Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 5/5

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Bodhicaryāvatārapañjikā

Tác giả
Prajñākaramati
Thông tin
GRETIL — P.L. Vaidya: Bodhicaryāvatāra of Śāntideva with the Commentary Pañjika of Prajñākaramati. Darbhanga : Mithila Institute, 1960. (Buddhist Sanskrit Texts, 12).CC BY-NC-SA 4.0

īśvarakāraṇavādino hi svabhāvavādimataniṣedhamākarṇya viśeṣamabhidhātumardhamavasitaṃ bhārasyeti manyamānāḥ prāhuḥ- sāhāyyameva anuṣṭhitamevaṃ bhavadbhiḥ / na hi kāraṇamantareṇaiva (bcp 254) jagadvaicitryamupapadyate deśādyaniyamaprasaṅgāt / kevalamacetanāḥ punaramī jalapaṅkādayo vaicitryāsāmarthyā iti yuktamanenoktam / tatra astyeva sa bhagavān viśvavaicitryanirmāṇapravīṇaḥ jagadekasūtradhāraḥ sakalajagadādibhūtaḥ nityātmatayā sarvadānupahataśaktiprabhāvaḥ sarvabhāvānāṃ kāryakāraṇabhāvāditattvavedī samastārvācīnadarśanāgocaramāhātmya īśvaraḥ / tena hetunā sahetukaṃ sakalamidaṃ sacarācaraṃ jagaditi kaḥ sacetanaḥ anyathā vaktumutsahate? iti naiyāyikādiveśmakathāmabhidhāya pratyācaṣṭe- īśvaro jagato hetuḥ / īśvara iti śaṃkarasyākhyā / sa eva jagato viśvasya hetuḥ sṛṣṭisthitipralayakāraṇam / tasmādevaitadviśvamaśeṣamutpadyate / anyathā punaracetanopādānatvāt kathamamī girisaridavanisāgarādaya utpattibhājo bhaveyuḥ? cetanāva dadhiṣṭhānāt punarime samutpattumutsahante, tadvayāpāreṇaiva pravartanāt / taduktam-

sarvotpattimatāmīśamanye hetuṃ pracakṣate / nācetanaḥ svakāryāṇi kila prārabhate svayam //

na syānmerurayaṃ na ceyamavanī naivāyamambhonidhiḥ sūryācandramasau niveśasubhagau naitau jagaccakṣuṣī / īśāno na kulālavadyadi bhavediśvasya nirmāṇakṛt sattvādīśvarakartṛkaṃ jagadidaṃ vaktīti kaścitkila // iti / [tattvasaṃgraha-46-47] tasmājjagadevamacetanaviśvasvabhāvamīśvarakāraṇatāmātmano brūte / atrocyate- kimanayā svagṛhītopakalpitayā prameyaracanayā vacanaracanāprapañcamālayā? naitaducyamānamapi svasamayābhiniveśināṃ jaḍadhiyāṃ prītikaraṃ pramāṇaśūnyaṃ viduṣāṃ saṃtoṣamutpādayati / tathā hi- yadyasau kāruṇikaḥ, kimarthaṃ punarimān narakādiduḥkhapīḍitān prāṇinaḥ karoti? tathā ca sati kāruṇikatvaṃ tasya śraddhāsamadhigamyameva syāt / svakṛtāsatkarmaphalopabhogena tatkṣepāpanayane yasya pravṛttiḥ, kathamakāruṇiko nāmeti cet, na / tat karma kāruṇikaḥ kimiti kārayati yenāniṣṭaṃ phalamupabhujyate, tatrāpi tasya vyāpārāt, sarvotpattimatāṃ nimittakāraṇatvāt / api ca kiṃ tasminnavyāpriyamāṇe tat karmaphalamupabhujyate na vā? yadi prathamaḥ pakṣaḥ, tadā kathametat-

ajño janturanīśo 'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ / īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā // iti / [mahābhā.-3.30.28] sarvakāryeṣveva tadvayāpārābhyupagamasya anenaiva anaikāntikatāprasaṅgāt / atha dvitīyaḥ, tadā kṛpālurasau tatropekṣāṃ kimiti nādhivāsayati, yad yatnena sāhāyyameva tatropakalpayati / atha kṛtasya karmaṇo 'vipraṇāśādavaśyaṃ tena tatphalamanubhavitavyamiti tadupabhogāya vyāpriyate iti cet, kathaṃ punaretasminnavyāpriyamāṇe 'vaśyaṃ tenānubhavitavyaṃ sāmagrīvaikalyāt / kaḥ punarevaṃ (bcp 255) vipraṇāśe 'pi doṣaḥ?

prayatnata eva tato nivartitumucitaṃ kāruṇikasya / evaṃ hi tadicchāyattavṛttitayā tasyāparipākāt tena svamaiśvaryamupadarśitaṃ tatra bhavet / atra sattvānāṃ tatkarmasaṃcodito 'sau dayālurapi sthātumaśaktaḥ, mahad bata anena svamaiśvaryamitthaṃ dyotitamanyatra syāt / tat parakarmaṇāpi samākṛṣṭo nāma nātmani vaśitvamadhigacchati, īśvarataḥ karmaṇa eva mahat sāmarthyamevaṃ prakāśitaṃ syāt / tadvaraṃ karmaiva paryupāsyaṃ yatsāmarthyena samākṛṣyamāṇo maheśvaro 'pi sthātumasamarthaḥ / tasmādidamavyāhatameva-

namaḥ satkarmabhyo vidhirapi na yebhyaḥ prabhavati // iti / [bhartṛhari-vairāgya-92] atha na kāruṇikaḥ, tadāsau vītarāgaḥ sarāgo vā? yadi ādyo vikalpaḥ, tadā yadi nāma dayāvirahāt sukhaṃ nopanayati, duḥkhaṃ tu janasya kasmādutpādayatīti vaktavyam / duḥkhaṃ hi rāgādivaśena kasyacidupanīyate / te cāsya na santi / kathamakāraṇameva janaṃ duḥkhayati? krīḍārthaṃ duḥkhayatīti cet, krīḍārthaṃ vītarāgasya pravṛttiriti cet, niścitamasau na vītarāgaḥ / rāgādimatāmapi tāvajjitendriyāṇāṃ na krīḍārthaṃ dṛśyate pravṛttiḥ, kiṃ punarvītarāgāṇāṃ tathā bhaviṣyati / na rakṣaḥpiśācādimantareṇa anyasya paraduḥkhena krīḍā saṃbhāvyate //

atha avītarāga iti pakṣaḥ, tadā kathamayamitarajanasādhāraṇaḥ sannīśvaro bhavitumarhati? rāgādikleśapāśāyattavṛtterjagadaiśvaryāyogāt / anyathā tadanyasyāpi tathāvidhasya tatprasaṅgāt / nāpi saṃsāracārakoparuddhasvātantryasya viśvavaicitryaracanācāturyaṃ tadanyasyeva yujyate / tadevamastitvameva bhavantaṃ vipralambhayati yadevaṃvidhasyāpi yāvadaiśvaryamabhyupagamyate / bhavatu vā tathāvidhasyāpi kartṛtvam / tathāpi kimasau svasthātmā [asvasthātmā vā]? yadi svasthātmā, tadā kimiti janamakāṇḍameva duḥkhayati? na hi svasthātmā niraparādhaṃ janaṃ pīḍayan dṛṣṭaḥ / atha vimārgagāminameva kṛtāparādhaṃ pīḍayatīti cet, vimārgagāminamapi ayameva kārayati / tathābhūtamapi kārayitvā punaḥ pīḍayatīti sa laukikeśvarāṇāmapi jaghanyatayā vṛttimatiśete / te hi svayaṃkṛtāparādhameva aparādhinamanuśāsati / ayaṃ punarātmanaiva kārayitveti mahānasya viśeṣaḥ / atha asvasthātmā, tadā asādhu tadārādhane svargāpavargārthināṃ prekṣāvatāṃ pravṛttiḥ / na hi unmattasyārādhanamunmattakādanyaḥ kartumutsahate / tathā hi svargādilipsayā tadārādhanāya pravartante prekṣāvantaḥ / tacca apariniścitasvabhāvatayā tato na saṃbhāvyate, viparyayo 'pi vā tadārādhanaphalasya saṃbhāvyate / tadārādhanapravṛttāstu gāḍhataraśraddhāvaśena tamunmattamācakṣāṇā ātmānamevonmattakamācakṣīran / kathamanyathā tadārādhane pravartante? tadaparonmattakairvā kimaparāddhaṃ yataste na paryupāsyante? teṣāṃ prabhāvātiśayavikalatvāditi cet, na vai prakṛte 'pi kaṃcit prabhāvātiśayamutpaśyāmaḥ / unmattakaḥ sakalajagadatiśāyiśaktiriti ko 'nya unmattakādvaktumarhati? tadayamabhivicāryamāṇo na kvacidavasānaṃ labhate iti alaṃ durmativiṣyanditeṣu ādareṇeti / tasmāt sūktametadū yaduktam-

sukhasya duḥkhasya na ko 'pi dātā paro dadātīti kubuddhireṣā / svakarmasūtragrathito hi lokaḥ kartāhamasmīti vṛthābhimānaḥ //

iti /

tasmādakartṛkameva idaṃ jagadaśeṣamiti na paridṛṣṭakāraṇādanyaḥ svatantraścetano vā tasya kartā kaścidasti / idameva vistareṇa pratipādayituṃ siddhāntavādī prāha-

vada kastāvadīśvaraḥ /

īśvarakāraṇavādinaṃ pṛcchati- vada brūhi ko 'yamīśvaro bhavato 'bhimataḥ? tāvacchabdenedamabhidhatte- yeṣāṃ kṣityādīnāmanvayavyatirekānuvidhāyi kāryamupalabhyate, tatra katamadīśvaraṃ bhavānācaṣṭe? na ca anupalabdhānvayavyatirekavyāpārasya kāraṇatā prakalpayituṃ yuktā, atiprasaṅgāt / tasmāt tatkāraṇatāmicchatā dṛṣṭānvayavyatirekavyāpāra eva aṅgīkartavyaḥ / na cānyasya kṣitibījādivyatiriktasya anvayavyatirekānuvidhānaṃ kurvat dṛśyate kāryam / tat kathaṃ tasya kāryopayogitvaṃ vyavasthāpyate? yaduktam-

yeṣu satsu bhavatyeva [yattebhyo 'nyasya kalpyate] / taddhetutvena sarvatra hetūnāmanavasthitiḥ //

iti //

atha pṛthivyādīni bhūtānyeva īśvaro bhavatviti parābhiprāyamāśaṅkayāha bhūtāni cedityādi- bhūtāni cedbhavatvevaṃ nāmamātre 'pi kiṃ śramaḥ // bca_9.119 // yadi bhūtāni pṛthivyādīni īśvara ucyate, tadā abhyupagamyate eva / bhavatvevam, evamastu, na vayamatra vipratipadyāmahe / kṣityādyanvayavyatirekānuvidhānavataḥ kāryasya darśanāt / kevalaṃ nāmamātre 'pi kiṃ śramaḥ? nāmaiva kevalamarthabhedaśūnyaṃ nāmamātrakam / apiravadhāraṇe / nāmamātre eva kimiha mahāsamārambheṇa tatprasādhanāya śramaḥ āyāsaḥ kriyate? mayā kṣityādaya ucyante, tvayā punastānyeva bhūtāni īśvaraḥ iti nārthataḥ kaścidviśeṣaḥ? na cātra vipratipattāvarthaśūnyāyāṃ kiṃcit phalamupalabhyate //

atha astyeva arthaviśeṣaḥ, tadā naiṣāmīśvaratvaṃ yuktamityāha api tvityādi-

api tvaneke 'nityāśca niśceṣṭā na ca devatāḥ / laṅghayāścāśucayaścaiva kṣmādayo na sa īśvaraḥ // bca_9.120 //

apituśabdena adhikamāha / naite kṣityādayo bhavatāmīśvaratvena kalpayituṃ yujyante, tallakṣaṇāyogāt / kathaṃ kṛtvā? aneke nānāsvabhāvāḥ, anityāśca vinaśvarasvabhāvāḥ, niśceṣṭāḥ, acetanatayā nirvyāpārāḥ / na ca devatāḥ, nāpi ca ārādhyarūpāḥ / laṅghayāśca atikramaṇīyāḥ anaghṛṣyatvāt / aśucayaścaiva apavitrāḥ / amedhyādiṣvapi pṛthivyādisadbhāvāt / (bcp 257) kṣmādayaḥ kṣmā pṛthivī ādiryeṣāmaptejovāyūnāṃ te tathoktāḥ / na sa īśvaraḥ, sa īśvaraḥ tādṛkkhabhāvo na bhavati, tatṣaṭprakāraviparītatvāt //

yadi kṣmādayo neśvaraḥ, ākāśaṃ tarhi bhaviṣyatītyāha nākāśamityādi-

nākāśamīśo 'ceṣṭatvāt

ākāśamapi īśaḥ īśvaro na bhavati / kutaḥ? aceṣṭatvāt, svabhāvavikalatayā nirvyāpāratvāt, paramate 'pi niṣkriyatvāt / ātmā tarhi bhavatu-

nātmā pūrvaniṣedhataḥ /

pūrvameva vistareṇa ātmanaḥ pratiṣiddhatvāt niḥsvabhāvaḥ śaśaviṣāṇavadasau / athāpi syāt- avitarkyamāhātmyatvādasya nārvāgdarśanairidamitthamiti tatsvarūpaṃ vivecayituṃ śakyamityāha acintyasyetyādi- acintyasya ca kartṛtvamapyacintyaṃ kimucyate // bca_9.121 // yadi asau cintātikrāntamāhātmyaḥ, tadā acintyasya ca cintāpathamatikrāntasya īśvarasya kartṛtvaṃ yugapatkāraṇatvamapi acintyamatarkyaṃ kimucyate, kimabhidhīyate? kartṛtvamapyasya acintyatvānna vaktumucitamityarthaḥ //

syādetat- atidurlakṣyasvabhāvatayā cintayitumaśakyo 'sau, kāryaṃ tu tasya sarvajanapratītisādhāraṇatvāt cintyameva, iti bruvāṇaṃ pratyāha tena kimityādi-

tena kiṃ straṣṭumiṣṭaṃ ca

bhavatu nāma tasya kāryaṃ cintyam, tathāpi tena kiṃ straṣṭumiṣṭuṃ ca / tena īśvareṇa acintyamāhātmyena kiṃ kāryaṃ straṣṭuṃ nirmātumiṣṭamabhipretaṃ ca, iti parasyottaramāśaṅkayannāha-

ātmā cet

atra pūrvapadasyākāreṇa cchandonurodhāt saṃdhirna kṛtaḥ / ātmā tena straṣṭumiṣṭaṃ cenmatam, etat pratiṣedhayati-

nanvasau dhruvaḥ /

nanu bhoḥ, asāvātmā dhruvo nityo 'bhimato bhavatām / tat kathamasau kriyate? anyathā nitya eva sa na syāt / sadakāraṇavannityamiti nityalakṣaṇābhāvaprasaṅgāt / anyatrāpi na tasya sṛṣṭivyāpāra upalakśyate ityāha kṣmādītyādi- kṣmādisvabhāva īśaśca jñānaṃ jñeyādanādi ca // bca_9.122 // karmaṇaḥ sukhaduḥkhe ca

ādiśabdena aptejovāyvākāśakāladiṅmanāṃsi gṛhyante / teṣāṃ svabhāvo dhruvaḥ / so 'pi na tena kriyate, pṛthivyādīnāṃ paramāṇūnāṃ nityatvābhyupagamāt / sthūlarūpe ca tadvayāpārasya niṣetsyamānatvāt / ākāśādīnāmapi nityatvāt / īśaśceti / īśvaro 'pi dhruvaḥ iti ātmānamasau na karoti / jñānaṃ jñeyādanādi ceti / jñānamapi jñeyādutpadyamānamanādi (bcp 258) ca, āsaṃsāraṃ jñeyāmālambya pravartanāt, tadapi na tena kriyate / tatkarmaṇaḥ sukhaduḥkhe ca, karmaṇaḥ śubhāśubhāt yathāsaṃbhavaṃ sukhaduḥkhe ca bhavataḥ iṣṭāniṣṭavipākaje, tatrāpi na tasya vyāpāraḥ / evaṃ sati-

vada kiṃ tena nirmitam /

brūhi kimidānīṃ teneśvareṇa nirmitaṃ racitam, iti na kvacit tasya sāmarthyamupalabhyate / tat kathamasya jagatkartṛtvamucyate? adhunā sarvatra sādhāraṇaṃ dūṣaṇamāha hetorityādi- hetorādirna cedasti phalasyādiḥ kuto bhavet // bca_9.123 // tathāhi asau nityo vā jagato hetuḥ syādanityo vā? nitya eva tadvādibhirasau parikalpitaḥ / tatra nityatve sati hetoḥ kāraṇasya ādirnāsti, yadi, tadā phalasyādiḥ kuto bhavet? naiva syādityarthaḥ / nityamupasthite samarthasvabhāve hetau kāryamapi tajjanyamajastrameva jāyeta / iti tatsāmarthyapratibaddhaṃ kāryaṃ sadā prāpnoti / tat-

kasmātsadā na kurute

kasmāt kāraṇāt sadā sarvakālaṃ na kurute? na sarvaṃ kāryaṃ janayatīti kathaṃ kasyacit kāryasya kadācit kriyāvirāmaḥ //

athavā / anyathāvatāryate- yadi ca neśvaro jagataḥ kartā syāt, kathamidaṃ pralayānantaramāditaḥ sargabhāg bhavet, ityatrāha hetorityādi- anavarāgro hi jātisaṃsāraḥ / tataśca hetoḥ kleśakarmādilakṣaṇasya ādiḥ pūrvakoṭiḥ na cedasti, phalasya sattvabhājanalokavivartādilakṣaṇasya ādiḥ prathamārambhaḥ kuto bhavet? naiva vidyate ityarthaḥ / anādau saṃsāre hi sattvānāṃ karmādhipatyena sthitisaṃvartavivartānāṃ pravartanāt / etacca uktameva "karmaṇaḥ sukhaduḥkhe ca" [9.123] ityanena //

athavā / atrāpi īśvaramevābhisaṃdhāyoktaṃ hetoriti / hetorīśvarasya ādirna cedasti, pralayakāle 'pi tasyānupahatatayā māhātmyasyābhyupagamāt phalasya tatkṛtasya sargādilakṣaṇasya ādiḥ kuto bhavet? nityatayā tatkāraṇasya sadā samarthatvāt sargādikamapi nityameva syāt / ato nityasamarthe tasmin sargāderādireva na syāt / tataḥ kathaṃ sargasyādāvapi tadvayāpāro bhavet? api ca / yadi asau kartā syāt, tadā nityatvāt-

kasmātsadā na kurute

sargādikamiti śeṣaḥ / tathāhi yadi kadācit sargaṃ karoti, tadā tatkāraṇasvabhāvatayā sadā tameva kuryāt / evaṃ sthitisaṃhārayorapi vaktavyam / yugapadvā tasya sargādikriyā syāt / ata eva ca hetoruparamābhāvāt / na phalasyāpi virāmaḥ / anyat pūrvavat //

athāpi syāt- yadi nāma asau sadā samarthasvabhāvaḥ, tathāpi kadācit sahakārivaikalyānna karotītyāha-

na hi so 'nyamapekṣate /

iti / samarthasvabhāvo heturīśvaraḥ / hiryasmāt / nānyaṃ sahakāriṇamapekṣate / nityasya samarthasvabhāvasya sataḥ tadapekṣāyogāt / na hi nityatayā anādheyātiśayasya kācidapekṣā nāma / viśeṣotpattau vā tadavyatiriktasvabhāvasya tasyāpyutpattiprasaṅgāt / vyatireke vā viśeṣādeva kāryotpattiḥ, tasya akārakatvaṃ syāt / taduktam-

apekṣyate paraḥ kaścidyadi kurvīta kiṃcana / yadakiṃcitkaraṃ vastu kiṃ kenacidapekṣyate // iti / [catuḥ -3.12] bhavantu vā tasya sahakāriṇaḥ / tathāpi te nityā vā syuranityā vā? ye tāvannityāḥ paramāṇvādayaḥ, teṣāṃ na sadbhāvavaikalyaṃ saṃbhavati, nāpi tadāyattasaṃnidhīnāṃ saṃnidhānavaikalyam / anityānāmapi tadāyattodayasaṃnidhīnāṃ kuto vaikalyaṃ nāma, yena sahakārivaikalyānna karotītyucyate? tato nāyamatra parihāraḥ / ata evāha tenākṛta ityādi- tenākṛto 'nyo nāstyeva tenāsau kimapekṣatām // bca_9.124 // tena īśvareṇa akṛtaḥ, yaḥ utpattimāṃstena akṛtaḥ, sa nāstyeva, na vidyate anyo 'paro jagati / tena kāraṇena tadāyattavṛttīnāṃ sahakāriṇāṃ sadāsaṃnihitatvādasau nityaḥ kartā kimapekṣatām? kimapekṣamāṇaḥ kadācit kāryaṃ na kuryāt? itthaṃ na kācidapi tasyāpekśāstīti sadā kāryaṃ kurvīta //

athāpi syāt- samavāyikāraṇam, asamavāyikāraṇam, nimittakāraṇaṃ ceti kāraṇatritayāt kāryamutpadyate / tadasya nimittakāraṇatvāt sāmagrīmapekṣya kāryaṃ kurvato noktadoṣaprasaṅgaḥ iti parāśayamāśaṅkayāha apekṣata ityādi-

apekṣate cetsāmagrīṃ

yadi nāma asau sadā sarvakāryāṇi kartuṃ samarthaḥ, tathāpi apekṣate sāmagrīm / na hi sāmagrīmantareṇa satyapi samarthe kartari kāryamutpadyate / yathā kila paṭotpādanasamarthe 'pi kvaciddhetau turītantuvemādikamantareṇa na paṭa utpadyate, tathā prakṛte 'pi cedyadi, āha-

heturna punarīśvaraḥ /

yadi sāmagrīsadbhāve karoti, tadabhāve ca na karotītyabhyupagabhyate, tadā punarīśvaro heturna syāt / sāmagryā eva kāryotpatteḥ, tataścānutpatteḥ / tasyā bhāvābhāvayoḥ kāryasya bhāvābhāvadarśanāt, na tu punarīśvarabhāvābhāvayoriti / na sāmagrīkāle 'pi sa pararūpeṇa kartā, svarūpaṃ cāsya prāgapi samarthaṃ tadeveti kathaṃ kadācit kriyāvirāmaḥ? yadapyuktam- kuvindādivat kadācit karotīti, tadapi na yuktam / yataḥ kuvindādayaḥ prāgasamarthā eva / punaḥ paścāt turyādisāmagrīpratilambhādapūrvasāmarthyādhigamāt paṭādikāryaṃ kurvanti / anyathāpi teṣāmapi pūrvaṃ tatsāmarthyasadbhāve tatkriyāprasaṅgo na nivartate iti sādhyavikalo (bcp 260) dṛṣṭāntaḥ / kiṃ ca / sāmagrījanane 'pi sa eva kāraṇam, sa ca sarvadā saṃnihitasvabhāva iti kathaṃ kadācit sāmagrīvaikalyamapyasya? ata evopadarśayannāha-

nākartumīśaḥ sāmagryāṃ

iti / nākartumīśaḥ, na akriyāyāṃ samarthaḥ / sāmagryāṃ sāmagrīviṣaye / sarvakāryakriyāyāṃ samarthatvāt sāmagrījanmanyapi nodāsituṃ śaknoti / janayatu tarhi sāmagrīmiti cedāha- [na kartuṃ tadabhāvataḥ] // bca_9.125 // na kartumapi sāmagryāmīśaḥ / kutaḥ? tadabhāvataḥ, tasyāḥ sāmagryā abhāvataḥ avidyamānatvāt / na ca avidyamānasvabhāve vandhyāsuta iva kiṃcit kartuṃ śakyate nīrūpatvāt / yadvakṣyati-

nābhāvasya vikāro 'sti kalpa[hetu?] koṭiśatairapi / iti // [bodhi. 9.147]

bhavatu nāma sāmagrīsadbhāve satyeva kartā / tathāpi kiṃ sāmagrībalākṛṣṭaḥ svayamanicchanneva karoti, āhosvidicchan iti vikalpau / tatra ādyaṃ vikalpamāśaṅkayannāha karotītyādi-

karotyanicchannīśaścetparāyattaḥ prasajyate /

karoti kāryamabhinirvartayati anicchan anabhilaṣan / īśa īśvaraḥ / cenmatam, parāyattaḥ prasajyate, parāyattaḥ paratantraḥ prasajyate āsajyate / sāmagrīvaśena anicchato 'pi kurvataḥ tadvaśavartitvaprasaṅgāt / na ca pāratantryamanubhavataḥ īśvaratvaṃ yuktam, atiprasaṅgāt / dvitīyaṃ vikalpamadhikṛtyāha-

icchannapīcchāyattaḥ syāt

atha icchan karotīti pakṣaḥ svīkriyate, tadāpi icchāyattaḥ syāt / icchāsadbhāve kāryavyāpārāt, tadabhāve ca avyāpārāt / tadapekṣāsadbhāvāt- kurvataḥ kuta īśatā // bca_9.126 // evaṃ kurvataḥ kāryamabhinirvartayataḥ sataḥ tasya kuta īśatā, kutaḥ eśvaryam? etena yaduktaṃ kenacit- buddhimattvādīśvarasya naiṣa doṣaḥ / buddhiśūnyo hi svasattāmātrajanyamakrameṇaiva kāryaṃ kuryāt, buddhimāṃstu kartumīśāno 'pyanicchanna karoti, iti kastasyopālambha iti, tadapi nirastam / tathā hi tā api icchāḥ svasattāmātranibandhanāḥ kiṃ na karotīti sa eva tasyopālambhaḥ / api ca / yadi tā na sahakāriṇyaḥ, kiṃ tāsāṃ viyoge 'pi na karoti atha asahakārivaikalye 'pi kāryākaraṇe sarvadā tadāyattaḥ? sahakāriṇyaścet, tathā tadbhāve 'pi sarvakāryaṃ kiṃ na karoti? sahakāriṇāṃ sākalye śaktatvāt / kevalasya aśaktasya na kārakatvamiti cet, tat kimayaṃ pararūpeṇa kārakaḥ? tathā cedakāraka eva / na hi svarūpeṇa (bcp 261) akārakaḥ kārako nāma / svarūpamapi asya nijaśaktiśabdavācyaṃ kāryopayogīti cet, alamidānīmāgantukaśaktiṣvapekṣayā / samartho 'pyeṣa prakṛtyā sahakāriṇāmasaṃnidhau nava kāraka iti cet, mātāpi satī prakṛtyā bandhyā ityetadapi tarhi devānāṃ priyeṇa vaktavyamityāstāṃ tāvat / anityastu tadvādināṃ nābhimataḥ / tathā ca sati anyasādhāraṇasvabhāvasya kathamīśatvamiti neśvarakāryaṃ jagadvaicitryamiti siddham //

yadi na buddhimatkartṛkaṃ jagat, tarhi nityaparamāṇupuñjamayaṃ dvayaṇukādikrameṇotthaṃ kṣititaruparvatādikaṃ bhavatvityāha ye 'pītyādi-

ye 'pi nityānaṇūnāhuste 'pi pūrvaṃ nivāritāḥ /

ye 'pi mīmāṃsakādivādino nityānaṇūn paramāṇunāhuḥ jagadvaicitryakāraṇatvena bruvate, te 'pi vādinaḥ pūrvam "aṃśā apyaṇubhedena" [9.87]ityādinā paramāṇuvicārasamaye tatpratiṣedhānnivāritā nirākṛtāḥ ato nityaparamāṇumayamapi nedaṃ jagat //

evamīśvarakāraṇatāṃ ślokārdhena antarāle eva nityaparamāṇusvabhāvatāṃ ca jagato nirasya tasyaiva turyaprakārasya samarthanāya pradhānapariṇāmarūpatāṃ nirākartuṃ sāṃkhyamatamudbhāvayannāha sāṃkhyā ityādi- sāṃkhyāḥ pradhānamicchanti nityaṃ lokasya kāraṇam // bca_9.127 // sāṃkhyāḥ kāpilāḥ pradhānaṃ prakṛtirityaparanāmadheyam icchanti manyante nityaṃ lokasya kāraṇam / tacca nityamavinaśvarasvabhāvaṃ lokasya sarvasya carācarasya jagataḥ kāraṇaṃ pariṇāmarūpeṇa hetumicchanti //

kimidaṃ pradhānaṃ nāmeti cedāha sattvamityādi-

sattvaṃ rajastamaśceti guṇā aviṣamasthitāḥ / pradhānamiti kathyante viṣamairjagaducyate // bca_9.128 //

sattvaṃ rajastamaśceti ete trayo guṇā aviṣamaṃ sthitāḥ sāmyāvasthāṃ prāptāḥ pradhānamiti kathyante, pradhānamityucyante / eṣāṃ tāvat prakṛtyavasthā / viṣamairjagaducyate, viṣamāvasthāṃ prāptaiḥ punarebhireva guṇairjagaducyate, viśvavaicitryapariṇāmaḥ kathyate / tathāhi teṣāṃ prakriyāyadā puruṣasya viṣayopabhogākāramautsukyamupajāyate, tadā prakṛtiḥ parijñātapuruṣautsukyā puruṣeṇa yujyate / tadā punaḥ śabdādisargarūpeṇa pariṇatimupajanayati / tadā ayaṃ kramaḥ-

prakṛtermahāṃstato 'haṃkārastasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ / tasmādapi ṣoḍaśakātpañcabhyaḥ pañca bhūtāni //

[sāṃkhyakārikā-22]

asyāyamarthaḥ- prakṛtermahān, pradhānānmahān / mahāniti buddherākhyā / tato mahato 'haṃkāraḥ, ahamiti pratyayaḥ / tasmādahaṃkārādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ, ṣoḍaśaka iti ekādaśendriyāṇi pañca ca tanmātrāṇi / tatra pañca karmendriyāṇi vākpāṇipādapāyūpasthalakṣaṇāni / pañca buddhīndriyāṇi (bcp 262) śrotraṃ tvakū cakṣū rasanaṃ ghrāṇaṃ ceti / ubhayātmakaṃ tu manaḥ ityekādaśa bhavanti / pañca tanmātrāṇi punaḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ / pañcabhyaḥ pañca bhūtāni / pañcabhyaḥ śabdādibhyaḥ pañca bhūtāni bhavanti pañca bhūtāni ca ākāśavāyutejojalapṛthivyākhyāni / ādyaprakṛtistu kāraṇameva na kāryam / mahadahaṃkārau śabdādayaśca pañca kāryaṃ kāraṇaṃ ca / ekādaśendriyāṇi ākāśādayaśca pañca kāryameva na kāraṇam / puruṣaḥ punarubhayasvabhāvavarjita iti / yadāha-

mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta / ṣoḍaśakastu vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ // iti / [sāṃkhyakārikā-3] tacca pradhānamaśeṣakāryaśaktimayameva triguṇātmakameva kāryamabhinirvartayati / kathamanyathā tatrāvidyamānaṃ kāryaṃ vaiśvarūpyamutpadyate? tathā coktam-

aśeṣaśaktipracitāt pradhānādeva kevalāt / kāryabhedāḥ pravartante tadrūpā eva tattvataḥ //

yadi tvasadbhavetkāryaṃ kāraṇātmani śaktitaḥ / kartuṃ tannaiva śakyaṃ tannairūpyādviyadabjavat // iti / [tattvasaṃgraha-7-8] evaṃ kila pradhānāt kāryarūpeṇa jagadvivartaḥ pravartate iti kāpilāḥ / tadevaṃ tat sarvamākāśe viracitacitramiva pratibhāsate iti manyamānaḥ siddhāntavādī dūṣayitumāha ekasyeti-

ekasya trisvabhāvatvamayuktaṃ tena nāsti tat /

ekasya sataḥ pradhānasya trisvabhāvatvaṃ sattvarajastamobhedena tryātmakatvamayuktamasaṃgatam / tena kāraṇena nāsti tat, na vidyate tat triguṇātmakaṃ pradhānam / ekamanekasvabhāvamiti parasparāhatametat / ataḥ tasminnapahastite sarvaṃ tatkāryamapākṛtaṃ bhavet / mā bhūnnāma tadekasvabhāvaṃ triguṇātmakam, guṇāstāvat svarūpataḥ santītyāha evamityādi- evaṃ guṇā na vidyante pratyekaṃ te 'pi hi tridhā // bca_9.129 // evameva pradhānavat guṇāḥ sattvarajastamorūpā na vidyante / te 'pi hi tridhā / hiryasmāt / te 'pi guṇāḥ pratyekamekaikaśaḥ tridhā triprakārāḥ / tathā hi sarvaṃ triguṇātmakaṃ bruvatāṃ pratyekaṃ guṇā api svarūpeṇa triguṇātmakāḥ prāpnuvanti / tathā tadguṇā api triguṇātmakatayā naikasvabhāvā vidyante //

yadā caivaṃ vicārayato guṇā na santi, tadā tadvivartarūpāḥ śabdādayo 'pi na yujyante ityāha guṇābhāve ityādi-

guṇābhāve ca śabdāderastitvamatidūrataḥ /

guṇānāṃ sattvādīnām abhāve asattve ca / dūṣaṇāntarasamuccaye cakāraḥ / śabdāderādigrahaṇāt sparśādiparigrahaḥ / astitvaṃ sadbhāvaḥ atidūrataḥ, sarvathaiva na yujyate / kāraṇābhāve kāryasya sattvāyogāt / yadapyuktam-

sukhādyanvitametaddhi vyaktaṃ vyaktaṃ samīkṣyate / prasādatāpadainyādirūpasyaikopalabdhitaḥ // iti / [tattvasaṃgraha-14] tadapi na yuktam / yaśca sattvādīnāṃ sukhādirūpatāmupapādayituṃ tatpariṇāmasya rūpādino vyaktasya sukhādyanvayo heturuktaḥ, so 'pi nāstītyāha acetana ityādi- acetane ca vastrādau sukhāderapyasaṃbhavaḥ // bca_9.130 // acetane jaḍarūpe ca / pūrvavaccakāraḥ / vastrādau acitsvabhāve paṭādau sukhāderapi cidātmakasya tādātmyenāsaṃbhavaḥ abhāvaḥ / yataḥ sattvarajastamāṃsyeva sukhaduḥkhamohā ucyante / te ca guṇā na hi santi / tat kathaṃ tatra sukhādayo bhaveyuḥ?

athāpi syāt- na sukhādyātmakatayā parādayaḥ sukhādisvabhāvā ucyante, api tu sukhādestadutpatterityāśaṅkayannāha taddhetvityādi-

taddheturūpā bhāvāścennanu bhāvā vicāritāḥ /

tasya sukhāderheturūpāḥ kāraṇasvabhāvā bhāvā bāhyāḥ paṭādayaścenmatam, nanu bhāvā vicāritāḥ / nāmī paṭādayaḥ avayavirūpāḥ, nāpi paramāṇusvarūpā nāpi triguṇātmakāḥ / evaṃ bhāvā vicāritāḥ nirūpitāḥ yuktitaḥ, pratibhāsamānānāṃ māyāvanniḥsvabhāvatvācca / tat ke ime bhāvāḥ sukhādiheturūpā bhaviṣyanti? api ca / vyaktasya sukhādisvabhāvatve paṭādaya eva sukhādijanyāḥ syurityāha sukhādyevetyādi-

sukhādyeva ca te hetuḥ

paṭasyāpi sukhādyeva ca / te tava sāṃkhyasya / hetuḥ syāt / vyaktasya sukhādyātmakatvāt / tathāpi- na ca tasmātpaṭādayaḥ // bca_9.131 // ādiśabdāccandanamālādayaḥ //

viparyayaḥ punarihopalabhyate ityāha paṭādestvityādi-

paṭādestu sukhādi syāttadabhāvātsukhādyasat /

paṭādestu / ādiśabdānmālādeḥ / punaḥ sukhādi syāt / ādiśabdādduḥkhādi bhavet / tadabhāvāt, teṣāṃ paṭādīnāmabhāvāt / sukhādyasat, paṭādikāryatvāt sukhādyapi na syāditi tadanvayavyatirekānuvidhānāt sukhādestatkāryatvam / sattvādiguṇātmakatayā yadapi sukhādīnāṃ nityatvamiṣṭam, tadapi na samyagityāha sukhādikānāṃ cetyādi- sukhādīnāṃ ca nityatvaṃ kadācinnopalabhyate // bca_9.132 // sukhaduḥkhamohānāṃ ca / cakāro 'dhikadoṣavivakṣāyām / nityatvaṃ dhruvasvabhāvatvaṃ kadācinnopalabhyate, na dṛśyate / guṇānāmeva asattvāt teṣāṃ nityatvādyayogāt //

yadi ca sukhādīnāṃ nityatvaṃ syāt, tadā nityamupalabhyerannityāha satyāmityādi-

satyāmeva sukhavyaktau saṃvittiḥ kiṃ na gṛhyate /

yadi satyamavasthitarūpāḥ sukhādayaḥ, tathā sarvadeti sadā tatsaṃvedanaṃ syāt, tatsvabhāvāparityāgāditi samudāyārthaḥ / satyāmeva sukhavyaktau, ekadā bhūtāyāṃ sukhavyaktau sukhasya nityatve sati / saṃvittiḥ kiṃ na gṛhyate, sukhasya saṃvedanaṃ sarvadā kiṃ na syāt? na ca sarvadā saṃvedanamasti / tasmāt kadācidanupalabhyamānaṃ tat tadā nāstīti niścitamiti kathaṃ nityatvam? syādetat- sarvadā vyaktirūpatāyāṃ syādeṣa doṣaḥ / yadā punastadeva śaktirūpatayā layagataṃ bhavati, tadā na doṣa ityāha tadevetyādi- tadeva sūkṣmatāṃ yāti sthūlaṃ sūkṣmaṃ ca tatkatham // bca_9.133 // tadeva vyaktāvavasthitiṃ kṛtvā bhāvasamāśrayāt, paścādanupalambhakāle sūkṣmatāṃ yāti, divā nakṣatrāṇīva anupalabdhasvabhāvatāṃ samāśrayate, tadetadasaṃgatam / kutaḥ? yad yasmāt sthūlaṃ vyaktasvabhāvaṃ sat, sūkṣmaṃ tat katham? avyaktasvabhāvaṃ tat sukhādi katham? nitya tayā nānāsvabhāvatā ekasya na yukteti bhāvaḥ //

athāpi syāt- ekadā parasparaviruddhayorekasminnayogaḥ pūrvadharmanivṛttau tu dharmāntarotpatterna doṣa ityāha sthaulyamityādi-

sthaulyaṃ tyaktvā bhavetsūkṣmamanitye sthaulyasūkṣmate /

sthaulyamāvirbhāvarūpatāṃ tyaktvā parityajya bhavet sūkṣmaṃ tirohitarūpaṃ syāt / evamabhyupagame sati anitye sthaulyasūkṣmate utpādavināśālīḍhatvādadhruve sthaulyasūkṣmate syātām / bhavatāṃ nāma anitye, kā kṣatirityāha sarvasyetyādi- sarvasya vastunastadvatkiṃ nānityatvamiṣyate // bca_9.134 // sarvasya vastunaḥ pañcaviṃśatitattvalakṣaṇasya / tadvat sthaulyasūkṣmatāvat kiṃ nānityatvamiṣyate? kimiti niranvayavināśaḥ na svīkriyate? ayamabhiprāyaḥ- sthaulyasūkṣmatayorapi niranvayavināśāsadutpādamantareṇa nāvirbhāvatirobhāvau yuktau / anyathā kathaṃcit kenacidrūpeṇa avasthānāt pūrvavat punarupalabdheḥ prasaṅgaḥ / tadvat sukhādīnāmapi / tasmādavaśyaṃ tayorniranvayavināśāsadutpādau ca aṅgīkartavyau / yathā ca tayoretau bhavataḥ, tathā anyeṣāmapi viśeṣābhāvāt syātāmiti //

kiṃ ca / yadi sthaulyasūkṣmatayorvināśotpattī iṣyete, tadā sukhādīnāmanityatāprasaṅgaḥ syāt / tathā hi tat sthaulyaṃ sukhādbhinnamabhinnaṃ vā syāt / tatra yadi bhinnam, tadā tasmin nivṛtte 'pi pūrvavat sukhasaṃvedanaṃ syāt / na hi paṭe nivṛtte 'pi ghaṭasyānupalabdhiryuktā / tasya taditi saṃbandhakalpanāyāmanavasthānaprasaṅgāt / na ca satyapi saṃbandhe akāraṇasya nivṛttau anyasya nivṛttiryujyate, gonivṛttāviva tatsvāminaḥ / nāpi sukhasya tat kāraṇam, paṭādereva sukhotpatteḥ / nāpi tadapi kāraṇam, sukhādisamānakālatvāttasya //

atha abhinnamiti pakṣaḥ, atrocyate-

na sthaulyaṃ cetsukhādanyat

yadi sthaulyaṃ sukhādanyat bhinnaṃ na bhavati, tadā syāt sukhameva tat / tadā-

sukhasyānityatā sphuṭam /

tatsvabhāvatayā sthaulyasya nivṛttau sukhasya vinivṛtteḥ sukhasya anityatā vinaśvaratā sphuṭaṃ niścitam //

syādetat- yadi sarvathā vināśaḥ syāt, tadā sukhasya punarutpattirna syāt / atyantāsato gaganotpalavadutpādāyogāt, iti paramatamupadarśayannāha nāsadityādi-

nāsadutpadyate kiṃcidasattvāditi cenmatam /

yat sarvathā kāraṇātmani avidyamānaṃ tannotpadyate, yathā gaganāmbhoruham / tathā ca anyadapi yadi syāt, tadā notpadyate / ato nāsadutpadyate kiṃcit, nātyantāsatsvabhāvamutpadyate kiṃcit / kutaḥ? asattvāt / abhāvāt, iti cenmatam, evaṃ yadi saṃmatam, tadā naitadvaktavyamityāha vyaktasyetyādi- vyaktasyāsata utpattirakāmasyāpi te sthitā // bca_9.135 // vyaktasyāsataḥ prāk śaktayavasthāyāmavidyamānasya vyaktasya paścādutpattirutpādaḥ / anabhilāṣiṇo 'pi te tava sadutpattivādinaḥ sthitā āpannā / anyathā prāgapi tasya sadbhāve paścādvat pūrvamapi tadupalabdhiprasaṅgaḥ / yathā vyaktasyāsata utpattiḥ, tathā yadi anyasyāpi syāt, tadā na virudhyate kiṃcit //

api ca / satkāryavādinaḥ kāraṇāvasthāyāṃ kāryasadbhāvāt idamapi dūṣaṇamaparamāśaṅkayate ityāha annāda ityādi-

annādo 'medhyabhakṣaḥ syāt

annamattītyannādaḥ annabhakṣakaḥ amedhyabhakṣaḥ syāt aśucibhoktā bhavet / katham?

phalaṃ hetau yadi sthitam /

kāryaṃ yadi kāraṇe satsvabhāvam / tathāhi- kāryamamedhyamannasya, tacca annāvasthāyāmeva satkāryavādino vidyate, iti annabhakṣaṇāt tadbhakṣaṇamāśaṅkayate bhavataḥ / kiṃ ca idamapi satkāryavādinaḥ prasaṅgāntaramāsañjayannāha paṭārgheṇetyādi- paṭārgheṇaiva karpāsabījaṃ krītvā nivasyatām // bca_9.136 // phalaṃ hetau yadi sthitamiti saṃbandhaḥ / karpāsabīje kāraṇe bhaviṣyataḥ paṭasya kāryasya sadbhāvāt paṭasyārgheṇa mūlyena karpāsabījaṃ krītvā gṛhītvā nivasyatāṃ paridhīyatām //

athāpi syāt- yadi nāma paramārthataḥ kāraṇe kāryamasti, tathāpi nāyaṃ saṃvṛtyavidyātimiropahatalocanaḥ sāṃvyavahāriko lokaḥ paśyatītyāśaṅkayannāha mohādityādi-

mohāccennekṣate lokaḥ

mohādajñānāt sadapi vastutattvaṃ nekṣate na paśyati lokaḥ / tato noktadoṣaprasaṅgaḥ / cedyadi / nanu- tattvajñasyāpi sā sthitiḥ // bca_9.137 // yadi nāma na loko 'paśyaṃstathā vyavahāraṃ karoti, tattvajñasya tu yujyate / na caivam / yataḥ tattvajñasyāpi kāraṇe kāryamastīti paramārthavedino 'pi sāṃkhyasya sā sthitiḥ, saiva sarvasāṃvyavahārikajanasādhāraṇī vyavasthitiḥ / te 'pi dṛśyante annabhakṣaṇādiṣu pravartamānāḥ karpāsabījaṃ paṭārthinaḥ pariharantaḥ //

nāpyayamatra parihāro yujyate ityāha lokasyetyādi-

lokasyāpi ca tajjñānamasti kasmānna paśyati /

lokasya sāṃvyavahārikajanasyāpi tajjñānamasti, yena kāryaṃ kāraṇe 'stīti pratipadyate, na tattvajñasyaiva / tathāhi- kāryaṃ dṛṣṭvā kāraṇe astīti niścayaḥ ubhayorapi tattvajñasya lokasya ca sādhāraṇaḥ / ato lokaḥ kasmāddhetorna paśyati? tatra lokasyādarśanakāraṇaṃ vaktavyam / lokasya darśanamapramāṇamiti cedatrāha loketyādi-

lokāpramāṇatāyāṃ cet

lokasya sāṃvyavahārikajanasya apramāṇatāyāṃ tajjñānasyāprāmāṇye- vyaktadarśanamapyasat // bca_9.138 // vyaktasya āvirbhūtasvarūpasya saṃdarśanam / tadapyasat apramāṇaṃ syāt / na tasmād vastutattvavyavasthā prāpnoti / etacca asmābhiriṣyate eva / sarvasāṃvyavahārikapramāṇānāṃ paramārthato 'pramāṇatvāt / tathā ca bhavato 'pi asmatpakṣanikṣepaḥ //

evaṃ ca pariniṣṭhitaḥ kāpilaḥ siddhāntavādino 'pi sādhāraṇadūṣaṇamāsañjayannāha pramāṇamityādi-

pramāṇamapramāṇaṃ cennanu tatpramitaṃ mṛṣā /

yadi pramāṇamapi paramārthataḥ pramāṇaṃ na bhavatīti bhavatāṃ pakṣaḥ, nanu tatpramitaṃ mṛṣā, pramāṇasyāprāmāṇye tatpramitaṃ tena pramāṇena paricchinnaṃ mṛṣā alīkaṃ prāpnoti / kimataḥ syāt? tattvataḥ śūnyatā tasmādbhāvānāṃ nopapadyate // bca_9.139 // yadi pramāṇasyāprāmāṇye tatpramitaṃ mṛṣā, tadā yeyaṃ bhāvānāṃ dharmāṇāṃ tattvataḥ paramārthataḥ śūnyatā sarvadharmaniḥsvabhāvatā tasmāt pramāṇānniścitā, sāpi nopapadyate, na saṃgacchate / sarvapramāṇopadarśitasya mṛṣārthatvāt sāpi sarvadharmaniḥsvabhāvatā tadvicārakapramāṇopadarśitaiva iti samāno nyāyaḥ //

atra parihāramāha kalpitamityādi-

kalpitaṃ bhāvamaspṛṣṭvā tadabhāvo na gṛhyate /

kalpanākalpitaṃ samāropitaṃ bhāvamaspṛṣṭvā kalpanābuddhayā agṛhītvā tadabhāvo na gṛhyate nālambyate / tathāhi ghaṭamāropitarūpeṇa parikalpya tatsaṃbandhitayā ghaṭābhāvaṃ pratipadyate lokaḥ / ghaṭasya vicāreṇa lokaprasiddhenaiva yadā na kiṃcit svarūpamavatiṣṭhate, tadā tadabhāvaḥ tadviparyayarūpaḥ sutarāṃ na kaścit / tadevopadarśayannāha tasmādityādi- tasmādbhāvo mṛṣā yo hi tasyābhāvaḥ sphuṭaṃ mṛṣā // bca_9.140 // yasmāt kalpitabhāvavivekena abhāvo gṛhyate, tasmādbhāvo mṛṣā asatsvabhāvo yaḥ, tasyābhāvaḥ sphuṭaṃ mṛṣā, tasya niḥsvabhāvasya bhāvasya abhāvo virahaḥ sphuṭaṃ niścitaṃ mṛṣā asatyaḥ / tasyāpi parikalpitarūpatvāt / evaṃ ca bhāvābhāvayoḥ parikalpitarūpatve sarvadharmaniḥsvabhāvataiva avatiṣṭhate //

punaridameva upasaṃhāravyājena vispaṣṭayannāha tasmāt svapne ityādi-

tasmātsvapne sute naṣṭe sa nāstīti vikalpanā /

yasmādbhāvābhāvau kalpanopasthāpitatvānmṛṣārthau, tasmāt svapne middhākrāntacittāvasthāyāmutpannavinaṣṭe sute putre sati sa putro nāstīti vikalpanā tadabhāvavikalpaḥ / kiṃ karoti?

tadbhāvakalpanotpādaṃ vibadhnāti

tasya sutasya bhāvaḥ tasyāstitvaṃ tasya kalpanā sattvasamāropaḥ tasyotpādaḥ unmajjanaṃ taṃ ni[vi?]badhnāti / niṣedhayati- tathaiva tarhi seti cenna mṛṣā ca sā // bca_9.141 //

sā kalpanā tadbhāvakalpanāṃ vibadhnāti api mṛṣā / alīkasutasya svapne anutpannāniruddhatvāt / athavā satyābhimate eva sute svapne naṣṭe sarvametadyojanīyam / evaṃ sarvadharmāṇāmutpādanirodhau kalpanopadarśitau draṣṭavyau / etaduktaṃ bhavati- yathā svapnopalabdhasya vastuno 'nutpannāniruddhasyāpi kalpanopadarśitau bhāvābhāvau na paramārthasantau, atha ca kalpanayā vyavahāragocaramupagatau pratibhātaḥ, na ca sā kalpanā asatyārthaviṣayatayā apramāṇam, tadviṣayasya paramārthato niḥsvabhāvatvāt, tathaiva jāgraddaśāyāmupalabdhayorapi bhāvābhāvayorvyavahārapathamupagatayoḥ kalpanāpratipāditayorvyavasthā / iti tasyā aprāmāṇye 'pi na sarvadharmaniḥsvabhāvatā vighaṭate / yadāha [nāgārjunaḥ catuḥstave]-

utpannaśca sthito naṣṭa ukto loko 'rthatastvayā / kalpanāmātramityasmātsarvadharmāḥ prakāśitāḥ //

kalpanāpyasatī proktā yayā śūnyaṃ vikalpyate //

[catuḥ-3.34]

iti sarvaṃ samañjasam //

evamahetubhūtasvabhāveśvarapradhānakartṛtvaṃ jagato nirākṛtya nāpyahetutaḥ ityasyārthaṃ prasādhya upasaṃharannāha tasmādevamityādi-

tasmādevaṃ vicāreṇa nāsti kiṃcidahetutaḥ /

yataḥ svabhāvādisaṃbhūtaṃ na kiṃcit kāryamupapadyate, tasmādevaṃ vicāreṇa samanantaranirūpaṇena nāsti kiṃcidahetutaḥ, svabhāvāderahetuto 'kāraṇājjātaṃ kiṃcit kāryaṃ nāsti na vidyate / upalakśaṇaṃ caitat / puruṣakālādikṛtatvamapi nāsti, teṣāmapyahetutvāt / ato nāpyahetuta iti siddham / nanu yadi nāma svabhāveśvarapradhānāderahetuto na kiṃcidasti, tathāpi paridṛṣṭakāraṇādeva paramārthataḥ utpatsyate / tat kathaṃ sarvadharmāṇāṃ niḥsvabhāvatā setsyatīti parāśayamāśaṅkaya na svato nāpi parato na dvābhyām iti koṭitrayaṃ samarthayannāha na ca vyastetyādi- na ca vyastasamasteṣu pratyayeṣu vyavasthitam // bca_9.142 // na ca naiva / vyastasamasteṣviti vyasteṣu samastesu ca / tatra na ca vyasteṣu, ekaikaśaḥ svataḥ parataśceti / nāpi samasteṣu dvābhyāṃ svaparābhyām / pratyayeṣu kāraṇeṣu / vyavasthitam utpādarūpatayā pratiṣṭhitaṃ kiṃcit //

tatra na tāvat svataḥ svabhāvādbhāvā utpadyante / utpādāt pūrvaṃ tasya svabhāvasyāvidyamānatvāt kuta utpadyantām? utpanne ca tasmin satyapi svarūpe tasyāpi niṣpannatvāt kimutpadyantām? api ca / svata eva janmani jātasyaiva punarjanma syāt / na ca tadyuktam / kṛtasya karaṇayogāt / jātasya punarjanmani bījadīnāmeva āsaṃsāraṃ pravṛtteḥ nāṅkurādayaḥ kadācidutpattumavasaraṃ labheran / na ca etadabhyupagacchato 'pi lokata eva bādhāmanubhavat siddhipathamupayāti, bījāderaṅkurādyutpattidarśanāt / na ca bījāṅkurayoraikyam, ubhayorapi bhinnarūparasavīryavipākatvāt / svasvabhāvajanyatve ca kasyacidutpattireva na syāt, itaretarāśrayatvāt / tathā hi yāvat svabhāvo na bhavati, tāvadutpattirna syāt, yāvacca utpattirna bhavati, tāvat svabhāvo na syāt / tasmānna svataḥ kiṃcidutpadyate //

nāpi parataḥ / parato hi janmani iṣyamāṇe śālibījādapi kodravāṅkurasyotpattiprasaṅgaḥ / śālikodravayorapi ca kodravāṅkurāpekṣayā paratvamaviśiṣṭam, sarvasya vā janma sarvato bhavet / sarveṣāṃ parasparaṃ paratvāviśeṣāt / atha yadi nāma paratvamaviśiṣṭam, tathāpi kāryakāraṇayoranyonyajanyajanakabhāvasya niyāmakatvāt na sarvasyotpattiriti cet, na / anutpanne hi kārye kasmin punarasya śaktiriti vaktavyam / na ca kāryakāraṇayorasamānakālatayā janyajanakabhāvapratiniyamo 'pi kaścit / ata eva ekasaṃtatipratiniyamo 'pi na yuktaḥ, kāryakāraṇamantareṇa saṃtaterabhāvāt / tasya ca ekakṣaṇānavasthānāt keyaṃ saṃtatirnāma? pūrvāparakṣaṇapravāhasya ca kalpanāsamāropitatvāt nāsti saṃtatirvāstavī / etena sādṛśyamapi niyāmakamiha nirastam / iti na kiṃcit kenacidekasaṃtatipatitaṃ sadṛśaṃ vā janyajanakabhāvaniyataṃ vā asti, janyajanakabhāvasyaiva cātra cintyatvāt, kathaṃ tenaiva parihāraḥ? tasmāt parato 'pi na kasyacit saṃbhavaḥ //

nāpi dvābhyām, pratyekapakṣoktasarvadoṣaprasaṅgāt / pratyekaṃ ca dvayoraśaktayormilitayorapyasāmarthyāt / na hi ekenāndhenādṛṣṭamārgo bahubhirapi draṣṭuṃ śakyate / pratyekaṃ vā sikatāstailadānāsamarthā militā api tatsamarthā bhavanti / tasmādubhayapakṣapratipāditadoṣaprasaṅgāt dvābhyāmapi na kasyacidutpattisaṃbhavaḥ //

iti svaparobhayajanitamahetujanitaṃ vā tattvato na kiṃcidasti / tasmāt paramārthato 'nutpannāniruddhasvabhāvaṃ māyāmarīcipratibimbapratiśrutkāsamaṃ pratītyasamutpannaṃ svabhāvaśūnyameva sarvaṃ viśvamābhāsate / na tu punaridaṃpratyayatāmātraṃ sāṃvṛtamiha niṣidhyate / yaduktamatra bhagavatā śālistambasūtre-

tatra kathaṃ pratītyasamutpādaṃ paśyati? ihoktaṃ bhagavatā- ya imaṃ pratītyasamutpādaṃ satatasamitaṃ nirjīvaṃ yathāvadaviparītamajīvamajātamabhūtamakṛtamasaṃskṛtamapratighamanālambanaṃ śivamabhayamanāhāryamavyayamavyupaśamasvabhāvaṃ paśyati, sa dharmaṃ paśyati / yastu evaṃ satatasamitaṃ nirjīvam- ityādi pūrvavat yāvat- avyupaśamasvabhāvaṃ paśyati so 'nuttaradharmaśarīraṃ buddhaṃ paśyati / [āryadharmābhisamaye samyagjñānādupanayenaiva?] / pratītyasamutpāda iti kasmāducyate? sahetukaḥ sapratyayo nāhetuko nāpratyaya ityucyate / peyālaṃ / atha ca punarayaṃ pratītyasamutpādo dvābhyāṃ kāraṇābhyāmutpadyate / katamābhyāṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāmutpadyate? hetūpanibandhataḥ pratyayopanibandhataśca / so 'pi dvividho draṣṭavyaḥ- bāhyaścādhyātmikaśca / tatra bāhyasya pratītyasamutpādasya hetūpanibandhaḥ katamaḥ? yadidaṃ bījādaṅkuraḥ, aṅkurāt patram, patrāt kāṇḍam, kāṇḍānnālam, nālādgaṇḍaḥ, gaṇḍādgarbham, garbhācchūkaḥ, śūkāt puṣpam, puṣpāt phalamiti / asati bīje 'ṅkuro na bhavati, yāvadasati puṣpe phalaṃ na bhavati / sati tu bīje aṅkurasyābhinirvṛttirbhavati / evaṃ yāvat sati puṣpe phalasyābhinirvṛttirbhavati / tatra bījasya naivaṃ bhavati- ahamaṅkuramabhinirvartayāmīti / aṅkurasyāpi naivaṃ bhavati- ahaṃ bījenābhinirvartita iti / evaṃ yāvat puṣpasya naivaṃ bhavati- ahaṃ phalamabhinirvartayāmīti, phalasyāpi naivaṃ bhavati- ahaṃ puṣpeṇābhinirvartitamiti / atha punarbīje sati aṅkurasyābhinirvṛttirbhavati prādurbhāvaḥ / evaṃ yāvat puṣpe sati phalasyābhinirvṛttirbhavati prādurbhāvaḥ / evaṃ bāhyasya pratītyasamutpādasya hetūpanibandho draṣṭavyaḥ //

kathaṃ bāhyasya pratītyasamutpādasya pratyayopanibandho draṣṭavyaḥ? ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyāt / katameṣāṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyāt? yadidaṃ pṛthivyaptejovāyvākāśaṛtusamavāyāt bāhyasya pratītyasamutpādasya pratyayopanibandho draṣṭavyaḥ / tatra pṛthivīdhāturbījasya saṃdhāraṇakṛtyaṃ karoti / abdhāturbījaṃ snehayati / tejodhāturbījaṃ paripācayati / vāyudhāturbījamabhinirharati / ākāśadhāturbījasyānāvaraṇakṛtyaṃ karoti / ṛturapi bījasya pariṇāmanākṛtyaṃ karoti / asatsu eṣu pratyayeṣu bījādaṅkurasyābhinirvṛttirna bhavati / yadā bāhyaśca pṛthivīdhāturavikalo bhavati, evamaptejovāyvākāśaṛtudhātavaśca avikalā bhavanti, tadā sarveṣāṃ (bcp 270) samavāyāt bīje nirudhyamāne aṅkurasyābhinirvṛttirbhavati / tatra pṛthivīdhātornaivaṃ bhavati- ahaṃ bījasya saṃdhāraṇākṛtyaṃ karomīti / evaṃ yāvadṛtorapi naivaṃ bhavati- ahaṃ bījasya pariṇāmanākṛtyaṃ karomīti / aṅkurasyāpi naivaṃ bhavati- ahamebhiḥ pratyayairjanita iti / atha punaḥ satsu eteṣu bīje nirudhyamāne aṅkurasyābhinirvṛttirbhavati / sa cāyamaṅkuro na svayaṃkṛto na parakṛto nobhayakṛto neśvaranirmito na kālapariṇāmito na prakṛtisaṃbhūto na caikakāraṇādhīno nāpyahetusamutpannaḥ / pṛthivyaptejovāyvākāśaṛtusamavāyāt bīje nirudhyamāne aṅkurasyābhinirvṛttirbhavati / evaṃ bāhyasya pratītyasamutpādasya pratyayopanibandho draṣṭavyaḥ //

tatra bāhyaḥ pratītyasamutpādaḥ pañcabhiḥ kāraṇairdraṣṭavyaḥ / katamaiḥ pañcabhiḥ? na śāśvatato nocchedato na saṃkrāntitaḥ parīttahetuto vipulaphalābhinirvṛttitaḥ tatsadṛśānuprabandhataśceti / kathaṃ na śāśvatat iti? yasmādanyo 'ṅkuro 'nyadvījam, na ca yadeva bījaṃ sa evāṅkuraḥ / athavā punaḥ- bījaṃ nirudhyate, aṅkuraścotpadyate / ato na śāśvatataḥ / kathaṃ nocchedataḥ? na ca pūrvaniruddhādbījādaṅkuro niṣpadyate, nāpyaniruddhādbījāt, api ca, bījaṃ ca nirudhyate, tasminneva samaye 'ṅkura utpadyate, tulādaṇḍonnāmāvanāmavat / ato nocchedataḥ / kathaṃ na saṃkrāntitaḥ? visadṛśo bījādaṅkura iti / ato na saṃkrāntitaḥ / kathaṃ parīttahetuto vipulaphalābhinirvṛttitaḥ? parīttabījamupyate, vipulaphalānyabhinirvartayatīti / ataḥ parīttahetuto vipulaphalābhinirvṛttitaḥ / kathaṃ tatsadṛśānuprabandhataḥ? yādṛśaṃ bījamupyate tādṛśaṃ phalamabhinirvartayatīti / atastatsadṛśānuprabandhataśceti / evaṃ bāhyaḥ pratītyasamutpādaḥ pañcabhiḥ kāraṇairdraṣṭavyaḥ // iti /

ādhyātmikastu pratītyasamutpādaḥ pūrvameva vistareṇa pratipāditaḥ / ihāpi yojayitavyaḥ / evaṃ paramārthavicāre sāṃvṛtamapratiṣiddhameva //

nanu bhāvā nātyantāsaṃbhavino bhavanti / api tu hetupratyayabalādanāgatādadhvanovartamānamadhvānamāgacchanti, vartamānāt punaranityatābalādatītamadhvānaṃ gacchanti / ityevamutpādasthitivināśavyapadeśaḥ / pratītyasamutpādo 'pi yathāvadevaṃ saṃgacchate iti traikālyavādimatamāśaṅkayāha anyata ityādi-

anyato nāpi cāyātaṃ na tiṣṭhati na gacchati /

anyato deśakālāt / nāyātaṃ nāgataṃ kiṃcit / nāpyāgataṃ sat vartamānādadhvanaḥ kvacidgacchati / nāpi tenaikasvabhāvena kvacittiṣṭhati / tathāhi- yadi anāgatādadhvano vartamānamāgacchet, vartamānādvā atitam, tadā saṃskṛtamapi nityaṃ syāt, sarvadā vidyamānatvāt / nānityaṃ nāmāsti, sa ca dharmo na ca nityaḥ iti kathametat setsyati?

atha pūrvāparakālayoḥ kāritraśūnyatayā dharmasya adhvasu viśeṣaḥ / tathā hi yadā asaṃprāptakāritraḥ kṛtyaṃ na karoti, tadā anāgato 'bhidhīyate, yadā karoti tadā pratyutpannaḥ, yadā tu kṛtyānnivṛttaḥ tadā atīta iti viśeṣaḥ / etadapi na kiṃcit / tenaivātmanā tasyaiva (bcp 271) tadāpi sadbhāvāt kāritramapi kathaṃ na syāditi vaktavyam / pratyayāntarāpekṣāpi nityamavasthitarūpasya na saṃbhavati / kāritraśūnyasya ca vastutve aśvaviṣāṇādīnāmapi tattvaprasaṅgaḥ / kāritraṃ vā kathamatītamanāgataṃ pratyutpannaṃ ca ucyate? kiṃ tadaparakāritrasadbhāvāt svayameva vā? pūrvatra anavasthānam, pāścātye ca dharmasyāpi svayamatītatvādivyavasthāyāṃ na kiṃcit kṣīyate / yadi ca / yathā vartamānaṃ dravyato 'sti, tathā atītamanāgataṃ cāsti, tadā naivam / svabhāvena sato dharmasya kathamanutpannavinaṣṭasvabhāvatā? kimasya pūrvaṃ nāsīt yasyābhāvādajāta ityucyate? kiṃ ca paścānnāsti yasyābhāvādvinaṣṭa iti? tenaiva cātmanā pūrvāparakālayoravasthāne vartamānavadupalabdhyādiprasaṅgaḥ / tasmādabhūtatvādabhavanadharmato na saṃgacchate kathaṃcidapi adhvatrayayogaḥ, tattvābhyupagamato nātītādisadbhāvaḥ / tadayamatra saṃgrahaślokaḥ-

svabhāvaḥ sarvadā nāsti bhāvo nityaśca neṣyate / na ca svabhāvādbhāvo 'nyo vyaktamīśvaraceṣṭitam //

iti //

yadapyucyate- astyatītaṃ karma, astyanāgataṃ phalam, iti sūtravacanādastyatītādibhāvaḥ, tadapi hetuphalāpavāde tadduṣṭipratiṣedhārthamuktaṃ bhagavatā- astyatītam, astyanāgatam, iti / atītaṃ tu yadabhūtapūrvamutpadya vinaṣṭam, anāgataṃ yat sati hetau bhaviṣyati / evaṃ hi hetvādyastītyucyate, astiśabdasya nipātatvāt kālatrayavṛttitvam / itthaṃ ca etadevaṃ yatparamārthaśūnyatāyāmuktaṃ bhagavatā-

cakṣurbhikṣava utpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati, nirudhyamānaṃ na kvacit saṃnicayaṃ gacchati / iti hi bhikṣavaḥ cakṣurabhūtvā bhavati, bhūtvā ca prativigacchatīti //

yadi ca anāgataṃ cakṣuḥ syāt, noktaṃ syādabhūtvā bhavatīti / tasmānnādhvasaṃkrāntirasti / yadi caivam, na kutaścidāgamanam, kvacid gamanaṃ vā prajñāyate, pratibhāsamānasya ca pratyutpannasya na rūpaṃ kiṃcidvicāreṇāvatiṣṭhate, tadā- māyātaḥ ko viśeṣo 'sya yanmūḍhaiḥ satyataḥ kṛtam // bca_9.143 // māyātaḥ aindrajālikanirmitahastyādirūpāyā api niḥsvabhāvatayā viśeṣo naiva kaścit asya hetupratyayopajanitasya vasturūpasya paridṛśyamānasya //

kathaṃ na viśeṣaḥ? punaridameva vyaktīkurvannāha māyayetyādi-

māyayā nirmitaṃ yacca hetubhiryacca nirmitam / āyāti tatkutaḥ kutra yāti ceti nirūpyatām // bca_9.144 //

māyāśabdenātra māyānirmāṇahetuvijñānādiviśeṣa ucyate kāraṇe kāryopacārāt, hetorapi māyāsvabhāvatāpratipādanārtham / tayā nirmitam, yacca vasturūpaṃ māyāhetunā māyāsvabhāvena yadviracitamiti yāvat / yacca anyadvasturūpaṃ hetubhiḥ lokaprasiddhaiḥ kāraṇairjanitam / parasparasamuccayārthaṃ cakāradvayam / āyāti āgacchati / tanmāyānimirtaṃ hetunirmitaṃ vā vasturūpaṃ (bcp 272) kutaḥ kasmāt? kutra yāti ca, vinaṣṭaṃ sat kva punaretad gacchati? ityevaṃ nirūpyatāṃ sūkṣmekṣikayā vicāryatām, yadi tasya kutaścidāgacchati kvacid gacchati vā upalabhyate //

nanu ca / yadi hetupratyayasāmarthyopajanitaṃ vasturūpam, tadā kathamiva alīkaṃ syāt? ata eva alīkamityāha yadanyetyādi-

yadanyasaṃnidhānena dṛṣṭaṃ na tadabhāvataḥ / pratibimbasame tasmin kṛtrime satyatā katham // bca_9.145 //

yad vasturūpamanyasya hetupratyayasya saṃnidhānena dṛṣṭamupalabdham, na tadabhāvataḥ, tasya anyasya abhāvataḥ na dṛṣṭam, tatparādhīnavṛttitvāt / pratibimbasame pratibimbena ādarśamaṇḍalapratibhāsinā mukhādisādṛśyena tulye / yathā mukhādibimbādarśamaṇḍalādisaṃnidhānena pratibimbaṃ pratibhāsate, tathā vasturūpamapi hetupratyayasaṃnidhānayoriti / evaṃbhūte vasturūpe kṛtrime parāyattavṛttitayā asvābhāvike satyatā amṛṣārthatā kutaḥ? naiva yujyate / na hi paropanidhisvabhāvānāmakṛtrimatā yuktā / taduktam-

hetutaḥ saṃbhavo yeṣāṃ tadabhāvānna santi ye / kathaṃ nāma na te spaṣṭaṃ pratibimbasamā matāḥ //

iti / [yuktiṣaṣṭikā-]

tasmānna hetupratyayopajanitaṃ kiṃcit paramārthasadasti / na ca hetupratyayānāṃ sāmarthyaṃ kvacidapi paramārthataḥ saṃbhavati //

tathāhi- svaparobhayātmakairhetubhirvidyamāno vā bhāvaḥ kriyeta, avidyamāno vā, ubhayasvabhāvo vā? tatra na vidyamānaḥ kriyate ityāha vidyamānasyetyādi-

vidyamānasya bhāvasya hetunā kiṃ prayojanam /

vidyamānasya kāraṇavyāpārāt prāgeva satsvabhāvasya hetunā kāraṇena kiṃ prayojanam? kāryasya niṣpannātmakatayā nirvartyasvabhāvābhāvāt hetuvyāpārasyānupayogāt / dvitīyaṃ vikalpamadhikṛtyāha athāpītyādi- athāpyavidyamāno 'sau hetunā kiṃ prayojanam // bca_9.146 // athāpīti prakārāntaradyotane / avidyamāno 'sau na satsvabhāvaḥ / tarhi hetunā kiṃ prayojanam? tadāpi na hetunā kimapi prayojanamasti, tatrāpyasatsvabhāvatvāt hetuvyāpārābhāvāt //

syādetat- yadi nāma vidyamānasya niṣpannatvāt kartavyābhāvāt na hetunā kimapi prayojanam, avidyamānasya tu kiṃ na bhavatītyāha nābhāvasyetyādi-

nābhāvasya vikāro 'sti hetukoṭiśatairapi /

na abhāvasya avidyamānasvabhāvasya vikāro 'sti, anyathātvaṃ bhāvasvabhāvatā asti, nīrūpatayā tasyāpi kartavyābhāvāt / hetukoṭiśatairapi, āstāṃ tāvad hetuśatairhetusahasraiḥ, (bcp 273) hetūnāṃ koṭiśatairapi, tasya niḥsvabhāvatayā kenacidapi vikārayitumaśakyatvāt / mā bhavatu vikāraḥ, bhāvasvabhāvatā kevalamasyāstu cedatrāha tadavastha iti-

tadavastha kathaṃ bhāvaḥ

tadavastho 'parityaktābhāvasvabhāvaḥ naiva bhāvaḥ syāt, nābhāva eva bhāvo bhavati, kevalamabhāvasvabhāvatānivṛttau bhāvasvabhāvo bhavati / atrāha- ko vānyo bhāvatāṃ gataḥ // bca_9.147 // yadi na prāgabhāvo bhāvasvabhāvo bhavati, ko vā tarhi abhāvādanyaḥ aparaḥ bhāvatām, abhāvasvabhāvatāṃ parityajya bhāvarūpatāṃ gataḥ? nānyaḥ kaścit pratīyate, kāraṇasya kāryasvabhāvatāyāḥ pūrvameva pratiṣiddhatvāt //

syādetat- nānyaḥ kaścidbhāvo bhavati, kiṃ tarhi prāgabhāvasya bhāvavirodhinaḥ sadbhāvāttadā bhāvo na bhavati, paścāt punastasminnapagate bhavatyevetyāha-

nābhāvakāle bhāvaścetkadā bhāvo bhaviṣyati /

nābhāvakāle abhāvasattāsamaye na bhāvaścet, yadi bhāvo na bhavati, kadā bhāvo bhaviṣyati? abhāvakāle bhāvasyānutpattiścet, na kadācidbhāvasyonmajjanaṃ syāt, abhāvena virodhinā sadā kroḍīkṛtatvāt / tenaivotpadyamānena bhāvena abhāvasya vināśo bhaviṣyatīti cedāha- nājātena hi bhāvena so 'bhāvo 'pagamiṣyati // bca_9.148 // yāvadasau bhāvo na jāyate, tāvadabhāvasya vināśo nāstyeva / hiryasmāt / tasmāt na ajātena anutpannena bhāvena so 'bhāvaḥ prāgabhāvarūpaḥ apagamiṣyati nivartayiṣyate //

athāpi syāt- mā apagacchatu nāma abhāvaḥ, tasminnanapagate eva bhāva utpadyate / utpanne ca bhāve bhāvābhāvayoḥ parasparaparihārāt paścādabhāvaḥ svayameva apagamiṣyatītyāha na cetyādi-

na cānapagate 'bhāve bhāvāvasarasaṃbhavaḥ /

bhavatyeva kramaḥ, yadi pūrvaṃ bhāva eva bhavet / na caitadasti / co yasmāt / na caiva anapagate anivṛtte abhāve bhāvasyāvasaraḥ avakāśaḥ, tasya saṃbhavaḥ / bhāvotpattivirodhinaḥ abhāvasyaiva bhāvāt / kāraṇenaiva tadabhāvo nivartayiṣyate cet, na / kāraṇasya kāryotpattāveva vyāpārāt / kāryamutpādayadeva tadabhāvamapi nirvartayatīti cet, utpādayatyeva kāryam, yadi tadvirodhino 'bhāvādutpādayituṃ kṣamate / na ca tasminnapratihatasāmarthye tatkāryamutpādayituṃ kṣamate / na ca kāraṇena tadabhāvasya virodhaḥ, kāraṇakāle 'pi tatprāgabhāvasya bhāvāt sattāvasthānāt / tasmādbhāvātmani abhāvātmani vā kārye na kāraṇasya vyāpāro yujyate / ubhayānubhayapakṣe ca pratyekapakṣaniṣedhādeva kāraṇavyāpārasya niṣedhaḥ kṛto bhavatīti draṣṭavyam / nāpi tayoḥ saṃbhavo 'sti / virodhinorekatra ekadā vidhipratiṣedhayorbhāvāyogāt / taduktam-

na sannutpadyate bhāvo nāpyasan sadasanna ca / na svato nāpi parato na dvābhyāṃ jāyate katham // iti / [catuḥ-2.13; 3.9] evaṃ tāvadbhāvasyotpattiḥ paramārthato na kathaṃcidapi saṃgacchate / nāpi kathaṃcidutpannasya satsvabhāvasya nivṛttiryujyate ityāha bhāvaścetyādi- bhāvaścābhāvatāṃ naiti dvisvabhāvaprasaṅgataḥ // bca_9.149 // pūrvāpekṣaścakāraḥ / yathā abhāvo bhāvatāṃ naiti, tathā bhāvaśca abhāvatāṃ naiti, gacchati / kutaḥ? dvisvabhāvaprasaṅgataḥ / bhāvasya sataḥ yadā abhāvasvabhāvatā bhavati, tadā ca ekasyaiva vastunaḥ dvayoḥ svabhāvayoḥ prasaṅgaḥ syāt, ekasyaiva bhāvābhāvarūpatvāt / na ca bhāvatāṃ parityajya abhāvarūpatāṃ yātīti vaktumucitam / tadā ca bhāvasyaivābhāvāt ko 'bhāvarūpatāṃ yātīti na vidmaḥ / na ca satsvabhāvasya pāramārthikatve nivṛttiryuktā, pāramārthikatvasya abhāvaprasaṅgāt //

itthaṃ bhāvasyotpādavināśayoḥ paramārthato 'bhāvaṃ prasādhya upasaṃharannāha evamityādi-

evaṃ na ca nirodho 'sti na ca bhāvo 'sti sarvadā /

evamuktakrameṇa utpādavināśāyogāt / co hetau / yasmānna nirodho 'sti, na vināśo 'sti, [na ca bhāvo 'sti,] na vastusattvamasti / caḥ samuccaye / sarvadā sarvasmin kāle / "utpādādvā tathāgatānāmanutpādādvā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmasamatā dharmasthititā dharmaniyāmatā dharmadhātuḥ tathatā avitathatā" / ityādivacanāt / yata evam- ajātamaniruddhaṃ ca tasmātsarvamidaṃ jagat // bca_9.150 // ajātamanutpannam / aniruddhaṃ ca avinaṣṭaṃ paramārthataḥ / tasmādutpādavināśābhāvāt pūrvoktāt / sarvamaśeṣam / idaṃ niḥsvabhāvatāsamānādhikaraṇaṃ jagadviścaṃ sattvabhājanalokasaṃjñitaṃ sacarācaraṃ vā / māyotpādanirodhavad vyavahāravaśāt punarutpādanirodhau staḥ / etena saṃvṛtisatyasyāpratiṣedha uktaḥ / dharmasaṃgītau caitaduktam-

tathatā tathateti kulaputra śūnyatāyā etadadhivacanam / sā ca śūnyatā notpadyate na nirudhyate āha- yadi evaṃ sarvadharmāḥ śūnyā uktā bhagavatā, tat sarvadharmā notpatsyante, na nirotsyante / nirārambho bodhisattvaḥ / āha- evametat kulaputra, yathābhisaṃbudhyase / sarvadharmā notpadyante, na nirudhyante / āha- yadetaduktaṃ bhagavatā saṃskṛtā dharmā utpadyante nirudhyante ca ityasya tathāgatabhāṣitasya ko 'bhiprāyaḥ? āha- utpādanirodhābhiniviṣṭaḥ kulaputra lokasaṃniveśaḥ / tatra tathāgato mahākārūṇiko lokasya trāsapadaparihārārthaṃ vyavahāravaśāduktavān utpadyante nirudhyante ca / na cātra kasyaciddharmasya utpādo na nirodhaḥ // iti //

tasmāt sarvadharmā anutpannāniruddhasvabhāvatayā ādiśāntāḥ prakṛtiparinirvṛtāḥ, iti jagato niḥsvabhāvatāyāṃ tadantargatānāṃ narakādigatīnāmapi niḥsvabhāvataivetyupadarśayannāha svapnetyādi-

svapnopamāstu gatayo vicāre kadalīsamāḥ /

svapnena upamā tulyaṃ yāsāṃ tāḥ tathoktāḥ / turavadhāraṇe / svapnopalabdhasvabhāvagatayaḥ narakapretatiryaṅyanuṣyadevānāṃ sabhāgatāviśeṣāḥ / yathā svapne deśāntarādigamanāgamanaṃ sukhaduḥkhādyanubhavanaṃ ca, tathā anadhigataparamārthatattvasya narakādiṣu veditavyam, na tu tattvataḥ / katham? vicāre kadalīsamāḥ / hetupadametat / sarvadharmāṇāṃ niḥsvabhāvatayā vicāre vimarśe sati yasmāt kadalīsamāḥ kadalīvanniḥsārāḥ gatayaḥ, tasmādityarthaḥ / etena yathoktaṃ prāk[4.47]

māyaiveyamato vimuñca hṛdaya trāsam

ityādi, tadapi prasādhyopadarśitaṃ bhavati / yataśca anutpannāniruddhāḥ sarvadharmāḥ, ata āha nirvṛtetyādi- nirvṛtānirvṛtānāṃ na viśeṣo nāsti vastutaḥ // bca_9.151 // nirvṛtāḥ ye sarvāvaraṇaprahāṇādvinirmuktasarvabandhanā / anirvṛtāḥ ye rāgādikleśapāśāyattacittasaṃtatayaḥ saṃsāracārakāntargatāḥ / teṣāmubhayeṣāmapi viśeṣo bhedo nāsti, na saṃbhavati / kutaḥ? vastutaḥ paramārthataḥ sarvadharmāṇāṃ niḥsvabhāvatayā prakṛtiparinirvṛtatvāt / saṃvṛtyā punarasti eva viśeṣaḥ, ityanekadhā pratipāditam / ata evāha-

buddhānāṃ sattvadhātośca yenābhinnatvamarthataḥ / ātmanaśca pareṣāṃ ca samatā tena te matā // iti // [catuḥ-3.40] iti paramārthatattvāparijñānānmithyābhiniveśādāropitajagajjālamupakalpya ātmanaiva ātmānamākulayati bālajanaḥ ityupadarśayannāha evamityādi-

evaṃ śūnyeṣu dharmeṣu kiṃ labdhaṃ kiṃ hṛtaṃ bhavet / satkṛtaḥ paribhūto vā kena kaḥ saṃbhaviṣyati // bca_9.152 //

kutaḥ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā kiṃ priyaṃ vā kimapriyam / kā tṛṣṇā kutra sā tṛṣṇā mṛgyamāṇā svabhāvataḥ // bca_9.153 //

vicāre jīvalokaḥ kaḥ ko nāmātra mariṣyati / ko bhaviṣyati ko bhūtaḥ ko bandhuḥ kasya kaḥ suhṛt // bca_9.154 //

evaṃ pratipāditanyāyena śūnyeṣu niḥsvabhāveṣu dharmeṣu kiṃ labdham, kiṃ kutaścit prāptaṃ yallābheṣu prahṛṣyanti? kiṃ hṛtam, kimapahṛtaṃ kena kasyacit bhavet, yallābhāpahāreṇa prakupyanti? (bcp 276) satkṛtaḥ pūjitaḥ, paribhūtaḥ apakṛto vā kena kaḥ saṃbhaviṣyati? vastusvabhāvābhāve na kaścit kenacidityarthaḥ //

kutaḥ sukhahetorabhāvāt sukhaṃ vā, kuto duḥkhaṃ vā duḥkhahetorabhāvāt? anyonyasamuccayārtha ubhayatra vāśabdaḥ / yatprāptiparihārārthamāyāsaḥ kriyate / kiṃ priyaṃ vā kiṃ vallabhaṃ vā? priyarūpatāyāḥ kalpitatvāt / kimapriyaṃ kimanabhilaṣaṇīyam? apriyamapi na paramārthataḥ kiṃcit vidyate, iti kimarthaṃ priyāpriyasaṃyogaviyogārthaṃ prayatnaḥ kriyate? kā tṛṣṇā yayā lābhādyarthaṃ tṛṣyati janaḥ? kutra sā tṛṣṇā, kva punarāsaṅgasthāne vastuni tṛṣṇā? mṛgyamāṇā svabhāvataḥ, anviṣyamāṇā svarūpataḥ / tadviṣayasyābhāvāt nirviṣayatayā tasyā apyabhāvaḥ, yadvaśāt tattat karma samuccīyate //

vicāre paramārthasvarūpanirūpaṇe sati jīvalokaḥ sattvalokaḥ kaḥ? naiva kaścit / tadabhāvāt ko nāmātra mariṣyati? jīvalokasya vicāreṇa asatsvabhāvatvāt ko nāmātra jīvaloke mariṣyati, uparatajīvitendriyo bhaviṣyati? ko bhaviṣyati, ka utpatsyate? ko bhūtaḥ pūrvamutpannaḥ? ityatītādivyavahāraḥ kālpanika eva / ko bandhuḥ, kaḥ svajanaḥ? kasya kaḥ suhṛt, kiṃ mitraṃ kasya? atreti sarvatra yojanīyam / yadabhiṣvaṅgeṇa akuśalamapi na gaṇyate?

evaṃ svabhāvaśūnyatvāt kalpanāsamāropitameva tattvamityāha sarvamityādi-

sarvamākāśasaṃkāśaṃ parigṛhṇantu madvidhāḥ / prakupyanti prahṛṣyanti kalahotsavahetubhiḥ // bca_9.155 //

sarvametaduktam, anyacca / ākāśasaṃkāśaṃ samāropitatattvaśūnyatvādākāśakalpam / parigṛhṇantu avidyamānameva tu svarūpamāropya madvidhā iti granthakāraḥ ātmānameva nidarśanaṃ karoti / mādṛśāḥ aparijñātaparamārthatattvā bālajanāḥ asadvitarkākulitacetasaḥ prakupyanti, mithyābhiniveśāt kopaṃ yānti / prahṛṣyanti alīkalābhayogāt pramuditā bhavanti / kaiḥ? kalahotsavahetubhiḥ kalahahetubhiḥ vivādahetubhiḥ, utsavahetubhirānandahetubhiḥ yathāyogam / tasmādanadhigataparamārthatattvāḥ sāṃvṛtameva vasturūpaṃ satyatayābhiniviṣṭāḥ sarvametanmanyante, na tu paramārthavedinaḥ iti / taduktam-

etāvaccaiva jñeyaṃ yaduta saṃvṛtiḥ paramārthaśca / tacca bhagavatā śūnyataḥ sudṛṣṭaṃ suviditaṃ susākṣātkṛtam / tena sarvajña ityucyate / tatra saṃvṛtirlokapracāratastathāgatena dṛṣṭā / yaḥ punaḥ paramārthaḥ, so 'nabhilāpyaḥ anājñeyo 'vijñeyaḥ adeśitaḥ aprakāśitaḥ, yāvat akriyaḥ akaraṇaḥ, yāvat na lābho nālābho na duḥkhaṃ na sukhaṃ na yaśo nāyaśaḥ na rūpaṃ nārūpamityādi /

tatra jinena janasya kṛtena saṃvṛti deśita lokahitāya / yena jagatsugatasya sakāśe saṃjanayīha prasādasukhāya //

saṃvṛti prajñapayī narasiṃhaḥ ṣaṅgatayo bhaṇi sattvagaṇānām / narakagatīśca tathaiva ca pretān āsurakāya narāṃśca marūṃśca //

nīcakulāṃ tatha uccakulāṃśca āḍhyakulāṃśca daridrakulāṃśca //

ityādi //

idamapi tattvānadhigamasya phalamityāha śokāyāsairityādi-

śokāyāsairviṣādaiśca mithaścchedanabhedanaiḥ / yāpayanti sukṛcchreṇa pāpairātmasukhecchavaḥ // bca_9.156 //

putrakalatrādiviprayogakṛtāḥ śokāḥ / sukhaduḥkhaprāptiparihāranimittapariśramā āyāsāḥ / taiḥ śokāyāsairmadvidhāḥ yāpayanti sukṛcchreṇeti saṃbandhaḥ / viṣādaiśca lābhasatkārādiviṣādairdaurmanasyaiḥ / mithaśchedanabhedanaiḥ, mithaḥ parasparaṃ chedanāni karacaraṇaśironāsikākarṇaprabhṛtīnām, bhedanāni bāhujaṅghoruvakṣaḥpārśvodarādīnām / cakāro 'nuvartate / taiśchedanabhedanaiśca yāpayanti, kālakrameṇa āyuḥsaṃskārān kṣayapanti / sukṛcchreṇa mahatā kaṣṭena kathaṃcillabdhāśanapānavasanāḥ / kiṃbhūtāḥ santaḥ? pāpairātmasukhecchavaḥ, pāpairakuśalaiḥ karmabhiḥ, ātmanaḥ svasya sukhecchavaḥ sukhābhilaṣaṇaśīlāḥ //

tathāvidhaiśca samācāraviśeṣaiśca-

mṛtāḥ patantyapāyeṣu dīrghatīvravyatheṣu ca /

mṛtāḥ jīvitendriyavimuktāḥ / patanti gacchanti apāyeṣu narakapretatiryakṣu / kiṃbhūteṣu? dīrghatīvravyatheṣu ca, dīrghā cirakālabhāvinī, tīvrā atiduḥsahavedanīyavipākatvāt, vyathā yeṣvapāyeṣu te tathoktāḥ, teṣu ca / cakāra uktasamuccaye bhinnakrame vā / kena prakāreṇetyāha āgatyāgatyetyādi- āgatyāgatya sugatiṃ bhūtvā bhūtvā sukhocitāḥ // bca_9.157 // sukhasaṃvardhitā bhūtvā bhūtvā / katham? āgatyāgatya sugatim, śobhanāṃ devamanuṣyagatiṃ prāpya prāpya //

punarapi tathābhūtānāṃ duḥkhapaṃraparāsāgaranimajjanonmajjanamādarśayannāha bhava ityādi-

bhave bahuprapātaśca tatra cāttattvamīdṛśam / tatrānyonyavirodhaśca na bhavettattvamīdṛśam // bca_9.158 //

bhave saṃsāre kāmarūpārūpyasvabhāve bahuprapātaśca bahutara upaghātaśca / tatra cāsattvamīdṛśam, tatra ca bhave prapāte vā atattvamīdṛśaṃ vyāmohavijṛmbhitametādṛśaṃ sarvajanasādhāraṇaṃ yathāvidhaṃ pratipāditaṃ paridṛśyamānaṃ vā / tatrānyonyavirodhaśca, tatra evaṃvidhe atattve sati (bcp 278) anyonyavirodhaḥ parasparavipratipattiḥ / kena kāraṇena na bhavettatvamīdṛśamiti / tasmādvasturūpametādṛśamanekākārasamāropāt //

tatra cānupamāstīvrā anantā duḥkhasāgarāḥ /

tatra ca evamapi / anupamāḥ tadaparasadṛśaduḥkhābhāvādupamātumaśakyāḥ / tīvrā atyugravedanāḥ / anantā anavadhikālavipākatayā aparyantā vā duḥkhānāmativipulatayā mahāyānamanadhigamya nistarītumaśakyatvāt, sāgarāḥ / tathāpi kathaṃcit mahatā vīryeṇa kuśalapakṣopacayāt bhūyasā kālena sugatiṃ prāpya kṣapayituṃ śakyante ityata āha tatraivamityādi- tatraivamalpabalatā tatrāpyalpatvamāyuṣaḥ // bca_9.159 // tatrāpi jīvitārogyavyāpāraiḥ kṣutklamaśramaiḥ / nidrayopadravairbālasaṃsargairniṣphalaistathā // bca_9.160 //

vṛthaivāyurvahatyāśu vivekastatra durlabhaḥ /

tatra tathārūpe samāveśe evaṃ paridṛśyamānarūpā alpabalatā / hīnavīryateti yāvat / tatrāpyalpatvamāyuṣaḥ / tatrāpi evaṃbhūte satyapi / alpatvaṃ stokatvam, āyuṣaḥ āyuḥsaṃskārāṇām / tatrāpi jīvitārogyavyāpāraiḥ snānābhyañjanaprabhṛtibhiḥ / ārogyasya ārogyāya vārogopaśamāya vyāpāraiḥ viśeṣeṇa kaṭutiktabhaiṣajyakaṣāyapānādibhiḥ / kuśalopārjanamantareṇa vṛthā caiva āyurvahatyāśu iti vakṣyamāṇena saṃbandhaḥ / tathā kṣutklamaśramaiḥ, kṣut bubhukṣā, klamo glāniḥ, śramo mārgakhedādi, taiḥ / nidrayā upadravaiḥ, nidrayā svapnena, upadravairhāsyotprāsaviheṭhanādikṛtaiḥ sarīsṛpavyālamṛgadaṃśamaśakādikṛtaiḥ badhabandhanatāḍanādilakṣaṇaiḥ / tathā bālasaṃsargairniṣphalaiḥ, tathā bālānāṃ pṛthagjanānāṃ saṃsargaiḥ saṃparkaiḥ / kiṃbhūtaiḥ? niṣphalaiḥ ātmotkarṣādisaṃbhinnapralāpādibahulaiḥ / tatheti na kevalaṃ pūrvoktakrameṇa, itthamapi vṛthaivāyurvahatyāśu, vṛthaiva niṣphalameva kuśalapakṣopacayarahitatvāt āyurvahati yāti āśu śīghram, asadvayāpāraprasaṅgāt tvāritameva parikṣayāt / evamapi vartamānānāṃ vivekastu sudurlabhaḥ, vivekastu heyopādeyajñānaṃ vyāsaṅgaparityāgo vā, sudurlabhaḥ, kathamapi atikṛcchreṇāpi na labhyate / bhavatu nāma evam, tathāpi yadi kathaṃcit samādhānaṃ jāyate, tadā kalyāṇaṃ syāt, tadapi nāstītyāha tatrāpītyādi- tatrāpyabhyastavikṣepanivāraṇagatiḥ kutaḥ // bca_9.161 // tatrāpi māro yatate mahāpāyaprapātane /

tatrāpi evamavasthāṃ gate 'pi abhyastavikṣepaḥ pariśīlitamauddhatyaṃ tasya nivāraṇaṃ nivartanaṃ tasya gatiranupraveśaḥ kutaḥ? naivāsti / tatrāpi evamanarthaparaṃparāyāṃ sthitānāṃ kathaṃcit kuśalapakṣaṃ samīkṣya māro yatate mahāpāyaprapātane, kleśamāro devaputramāro vā yatate udyacchate (bcp 279) mahāpāyaprapātane prapātananimittam / avīcyādinarakaprakṣepaṇārthamiti yāvat / evamapi kadācit satyaratnādiṣu abhisaṃpratyayavaśāt kathaṃcit kalyāṇamupajāyate ityāha tatrāsanmārgetyādi- tatrāsanmārgabāhulyādvicikitsā ca durjayā // bca_9.162 // punaśca kṣaṇadaurlabhyaṃ buddhotpādo 'tidurlabhaḥ / kleśaugho durnivāraścetyaho duḥkhaparaṃparā // bca_9.163 //

tatra evaṃ daśāṃ prāpnoti- samyagdṛṣṭivipakṣasya asanmārgasya cārvākamīmāṃsakādiparidīpitasya bāhulyāt bhūyastvāt vicikitsā sanmārge vimatiśca durjayā, kathaṃcidapi vicikitsā tyaktuṃ na śakyā / kathaṃcit sugatipratilambhe 'pi punaśca kṣaṇadaurlabhyam, aṣṭākṣaṇavinirmuktasya kṣaṇasya daurlabhyaṃ paramadurlabhatvam

mahārṇavayugacchidrakūrmagrīvārpaṇopamam / [4.20]

kathaṃciditarakṣaṇasaṃbhave 'pi buddhotpādo 'tidurlabhaḥ, buddhānāṃ [bhagavatāṃ]samastajagadālokakāriṇāṃ sarvaduḥkhanidānabhūtakleśaśalyāpahāriṇāmutpādaḥ prādurbhāvaḥ atidurlabhaḥ / kathaṃcit karhicit udumbarapuṣpaprāyaḥ saṃsārasāgarottaraṇopāyabhūtaḥ / kathaṃcit buddhotpādasaṃbhave 'pi kleśaughaḥ [jātijarāmaraṇā] dīnāmoghaḥ avicchinnaḥ pravāhaḥ / sa durnivāraḥ, duḥkhenāpi nivārayitumaśakyaḥ / ityaho duḥkhaparaṃparā / ityevam / aho iti khede / duḥkhasya kaṣṭasya paraṃparā, ekasmādduḥkhādvinirgame 'pi aparasmin duḥkhe prapatanāt //

sāṃpratamevaṃ sattvān suduḥkhitān samīkṣya karuṇāmreḍitahṛdayaḥ paraduḥkhaduḥkhī śāstrakāraḥ sattvānāṃ duḥkhaṃ śocayannāha aho bateti-

aho batātiśocyatvameṣāṃ duḥkhaughavartinām /

nipātasamudāyaḥ khede / atiśocyatvamatiśayena śocanīyatvam / eṣāṃ hitāhitaparijñānavikalānāṃ sattvānāṃ duḥkhasāgarakallolaparaṃparānimajjanonmajannākulacetasām / ke punaramī sattvāḥ śocanīyā ityāha ye ityādi- ye nekṣante svadauḥsthityamevamapyatiduḥsthitāḥ // bca_9.164 // ye sattvā avidyāndhīkṛtajñānalocanāḥ nekṣante na paśyanti svadauḥsthityaṃ svasya ātmano duḥkhāvasthitatvam / evamapyatiduḥsthitāḥ evamuktakrameṇa atiduḥsthitā atiśayena duḥkhāvasthitāḥ / duḥkhaparyāpannā iti yāvat //

etadanurūpadṛṣṭāntena spaṣṭayannāha snātvetyādi-

snātvā snātvā yathā kaścidviśedvahniṃ muhurmuhuḥ / svasausthityaṃ ca manyante evamapyatiduḥsthitāḥ // bca_9.165 //

snātvā snātvā jalāvagāhanaṃ kṛtvā kṛtvā yathā kaścidupahatabuddhiḥ śītārtaḥ sukhābhilāṣī / viśet praviśet / bahnimagnim / muhurmuhuḥ pratikṣaṇaṃ punaḥ punarvā / tathā ete 'pi (bcp 280) sattvāḥ svasausthityam / ātmasukhasaṃpattiṃ ca manyante avabudhyante / evamapyatiduḥsthitāḥ evamanena pratipāditakrameṇa atiduḥsthitāḥ duḥkhāgnijvālākavalīkṛtāḥ //

aho bata atibahulatarājñānāndhakārākramaṇamamīṣāṃ yadātmagatamapi pramādaṃ na paśyantītyāha ajaretyādi-

ajarāmaralīlānāmevaṃ viharatāṃ satām / āyāsyantyāpado ghorāḥ kṛtvā maraṇamagrataḥ // bca_9.166 //

na vidyate jarā jīrṇatā yeṣāṃ te ajarāḥ / na mriyante ye te amarāḥ / teṣāmajarāṇāmamarāṇāmiva līlā viceṣṭitaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ / teṣāmevamanayā līlayā viharatāṃ niścitaṃ vicaratāṃ satām / āyāsyanti ḍhaukiṣyante āpado nirantaram / sarve te duḥkhahetavaḥ jarāvyādhivipattayaḥ / ghorā atīva bhayaṃkarāḥ / kathamāyāsyanti? kṛtvā maraṇamagrataḥ, maraṇamapratīkāraparihāraṃ mṛtyumagrataḥ purataḥ kṛtvā / etaccoktaṃ rājāvavādakasūtre-

tadyathā mahārāja catasṛbhyo digbhyaścatvāraḥ parvatā āgaccheyuḥ, dṛḍhāḥ, sāravantaḥ, akhaṇḍāḥ, acchidrāḥ asuṣirāḥ, susaṃvṛttāḥ ekaghanāḥ nabhaḥ spṛśantaḥ, pṛthivīṃ collikhantaḥ, sarvaṃ tṛṇakāṣṭhaśākhāparṇapalāśādisarvasattvaprāṇabhūtān nirmathnantaḥ / tebhyo na sukaraṃ javena vā palāyitum, balena vā dravyamantrauṣadhairvā nivartayitum / evameva mahārāja catvārīmāni mahābhayāni āgacchanti, yeṣāṃ na sukaraṃ javena vā palāyitum, balena vā dravyamantrauṣadhairvā nivartanaṃ kartum / katamāni catvāri? jarā vyādhirmaraṇaṃ vipattiśca / jarā mahārāja āgacchati yauvanaṃ pramathamānā / vyādhirmahārāja āgacchati ārogyaṃ pramathnan / maraṇaṃ mahārāja āgacchati jīvitaṃ pramathamānam / vipattirmahārāja āgacchati sarvāḥ saṃpattīḥ pramathnantī / tat kasmāddhetoḥ? tadyathā mahārāja siṃho mṛgarājo rūpasaṃpanno javasaṃpannaḥ sujātanakhadaṃṣṭrākarālo mṛgagaṇamanupraviśya mṛgaṃ gṛhītvā yathākāmakaraṇīyaṃ karoti / sa ca mṛgarājo 'tibalaṃ vyālamukhamāsādya vivaśo bhavati / evameva mahārāja viddhasya mṛtyuśalyena apagatamadasya atrāṇasya apratiśaraṇasya aparāyaṇasya marmasu cchidyamāneṣu māṃsaśoṇite pariśuṣyamāṇe parituṣitavihvalavadanasya karacaraṇavikṣepābhiyuktasya akarmaṇyasya asamarthasya lālāsiṃghāṇakapūyamūtrapurīṣopaliptasya īṣajjīvitāvaśeṣasya karmabhavāt punarbhavamālambamānasya yamapuruṣabhayabhītasya kālarātrivaśagatasya caramāśvāsapraśvāseṣūparudhyamāneṣu ekākino 'dvitīyasya asahāyasya imaṃ lokaṃ jahataḥ paralokamākramataḥ mahāpathaṃ vrajataḥ mahākāntāraṃ praviśataḥ mahāgahanaṃ

samavagāhamānasya mahākāntāraṃ prapadyamānasya mahārṇavenohyamānasya karmavāyunā nīyamānasya nimittīkṛtāṃ diśaṃ vrajato nānyat trāṇaṃ nānyat śaraṇaṃ nānyat parāyaṇamṛte dharmāt / dharmo hi mahārāja tasmin samaye trāṇaṃ layanaṃ śaraṇaṃ bhavati / tadyathā- śītārtasyāgnipratāpaḥ, agnimadhyagatasyāpi nirvāpaṇam, uṣṇārtasya vā śaityam, adhvānaṃ (bcp 281) pratipannasya suśītalacchāyopavanam, pipāsitasya suśītalaṃ salilam, bubhukṣitasya vā praṇītamannam, vyādhitasya vā vaidyauṣadhaparicārakāḥ, bhayabhītasya balavantaḥ, sahāyāḥ sādhavaḥ pratiśaraṇā bhavanti //

iti vistaraḥ //

tasmādetadbhayaparihārārthaṃ kuśalapakṣeṣveva prajñāpariśodhiteṣu yatnaḥ karaṇīyaḥ //

idānīṃ jātyādiduḥkhaduḥkhināṃ duḥkhāpaharaṇāya svāśayamāśaṅkayannāha evamityādi-

evaṃ duḥkhāgnitaptānāṃ śāntiṃ kuryāmahaṃ kadā / puṇyameghasamudbhūtaiḥ sukhopakaraṇaiḥ svakaiḥ // bca_9.167 //

evamanantaroktayā nītyā duḥkhāgnitaptānām, duḥkhānyeva agnayaḥ tai saṃtāpitānāṃ sattvānāṃ śāntiṃ jātyādiduḥkhānalatāpapraśamanam / kuryāmahaṃ kadā, kasmin kāle kuryāṃ vidadhyām / katham? sukhopakaraṇaiḥ / sukhasyopakaraṇāni sukhasādhanāni vastrābharaṇānulepanaśayanāsanaprabhṛtīni / kiṃ tadupārjitaireva? netyāha- svakaiḥ svātmīyaiḥ / mayā svayamupārjitairityarthaḥ / kiṃ nirmāṇādipradarśitaiḥ? netyāha- puṇyameghasamudbhūtaiḥ, puṇyānyeva meghāḥ sarvaduḥkhasaṃtāpārtiśamanasukhopakaraṇaśītalavṛṣṭipradānanimittatvāt / tebhyaḥ samudbhūtāni nirjātāni, taiḥ //

evamabhyudayasaṃpadi pareṣāṃ ceto vidhāya niḥśreyasasaṃpadi pradarśayannāha kadetyādi-

kadopalambhadṛṣṭibhyo deśayiṣyāmi śūnyatām / saṃvṛtyānupalambhena puṇyasaṃbhāramādarāt // bca_9.168 //

kadā kasmin kāle upalambhadṛṣṭibhyo bhāvagrāhābhiniviṣṭebhyo deśayiṣyāmi prakāśayiṣyāmi / śūnyatāṃ sarvadharmaniḥsvabhāvatām / katham? saṃvṛtyā vyavahāreṇa / anyathā vikalpāviṣayatayā paramārthaśūnyasya śūnyatāyā deśayitumaśakyatvāt / evaṃ niḥśreyasahetujñānasaṃbhāranimittamupadarśitam / tatkāraṇaṃ puṇyasaṃbhāranidānamupadarśayannāha- puṇyetyādi / puṇyasya jñānādeḥ saṃbhāraṃ kadā upalambhadṛṣṭibhyo deśayiṣyāmīti saṃbandhaḥ / ādarāditi mahatā gauraveṇa / satkṛtya na yadṛcchayā / kena prakāreṇa? anupalambhena, deyadāyakapratigrāhakāditritayānupalambhayogena / trikoṭipariśuddhyeti yāvat / evamupacitaḥ puṇyasaṃbhāro buddhatādhigamāya jāyate / tadevamanena sarveṇa aśeṣasaṃkleśahetusarvasamāropavikalpapratipakṣatayā sarvāvaraṇaprahāṇopāyatvāt samastatathāgatādhigamahetutvācca sarvaduḥkhopaśamopāyaprajñā upajāyate ityupadarśitaṃ bhavatīti //

ye gambhīranayāvagāhanapaṭuprajñānirastabhramāḥ saṃkleśavyavadānapakṣavimalajñānocchritāḥ sūrayaḥ / te santo guṇadoṣayorapi ca taiḥ sāraṃ vimiśrādato grāhyaṃ sarvamakalmaṣaṃ viṣamiva tyājyaṃ duruktaṃ yadi //

na yuktamuktaṃ kimapīha yanmayā paraṃ prajātaṃ skhalitaṃ tadeva me / nanu grahīṣyanti mamātra sādhavo matiṃ mayānena kṛtena sāṃpratam //

api ca-

yaḥ saṃvṛtyā vrajati manaso gocaratvaṃ kathaṃcit tādṛśyarthe skhalati na matiḥ kasya vai mādṛśasya / tatsūktārthapravicayavatāṃ madhyamānītibhājāṃ dṛṣṭvā kiṃcidguṇalavamiha syādupādeyabuddhiḥ //

prajñāyā vivṛtiṃ vidhāya viśadavyākhyāpadaiḥ saṃvṛtāṃ samyagjñānavipakṣadṛṣṭinibiḍavyāmohaśāntyā mayā / yatpuṇyaṃ samupārjitaṃ hitaphalaṃ tenāśu sarvo jano mañjuśrīriva sadguṇaikavasatiḥ prajñākaro jāyatām //

iti prajñākaramativiracitāyāṃ bodhicaryāvatārapañjikāyāṃ prajñāpāramitāparicchedo navamaḥ //

kṛtiriyaṃ paṇḍitabhikṣuprajñākara[mati]pādānām //

* * * * [lekhakaviracitā praśastiḥ] ṭīkeyaṃ paramā suyantritapadā śuddhā manohlādinī saṃsārārṇavapāragāmini jane nauyānapātropamā / āśu prāptikarī jinasya padavīṃ sādya likhitvā mayā prāptaṃ yatkuśalaṃ susaṃpadi padaṃ tenāstu buddho janaḥ //

aṣṭānavatisaṃyukte śate sarati vatsare / kṛṣṇe śrāvaṇapañcabhyāṃ vāsare kujasāhvayeḥ //

śrīmacchaṃkaradevasya rājye vijayaśālinaḥ / bodhicaryāvatārākhyaṭīke likhya(?)midaṃ śubham //

śrīlalitapure ramye śrīmānīśvalasaṃjñake / yacchrīrāghavanāmnasya(?) vihāre sugatālaye //

dhanyaḥ sthavirabhikṣosya(?) buddhacandrasya pustakam / tatpuṇyādbodhisattvatvaṃ labhate paramaṃ padam //

sṛjatu śalilaṃ ghanā yatheṣṭaṃ bhavatu mahī bahuśasyasaṃprayuktam (?) / avatu narapatiḥ prajā vināmrāḥ (?) bhavatu rayanapateḥ sukhātivṛddhiḥ //

iti //

/ kāyasthaḥ bhuvanākara[va]rmaṇa[ṇā]likhitamiti //

10. pariṇāmanāparicchedo daśamaḥ /

bodhicaryāvatāraṃ me yadvicintayataḥ śubham / tena sarve janāḥ santu bodhicaryāvibhūṣaṇāḥ // bca_10.1 //

sarvāsu dikśu yāvantaḥ kāyacittavyathāturāḥ / te prāpnuvantu matpuṇyaiḥ sukhapramodyasāgarān // bca_10.2 //

āsaṃsāraṃ sukhajyānirmā bhūtteṣāṃ kadācana / bodhisattvasukhaṃ prāptaṃ bhavatvavirataṃ jagat // bca_10.3 //

yāvanto narakāḥ kecidvidyante lokadhātuṣu / sukhāvatīsukhāmodyairmodantāṃ teṣu dehinaḥ // bca_10.4 //

śītārtāḥ prāpnuvantūṣṇamuṣṇārtāḥ santu śītalāḥ / bodhisattvamahāmeghasaṃbhavairjalasāgaraiḥ // bca_10.5 //

asipatravanaṃ teṣāṃ syānnandanavanadyuti / kūṭaśālmalivṛkṣāśca jāyantāṃ kalpapādapāḥ // bca_10.6 //

kādambakāraṇḍavacakravākahaṃsādikolāhalaramyaśobhaiḥ / sarobhiruddāmasarojagandhairbhavantu hṛdyā narakapradeśāḥ // bca_10.7 //

so 'ṅgārarāśirmaṇirāśirastu taptā ca bhūḥ sphāṭikakuṭṭimaṃ syāt / bhavantu saṃghātamahīdharāśca pūjāvimānāḥ sugataprapūrṇāḥ // bca_10.8 //

aṅgārataptopalaśastravṛṣṭiradyaprabhṛtyastu ca puṣpavṛṣṭiḥ / tacchastrayuddhaṃ ca paraspareṇa krīḍārthamadyāstu ca puāpayuddham // bca_10.9 //

patitasakalamāṃsāḥ kundavarṇāsthidehā dahanasamajalāyāṃ vaitaraṇyāṃ nimagnāḥ / mama kuśalabalena prāptadivyātmabhāvāḥ saha suravanitābhiḥ santu mandākinīsthāḥ // bca_10.10 //

trastāḥ paśyantvakasmādiha yamapuruṣāḥ kākagṛdhrāśca ghorā dhvāntaṃ dhvastaṃ samantātsukharatijananī kasya saumyā prabheyam / ityūrdhva prekṣamāṇā gaganatalagataṃ vajrapāṇiṃ jvalantaṃ dṛṣṭvā prāmodyavegādvayapagataduritā yāntu tenaiva sārdham // bca_10.11 //

patati kamalavṛṣṭirgandhapānīyamiśrā- cchamiti (?)narakavahniṃ dṛśyate nāśayantī / kimidamiti sukhenāhvāditānāmakasmād bhavatu kamalapāṇerdarśanaṃ nārakāṇām // bca_10.12 //

āyātāyāta śīghraṃ bhayamapanayata bhrātaro jīvitāḥ smaḥ saṃprāpto 'smākameṣa jvaladabhayakaraḥ ko 'pi cīrīkumāraḥ / sarva yasyānubhāvādvayasanamapagataṃ prītivegāḥ pravṛttāḥ jātaṃ saṃbodhicittaṃ sakalajanaparitrāṇamātā dayā ca // bca_10.13 //

paśyantvenaṃ bhavantaḥ suraśatamukuṭairarcyamānāṅghripadmaṃ kāruṇyādārdradṛṣṭiṃ śirasi nipatitānekapuṣpaughavṛṣṭim / kūṭāgārairmanojñaiḥ stutimukharasurastrīsahastropagītair dṛṣṭvāgre mañjughoṣaṃ bhavatu kalakalaḥ sāṃprataṃ nārakāṇām // bca_10.14 //

iti matkuśalaiḥ samantabhadrapramukhānāvṛtabodhisattvameghān / sukhaśītasugandhavātavṛṣṭīnabhinandantu vilokya nārakāste // bca_10.15 //

śāmyantu vedanāstīvrā nārakāṇāṃ bhayāni ca / durgatibhyo vimucyantāṃ sarvadurgativāsinaḥ // bca_10.16 //

anyonyabhakṣaṇabhayaṃ tiraścāmapagacchatu / bhavantu sukhinaḥ pretā yathottarakurau narāḥ // bca_10.17 //

saṃtarpyantāṃ pretāḥ strāpyantāṃ śītalā bhavantu sadā / āryāvalokiteśvarakaragalitakṣīradhārābhiḥ // bca_10.18 //

andhāḥ paśyantu rūpāṇi śṛṇvantu badhirāḥ sadā / garbhiṇyaśca prasūyantāṃ māyādevīva nirvyathāḥ // bca_10.19 //

vastrabhojanapānīyaṃ strakcandanavibhūṣaṇam / manobhilaṣitaṃ sarvaṃ labhantāṃ hitasaṃhitam // bca_10.20 //

mītāśca nirbhayāḥ santu śokārtāḥ prītilābhinaḥ / udvigrāśca nirudvegā dhṛtimanto bhavantu ca // bca_10.21 //

ārogyaṃ rogiṇāmastu mucyantāṃ sarvabandhanāt / durbalā balinaḥ santu strigdhacittāḥ parasparam // bca_10.22 //

sarvā diśaḥ śivāḥ santu sarveṣāṃ pathivartinām / yena kāryeṇa gacchanti tadupāyena sidhyatu // bca_10.23 //

nauyānayātrārūḍhāśca santu siddhamanorathāḥ / kṣemeṇa kūlamāsādya ramantāṃ saha bandhubhiḥ // bca_10.24 //

kāntāronmārgapatitā labhantāṃ sārthasaṃgatim / aśrameṇa ca gacchantu cauravyāghrādinirbhayāḥ // bca_10.25 //

suptamattapramattānāṃ vyādhyāraṇyādisaṃkaṭe / anāthabālavṛddhānāṃ rakṣāṃ kurvantu devatāḥ // bca_10.26 //

sarvākṣaṇavinirmuktāḥ śraddhāprajñākṛpānvitāḥ / ākārācārasaṃpannāḥ santu jātismarāḥ sadā // bca_10.27 //

bhavantvakṣayakośāśca yāvadgaganagañjavat / nirdvandvā nirupāyāsāḥ santu svādhīnavṛttayaḥ // bca_10.28 //

alpaujasaśca ye sattvāste bhavantu mahaujasaḥ / bhavantu rūpasaṃpannā ye virūpāstapasvinaḥ // bca_10.29 //

yāḥ kāścana striyo loke puruṣatvaṃ vrajantu tāḥ / prāpnuvantūccatāṃ nīcā hatamānā bhavantu ca // bca_10.30 //

anena mama puṇyena sarvasattvā aśeṣataḥ / viramya sarvapāpebhyaḥ kurvantu kuśalaṃ sadā // bca_10.31 //

bodhicittāvirahitā bodhicaryāparāyaṇāḥ / buddhaiḥ parigṛhītāśca mārakarmavivarjitāḥ // bca_10.32 //

aprameyāyuṣaścaiva sarvasattvā bhavantu te / nityaṃ jīvantu sukhitā mṛtyuśabdo 'pi naśyatu // bca_10.33 //

ramyāḥ kalpadrumodyānairdiśaḥ sarvā bhavantu ca / buddhabuddhātmajākīrṇā dharmadhvanimanoharaiḥ // bca_10.34 //

śarkarādivyapetā ca samā pāṇitalopamā / mṛdvī ca vaiḍūryamayī bhūmiḥ sarvatra tiṣṭhatu // bca_10.35 //

bodhisattvamahāparṣanmaṇḍalāni samantataḥ / niṣīdantu svaśobhābhirmaṇḍayantu mahītalam // bca_10.36 //

pakṣibhyaḥ sarvavṛkṣebhyo raśmibhyo gaganādapi / dharmadhvaniraviśrāmaṃ śrūyatāṃ sarvadehibhiḥ // bca_10.37 //

buddhabuddhasutairnityaṃ labhantāṃ te samāgamam / pūjāmeghairanantaiśca pūjayantu jagadgurum // bca_10.38 //

devo varṣatu kālena sasyasaṃpattirastu ca / sphīto bhavatu lokaśca rājā bhavatu dhārmikaḥ // bca_10.39 //

śaktā bhavantu cauṣadhyo mantrāḥ sidhyantu jāpinām / bhavantu karuṇāviṣṭā ḍākinīrākṣasādayaḥ // bca_10.40 //

mā kaścidduḥkhitaḥ sattvo mā pāpī mā ca rogitaḥ / mā hīnaḥ paribhūto vā mā bhūtkaścicca durmanāḥ // bca_10.41 //

pāṭhasvādhyāyakalilā vihārāḥ santu susthitāḥ / nityaṃ syātsaṃghasāmagrī saṃghakāryaṃ ca sidhyatu // bca_10.42 //

vivekalābhinaḥ santu śikṣākāmāśca bhikṣavaḥ / karmaṇyacittā dhyāyantu sarvavikṣepavarjitāḥ // bca_10.43 //

lābhinyaḥ santu bhikṣuṇyaḥ kalahāyāsavarjitāḥ / bhavantyakhaṇḍaśīlāśca sarve pravrajitāstathā // bca_10.44 //

duḥśīlāḥ santu saṃvignāḥ pāpakṣayaratāḥ sadā / sugaterlābhinaḥ santu tatra cākhaṇḍitavratāḥ // bca_10.45 //

paṇḍitāḥ saṃskṛtāḥ santu lābhinaḥ paiṇḍapātikāḥ / bhavantu śuddhasaṃtānāḥ sarvadikkhyātakīrtayaḥ // bca_10.46 //

abhuktvāpāyikaṃ duḥkhaṃ vinā duṣkaracaryayā / divyenaikena kāyena jagaddhuddhatvamāpnuyāt // bca_10.47 //

pūjyantāṃ sarvasaṃbuddhāḥ sarvasattvairanekadhā / acintyabauddhasaukhyena sukhinaḥ santu bhūyasā // bca_10.48 //

sidhyantu bodhisattvānāṃ jagadarthaṃ manorathāḥ / yaccintayanti te nāthāstatsattvānāṃ samṛdhyatu // bca_10.49 //

pratyekabuddhāḥ sukhino bhavantu śrāvakāstathā / devāsuranarairnityaṃ pūjyamānāḥ sagauravaiḥ // bca_10.50 //

jātismaratvaṃ pravrajyāmahaṃ ca prāpnuyāṃ sadā / yāvatpramuditābhūmiṃ mañjughoṣaparigrahāt // bca_10.51 //

yena tenāsanenāhaṃ yāpayeyaṃ balānvitaḥ / vivekavāsasāmagrīṃ prāpnuyāṃ sarvajātiṣu // bca_10.52 //

yadā ca draṣṭukāmaḥ syāṃ praṣṭukāmaśca kiṃcana / tameva nāthaṃ paśyeyaṃ mañjunāthamavighnataḥ // bca_10.53 //

daśadigvyomaparyantasarvasattvārthasādhane / yathā carati mañjuśrīḥ saiva caryā bhavenmama // bca_10.54 //

ākāśasya sthitiryāvadyāvacca jagataḥ sthitiḥ / tāvanmama sthitirbhūyājjagadduḥkhāni nighnataḥ // bca_10.55 //

yatkiṃcijjagato duḥkhaṃ tatsarvaṃ mayi pacyatām / bodhisattvaśubhaiḥ sarvairjagatsukhitamastu ca // bca_10.56 //

jagadduḥkhaikabhaiṣajyaṃ sarvasaṃpatsukhākaram / lābhasatkārasahitaṃ ciraṃ tiṣṭhatu śāsanam // bca_10.57 //

mañjughoṣaṃ namasyāmi yatprasādānmatiḥ śubhe / kalyāṇamitraṃ vande 'haṃ yatprasādācca vardhate // bca_10.58 //

// bodhicaryāvatāre pariṇāmanāparicchedo daśamaḥ //

// samāpto 'yaṃ bodhicaryāvatāraḥ / kṛtirācāryaśāntidevasya //

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.