpyahaṃ na kupyāmi dhigasthānasahiṣṇutām // bca_4.29 //
sarve devā manuṣyāśca yadi syurmama śatravaḥ / te 'pi nāvīcikaṃ banhiṃ samudānayituṃ kṣamāḥ // bca_4.30 //
(bcp 46) merorapi yadāsaṅgānna bhasmāpyupalabhyate / kṣaṇāt kṣipanti māṃ tatra balinaḥ kleśaśatravaḥ // bca_4.31 //
na hi sarvānyaśatrūṇāṃ dīrghamāyurapīdṛśam / anādyantaṃ mahādīrghaṃ yanmama kleśavairiṇām // bca_4.32 //
sarve hitāya kalpante ānukūlyena sevitāḥ / sevyamānāstvamī kleśāḥ sutarāṃ duḥkhakārakāḥ // bca_4.33 //
iti saṃtatadīrghavairiṣu vyasanaughaprasavaikahetuṣu / hṛdaye nivasatsu nirbhayaṃ mama saṃsāraratiḥ kathaṃ bhavet // bca_4.34 //
bhavacārakapālakā ime narakādiṣvapi vadhyaghātakāḥ / mativeśmani lobhapañjare yadi tiṣṭhanti kutaḥ sukhaṃ mama // bca_4.35 //
tasmānna tāvadahamatra dhuraṃ kṣipāmi yāvanna śatrava ime nihatāḥ samakṣam / svalpe 'pi tāvadapakāriṇi baddharoṣā mānonnatāstamanihatya na yānti nidrām // bca_4.36 //
prakṛtimaraṇaduḥkhitāndhakārān / raṇaśirasi prasabhaṃ nihantumugrāḥ / agaṇitaśaraśaktighātaduḥkhā na vimukhatāmupayāntyasādhayitvā // bca_4.37 //
kimuta satatasarvaduḥkhahetūn prakṛtiripūnupahantumudyatasya / bhavati mama viṣādadainyamadya vyasanaśatairapi kena hetunā vai // bca_4.38 //
akāraṇenaiva ripukṣatāni gātreṣvalaṃkāravadudvahanti / mahārthasiddhyai tu samudyatasya duḥkhāni kasmānmama bādhakāni // bca_4.39 //
svajīvikāmātranibaddhacittāḥ kaivartacaṇḍālakṛṣīvalādyāḥ / śītātapādivyasanaṃ sahante jagaddhitārthaṃ na kathaṃ sahe 'ham // bca_4.40 //
daśadigvyomaparyantajagatkleśavimokṣaṇe / pratijñāya madātmāpi na kleśebhyo vimocitaḥ // bca_4.41 //
ātmapramāṇamajñātvā bruvannunmattakastadā / anivartī bhaviṣyāmi tasmātkleśavadhe sadā // bca_4.42 //
atra grahī bhaviṣyāmi baddhavairaśca vigrahī / anyatra tadvidhātkleśāt kleśaghātānubandhinaḥ // bca_4.43 //
galantvantrāṇi me kāmaṃ śiraḥ patatu nāma me / na tvevāvanatiṃ yāmi sarvathā kleśavairiṇām // bca_4.44 //
nirvāsitasyāpi tu nāma śatrordeśāntare sthānaparigrahaḥ syāt / yataḥ punaḥ saṃbhṛtaśaktireti na kleśaśatrorgatirīdṛśī tu // bca_4.45 //
(bcp 47) nāya, na tu kleśaśatroḥ / na tasya itaraśatruvatsamācāro dṛśyate / kutaḥ punarevamicchayā labhyata ityāha-
kvāsau yāyānmanmanaḥstho nirastaḥ sthitvā yasmin madvadhārthaṃ yateta / nodyogo me kevalaṃ mandabuddheḥ kleśāḥ prajñādṛṣṭisādhyā varākāḥ // bca_4.46 //
mama cittānnirvāsitaḥ asau kleśaripuḥ kutra gatvā avasthānaṃ kuryāt, yatrāvasthitiṃ kṛtvā mama vadhāya yateta? naiva tatsthānamutpaśyāmi, nirmūlitasya punarutthānāyogāditi bhāvaḥ / ahameva tu kevalamanutsāhī, apaṭubuddhipracāratvāt / kleśāḥ punarime nirmūlatvāt paramārthatattvadarśanamātrapraheyāstapasvinaḥ //
etadeva prasādhayannāha-
na kleśā viṣayeṣu nendriyagaṇe nāpyantarāle sthitā nāto 'nyatra kuha sthitāḥ punaramī mathnanti kṛtsnaṃ jagat /
manojñādiviṣayadarśane 'pi keṣāṃcitsaṃvṛtendriyāṇāṃ kleśānutpatteḥ paramāṇuśo vicāre 'pi tatrādarśanāt / na viṣayeṣu, nāpi cakṣurādīndriyagaṇe pūrvavat, dharmacintādyavasthāyāmindriyasadbhāve 'pyanupalabdheḥ / nāpi viṣayendriyayorantarāle madhye tiṣṭhanti, dṛśyānāmanupalabdhereva / na ca etebhyo 'nyasmin sthāne kvacidavasthitā niścitāḥ / ato nirmūlatayā tattvaśūnyā āgantukā eva, abhūtaparikalpamātraprasūtatvāt / tathābhūtā api jagadaśeṣaṃ mathnanti / tathā ca kimatra samucitamasti? āha-
māyaiveyamato vimuñca hṛdayaṃ trāsaṃ bhajasvodyamaṃ prajñārthaṃ kimakāṇḍa eva narakeṣvātmānamābādhase // bca_4.47 //
yathā hi māyā hastyākāratayā tadākāraśūnyāpi mantrauṣadhaprabhāvādidaṃpratyayatayā mantreṇa tattvarahitāpi pratibhāsate, tathā amī api kleśā viparyāsanimittā ayoniśomanasikārasamudbhūtā idaṃpratītyatāmātrato nistattvā eva prakāśante / ato vijahīhi hṛdaya trāsaṃ kleśebhyaḥ / ke nāma amī varākāḥ paramārthato vicāryamāṇāḥ? ato bhajasva udyamam, utsāhaṃ kuruṣva prajñārthaṃ tattvapravicayādhigamāya / kimakāṇḍa eva niṣprayojanameva narakeṣu saṃghātādiṣu kleśavaśagatayā ātmānamābādhase, pīḍayasi?
idānīṃ prāktanamarthamaśeṣamupasaṃharannāha-
evaṃ viniścitya karomi yatnaṃ yathoktaśikṣāpratipattihetoḥ / vaidyopadeśāccalataḥ kuto 'sti bhaiṣajyasādhyasya nirāmayatvam // bca_4.48 //
(bcp 48) evaṃ samanantarasakalaparicchedapratipāditamarthaṃ viniścitya dṛḍhīkṛtya anantaramāyāsvabhāvatāṃ vā, karomi yatnam / kimartham? yathoktaśikṣāpratipattihetoḥ, yathoktaśikṣā bodhisattvasya teṣu teṣu sūtrānteṣu yāḥ karaṇīyatayā pratipāditāḥ, ihaiva vā śāstre saṃkṣepeṇa tatra tatropadarśitāḥ, tāsāṃ śikṣaṇārtham //
uktāni ca bhagavatā sūtrānteṣu bodhisattvaśikṣāpadāni / yathoktamāryaratnameghe-
kathaṃ ca kulaputra bodhisattvo bodhisattvaśikṣāsaṃvarasaṃvṛto bhavati? iha bodhisattva evaṃ vicārayati- na prātimokṣasaṃvaramātrakeṇa mayā śakyamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhum / kiṃ tarhi yānīmāni tathāgatena teṣu teṣu sūtrānteṣu bodhisattvasamudācārā bodhisattvaśikṣāpadāni prajñaptāni, teṣu mayā śikṣitavyam / iti vistaraḥ //
tasmādasmādvidhena mandabuddhinā
durvijñeyo vistaroktatvād bodhisattvasya saṃvaraḥ / tataḥ kiṃ yuktam? marmasthānānyato vidyādyenānāpattiko bhavet / [śikśā. sa. kārikā-3]
katamāni ca tāni marmasthānāni? yaduta-
ātmabhāvasya bhogānāṃ tryadhvavṛtteḥ śubhasya ca / utsargaḥ sarvasattvebhyastadrakṣāśuddhivardhanam //
[śikśā. sa. kārikā-4]
ityuktam / eṣa bodhisattvasaṃgraho yatra bodhisattvānāmabhyāsaviśrāme 'pi āpattayo vyavasthāpyante / yathoktaṃ bodhisattvaprātimokśasūtre-
yo bodhisattvena mārgaḥ parigṛhītaḥ sarvasattvānāṃ kṛte duḥkhakṣayagāmī, sacedbodhisattvasya taṃ mārgaṃ parigṛhyāvasthitasya api kalpakoṭeratyayena ekaṃ sukhacittamutpadyeta, antaśo niṣadyācittamapi, tatra bodhisattvena evaṃ cittamutpādayitavyam- sarvasattvānāmātyayikaṃ parigṛhya etadapi me bahu yanniṣīdāmīti //
ata evāha- vaidyopadeśāditi / yathā vaidyopadeśamakurvāṇasya bhaiṣajyasādhyaṃ karaṇīyaṃ yasya bhaiṣajyena vā sādhyasya rogiṇaḥ kuto 'sti nirāmayatvaṃ nīrogatā? tathā sarvajñamahāvaidyopadiṣṭaśikṣāpratipattimakurvataḥ kuto nirāmayatvaṃ karmakleśopajanitajātyādiduḥdukhamahābhayādvimuktiḥ?
tadevaṃ samāttasaṃvarasya sāmānyamāpattilakṣaṇamucyate yena āpattilakṣaṇena yuktaṃ vastu svayamapyutprekṣya pariharet / na ca āpattipratirūpakeṣu anāpattipratirūpakeṣu ca saṃmuhyet / bodhisattvaḥ sarvasattvānāṃ vartamānānāgatasarvaduḥkhadaurmanasyopaśamāya vartamānānāgatasarvasukhasaumanasyotpādāya ca niḥśāṭhyataḥ kāyavāṅmanaḥparākramaiḥ prayatnaṃ na karoti, tatpratyayasāmagrīṃ (bcp 49) nānveṣate, tadantarāyapratīkārāya na ghaṭate, alpaduḥkhadaurmanasyaṃ bahuduḥkhadaurmanasyapratīkārabhūtaṃ notpādayati, mahārthasiddhayarthaṃ vā alpahāniṃ na karoti, kṣaṇamapyupekṣate, sāpattiko bhavati / saṃkṣepato 'nāpattiḥ svaśaktyaviṣayeṣu kāryeṣu, tatra niṣphalatayā śikṣāprajñaptyabhāvāt / prakṛtisāvadyatayā vā anyad gṛhyat eva / yatra tu svaśaktyagocare 'pi yogasāmarthyādāpattiḥ syāt, tanna cintyam, sāmānyapāpadeśanāntarbhāvāttato muktiḥ / etat samāsato bodhisattvaśikṣāśarīram / vistaratastu aprameyakalpaparyavasānanirdeśyam //
athavā saṃkṣepato dve bodhisattvasyāpattī / yathāśaktyā yuktāyuktamasamīkṣyārabhate, na nivartate upekṣate vā, sāpattiko bhavati / nirūpya yathārhamatikrāmati antaśaścaṇḍāladāsenāpi coditaḥ, sāpattiko bhavati / yaḥ punaretadabhyāsārthaṃ vyutpādamicchati, tena śikṣāsamuccaye tāvaccaryāmukhamātraśikṣaṇārthamabhiyogaḥ karaṇīyaḥ, śikṣaṇārambhasyaiva mahāphalatvāt / yathopavarṇitaṃ praśāntaviniścayaprātihāryasūtre-
iti bodhisattvaśikṣā samāsato yathopadeśataḥ kathiteti //
iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ bodhicittāpramādaścaturthaḥ paricchedaḥ //
5. saṃprajanyarakṣaṇaṃ nāma pañcamaḥ paricchedaḥ /
evamātmabhāvādīnāmutsargaṃ rakṣāṃ ca pratipādya punarvistareṇa rakṣāśodhanavardhanāni pratipādayitumupakramate / utpāditabodhicittena hi bodhisattvena utsṛṣṭasyāpi cātmabhāvasya rakṣāśodhanavardhanāni kāryāṇi / yasmāt-
paribhogāya sattvānāmātmabhāvādi dīyate / arakṣite kuto bhogaḥ kiṃ dattaṃ yanna bhujyate //
tasmātsattvopabhogārthamātmabhāvādi pālayet / kalyāṇamitrānutsargātsūtrāṇāṃ ca sadekṣaṇāt //
[śikśā. sa. kārikā 5-6]
tacca ātmabhāvādiparipālanādi śikṣārakṣaṇādeva syāt / anyathā narakādivinipātagamanāt tanna syāt / ata idamabhidhīyate-
śikṣāṃ rakṣitukāmena cittaṃ rakṣyaṃ prayatnataḥ / na śikṣā rakṣituṃ śakyā calaṃ cittamarakṣatā // bca_5.1 //
śikṣyate upādīyate gṛhītasaṃvaraṇeneti vihiteṣu karaṇīyatā, pratiṣiddheṣvakaraṇaṃ śikṣā, tāṃ rakṣituṃ paripālayituṃ kāmena icchatā bodhisattvena ātmacittaṃ rakṣitavyaṃ prayatnata iti kathayiṣyamāṇāt / atha śikṣārakṣaṇādhikāre kimiti cittaṃ rakṣyata ityāha- na śikṣeti / anyathā śikṣaiva rakṣitumaśakyā calamanāyattaṃ cittamarakṣatā / cittasya calatāyāṃ śikṣāyāḥ sthairyāyogāt //
ito 'pi cittameva rakṣaṇīyamityāha-
adāntā mattamātaṅgā na kurvantīha tāṃ vyathām / karoti yāmavīcyādau muktaścittamataṅgajaḥ // bca_5.2 //
aparikarmitā mattavaravāraṇā na janayanti tāṃ pīḍāmihaloke / paraloke avīcyādau yāṃ karoti svacchandatayāvasthitaṃ cittameva mataṅgaja eva / tathāgatājñāṅkuśena kathaṃcid vaśīkriyamāṇatvāt /
tasyāyattīkaraṇe guṇamāha-
baddhaśceccittamātaṅgaḥ smṛtirajjvā samantataḥ / bhayamastaṃgataṃ sarvaṃ kṛtsnaṃ kalyāṇamāgatam // bca_5.3 //
yadi baddhaḥ kathaṃcid bhavet / smṛtirvakṣyamāṇalakṣaṇā / saiva rajjurbandhanopāyatvāt / samantataḥ sarvathā asatpakṣe pracāranirodhāt / tadā bhayamastaṃgataṃ pratyastamitaṃ sarvamaśeṣam / sarvaṃ kalyāṇamabhyudayaniḥśreyasalakṣaṇam / āgataṃ saṃprāptam / devaśced vṛṣṭo niṣpannāḥ śālaya iti yathā //
(bcp 51) nanu bahavaśca mṛgavyālādayo 'pyupadravakāriṇaḥ santi, tebhyaḥ kathaṃ cittasya vaśīkaraṇād bhayaṃ na bhaviṣyatītyāha-
vyāghrāḥ siṃhā gajā ṛkṣāḥ sarpāḥ sarve ca śatravaḥ / sarve narakapālāśca ḍākinyo rākṣasāstathā // bca_5.4 //
sarve baddhā bhavantyete cittasyaikasya bandhanāt / cittasyaikasya damanāt sarve dāntā bhavanti ca // bca_5.5 //
subodham //
kutaḥ punarevamityāha-
yasmādbhayāni sarvāṇi duḥkhānyapramitāni ca / cittādeva bhavantīti kathitaṃ tattvavādinā // bca_5.6 //
sarve hyete karmākṣepavaśādaniṣṭadāyakā bhavanti / karma ca cittameva / cetanā karmeti vacanāt / vākkāyakarmaṇorapi cittameva samutthāpakam / tadantareṇa tayoranutpatteḥ / cetayitvā karmeti vacanāt / tasmāt sarvamiha karmanirmitameva / tacca cittānnānyat / tadāha-
karmajaṃ lokavaicitryaṃ cetanā tatkṛtaṃ ca tat / cetanā mānasaṃ karma tajje vākkāyakarmaṇī / iti / [abhi. koṣa-4.1]
na ca anapakāracittasya kecidapakāriṇo nāma / yasmāt-
nivṛttapāpacittasya nāsti loke bhayaṃ dviṣaḥ / sukhahānirna tasyāsti yasya cittaṃ vaśe sthitam //
ata idamuktam-
cittasya damanaṃ sādhu cittaṃ dāntaṃ sukhāvaham / iti / [=dhammapada-25]
tattvavādī bhagavān vastutattvakathanaśīlatvāt / tenedaṃ tattvaṃ kathitaṃ prakāśitam- sarvaṃ cittaprasūtamiti / ataḥ sarvatra cittameva pradhānam //
itthamevaitannānyathā iti prasādhayannāha-
śastrāṇi kena narake ghaṭitāni prayatnataḥ / taptāyaḥkuṭṭimaṃ kena kuto jātāśca tāḥ striyaḥ // bca_5.7 //
narakapālānāṃ kuntāsimusalādīni, asipatravanasamudbhūtāni vā kena kṛtāni? na tatra kaścit kartāsti īśvarādiḥ, tatkartṛtvasya anyatra niṣiddhatvāt, ihāpi niṣetsyamānatvāt / (bcp 52) taptalohamayī ca bhūmiḥ kena ghaṭitā? tāśca striyaḥ kutaḥ kāraṇasāmagrīto jātāḥ, yāḥ pāradārikaiḥ śālmalīvṛkṣasya adhastādupari ca dṛśyante? sa ca śālmalirvā ? ato nānyat kāraṇamatra cittādupakalpanīyam / yaduktam-
sattvalokamatha bhājanalokaṃ cittameva racayatyaticitram / karmajaṃ hi jagaduktamaśeṣaṃ karma cittamavadhūya ca nāsti //
iti //
[madhyamakāvatāra-6.89]
tasmāccittamevātra kāraṇaṃ nānyadityata āha-
pāpacittasamudbhūtaṃ tattatsarvaṃ jagau muniḥ / tasmānna kaścit trailokye cittādanyo bhayānakaḥ // bca_5.8 //
pāpakarmopaskṛtaṃ cittameva teṣāṃ kāraṇaṃ bhagavān kathitavāt / nāparaṃ kiṃcit / yata evam, tasmānna trijagati pāpacittādaparaḥ kaścid bhayaheturasti / tasmāccittameva vaśīkartavyam / yaduktamāryaratnameghe-
cittapūrvagamāḥ sarvadharmāḥ / citte parijñāte sarvadharmāḥ parijñātā bhavanti //
api ca-
cittena nīyate lokaścittaṃ cittaṃ na paśyati / cittena cīyate karma śubhaṃ vā yadi vāśubham //
cittaṃ bhramate alātavat / cittaṃ vibhramate taraṃgavat / cittaṃ dahate davāgnivat / cittaṃ rohayate (harate) mahāmbuvat / iti ca //
evaṃ byupaparīkṣamāṇaścitte sūpasthitasmṛtirviharati, na ca cittasya vaśaṃ gacchati / api tu cittamevāsya vaśaṃ gacchati / cittenāsya vaśībhūtena sarve dharmā vaśībhavantīti //
syādetat- dānapāramitādiṣu kathamiva cittaṃ pradhānam? sā hi sarvasattvānāṃ dāridyāpanayanalakṣaṇetyāha-
adaridraṃ jagatkṛtvā dānapāramitā yadi / jagaddaridramadyāpi sā kathaṃ pūrvatāyinām // bca_5.9 //
dāridyaṃ hi nāma sāsravasukhabhogabubhukṣayā cittakārpaṇyam upakaraṇavaikalyaṃ vā / tadapanīya jagato yadi dānapāramitāparipūrirbhavatītyucyate, tadā sā katham? na kathaṃcidapi pūrvatāyināṃ pūrvamabhisaṃbuddhānāṃ bhagavatāṃ yujyate / kutaḥ? jagaddaridramadyāpi, nādyāpi yāvajjagaddāridyamupaśāmyati //
(bcp 53) yadyevaṃ neṣyate, kathaṃ sā bhavatītyāha-
phalena saha sarvasvatyāgacittājjane 'khile / dānapāramitā proktā tasmātsā cittameva tu // bca_5.10 //
sarvasvaṃ bāhyādhyātmikaṃ sarvaṃ vastu dānaṃ dānaphalaṃ ca sarvasattvebhyaḥ parityajato 'bhyāsena prakarṣagamanād yadā apagatamātsaryamalaṃ nirāsaṅgatayā cittamutpadyate, tadā dānapāramitāniṣpannetyucyate / tasmāt sā cittameva nānyā dānapāramitā //
śīlapāramitā tu sutarāṃ cittamevetyata āha-
matsyādayaḥ kva nīyantāṃ mārayeyaṃ yato na tān / labdhe viraticitte tu śīlapāramitā matā // bca_5.11 //
prāṇātipātādisarvāvadyaviraticittameva hi śīlam, na punastadāśrayabhūtabāhyaviṣayanivṛttisvabhāvam / yadi punarvadhādiviṣayavastvabhāvena tadvadhādyabhāvācchīlaṃ syāt, tadā te matsyādayaḥ kva nīyantāṃ yatra teṣāṃ darśanaṃ na syāt? anyathā tadvadhādyupakrame śīlaṃ na syāt / na caivam / tasmātteṣu vidyamāneṣvapi labdhe viraticitte nivṛttimanasikāre śīlapāramitā matā saṃmatā tatsvabhāvavidām / tasmāt sā cittameva //
kṣāntipāramitāpi na cittādbhinnetyāha-
kiyato mārayiṣyāmi durjanān gaganopamān / mārite krodhacitte tu māritāḥ sarvaśatravaḥ // bca_5.12 //
parāpakārādisaṃbhave 'pi cittasyākopanatā kṣāntiḥ / anyathā yadi sarvaśatrūṇāṃ tadvinipātanena vairaniryātanaṃ kṛtavataḥ kenacidvairābhāvādupaśāntavairasya na kaścidapakārī syāt / iti marṣaṇaṃ kṣāntiḥ / tadā etadaśakyānuṣṭhānam / śatravo hi gaganasamatvādaparyantāḥ / teṣāṃ māraṇamaśakyam / tasmāt krodhādinivṛtticittameva teṣāmupāyena māraṇamiva, tatkṛtāpakārasyāgaṇanāt, janmāntaravairāsaṃbhavācca māritaprāyāste //
atra aśakyatāyāmapyupāyena pravṛttau dṛṣṭāntopadarśanena śakyatāmāha-
bhūmiṃ chādayituṃ sarvāṃ kutaścarma bhaviṣyati / upānaccarmamātreṇa channā bhavati medinī // bca_5.13 //
kaṇṭakādyupaghātarakṣaṇārthaṃ pṛthvī chādayitumucitā / na caitacchakyam, tāvataścarmaṇo 'bhāvāt, bhāve 'pi chādanasyāśakyatvāt / upāyena punaḥ śakyam / upānahaścarmaṇā kevalena sarvā bhūmiśchāditā bhavati //
dṛṣṭāntoktamarthaṃ prakṛte yojayannāha-
bāhyā bhāvā mayā tadvacchakyā vārayituṃ na hi / svacittaṃ vārayiṣyāmi kiṃ mamānyairnivāritaiḥ // bca_5.14 //
(bcp 54) śatruprabhṛtayo bhāvā mayā vārayitumaśakyāḥ / tadvat medinīcarmacchādanavat apakārakriyāyāḥ / ataḥ svacittameva śakyaṃ vārayiṣyāmi / anyavāraṇasyāpārthakatvāt, svacittavāraṇādeva tatsiddheḥ / tasmāt sā cittameva //
vīryapāramitā tu kuśalotsāhasvabhāvā ativispaṣṭaṃ cittamevetyāha- sahāpi vākśarīrābhyāṃ mandavṛtterna tatphalam / yatpaṭorekakasyāpi cittasya brahmatādikam // bca_5.15 //
vacanakāyasahitasyāpi cittasya kuśalapakṣe mandapracārasya na tādṛśaṃ phalamupajāyate, yādṛśaṃ dhyānādiviṣaye paṭupravṛtterekākino 'pi cittasya phalaṃ brahmabhūyādikam / tasmāt sā cittameva //
dhyānaṃ tu cittaikāgratālakṣaṇaṃ cittādanyathā vaktumaśakyamityāha-
japāstapāṃsi sarvāṇi dīrghakālakṛtānyapi / anyacittena mandena vṛthaivetyāha sarvavit // bca_5.16 //
mantrādyāvartanalakṣaṇā vacanavyāpārā japāḥ / tapāṃsi ca indriyadamanalakṣaṇāḥ kāyikāḥ / tāni atibahukālamabhyastānyapi anyatra saktacittena middhādyupahatacittena vā / samānapāṭavavikalenetyarthaḥ / vṛthaiva niṣphalameva, atyarthakṛśaphalatvāt, abhimatārthe 'nupayogādvā / putro 'pyaputra eva, putrakāryākaraṇādyathā / ityāha bhagavān sarvajñaḥ / tasmād dhyānapāramitāpi cittameva //
prajñā tu nirvivādā cittamevetyāha-
duḥkhaṃ hantuṃ sukhaṃ prāptuṃ te bhramanti mudhāmbare / yairetaddharmasarvasvaṃ cittaṃ guhyaṃ na bhāvitam // bca_5.17 //
pañcagatisaṃsārajātyādiduḥkhaṃ prahātuṃ tatprahāṇe nirvāṇasukhamadhigantuṃ te sattvā mudhā nirarthakā eva bhramanti ambare kāsīpuṣpamiva niṣphalaṃ saṃsāre / yadanuṣṭhitaṃ kvacidapi na lagnamiti tadevamamidhīyate pañcāgnisevāśiroluñcanādivratam / ke punarevaṃ bhramanti? yaiḥ saṃsārabhayabhīrubhiḥ sukhārthibhiśca dharmasarvasvaṃ sarvalaukikalokottarakarmanidānabhūtaṃ cittaṃ bālānāmagocarasvabhāvatayā guhyaṃ na bhāvitaṃ tattvacittatayā punaḥ punaḥ sthirīkṛtam / tasmādiyamatitarāṃ cittameva / yathopavarṇitamāryagaṇḍabyūhe-
svacittādhiṣṭhānaṃ sarvabodhisattvacaryā / svacittādhiṣṭhānaṃ sarvasattvaparipākavinayaḥ / peyālaṃ / tasya mama kulaputra evaṃ bhavati- svacittamevopastambhayitavyaṃ sarvakuśalamūlaiḥ / svacittameva parisyandayitavyaṃ dharmameghaiḥ / svacittameva pariśodhayitavyamāvaraṇīyadharmebhyaḥ / svacittameva dṛḍhīkartavyaṃ vīryeṇa / ityādi //
(bcp 55) iti cittasvabhāvatāṃ sarvatra pratipādya upasaṃharannāha-
tasmātsvadhiṣṭhitaṃ cittaṃ mayā kāryaṃ surakṣitam / cittarakṣāvrataṃ mukttvā bahubhiḥ kiṃ mama vrataiḥ // bca_5.18 //
evamutpāditabodhicittena śikṣārakṣaṇe yatnavatā manasi kartavyam- svadhiṣṭhitaṃ smṛtyā surakṣitaṃ saṃprajanyena vakṣyamāṇarītyā mayā svacittaṃ kartavyaṃ tadekāgramānasena / atraiva sarveṣāmantarbhāvāt / ataścittarakṣaṇameva pradhānaṃ vratam / tadvihāya kimanyairvratairbahubhirapi mama prayojanam? na kiṃcit / tadrahitasya niṣphalatvāt / etāvatī ceyaṃ bodhisattvaśikṣā yaduta cittaparikarma / etanmūlatvāt sarvasattvārthānām / tadyathā dharmasaṃgītisūtre kīrtitam-
mativikramabodhisattva āha- yo 'yaṃ dharmo dharma ityucyate, nāyaṃ dharmo deśastho na pradeśastho 'nyatra svacittādhīno dharmaḥ / tasmānmayā svacittaṃ svārādhitaṃ svadhiṣṭhitaṃ suparijitaṃ susamārabdhaṃ sunigṛhītaṃ kartavyam / tatkasya hetoḥ? yatra cittaṃ tatra guṇadoṣāḥ / tadbodhisattvo doṣebhyaścittaṃ nivārya guṇeṣu pravartayati / taducyate- cittādhīno dharmaḥ, dharmādhīnā bodhiriti //
evaṃ cittāyattatāṃ sarvatra niścitya cittadṛḍhatāyāmudāharaṇamāha-
yathā capalamadhyastho rakṣati vraṇamādarāt / evaṃ durjanamadhyastho rakṣeccittavraṇaṃ sadā // bca_5.19 //
asamāhitajanamadhye punarupaghātabhayāttadgatamanasā yathā vraṇaṃ rakṣati kaścidapramattaḥ, evaṃ tathā śikṣārakṣaṇakāmaḥ akāraṇavairibālajanamadhye saṃvasan tatparaścittaṃ vraṇamiva rakṣet sarvakālam //
yathāprasiddhita idamudāharaṇam / na tu punarmanāgapi sādṛśyamastītyāha-
vraṇaduḥkhalavādbhīto rakṣāmi vraṇamādarāt / saṃghātaparvatāghātādbhītaścittavraṇaṃ na kim // bca_5.20 //
īṣanmātraṃ duḥkhaṃ duḥkhalavo vraṇakṛtaḥ / tasmādbhīto rakṣāmi vraṇam / prakṛtānurodhe rakṣatīti pāṭho yuktaḥ / ādarāt tātparyeṇa / saṃghātanarakaprabhavādanekavarṣasahasrānubhūyamānaduḥkhāt parvatāghātātsarvato vyāptiprahārāt bhītaḥ cittavraṇaṃ na kiṃ rakṣediti prakṛtena saṃbandhaḥ / yadi vā / ahaṃ tu kiṃ na rakṣāmīti pariṇāmena yojanīyam / athavā / evamutpāditabodhicittena manasā cintayitavyamityavatāryate / tadā rakṣāmīti //
kaḥ punarevaṃ sati guṇaḥ syādityāha-
anena hi vihāreṇa viharan durjaneṣvapi / pramadājanamadhye 'pi yatirdhīro na khaṇḍayate // bca_5.21 //
(bcp 56) yasmādevaṃmanasikāreṇa vicaran vanitājanamadhye 'pi prāsādapṛṣṭhe ayamanivāryo 'tiśayena kāmarāgeṣu / tenedamuktaṃ yatirdhīra iti / asmin manasikāre nidhyaptacittaḥ / na khaṇḍayate śikṣārakṣaṇamanasikārānna skhalati //
punarevaṃ karaṇīyamityatrārthe dṛḍhamabhiniveśaṃ darśayannāha-
lābhā naśyantu me kāmaṃ satkāraḥ kāyajīvitam / naśyatvanyacca kuśalaṃ mā tu cittaṃ kadācana // bca_5.22 //
civarapiṇḍapātādayo naśyantu, vilayaṃ yāntu mama kāmaṃ yatheṣṭam / satkāro gauraveṇa āsanadānapādavandanādipūjā / kāyo jīvitaṃ ca sarvametannaśyatu / anyadapi yatkiṃcit sukhasaumanasyanimittaṃ tadapi naśyatu / kuśalaṃ punarmama cittaṃ mā kasmiṃścidapi kāle naṅkṣīditi //
atra punarādaramutpādayituṃ śāstrakāra āha-
cittaṃ rakṣitukāmānāṃ mayaiṣa kriyate 'ñjaliḥ / smṛtiṃ ca saṃprajanyaṃ ca sarvayatnena rakṣata // bca_5.23 //
añjaliṃ kṛtvā prārthayāmi / kimartham? smṛtiṃ ca saṃprajanyaṃ ca / na kevalāṃ smṛtim, nāpi kevalaṃ saṃprajanyamiti parasparāpekṣayā cakāradvayam / tatra smṛtirāryaratnacūḍasūtre 'bhihitā-
yayā smṛtyā sarvakleśānāṃ prādurbhāvo na bhavati / yayā smṛtyā sarvamārakarmaṇāmavatāraṃ na dadāti / yayā smṛtyā utpathe kumārge vā na patati / yayā smṛtyā dauvārikabhūtayā sarveṣāmakuśalānāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇāmavakāśaṃ na dadāti, iyamucyate samyaksmṛtiriti //
saṃkṣepataḥ punariyaṃ smṛtirucyate- vihitapratiṣiddhayoryathāyogaṃ smaraṇaṃ smṛtiḥ / yaccāhasmṛtirālambanāsaṃpramoṣa iti //
saṃprajanyaṃ tu prajñāpāramitāyāmuktam-
caraṃścarāmīti prajānāti / sthitaḥ sthito 'smīti prajānāti / niṣaṇṇo niṣaṇṇo 'smīti prajānāti / śayānaḥ śayito 'smīti prajānāti / yathā yathāsya kāyaḥ sthito bhavati tathā tathainaṃ prajānāti / peyālaṃ / so 'tikrāman vā pratikrāman vā saṃprajānacārī bhavati / ālokite vilokite saṃmiñjite prasārite saṃghāṭīpaṭapātracīvaradhāraṇe aśite pīte khādite nidrāklamaprativinodane āgate gate sthite niṣaṇṇe supte jāgarite bhāṣite tūṣṇībhāve pratisaṃlayane saṃprajānacārī bhavatīti //
idameva vakṣyati-
etadeva samāsena saṃprajanyasya lakṣaṇam / yatkāyacittovakṣāyāḥ pratyavekṣā muhurmuhuḥ // iti // [bodhi. 5.108] (bcp 57) kaḥ punaranayorvyatireke doṣaḥ, yenaite yatnena rakṣaṇīye kathite ityāha-
vyādhyākulo naro yadvanna kṣamaḥ sarvakarmasu / tathābhyāṃ vikalaṃ cittaṃ na kṣamaṃ sarvakarmasu // bca_5.24 //
rogopahatasāmarthyo yathā puruṣaḥ sarvakarmasu gamanabhojanādiṣu akarmaṇyo bhavati, tathā smṛtisaṃprajanyābhyāṃ vikalaṃ cittaṃ sarvakarmasu dhyānādhyayanādilakṣaṇeṣu //
anayoḥ samudāyābhāve doṣamuktvā pratyekamabhāve kathayitumāha-
asaṃprajanyacittasya śrutacintitabhāvitam / sacchidrakumbhajalavanna smṛtāvavatiṣṭhate // bca_5.25 //
na vidyate saṃprajanyaṃ yasmiṃstadasaṃprajanyam / taccittaṃ yasya tasya / śrutacintābhāvanāmayaprajñāpariniṣṭhitaṃ vastu na smaraṇamadhivasati / tanmūlaṃ ca sarvaṃ kalyāṇam / kimiva? yathā sacchidrakumbhe mukhanikśiptamudakamadhastādgacchati nāvatiṣṭhate //
idamaparaṃ tadvayatireke dūṣaṇamāha-
aneke śrutavanto 'pi śrāddhā yatnaparā api / asaṃprajanyadoṣeṇa bhavantyāpattikaśmalāḥ // bca_5.26 //
bahavo 'pi bahuśrutāḥ tathā śraddhāvanto yatnaparāḥ śikṣāyāmādarakāriṇaḥ asaṃprajanyadoṣeṇa āpattikaluṣitā bhavanti kāyacittapracārāpratyavekṣaṇāt //
aparamapi tadabhāve dūṣaṇamāha-
asaṃprajanyacaureṇa smṛtimoṣānusāriṇā / upacityāpi puṇyāni muṣitā yānti durgatim // bca_5.27 //
asaṃprajanyameva saṃprajanyābhāvaḥ kleśasvabhāvaścauraḥ kuśaladhanāpaharaṇāt / tena smṛtimoṣānusāriṇā rakṣapālabhūtāyāḥ smṛteḥ pramoṣamabhāvamanusṛtya muṣitā viluptakuśaladhanāḥ santaḥ upacityāpi puṇyāni, kuśaladhanānāṃ saṃcayaṃ kṛtvāpi, durgatiparāyaṇā bhavanti //
kutaḥ punarevamiti uktamevārthaṃ spaṣṭayannāha-
kleśataskarasaṃgho 'yamavatāragaveṣakaḥ / prāpyāvatāraṃ muṣṇāti hanti sadgatijīvitam // bca_5.28 //
taskarāścaurāḥ teṣāṃ saṃghātaḥ avatāragaveṣakaḥ piśācavadavatāramārgaprekṣī / chidrānveṣaṇatatpara ityarthaḥ / prāpyāvatāraṃ praveśamārgamāsādya muṣṇāti / tato hanti śobhanagataye jīvitapratilambhaṃ kuśalapātheyābhāvāt //
smṛtimadhikṛtyādhunā prāha-
tasmātsmṛtirmanodvārānnāpaneyā kadācana / gatāpi pratyupasthāpyā saṃsmṛtyāpāyikīṃ vyathām // bca_5.29 //
(bcp 58) yataḥ smṛterabhāve dūṣaṇamevaṃ syāt, tasmādidamatra doṣaṃ paśyatā smṛtirālabamnāsaṃpramoṣalakṣaṇā manodvārāt manogṛhapraveśamārgāt nāpaneyā nāpasāryā / sadā avasthāpayitavyetyarthaḥ / atha kadācit pramādatastato 'pagacchet, tadā gatāpi punarnirvartyopasthāpyā tatraivāropayitavyā / katham? saṃsmṛtya manasi nidhāya āpāyikīṃ narakādidurgativyathām //
tatra dvādaśemāḥ smṛtayo niṣphalaspandavarjanārthaṃ tathāgatājñānatikramānupālanavipākagauravasmṛtiprabhṛtayaḥ śikṣāsamuccaye pradarśitāḥ, tata eva vivekenāvadhāryāḥ //
sāpi smṛtistībrādarātsamutpadyate / ādaro 'pi śamathamāhātmyamavagamya ātāpena jāyate / etacca yathāvasaraṃ vakṣyāmaḥ //
keṣāṃcit punaranyathāpi smṛtirutpadyate / tadupadarśayannāha-
upādhyāyānuśāsanyā bhītyāpyādarakāriṇām / dhanyānāṃ gurusaṃvāsātsukaraṃ jāyate smṛtiḥ // bca_5.30 //
ācāryopādhyāyasaṃnidhau tadanyatamārādhyabrahmacārisaṃnidhau vā saṃvasatāṃ tadanuśāsanyā, bhītya tadbhayenāpi ādaraḥ kāryeṣu sarvabhāvenābhimukhyam, avajñāpratipakṣo dharmaḥ / tatkāriṇāṃ yatnavatāṃ sukṛtināṃ tadanuśāsanīṃ hitāhitavidhipratiṣedhaniyamamanugṛhṇatāmakṛcchreṇaiva smṛtirutpadyate //
itthamapi viharan smṛtimanasikārabahulavihārī bhavatīti kārikādvayena darśayannāha-
buddhāśca bodhisattvāśca sarvatrāvyāhatekṣaṇāḥ / sarvamevāgratasteṣāṃ teṣāmasmi puraḥ sthitaḥ // bca_5.31 //
iti dhyātvā tathā tiṣṭhet trapādarabhayānvitaḥ / buddhānusmṛtirapyevaṃ bhavettasya muhurmuhuḥ // bca_5.32 //
sarvadā buddhabodhisattvānāṃ samastavastuviṣayāpratihatajñānacakṣuṣāṃ sarvameva vastujātaṃ purato 'vasthitameva / ahamapi teṣāṃ puro 'vasthita eva, sarvavastuvat / iti manasi nidhāya tathaiva saṃyatātmā tiṣṭhet / trapādarabhayānvitaḥ / apratirūpe karmaṇi trapā lajjā / śikṣāyāmādaraḥ, tadatikrame bhayam / buddhabodhisattveṣveva vā trapādayaḥ / evaṃ sati aparo 'pi viśeṣaḥ syādityāha- buddhetyādi / tadevaṃ viharatastasya pratikṣaṇamakāmata eva buddhānusmṛtiḥ syāt //
saṃprajanyasya utpattisthairyayoḥ smṛtireva kāraṇamiti kathayannāha-
saṃprajanyaṃ tadāyāti na ca yātyāgataṃ punaḥ / smṛtiryadā manodvāre rakṣārthamavatiṣṭhate // bca_5.33 //
yadā smṛtirmanogṛhadvāri kleśataskarasaṃghātānupraveśanivāriṇī dauvārikavadavasthitā bhavati, tadā saṃprajanyamayatnata evotpadyate, utpannaṃ ca sat sthirībhavati //
evaṃ tāvadanayoranvayavyatirekābhyāṃ guṇadoṣāvabhidhāya anarthavivarjanārthaṃ niṣphalaspandavarjanamāha-
(bcp 59) pūrvaṃ tāvadidaṃ cittaṃ sadopasthāpyamīdṛśam / nirindriyeṇeva mayā sthātavyaṃ kāṣṭhavatsadā // bca_5.34 //
prathamaṃ tāvat idaṃ cittamityadhyātmani cintayati- sarvakālamīdṛśamuktakramayuktamupasthāpayitavyam / tataḥ paraṃ niṣphalaspandavarjanārthamapagatakaraṇagrāmeṇeva niṣphalarūpādiviṣayagrahaṇasarvavikalpopasaṃhārāt mayā sthātavyam / kimiva? kāṣṭhavat, cakṣurādivyāpāraśūnyatvāt //
idameva vyanakti-
niṣphalā netravikṣepā na kartavyāḥ kadācana / nidhyāyantīva satataṃ kāryā dṛṣṭiradhogatā // bca_5.35 //
īṣanmukulitapakṣmayugalā nāsāgraviniveśitā yugamātravyavalokinī vā kāryā dṛṣṭiḥ //
prathamārambhiṇaḥ saṃtatābhyāsena kleśasya parihārārthamāha-
dṛṣṭiviśrāmahetostu diśaḥ paśyetkadācana / ābhāsamātraṃ dṛṣṭvā ca svāgatārthaṃ vilokayet // bca_5.36 //
dṛṣṭicittaparikhedaparityāgāya kadācit karhicit diśo vyavalokayet / atha kadācit kaścit tatsamīpamāgacchet, tadā tasya praticchāyāmātraṃ viditvā svāgatavādena saṃtoṣaṇārthaṃ vilokayet / anyathā tatra tasya avadhyānena akuśalaṃ prasavet //
mārge 'pi tathādṛṣṭergacchata upaghātaparihārārthamāha-
mārgādau bhayabodhārthaṃ muhuḥ paśyeccaturdiśam / diśo viśramya vīkṣeta parāvṛtyaiva pṛṣṭhataḥ // bca_5.37 //
bhayahetucaurādipratipattyarthaṃ caturdiśamiti krameṇa / anyathā ātmabhāvasya rakṣā kṛtā na syāt / sarvadigvyavalokanaṃ tu kriyamāṇamauddhatyopaghātaparihārārthaṃ sthitvā kartavyam / pṛṣṭhato vyavalokanaṃ parāvṛtya paścānmukhībhūya //
asamādhānasya ca rakṣaṇāmāha-
saredapasaredvāpi puraḥ paścānnirūpya ca / evaṃ sarvāsvavasthāsu kāryaṃ buddhvā samācaret // bca_5.38 //
saretpuraḥ apasaretpaścāt / prapātādyupaghātaṃ nirīkṣya ca / evamityuktakramadiśā svaparahitaprayojanamavagamya pratipattisāro bhavet //
idānīṃ saṃprajanyakāritāṃ śikṣayitumāha-
kāyenaivamavastheyamityākṣipya kriyāṃ punaḥ / kathaṃ kāyaḥ sthita iti draṣṭavyaṃ punarantarā // bca_5.39 //
caturṇāmīryāpathānāmanyatamasminnīryāpathe / kāyenaivamiti sthitena niṣaṇṇena vā avastheyamiti / tadanantaraṃ svādhyāyādikriyāmārabhya punarantarāle vyavalokitavyaṃ kathaṃ kāyaḥ sthita iti tasminneveryāpathe, uta bhinne īryāpathe / bhinne punaḥ pūrvavadavasthāpyaḥ //
(bcp 60) kāyapratyavekṣāmabhidhāya cittapratyavekṣaṇāmāha-
nirūpyaḥ sarvayatnena cittamattadvipastathā / dharmacintāmahāstambhe yathā vaddho na mucyate // bca_5.40 //
dharmasya svaparahitalakṣaṇasya cintaiva mahāstambho vandhanāyattīkaraṇahetutvāt //
tasmin baddho 'pi punaḥ punarnirūpaṇīya ityāha-
kutra me vartata iti pratyavekṣyaṃ tathā manaḥ / samādhānadhuraṃ naiva kṣaṇamapyutsṛjedyathā // bca_5.41 //
kva punaridaṃ mano mama vartate, pūrvasminnālambane anyatra vā gatam / gatamavagamya tato nirvatya tatraiva yojayitavyam / svarasavāhitāyāmupekṣaṇīyam / iti śamathadhuramekamapi kṣaṇaṃ yathā na parityajati tathā dhārayitavyam / etāvatā śīlaṃ hi samādhisaṃvartanīmamityuktaṃ bhavati / yathoktaṃ candrapradīpasūtre-
kṣipraṃ samādhiṃ labhate niraṅgaṇaṃ viśuddhaśīlasyimi ānuśaṃsāḥ //
iti / [samādhi. 27.6]
ato 'vagamyate- ye kecit samādhihetavaḥ prayogāḥ, te śīle 'nugatā iti / tasmāt samādhyarthinā smṛtisaṃprajanyaśīlena bhavitavyam / tathā śīlārthināpi samādhau yatnaḥ kārya iti //
samādhānaparityāgāvakāśamāha-
bhayotsavādisaṃbandhe yadyaśakto yathāsukham / dānakāle tu śīlasya yasmāduktamupekṣaṇam // bca_5.42 //
agnidāhādi bhayam / tathā ratnatrayapūjādikṛta utsavaḥ / samadhikataraḥ sattvārthādirvā / tatsaṃbhave yadi sthātumaśaktaḥ, tadā kāmacāra ityanujñātam / sāpattiko na bhavatītyarthaḥ / kutaḥ punarayamaniyamo labhyata ityāha- dānetyādi / śīlaṃ yadyapi dānātprakṛṣṭam, tathāpi avaraśikṣāyāṃ śikṣamāṇasya tadanantarameva uttaraśikṣāvasthitasya abhyāsapāṭavābhāvāt kathaṃcit tāvatkālaṃ tato nivartamānasyāpi nāpattiḥ / dānasyāsau kālo na śīlasya / ata evoktam- yadyaśakta iti / etāvanmātreṇedamudāharaṇam / yathoktam- tatraikasyāṃ śikṣāyāṃ niṣpādyamānāyāmaśaktasya itaraśikṣānabhyāsādanāpattiḥ / āryākṣayamatisūtre 'pyevamavocat-
dānakāle śīlopasaṃhārasyopekṣā / iti / na cātaḥ śithilena bhavitavyam //
yatra kuśalapakṣasaṃcāre 'pi kvacit samādhānavighātaḥ syāt, tannopādeyamityāha-
yad buddhvā kartumārabdhaṃ tato 'nyanna vicintayet / tadeva tāvanniṣpādyaṃ tadgatenāntarātmanā // bca_5.43 //
(bcp 61) svayameva tu yuktyāgamābhyāṃ kalyāṇamitravacanādvā yathābalamavadhārya yatkiṃcitkarma kartumārabdhaṃ dhyānādhyayanādikam, prathamatastadeva tāvanniṣpattiṃ neyaṃ tannimnena cetasā, na punastadaniṣpannameva parityajya paramārambhaṇīyam //
kiṃ punarevaṃ syādyadi na syādityāha-
evaṃ hi sukṛtaṃ sarvamanyathā nobhayaṃ bhavet / asaṃprajanyakleśo 'pi vṛddhiṃ caivaṃ gamiṣyati // bca_5.44 //
yasmādevamanutiṣṭhataḥ sarvaṃ suśliṣṭaṃ kṛtaṃ syāt / tadviparyaye punarduḥśliṣṭamubhayaṃ pūrvaṃ cāttaṃ paścāt svīkṛtaṃ ca syāt / calapravṛtterasaṃprajanyaṃ syāt / praveśe vṛddhiḥ syāt //
itthamapi niṣphalaṃ varjayedityāha-
nānāvidhapralāpeṣu vartamāneṣvanekadhā / kautūhaleṣu sarveṣu hanyādautsukyamāgatam // bca_5.45 //
anekaprakāre 'saṃbaddhābhidhāne 'paropādhike pravartamāne āścaryavastuṣu ca samasteṣu svayamapi tatkriyāyāṃ darśanaśravaṇāya vākūcittasya tāratamyaṃ nivārayet //
aparamapi niṣphalavarjanāya prātimokṣoddiṣṭamācaret ityāha-
mṛnmardanatṝṇacchedarekhādyaphalamāgatam / smṛtvā tāthāgatīṃ śikṣāṃ bhītastatkṣaṇamutsṛjet // bca_5.46 //
bhūmiphalakādiṣu nakhadaṇḍādinā rekhākarṣaṇalekhanādi niṣprayojanamāgatamāpatitaṃ vivarjayet bhagavatā atra nivṛttirājñapteti saṃsmṛtya, tadatikramavipākaphalabhayāt / tatkṣaṇamiti na tatra kālaparilambhaṃ kuryāt //
saṃkleśasamudācāre saṃprajanyakāritāṃ yadetyādibhiḥ saptabhiḥ ślokaiḥ śikṣayitumāha-
yadā calitukāmaḥ syādvaktukāmo 'pi vā bhavet / svacittaṃ pratyavekṣyādau kuryāddhairyeṇa yuktimat // bca_5.47 //
prathamata eva svacittaṃ nirūpya / uktam (?) asaṃkliṣṭāvasthāyāṃ karaṇīyamuktam //
etadeva darśayati-
anunītaṃ pratihataṃ yadā paśyetsvakaṃ manaḥ / na kartavyaṃ na vaktavyaṃ sthātavyaṃ kāṣṭhavattadā // bca_5.48 //
raktaṃ dviṣṭaṃ vā svacittaṃ yadā paśyet, tadā hastapādādicalanamātramapi na kartavyam, nāpi vacanodīraṇam / anyathā tadutthāpite kāyavāgvijñaptī api saṃkliṣṭe syātām / ato bahirindriyavyāpāravikalpāvupasaṃhṛtya sthātavyaṃ kāṣṭhavattadā / sarvavyāpāravirahānnirvyāpārāḥ sarvadharmā iti manasi nidhāya //
(bcp 62) aparamāha-
uddhataṃ sopahāsaṃ vā yadā mānamadānvitam / sotprāsātiśayaṃ vakraṃ vañcakaṃ ca mano bhavet // bca_5.49 //
uddhatamiti / saddharmādiśravaṇapramādādapi uddhatam / vikṣepabahulamityarthaḥ / sopahāsaṃ vāgviheṭhanārambhakam, tayā yuktaṃ vā / mānaścittasyonnatiḥ / madaḥ svadharme (?) cittasyābhiniveśaḥ / tābhyāmanvitaṃ tatsaṃprayuktam / utprāsaḥ kāyikī viheṭhanā, tena sahotkaṭam / vakraṃ kuṭilaṃ śaṭhaṃ vā / vañcakaṃ pratārakaṃ māyāvi vā / yadi mano bhavet, sthātavyaṃ kāṣṭhavattadeti saṃbandhaḥ //
yadātmotkarṣaṇābhāsaṃ parapaṃsanameva vā / sādhikṣepaṃ sasaṃrambhaṃ sthātavyaṃ kāṣṭhavattadā // bca_5.50 //
ātmotkarṣaṇaṃ svaguṇātiśayaprakāśanam / tadābhāsaṃ tatpratibhāsaṃ tadvikalpanāt / parapaṃsanaṃ paravigrahaḥ doṣāviṣkaraṇaṃ vā, tadyuktam / adhikṣepaḥ parasya vacanatiraskāraḥ / saṃrambhaḥ sadākalivivādanimittacittapradoṣaḥ / ubhayatra saha tena vartata iti vigrahaḥ / evaṃ yadā paśyetsvakaṃ manaḥ, sthātavyaṃ kāṣṭhavat tadeti sāmānyoktamabhisaṃbadhyate //
lābhasatkārakīrtyarthi parivārārthi vā punaḥ / upasthānārthi me cittaṃ tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat // bca_5.51 //
kīrtiryaśaḥ / parivāraḥ dāsīdāsakarmakarādiḥ / upasthānaṃ pādadhāvanamardanādi / ebhirarthi tadabhilāṣaṃ mama cittam / tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat //
parārtharūkṣaṃ svārthārthi pariṣatkāmameva vā / vaktumicchati me cittaṃ tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat // bca_5.52 //
parārtharūkṣaṃ parārthavimukham / svārthārthi svārthābhiniviṣṭam / pariṣat śiṣyāntevāsiprabhṛtijanasamājaḥ / tadabhilāṣi tatparivārārthi //
asahiṣṇvalasaṃ bhītaṃ pragalbhaṃ mukharaṃ tathā / svapakṣābhiniviṣṭaṃ ca tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat // bca_5.53 //
asahiṣṇu asahanaśīlam / alasaṃ kriyāsu akarmaṇyam / kusīdamityarthaḥ / bhītaṃ kāyajīvitabhīru bhayahetubhyo vā / pragalbhaṃ dhṛṣṭam / mukharaṃ durvacaskam, yuktāyuktamanapekṣya abhidhāyakaṃ vā / svapakṣeḥ śiṣyāntevāsijñātisālohitādau abhiniviṣṭaṃ pakṣapātātiśayavat //
sāṃprataṃ pratikāranirdeśamāha-
evaṃ saṃkliṣṭamālokya niṣphalārambhi vā manaḥ / nigṛhṇīyād dṛḍhaṃ śūraḥ pratipakṣeṇa tatsadā // bca_5.54 //
upadarśitakrameṇa saṃkliṣṭaṃ saṃkleśasaṃprayuktaṃ niṣphalavyāpāraṃ vā jñātvā svacittaṃ sarvapravṛttinigedhena prabhāvamandatāṃ vidhāya nigṛhṇīyādabhibhavet / dṛḍhaṃ yathā punarapi samudācāradharmakaṃ (bcp 63) na bhavati / kleśādisaṃgrāme vijayāya kṛtaparikaraḥ śuro bodhisattvaḥ / pratipakṣeṇa yo yasmin pratipakṣa uktaḥ yathā rāgādāvaśubhādi, tena tadviparītavidhānenetyarthaḥ / sadā sarvakālam, yadā yadā saṃkliṣṭaṃ pratīyate / ugraparipṛcchāyāṃ gṛhiṇaṃ bodhisattvamadhikṛtyoktam-
tena surāmaireyamadyapramādasthānāt prativiratena bhavitavyam, amattena anunmattena acapalena acañcalena abhrāntena amukhareṇa anunnatena upasthitasmṛtināsasaṃprajanyena / iti //
atraiva ca pravrajitaṃ bodhisattvamadhikṛtyoktam- smṛti saṃprajanyasyāvikṣepaḥ / iti //
tathā āryatathāgataguhyasūtre darśitam-
na khalu punaḥ kulaputra bodhisattvasya vāg raktā vā duṣṭā vā mūḍhā vā kliṣṭā vā kṣaṇavyākaraṇī vā svapakṣotkarṣaṇavacanā vā parapakṣanigrahavacanā vā ātmavarṇānunayavacanā vā paravarṇapratighātavacanā vā pratijñottāraṇavacanā vā ābhimānikavyākaraṇavacanā veti //
evaṃ niṣphalaspandavarjanena anarthādātmabhāvasya rakṣā pratipāditā bhavati / tasmānmayā śīlasusthitena aprakampena aśithilena bhavitavyamiti //
etacca samāhitacittasya sidhyati / ata idaṃ śamathamāhātmyamavagamya tātparyeṇa bhāvayitavyam / anena tīvra ādaro bhavati śikśāsu / tenāpi smṛtirupatiṣṭhate / upasthitasmṛtirniṣphalaṃ varjayati / tasya anarthā na saṃbhavanti / tasmādātmabhāvaṃ rakṣitukāmena smṛtimūlamanviṣya nityamupasthitasmṛtinā bhavitavyam / etadevāha-
tatrātmabhāve kā rakṣā yadanarthavivarjanam / kena tallabhyate sarve niṣphalaspandavarjanāt //
etatsidhyetsadā smṛtyā smṛtistīvrādarādbhavet / ādaraḥ śamamāhātmyaṃ jñātvātāpena jāyate //
iti / [śikṣā. sa. kārikā-7-8]
śamathamāhātmyaṃ tu yathāvasaramihaiva kathayiṣyate //
ayamatra piṇḍārthaḥ anarthavivarjanārthamavadhārayitavya iti vṛttatritayenopadarśayannāha-
suniścitaṃ suprasannaṃ dhīraṃ sādaragauravam / salajjaṃ sabhayaṃ śāntaṃ parārādhanatatparam // bca_5.55 //
parasparaviruddhābhirbālecchābhirakheditam / kleśotpādādidaṃ hyetadeṣāmiti dayānvitam // bca_5.56 //
ātmasattvavaśaṃ nityamanavadyeṣu vastuṣu / nirmāṇamiva nirmānaṃ dhārayāmyeṣa mānasam // bca_5.57 //
(bcp 64) suniścitaṃ saṃdehaviparyāsarahitam / suprasannaṃ sadā prītisaumanasyabahulam / dhīramacañcalam / ādaraḥ kathita eva / gauravaṃ ārādhyeṣu cittasya namratā / tābhyāṃ saha vartate / salajjaṃ pūrvavat / sabhayaṃ skhalita[mālokya] bhītam / śāntaṃ saṃyatendriyam / sattvārādhanayatnavat //
yadekasya rucijanakaṃ tadanyasya viparītam / anyonyaviruddhābhiḥ pṛthagjanecchābhirakheditamavipratisāri / katham? dayānvitam / hetupadametat / kutaḥ? yasmāt kleśotpādānna svātantryādidametat parasparaviruddhacaritameṣāṃ bālānāmiti matvā //
ātmasattvavaśaṃ svaparāyattaṃ sarvakālam / kiṃ sarvatra? na / anavadyeṣu vastuṣu ubhayasāvadyaśūnyeṣu / kiṃvat? nirmāṇamiva nirmitavat / vigatamānaṃ mānasaṃ dhārayāmi / eṣo 'hamiti bodhisattvo manasi niveśayet //
asmādapi saṃvegamanasikārāccittasyānarthavivarjanena rakṣā vidhātavyetyāha-
cirātprāptaṃ kṣaṇavaraṃ smṛtvā smṛtvā muhurmuhuḥ / dhārayāmīdṛśaṃ cittamaprakampyaṃ sumeruvat // bca_5.58 //
aticireṇa kālena labdham uktaṃ kṣaṇavaraṃ smaraṇena cetasi kṛtvā punaḥ punarantaraṃ sthirīkaromi īdṛśamuktasvabhāvam / aprakampyaṃ kampayitumaśakyaṃ kāmādivitarkapavanaiḥ parvatarājavat //
evametābhyāṃ śīlasamādhibhyāmanyonyasaṃvardhakābhyāṃ cittakarmapariniṣpattiḥ / tasmādavasthitametat- cittaparikarmaiva bodhisattvaśikṣā iti / tena yaduktam-
cittarakṣāvrataṃ muktvā bahubhiḥ kiṃ mama vrataiḥ / [bodhi. 5.18]
iti, tat pariniṣṭhitam //
punastadekāntamavadhārayituṃ kāyapratyavekṣāmāha-
gṛdhrairāmiṣasaṃgṛddhaiḥ kṛṣyamāṇa itastataḥ / na karotyanyathā kāyaḥ kasmādatra pratikriyām // bca_5.59 //
kāyasya sarvathā kvacidapi vyāpāro nāsti, svātmanyapi sāmarthyābhāvāt / anyathā cittarahito mṛtasya kāyaḥ / gṛdhrādibhirvipralujyamāna itastataḥ pratikāramātmarakṣaṇārthaṃ kimiti na karotīti pṛcchati sarvasāmarthyavikalatvāt / ata eva cittaparikarmaiva sādhyam / tasmin parikarmite kāyasya ayatnata eva parikarmasiddheḥ, tatparatantratvāttasyetyuktaṃ bhavati //
evaṃ sarvathānupayogini kāye sāpekṣatāṃ nirasyannāha-
rakṣasīmaṃ manaḥ kasmādātmīkṛtya samucchrayam / tvattaścetpṛthagevāyaṃ tenātra tava ko vyayaḥ // bca_5.60 //
(bcp 65) he manaḥ, anātmakameva ātmatvena svīkṛtya māṃsāsthipuñjaṃ kāyasaṃjñakaṃ kasmātkāraṇāt tvaṃ rakṣasi? kimevamiti cet, bhavato yadi bhinna evāyaṃ kāyaḥ, tena asyāpacaye tava kimapacīyate?
pūrvameva ciraṃ svīkṛta iti cedāha-
na svīkaroṣi he mūḍha kāṣṭhaputtalakaṃ śucim / amedhyaghaṭitaṃ yantraṃ kasmādrakṣasi pūtikam // bca_5.61 //
he mūḍha, mohavijṛmbhitametad bhavataḥ / śuciṃ pavitram / ayaṃ ca aśuciḥ / idamevāha- amedhyeti / pūtikaṃ śatanadharmakam //
syādetat- kimanyasminnasannapi doṣa ucyate ityatrāha-
imaṃ carmapuṭaṃ tāvatsvabuddhayaiva pṛthakkuru / asthipañjarato māṃsaṃ prajñāśastreṇa mocaya // bca_5.62 //
asthīnyapi pṛthakkṛtvā paśya majjānamantataḥ / kimatra sāramastīti svayameva vicāraya // bca_5.63 //
carmamayaṃ puṭam / svamativiśeṣeṇa pṛthak kuru svakāyādapasāraya / asthighaṭitapañjarād yantrāt prajñātmakena śastreṇa māṃsakartanena / tadanantaramasthīnyapi khaṇḍaśaḥ pṛthag bhinnāni kṛtvā majjānaṃ paśya avalokaya / yadi antaraṃ kāyaḥ caturmahābhūtikaḥ mātapitraśucikalalasaṃbhūtaḥ duḥkhamayaḥ kṛtaghnaśceti vistareṇa pratipādayiṣyatīti kimatra sāramasti vijñapraśastaṃ nyāyyaṃ vā, ityātmanaiva vicāraya //
evamanviṣya yatnena na dṛṣṭaṃ sāramatra te / adhunā vada kasmāttvaṃ kāyamadyāpi rakṣasi // bca_5.64 //
evaṃ kathitanayena / sādhūktamiti cet, adhunā vada kasmāt tvamadyāpi sarvaguṇavikalamapi kāyaṃ rakṣasi? evaṃ vidvānapi //
tathāpi asti kiṃcidatropādeyamiti cedāha-
na khāditavyamaśuci tvayā peyaṃ na śoṇitam / nāntrāṇi cūṣitavyāni kiṃ kāyena kariṣyasi // bca_5.65 //
yadasti, na tadupayuktamiti saṃkṣepārthaḥ / ataḥ kimanupayoginā kāyena kariṣyasi? atra āsaṅgo na yukta ityarthaḥ //
anyaprayojanābhāvādidamevocitamutpaśyāmaḥ ityāha-
yuktaṃ gṛdhraśṛgālāderāhārārthaṃ tu rakṣitum / karmopakaraṇaṃ tvetanmanuṣyāṇāṃ śarīrakam // bca_5.66 //
(bcp 66) yasmāt karmaṇi kenacit sahakāribhāvenopayujyate iti rakṣyate //
tathāpi nātrābhiniveśaḥ kārya ityāha-
evaṃ te rakṣataścāpi mṛtyurācchidya nirdayaḥ / kāyaṃ dāsyati gṛdhrebhyastadā tvaṃ kiṃ kariṣyasi // bca_5.67 //
ācchidyeti balāt / bhavato gṛhītvā niṣkṛpo mṛtyustava kāyaṃ gṛdhrebhyo dāsyati, tadāpi na kaścitpratikāro bhaviṣyati ityabhiprāyaḥ //
syādetat- yadyapi evam, tathāpi bhaktācchādanamātreṇāpi paripālanīya ityatrāha- na
sthāsyatīti bhṛtyāya na vastrādi pradīyate / kāyo yāsyati khāditvā kasmāttvaṃ kuruṣe vyayam // bca_5.68 //
yadi nāma bhṛtyakarmakaraṇaṃ tathāpi tatrānavasthāyisvabhāve vicakṣaṇo jñātvaiva pravartate, evaṃ prakṛte 'pi taddharmiṇi kenābhiprāyeṇa he manaḥ, tvaṃ kuruṣe vyayamupakaraṇopakṣayam?
tat kiṃ sarvathaiva niravakāśo 'yaṃ kartavyaḥ? netyāha-
datvāsmai vetanaṃ tasmātsvārthaṃ kuru mano 'dhunā / na hi vaitanikopāttaṃ sarvaṃ tasmai pradīyate // bca_5.69 //
vetanaṃ karmamūlyam / tāvanmātraṃ datvā asmai gatvaraśarīrāya, karmopakaraṇatvāt, svaprayojanamanuvidheyaṃ he manaḥ / anenaivopārjitaṃ kasmādasmai na dīyate iti cet, na hi yasmāt yatkiṃcit karmakareṇopāttaṃ sarvaṃ tasmai karmakarāya pradīyate iti nyāyo 'sti //
tasmādevamupastambhamātraṃ datvā-
kāye naubuddhimādhāya gatyāgamananiśrayāt / yathākāmaṃgamaṃ kāyaṃ kuru sattvārthasiddhaye // bca_5.70 //
kāye naubuddhiṃ kṛtvā pravṛttinivṛttihetoḥ icchāyattaṃ kāyaṃ kuru sattvārthānuṣṭhānāya niṣpattaye vā / he manaḥ iti prakṛtamabhisaṃbadhyate //
iti kāyapratyavekṣayā tatsvabhāvamupayogaṃ ca vicārya pariniścitakāyaprayojanamupasaṃharannāha-
evaṃ vaśīkṛtasvātmā nityaṃ smitamukho bhavet / tyajed bhṛkuṭisaṃkocaṃ pūrvābhāṣī jagatsuhṛt // bca_5.71 //
uktanītyā āyattīkṛtaḥ ātmā cittakāyalakṣaṇaḥ / sarvadā prasannavadano bhavet / bhrūlalāṭasaṃkocaṃ ca prasādahānikaraṃ tyajet / pūrvameva asaṃcodita eva pareṇa svāgatādivādaiḥ saṃtoṣaṇaśīlo bhavet / sarvasattvānāmakāraṇabāndhavaśca //
ityapi śikṣā anarthavarjanāya kāryetyāha-
saśabdapātaṃ sahasā na pīṭhādīn vinikṣipet / nāsphālayetkapāṭaṃ ca syānniḥśabdaruciḥ sadā // bca_5.72 //
(bcp 67) sahasā tvaritameva niṣprayojanaṃ hastadaṇḍādinā kapāṭaṃ ca nākoṭayet / saṃkṣepataḥ niḥśabdābhiratirbhavet //
kaḥ evaṃ sati guṇaḥ syādityāha-
bako biḍālaścauraśca niḥśabdo nibhṛtaścaran / prāpnotyabhimataṃ kāryamevaṃ nityaṃ yatiścaret // bca_5.73 //
ete sarve niḥśabdā anuddhatāśca viharanto vivakṣitamarthaṃ labhante / vratināpi tathaiva samādhānakaṇṭakaparihāreṇa vihartavyam //
ityapi śikṣitavyamityāha-
paracodanadakṣāṇāmanadhīṣṭopakāriṇām / pratīcchecchirasā vākyaṃ sarvaśiṣyaḥ sadā bhavet // bca_5.74 //
kaukṛtyavinodanāvavādānuśāsanīsamarthānāṃ vinayādikovidānām aprārthitahitaiṣiṇāṃ hitavidhāyakaṃ vacanaṃ mūrdhnā gṛhṇīyāt / na teṣu svacittaṃ dūṣayitavyam, nāpyavamānanā kāryeti bhāvaḥ / sarvasattveṣu gurugauravadhiyā samācaritavyamiti sarvaṃ sarvebhyaḥ śikṣet //
īrṣyāmalaprakṣālanāmāha-
subhāṣiteṣu sarveṣu sādhukāramudīrayet / puṇyakāriṇamālokya stutibhiḥ saṃpraharṣayet // bca_5.75 //
parakīyaguṇavardhanavacaneṣu tatparitoṣaṇāya sādhu sādhu, bhadrakamidam, iti śabdamadhyāśayenoccārayet / kuśalakarmakāriṇamapi dṛṣṭvā sādhu kṛtam, dhanyo bhavān sukṛtakarmakārī, ityādibhiḥ stutivacanaiḥ protsāhayet //
lapanāśaṅkāṃ nirasyannāha-
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
