Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa
Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8
- Thông tin
- GRETIL — Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009.CC BY-NC-SA 4.0
subhūtir āha: sacet maitreya navayānasaṃprasthito bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyati, tāṃ ca prajñāpāramitām anupalambhayogena grahīṣyati na nimittayogena. evaṃ dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ (psp_2-3:127) śīlapāramitāṃ dānapāramitām anupalambhayogena grahīṣyati na nimittayogena. adhyātmaśūnyatāyām adhimuktibahulo bhavīṣyati. bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyām adhimuktibahulo bhaviṣyati. apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv āryasatyeṣv adhimuktibahulo bhaviṣyati. aṣṭavimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣv adhimuktibahulo bhaviṣyati. śūnyatānimittāpraṇihiteṣv adhimuktibahulo bhaviṣyati. abhijñāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣv adhimuktibahulo bhaviṣyati. daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣv adhimuktibahulo bhaviṣyati. kalyāṇamitraparigṛhitaś ca bhaviṣyati. tāni cāsya kalyāṇamitrāṇimām eva prajñāpāramitāṃ dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitāṃ sārthāṃ savyañjanām upadekṣyanti. tathā copadekṣyanti yathā prajñāpāramitayā avirahīto bhaviṣyaty evaṃ sarvābhiḥ pāramitābhir avirahito bhaviṣyati. yāvat sarvaśūnyatābhiḥ saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmair āryasatyair apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ śūnyatānimittāpraṇihitair aṣṭābhir vimokṣair navabhir anupūrvavīhārasamāpattibhiḥ sarvasamādhiḥ sarvadhāraṇīmukhair daśabhiḥ tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭābaśabhir āveṇikair
buddhadharmair avirahito bhaviṣyati. yāvad bodhisattvanyāmam avakrānto bhaviṣyati. mārakarmāṇi copadekṣyanti. tasya tāni mārakarmāṇi śrutvā na hānir na vṛddhir bhaviṣyati. tat kasya hetos? tathā hi teṣāṃ mārakarmaṇāṃ svabhāvo nopadṛśyate. buddhair bhagavadbhir avirahitaḥ syād yāvan bodhisattvanyāmam avakrānteti. tatra ca kuśalamūlāny avaropayiṣyati. taiś ca kuśalamūlair bodhisattvakulaṃ grahīṣyati. tena ca bodhisattvakulena na jātu virahito bhaviṣyati yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhaviṣyati.
punar aparaṃ navayānasaṃprasthitena bodhisattvena mahāsattvena teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ chinnavartmanāṃ chinnavartmanīnāṃ chinnaprapañcabhavanetrikāṇāṃ paryāttabāṣpāṇāṃ marditakaṇṭakānām apahṛtabhārāṇām anuprāptasvakārthānāṃ parikṣīṇabhavasaṃyojanānāṃ samyagājñāsuvimukticittānāṃ sarvacetavaśiparamapāramitāprāptānāṃ, ye te daśasu dikṣv aprameyeṣv asaṃkhyeyeṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ ye puṇyābhisaṃskārā yair vā tatra kuśalamulāny avaropitāni kṣatriyamahāśālakuleṣu (psp_2-3:128) vā brāhmaṇamahāśālakuleṣu vā gṛhapatimahāśālakuleṣu vā cāturmahārājakāyikeṣu vā deveṣu, trāyastriṃśeṣu vā yāmeṣu vā tuṣiteṣu vā nirmāṇaratiṣu vā paranirmitavaśavartiṣu vā deveṣu, brahmapārṣadyeṣu vā brahmapurohiteṣu vā mahābrahmasu vā parīttābheṣu vā apramāṇābheṣu vā ābhāsvareṣu vā parīttaśubheṣu vā apramāṇaśubheṣu vā śubhakṛtsneṣu vā anabhrakeṣu vā puṇyaprasaveṣu vā bṛhatphaleṣu vā suddhāvāseṣu vā avṛheṣu vā atapeṣu vā sudṛśeṣu vā sudarśaneṣu vā akaniṣṭheṣu vā deveṣu kuśalamūlāny avaropitāni sarvāny abhisaṃkṣipya piṇḍayitvā tulayitvā agrayānumodanayā śreṣṭhayā jyeṣṭhayā varayā pravarayā uttamayā anuttamayā anumodanayā anumodetānumodya cānumodanāsahagataṃ kuśalamūlam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayitavyam. ity anupalambhapariṇāmaḥ
maitreya āha: saced bhadanta subhūte navayānasaṃprasthito bodhisattvo mahāsattvas teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sarvakuśalamūlāni samanvāhṛtyāgrayā anumodanayā anumodate anumodya ca yāvad anuttamayā anumodanayā anumodyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. kathaṃ na bodhisattvasya mahāsattvasya saṃjñāviparyāso bhavati, na citta viparyāso bhavati, na dṛṣṭiviparyāso bhavati?
subhūtir āha: sacet maitreya bodhisattvo mahāsattvas tān buddhān bhagavataḥ saśrāvakasaṃghān samanvāharati, tatra na buddhasaṃjñī na śrāvakasaṃjñī bhavati, na kuśalamūlasaṃjñī bhavati. yenāpi cittena pariṇāmayati tatrāpi cittena cittasaṃjñī bhavaty, evaṃ pariṇāmayato bodhisattvasya mahāsattvasya na saṃjñāviparyāso bhavati, na cittaviparyāso bhavati, na dṛṣṭiviparyāso bhavati.
saced bodhisattvo mahāsattvas tān buddhān bhagavatas tāni ca kuśalamūlān samanvāhṛtya nimittīkaroti nimittīkṛtyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayaty evaṃ pariṇāmayataḥ saṃjñāviparyāsaś cittaviparyāso dṛṣṭiviparyāso bhavati.
sacet punar bodhisattvo mahāsattvas tān buddhān bhagavatas tāni ca kuśalamūlāni yena ca cittena samanvāharati tāni tathaiva kṣīṇāni kṣīṇānīty evaṃ prajānāti. yac ca kṣīṇan na tac chakyaṃ pariṇamayitum. yenāpi cittena pariṇāmayati (psp_2-3:129) tasyāpi cittasya saiva dharmatā. yatrāpi pariṇāmayati tasyāpi saiva dharmatā.
saced evaṃ pariṇāmayati samena pariṇāmayati na viṣamena, na ca mithyā pariṇāmayati, evaṃ pariṇāmayitavyaṃ bodhisattvena mahāsattvena.
saced bodhisattvo mahāsattvo 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ yāvat prathamacittotpādam upādāya parinirvāṇaṃ yāvad ca saddharmāntardhānaṃ tac chrāvakāṇāṃ pratyekabuddhānāṃ ca yāvad yaiś ca tatra pṛthagjanaiḥ kuśalamūlāny avaropitāni, yā ca dharmadeśanā śrutā śrutvā ca yaiś ca tatra devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragaiḥ kuśalamūlāny avaropitāni, kuśatriyamahāśālakulair vā brāhmaṇamahāśālakulair vā gṛhapatimahāśalakulair vā cāturmahārājakāyikair vā devair yāvac chuddhāvāsakāyikair vā devaiḥ saddharmaḥ śrutaḥ kuśalamūlāny avaropitāni, cittaṃ cotpāditam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tat sarvam abhisaṃkṣipya piṇḍayitvā tulayitvāgrayānumodanayānumodate jyeṣṭhayā śreṣṭhayā varayā pravarayā praṇitayā uttamayā anuttamayā asamayā asamasamayā anumodanayā anumodate anumodya tat sarvam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati.
sacet punar evaṃ saṃjānīte kṣīṇās te dharmā niruddhā vigatā vipariṇatā so 'pi dharmasvabhāvena śūnyo yatrāpi pariṇāmayati. saced evaṃ pariṇāmayati pariṇāmitaṃ bhavaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
sacet punar evaṃ saṃjānīte na ca dharmādharmān pariṇāmayanti. tat kasya hetos? tathā hi svabhāvaśūnyāḥ sarvadharmāḥ.
saced evaṃ pariṇāmayati pariṇāmitaṃ bhavaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. evaṃ hi bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ, evaṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ carato na saṃjñāviparyāso na cittaviparyāso na dṛṣṭiviparyāso bhavati. tat kasya hetos? tathā hi bodhisattvo mahāsattvas tāṃ pariṇāmanāṃ nābhiniviśate, tāni kuśalamūlāni tadbodhicittaṃ ca na samanupaśyati yatrābhiniveśeta, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyānuttaraṃ pariṇāmanam. ity aviparyastalakṣaṇapariṇāmaḥ
sacet punar bodhisattvo mahāsattvas taṃ puṇyakriyāvastv abhisaṃskāraṃ viviktaṃ saṃjānīte skandhadhātvāyatanaiḥ, prajñāpāramitayā viviktaṃ saṃjānīte. evaṃ dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā (psp_2-3:130) dānapāramitayā viviktaṃ saṃjānīte. adhyātmaśūnyatayā viviktaṃ saṃjānīte yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā viviktaṃ saṃjānīte. saptatriṃśadbodhipakṣair dharmair viviktaṃ saṃjānīte. daśabhir balaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair viviktaṃ saṃjānīte. evaṃ bodhisattvena mahāsattvena puṇyakriyāvastv abhisaṃskāraḥ pariṇāmito bhavaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
sacet punar bodhisattvo mahāsattvo 'numodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastu svabhāvena viviktaṃ saṃjānīte, viviktās te buddhā bhagavanto buddhasvabhāvena, kuśalamūlāny api kuśalamūlasvabhāvena viviktāni, abhisaṃskārā abhisaṃskārasvabhāvena viviktāḥ, bodhicittaṃ bodhicittasvabhāvena viviktaṃ, pariṇāmanācittaṃ pariṇāmanācittasvabhāvena viviktaṃ, bodhir api bodhisvabhāvena viviktā, prajñāpāramitā prajñāpāramitāsvabhāvena viviktā, dhyānapāramitā dhyānapāramitāsvabhāvena viviktā, vīryapāramitā vīryapāramitāsvabhāvena viviktā, kṣāntipāramitā kṣāntipāramitāsvabhāvena viviktā, śīlapāramitā śīlapāramitāsvabhāvena viviktā, dānapāramitā dānapāramitāsvabhāvena viviktā, adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatāsvabhāvena viviktā, bahirdhāśūnyatā bhirdhāśūnyatāsvabhāvena viviktā, adhyātmabahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatāsvabhāvena viviktā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatāsvabhāvena viviktā, evaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ catvāry āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattavo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni ṣaḍabhijñāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvido, 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā buddhadharmasvabhāvena viviktāḥ. evaṃ hi bodhisattvena mahāsattvena viviktāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavyam iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā. iti viviktapariṇāmaḥ.
punar aparaṃ bodhisattvena mahāsattvena teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ yat kuśalamūlaṃ tat sarvam anusmaratā evaṃ pariṇāmayitavyaṃ yādṛśa eva sa pariṇāmas tādṛśam eva tac cittaṃ yena pariṇāmayati tajjātikaṃ tatsvabhāvam.
saced evaṃ saṃjānīte pariṇāmitaṃ bhavaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, evaṃ pariṇāmayato na saṃjñāviparyāso bhavati na cittaviparyāso bhavati na dṛṣṭiviparyāso bhavati.
sacet punar bodhisattvo mahāsattvaḥ prañāpāramitāyāṃ caran nimittayogena (psp_2-3:131) teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ tāni kuśalamūlāni saṃjānīte, na pariṇāmayaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, ye cātītā buddhā bhagavantaḥ parinirvṛtā animittā aviṣayāḥ.
saced evam api samanvāharati nimittīkaroti, na pariṇāmayati tāni kuśalamūlāny anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, evaṃ cāsya saṃjñāviparyāso bhavati cittaviparyāso bhavati dṛṣṭiviparyāso bhavati.
sacet tān buddhān bhagavatas tāni kuśalamulāni tāṃś cābhisaṃskārāṃs tāṃś cittotpādān saṃjānīte na nimittīkaroti, pariṇāmitāni tāni kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye bhavati. evaṃ ca bodhisattvasya mahāsattvasya na saṃjñāviparyāso bhavati na cittaviparyāso bhavati na dṛṣṭiviparyāso bhavati. iti buddhakuśalamulajātīyasvabhāvānusmṛtipariṇāmaḥ
maitreya āha: kathaṃ bhadanta subhūte bodhisattvo mahāsattvo na nimittīkaroti pariṇāmayati ca?
subhūtir āha: atra hi tāni bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyām upāyakauśalāni śikṣitavyām. ata eva ca bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyām upāyakauśalaṃ veditavyaṃ, na ca prajñāpāramitām anāgamya śakyaṃ puṇyakriyāvastu pariṇāmayitum.
maitreya āha: mā haivāsya syād bhadanta subhūte vacanīyam. na te buddhā bhagavantaḥ prajñāpāramitāyāṃ saṃvidyante. nāpi tāni kuśalamūlāni, nāpi te 'bhisaṃskārā, nāpi te cittotpādā yāvan nānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati.
subhūtir āha: tatra bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā evaṃ vyupaparīkṣitavyaṃ, niruddhās te ātmabhāvā tāni ca kuśalamūlāni te cābhisaṃskārās te ca cittotpādāḥ. atha ca punar nimittīkṛtya vikalpyante te buddhā bhagavantas tāni ca kuśalamūlāni te cābhisaṃskārās te ca cittotpādā nimittīkṛtya vikalpyante. na ca tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā evaṃ nimittayogena pariṇāmayato 'numodanām abhyanujānanti. tat kasya hetoḥ? eṣa evāsya mahān upalambho yat parinirvṛtān buddhān bhagavato nimittīkaroti vikalpayati copalabhate tasmād bodhisattvena mahāsattvena kuśalamūlāni pariṇāmayitukāmena na copalabhya nimittīkṛtya pariṇāmayitavyāni. na copalambhasaṃjñino na nimittasaṃjñinas, tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ pariṇāmatāṃ maharddhikām iti vadanti. tat hasya hetoḥ? saviṣaḥ saśalya eṣa pariṇāmaḥ. ity upāyakauśalapariṇāmaḥ (psp_2-3:132)
tadyathāpi nāma praṇītabhojanaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ varṇena gandhena copetaṃ tad eva bālajātīyaḥ puruṣaḥ paribhoktavyaṃ manyeta, tasya tat paribhuñjānasya varṇato 'pi gandhato 'pi roceta, pariṇāme ca duṣkhavipākaṃ syāt. evam eva ihaikatyā durgṛhītena durupalakṣitena duḥsvādhyātena cārtham ajānanto 'budhyamānā evam upadekṣyanti, ehi tvaṃ kulaputra atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ prathamacittotpādam upādāya yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvac ca nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvac ca saddharmāṇāṃ antarhitaḥ, yāny etasmin antare prajñāpāramitāyāṃ caradbhiḥ kuśalamūlāny abhisaṃskṛtāni, evaṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ caradbhiḥ kuśālamūlāny abhisaṃskṛtāni. yāni ca caturdhyānapratisaṃyuktāni caturapramāṇapratisaṃyuktāni caturārūpyasamāpattipratisaṃyuktāni saptatriṃśad bodhipakṣyadharma pratisaṃyuktāni catur āryasatya pratisaṃyuktāni śūnyatānimittāpraṇihitapratisaṃyuktāny aṣṭavimokṣa navānupūrvavihārasamāpattipratisaṃyuktāny abhijñāpratisaṃyuktāni sarvaśūnyatādhāraṇīmukhapratisaṃyuktāni daśatathāgatabalapratisaṃyuktāni caturvaiśāradyapratisaṃyuktāni, catuḥpratisaṃvitpratisaṃyuktāni kuśalamūlāny abhisaṃskṛtāni, aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmapratisaṃyuktāni kuśalamūlāny abhisaṃskṛtāni, yaiś ca kuśalamūlābhisaṃskārair buddhakṣetrāni pariśodhitāni sattvāś ca paripācitāḥ, yaś ca teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śīlaskandhaḥ samādhiskandhaḥ prajñāskandho vimuktiskandho vimuktijñānadarśanaskandhaḥ
sarvākārajñatājñānam asaṃpramuṣitadharmatājñānaṃ sadopekṣāvihāritā teṣāṃ ca śrāvakāṇāṃ, yaiś ca tatra kuśalamūlāny abhisaṃskṛtāni, ye ca pratyekabuddhatve vyākṛtā, yaiś ca tatra devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragaiḥ kuśalamūlāny abhisaṃskṛtāni tāni sarvāny abhisaṃkṣipya piṇḍayitvā tulayitvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. evaṃ hi pariṇāmo nimittayogenopalambhayogena ca pariṇāmito viṣatvāya kalpayate. tadyathāpi nāma tat saviṣaṃ bhojanaṃ nāsty upalambhasaṃjñinaḥ pariṇāmaḥ. tat kasya hetoḥ? saviṣo hy upalambhaḥ sanimittaḥ sahetukaḥ sapratyayo ya evaṃ pariṇāmayati tena tathāgato 'bhyākhyāto bhavati. na ca sa tathāgatasyoktavādī bhavati na ca dharmavādī. tatra bodhisattvayānikaiḥ kulaputraiḥ kuladuhitrbhiś ca naivaṃ śikṣitavyam. ity animittapariṇāmaḥ (psp_2-3:133)
maitreya āha: kathaṃ punar atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ kuśalamūlāny anumodya pariṇāmayitavyāni? prathamacittotpādam upādāya yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvad anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvac ca saddharmasthitiḥ saśrāvakasaṃghānām etasminn antare yāni prajñāpāramitāyāṃ caratā kuśalamūlāny abhisaṃskṛtāni yāvat sarvajñatā prāptā yāvad yaiś ca devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragamanuṣyāmanuṣyaiḥ kuśalamūlāny avaropitāni? kathaṃ cānumodya pariṇāmayitavyāni? kathaṃ ca pariṇāmayatas tāni kuśalamūlāni pariṇāmitāni bhavanty anuttarāyai samyaksaṃbodhaye?
subhūtir aha: iha mahāyānikena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prajñāpāramitāyāṃ caratā tathāgatam anabhyākhyātukāmena, evaṃ pariṇāmayitavyaṃ yathā te tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā jānanti niruttarāyai samyaksaṃbodhaye.
subhūtir āha: iha mahāyānikena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prajñāpāramitāyāṃ caratā tathāgatam anabhyākhyātukāmena, evaṃ pariṇāmayitavyaṃ yathā te tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā jānanti niruttareṇa buddhajñānena, tāni ca kuśalamūlāni yajjātikāni yatsvabhāvāni yallakṣaṇāni yayā dharmatayā saṃvidyante. tathāham apy anumode yathā te buddhā bhagavanto jānanti tathāham api pariṇāmayāmy anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. evaṃ mahāyānikena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā tāni kuśalamūlāni pariṇāmayitavyāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye.
evaṃ ca pariṇāmayitukāmena pariṇāmayitavyaṃ yathā te tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā jānanti niruttareṇa buddhajñānena, tāni ca kuśalamūlāni yajjātikāni yatsvabhāvāni yallakṣaṇāni yayā dharmatayā saṃvidyante. tathāham apy anumode yathā te buddhā bhagavanto jānanti tathāham api pariṇāmayāmy anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. evaṃ mahāyānikena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā tāni kuśalamūlāni pariṇāmayitavyāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. evaṃ ca pariṇāmayaṃs tathāgatān nābhyācaṣṭe uktavādī ca bhavati. tathāgatasya dharmavādī, caivaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya pariṇāmo nirviṣo bhavati. iti buddhānujñātapariṇāmaḥ
punar aparaṃ mahāyānasaṃprasthitena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prajñāpāramitāyāṃ (psp_2-3:134) carataivaṃ tāni kuśalamūlāni pariṇāmayitavyāni, yathā rūpam aparyāpannaṃ kāmadhātuṃ rūpadhātum ārūpyadhātum, evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānam aparyāpannaṃ kāmadhātuṃ rūpadhātum ārūpyadhātum, evaṃ dhātava āyatanāni pratītyasamutpādaḥ prajñāpāramitāpy aparyāpannā kāmadhātuṃ rūpadhātum ārūpyadhātum, evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitāpy aparyāpannā kāmadhātuṃ rūpadhātum ārūpyadhātuṃ, yā cāparyāpannā na sātītā nānāgatā na pratyutpannā, evam adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā aparyāpannā kāmarūpārūpyadhātum, apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāny aparyāpannāni kāmarūpārūpyadhātum, aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo 'paryāpannāḥ kāmarūpārūpyadhātuṃ, śūnyatānimittāpraṇihitāni ṣaḍabhijāā aparyāpannāḥ kāmarūpārūpyadhātuṃ, sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāny aparyāpannāni kāmarūpārūpyadhātuṃ, daśabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā aparyāpannāḥ kāmarūpārūpyadhātum, evaṃ tathatā avitathatā anayatathatā dharmatā dharmadhātur dharmaniyāmatā dharmasthititā bhūtakoṭir acintyadhātur aparyāpannaḥ kāmarūpārūpyadhātuṃ, śīlasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanāni sarvākārajñatā asaṃpramuṣitadharmatā sadā copekṣāvihāritā aparyāpannā kāmarūpārūpyadhātuṃ, yac cāparyāpannaṃ tan nātītaṃ nānāgataṃ na pratyutpannaṃ. tat kasya hetoḥ? yathaiva tad aparyāpannam evaṃ pariṇāmo 'py aparyāpanno, yatrāpi dharme pariṇāmayati te 'pi dharmā aparyāpannā, yo 'pi pariṇāmayati so 'py aparyāpannas, te 'pi buddhā bhagavanto 'paryāpannāḥ kāmarūpārūpyadhātuṃ, tāny api kuśalamūlāny aparyāpannāni kāmarūpārūpyadhātuṃ, te 'pi śrāvakapratyekabuddhā aparyāpannāḥ kāmarūpārūpya dhātuṃ, teṣām api tāni kuśalamūlāny aparyāpannāni kāmarūpārūpyadhātuṃ, yac cāparyāpannaṃ tan nātītan nānāgatan na pratyutpannam.
saced bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ saṃjānīte, yad rūpaṃ tat kāmadhāturūpadhātvārūpyadhātum aparyāpamam, evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā yad vijñānaṃ tat kāmadhāturūpadhātvārūpyadhātum aparyāpannam, evaṃ dhātava āyatanāni pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgānīti kāmadhāturūpadhātvārūpyadhātvaparyāpannāni.
saced bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ saṃjānīte, yad (psp_2-3:135) rūpaṃ tat kāmadhāturūpadhātvārūpyadhātum aparyāpannaṃ, tan nātītan tan nānāgatan na pratyutpannan tan na śakyaṃ nimittayogena copalambhayogena vā pariṇāmayitum. tat kasya hetor? na hi tasya svabhāvaḥ saṃvidyate. yasya ca svabhāvo na saṃvidyate so 'bhāvo. na cābhāvo 'bhāvena śakyaḥ pariṇāmayitum. evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ dhātava āyatanāni pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāny, evaṃ dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā, evaṃ adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, evaṃ yāvat saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni ṣaḍabhijñā daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ sarvajñatā asaṃpramuṣitadharmatā sadopekṣāvihāritā na kāmadhātuparyāpannā na rūpadhātuparyāpannā nārūpyadhātuparyāpannā, yā cāparyāpannā na sātītā nānāgatā na pratyutpannā na sā śakyā nimittayogena na copalambhayogena vā pariṇāmayitum. tat kasya hetor? na hi tasyāḥ svabhāvaḥ saṃvidyate. yo na saṃvidyate so 'bhāvo. na cābhāvo 'bhāvena śakyaḥ pariṇāmayitum. evaṃ hi bodhisattvasya mahāsattvasya pariṇāmo nirviṣo bhavati.
yaḥ punar mahāyānasaṃprasthitaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā nimittayogena copalambhayogena ca tāni kuśalamūlāni pariṇāmayati tāni mithyā pariṇāmayati na ca mithyā pariṇāmaṃ samyakpariṇāmaṃ buddhā bhagavanto varṇayanti. yaṃ buddhā bhagavantaḥ pariṇāmaṃ na varṇayanti sa tena pariṇāmayati. na dānapāramitāyāṃ pariṇāmayati na śīlapāramitāyāṃ na kṣāntipāramitāyāṃ na vīryapāramitāyāṃ na dhyānapāramitāyāṃ na prajñāpāramitāyāṃ pariṇāmayati. na ṣaḍpāramitāḥ paripūrayiṣyati. na saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān paripūrayiṣyati. nādhyātmaśūnyatāṃ na bahirdhāśūnyatāṃ nādhyātmabahirdhāśūnyatāṃ na yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattir nāryasatyāni nāṣṭavimokṣān na navānupūrvavihārasamāpattir na śūnyatānimittāpraṇihitāni nābhijñā na daśatathāgatabalāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayiṣyati. na samādhīn na dhāraṇīmukhāni paripūrayiṣyati. na buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyati. na sattvān paripācayiṣyati. (psp_2-3:136) yo na buddhakṣetrāṃ pariśodhayiṣyati na sattvān paripācayiṣyati sa nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. tat kasya hetos? tathā hy asya pariṇāmaḥ saviṣaḥ.
punar aparaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivam upaparīkṣitavyaṃ, yathā buddhā bhagavanto jānanti, anayā ca dharmatayā tat kuśalamūlaṃ pariṇāmayitavyam ity, evaṃ pariṇāmitaṃ bhavatīti, tathāham api tayā dharmatayā pariṇāmayāmy anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. iti traidhātukāparyāpannapariṇāmaḥ
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayāmāsa: sādhu sādhu subhūte sādhu khalu punas tvaṃ subhūte yas tvam eva bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ pariṇāmanāskandham upadiśasi, animittayogenānupalambhayogenānutpādayogenāprādurbhāvayogenāsaṃkleśayogenāvyavadānayogenābhāvasvabhāvayogena svalakṣaṇaśūnyatāyogena dharmadhātuyogena tathatāyogenāvitathatāyogenānyatathatāyogena.
sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve daśānāṃ kuśalānāṃ karmapathānāṃ lābhino bhaveyuś, caturṇāṃ dhyānānāṃ caturṇām apramāṇānāṃ catasṛṇām ārūpyasamāpattīnāṃ pañcānām abhijñānāṃ lābhino bhaveyuḥ. tat kiṃ manyase? subhūte api nu te sattvās tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasaveyuḥ.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ subhūte sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutataṃ puṇyaṃ prasavet, yaḥ kuśalamūlāni nirupalepapariṇāmanayā pariṇāmayed, evaṃ hi subhūte tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā kuśalamulapariṇāmo 'gra ākhyāyate jyeṣṭha ākhyāyate śreṣṭha ākhyāyate vara ākhyāyate pravara ākhyāyate praṇīta ākhyāyate uttama ākhyāyate anuttama ākhyāyate niruttama ākhyāyate iti mṛdumahāpuṇyodayapariṇāmaḥ
punar aparaṃ suhbute yāvantas trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve srotaāpannā bhaveyuḥ, sakṛdāgāmino vānāgāmino vārhanto vā bhaveyus, tān sarvān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā yāvajjīvaṃ satkuryād gurukuryād mānayet pūjayec cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārais. tat kiṃ manyase? subhūte api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. (psp_2-3:137)
bhagavān āha: ataḥ subhūte sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya evaṃ kuśalamūlaṃ nirupalepapariṇāmanayā pariṇāmayet.
punar aparaṃ subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve pratyekabuddhā bhaveyus, tān sarvān pratyekabuddhān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā yāvajjīvaṃ satkuryād gurukuryād mānayet pūjayec cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārais. tat kiṃ manyase? subhūte api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ subhūte sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya evaṃ kuśalamūlaṃ nirupalepapariṇāmanayā pariṇāmayet. iti madhyamahāpuṇyodayapariṇāmaḥ
punar aparaṃ subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃpratiṣṭheran, tatra ye pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās te sarva ekaikaṃ bodhisattvaṃ gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ satkuryur gurukuryur mānayeyuḥ pūjayeyuḥ sarvasukhopadhānair upatiṣṭheyur, evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyāṃ vidikṣūrdhvam adho diśi gaṅgānadīvālkopameṣu lokadhātuṣu ye sattvās te sarva ekaikaṃ bodhisattvaṃ gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ satkuryur gurukuryur mānayeyuḥ pūjayeyuḥ sarvasukhopadhānair upatiṣṭheyuḥ. tat kiṃ manyase? subhūte api nu te kulaputrā vā kuladuhitaro vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasaveyuḥ.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. aprameyam asaṃkhyeyam aparimāṇaṃ bhagavann upamāpi na sukarā kartuṃ tasya puṇyakriyāvastunaḥ. saced bhagavaṃs tat puṇyakriyāvastu rūpi bhavet, sarvaṃ tad gaṅgānadivālukopameṣu na māyet.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sādhu sādhu subhūte sādhu khalu punas tvaṃ subhūte yas tvam evaṃ bravīṣi. ataḥ subhūte sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya evaṃ kuśalamūlaṃ nirupalepapariṇāmanayānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayed. evaṃ subhūte tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā ayaṃ kuśalamulapariṇāmo 'gra ākhyāyate śreṣṭha ākhyāyate jyeṣṭha ākhyāyate vara ākhyāyate pravara ākhyāyate (psp_2-3:138) praṇīta ākhyāyate uttama ākhyāyate anuttama ākhyāte niruttama ākhyāyate. tasya subhūte nirupalepapariṇāmanāpuṇyaskandhasyāsau pūrvakaḥ puṇyaskandhaḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api koṭītamīm api koṭīśatatamīm api koṭīsahasratamīm api koṭīśatasahasratamīm api koṭiniyutaśatasahasratamīm api saṃkhyam api kalām api gaṇanām apy upamām apy aupamyam apy upaniśām apy upaniṣadam api na kṣamate. tat kasya hetos? tathā hi te kulaputrāḥ kuladuhitaraś copalambhasaṃjñino ye daśakuśalakarmapathasamanvāgatāś caturdhyānacaturapramāṇacaturārūpyasamāpattipañcābhijñāsamanvāgatās. tat kasya hetoḥ? tathā hi te kulaputrāḥ kuladuhitaraś copalambhasaṃjñinas tān sarvasattvān srotaāpannabhūtān yāvad arhattvabhūtān sarvasattvān pratyekabuddhabhūtān satkuryur gurukuryur mānayeyuḥ pūjayeyuś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ sarvasukhopadhānair upatiṣṭheyus, tathā hi sa tān aupalambhikān bodhisattvān satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet. ity adhimātrapuṇyodayapariṇāmaḥ
atha khalu catvāro mahārājānaś cāturmahārājakāyikānāṃ ca devānāṃ viṃśatidevaputrasahasrāṇi prāñjalībhūtāni bhagavantaṃ namasyanti sma. evaṃ cāhur: mahāpariṇāmo batāyaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya yo 'yam upāyakauśalenānupalambhayogena nirupalepayogenānimittayogena tāni kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. tathā pariṇāmayati yathā na dvayam upaiti nādvayam.
atha khalu śakro devānām indras trāyastriṃśair devaputraiḥ sārdhaṃ divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhir divyatūryatāḍāvacaravādyaiś ca bhagavantaṃ pūjayāmāsa. evaṃ ca vācam abhāṣata: mahāpariṇāmo batāyaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya yo 'yam upāyakauśalenānupalambhayogena nirupalepayogenānimittayogena tāni kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. tathā ca pariṇāmayati yathā na dvayam upaiti nādvayam.
atha khalu suyāmo devaputraḥ saṃtuṣito nirmāṇaratiḥ paranirmitavaśavartī ca devaputro 'nekair devaputraśatasahasraiḥ sārdhaṃ bhagavantam etad avocat: mahāpariṇāmo batāyaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya yo 'yam upāyakauśalenānupalambhayogena nirupalepayogenānimittayogena tāni kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. tathā ca pariṇāmayati yathā na (psp_2-3:139) dvayam upaiti nādvayam.
atha khalu brahmapārṣadyānāṃ devānām anekāni devaputrakoṭīniyutaśatasahasrāṇi yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntāny upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandya śabdam akārṣuḥ, ghoṣam udīrayāmāsuḥ: āścaryaṃ bhagavan yathāpi nāma bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitayā parigṛhītā upāyakauśalyena ca teṣāṃ paurvakāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca aupalambhikānāṃ tāni kuśalamūlāny abhibhavanti. evaṃ brahmapurohitā mahābrahmāṇaḥ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā anabhrakāḥ puṇyaprasavā vṛhatphalāḥ śuddhāvāsāḥ sudṛśāḥ sudarśanā avṛhā atapā akaniṣṭhāḥ, anekair devaputrakoṭīniyutaśatasahasraiḥ sardhāṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmann upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandya śabdam akārṣuḥ, ghoṣam udīrayāmāsuh: āścaryaṃ bhagavan yathāpi nāma bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitayā parigṛhītā, upāyakauśalena ca teṣāṃ paurvakānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca aupalambhikānāṃ tāni kuśalamūlāny abhibhavanti.
atha khalu bhagavāṃś cāturmahārājakāyikān devaputrān yāvad akaniṣṭhān devaputrān āmantrayāmāsa: yadi devaputrā ye trisāharamahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitā bhaveyus, te sarve 'tītānāgatapratyutpannānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sapratyekabuddhānāṃ yāni kuśalamūlāni prathamacittotpādam upādāya yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvac ca nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvat saddharmasthitir etasminn antare teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ teṣāṃ ca śrāvakāṇāṃ teṣāṃ ca pratyekabuddhānāṃ tato 'nyeṣāṃ ca sarvasattvānāṃ yat kuśalamūlaṃ dānapāramitā nirjātam evaṃ śīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitānirjātaṃ śīlaskandhaḥ samādhiskandhaḥ prajñāskandho vimuktiskandho vimuktijñānadarśanaskandho 'nye cāparimāṇā buddhadharmās tat sarvam abhisaṃkṣipyānumodyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayeyur upalambhayogena. yaś ca kulaputro vā kuladuhitā vā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthito bhavet so 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sapratyekabuddhānāṃ prathamacittotpādam upādāya (psp_2-3:140) yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvad anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvat saddharmasthitir etasminn antare teṣāṃ sarveṣām anyeṣāṃ ca sarvasattvānāṃ yat kuśalamūlaṃ dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramita dhyānapāramitā prajñāpāramitā yāvad aparimāṇā buddhadharmās tat sarvam abhisaṃkṣipya
piṇḍayitvā tulayitvā anupalambhayogenādvayayogenānimittayogena nirupalepayogena nirīhadharmayogena, agrayānumodanayānumodita anumodyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayed, evaṃ sa kulaputro vā kuladuhitā vā teṣāṃ pūrvakānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇām antikād bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. idaṃ ca kuśalamūlaṃ tasya pūrvakasya kuśalamūlasya śatatamīm api kalāṃ nopaiti yāvad upaniṣadam api na kṣamate. idaṃ bodhisattvena mahāsattvenānupalambhayogena pariṇāmitam agram ākhyāyate yāvad niruttaram ākhyāyate. iti pariṇāmakāritram ity uktaḥ pariṇāmamanaskāraḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo bhagavaṃs tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā sa ca kuśalamūlānumodanāpariṇāmanāpuṇyaskandha ekataḥ piṇḍīkṛto 'grayānumodanayā numoditaḥ. kathaṃ bhagavann agrānumodanā bhavati yāvan niruttarānumodanā bhavati?
bhagavān āha: yadā sa kulaputro vā kuladuhitā vā atītānāgatapratyutpannānāṃ tathāgatānāṃ arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sapratyekabuddhānām anyeṣāṃ ca sarvasattvānāṃ kuśalān dharmān na gṛhṇāti na muñcati na manyate nāvamanyate nopalabhate. evaṃ cāsya bhavati naivātra kaścid dharma utpadyate na nirudhyate na saṃkliśyate na vyavadāyate, na ca teṣāṃ dharmāṇāṃ hānir na vṛddhir nāgamo na nirgamo na rāśir nābhāvaḥ, etena paryāyeṇa yac caiṣām atītānāgatapratyutpannāṃ dharmāṇāṃ tathatāvitathatānanyatathatā dharmatā dharmasthititā dharmaniyāmatā tathāham anumode anumodyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayāmīti pariṇāmayet. evam anumodamānasya bodhisattvasya mahāsattvasyagrānumodanā bhavati yāvan niruttarānumodanā bhavati. asyāḥ khalu punaḥ subhūte anumodanāyā anyā yā anumodanās tāḥ. sarvā śatatamīm api kalāṃ nopayānti yāvad upaniṣadam api na kṣamante. iyaṃ cānumodanā anyābhyo 'numodanābhyo 'gra ākhyāyate.
punar aparaṃ subhūte navayānasaṃprasthitena kulaputreṇa vā kuladuhitrā (psp_2-3:141) vā teṣāṃ atītānāgatapratyutpannānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sapratyekabuddhānāṃ prathamacittotpādam upādāya yāvac cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvad anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvat saddharmasthitir etasminn antare yat kuśalamūlaṃ dānapāramitāpratisaṃyuktam evaṃ śilaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ yāvad aparimāṇabuddhadharmapratisaṃyuktaṃ, tato 'nyeṣām api sarvasattvānāṃ yāni kuśalamūlāni dānamayāni śilamayāni bhāvanāmayāni tāni sarvāṇy anumoditukāmena evam anumoditavyam. yathādhimuktis tathā dānam, evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ yathādhimuktis tathā prajñā, yathādhimuktis tathā rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ yathādhimuktis tathā vijñānaṃ, yathādhimuktis tathā dhātava āyatanāni yathādhimuktis tathā pratītyasamutpādaḥ, yathādhimuktis tathādhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatādhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvāśūnyatā, yathādhimuktis tathā saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, yathādhimuktis tathāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, yathādhimuktis tathāryasatyāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ, yathādhimuktis tathā śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhāni ṣaḍabhijñāḥ, yathādhimuktis tathā sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni, yathādhimuktis tathā daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, yathādhimuktis tathā vimuktijñānadarśanaṃ, yathādhimuktis tathānumodanā, yathādhimuktis tathā te
'tītānāgatapratyutpannā buddhadharmāḥ, yathādhimuktis tathā buddhā bhagavantaḥ, yathādhimuktis tathā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām abhisaṃbodhiḥ, yathādhimuktis tathā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ parinirvāṇaṃ, yathādhimuktis tathā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śrāvakāḥ pratyekabuddhāḥ, yathādhimuktis tathā śrāvakapratyekabuddhaparirvāṇaṃ, yathādhimuktis tathā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ dharmatā, yathādhimuktis tathā teṣāṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ dharmatā, yathādhimuktis tathā sarvadharmāṇāṃ sarvasattvānāṃ muktānām aśāntānām akliṣṭānām aviśuddhānāṃ dharmāṇāṃ dharmatā, ajātānām asaṃjātānām anutpannānām aniruddhānāṃ dharmāṇāṃ dharmatā, 'tathānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayaty asaṃkrāntyavināśitām upādāya. iyaṃ sā subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānām agrā anumodanā yāvan niruttarā anumodanā. anayā ca subhūte anumodanayā samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipram anuttarāṃ (psp_2-3:142) samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.
punar aparaṃ subhūte daśasu dikṣv ekaikasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu ye te buddhā bhagavantaḥ. saśrāvakasaṃghās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, tān kaścid eva mahāyānasaṃprasthitaḥ. kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgatan arhataḥ samyaksaṃbuddhān saśrāvakasaṃghān yāvajjīvaṃ sarvasukhopadhānena satkuryād gurukuryād mānayet pūjayec cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ parinirvṛtānāṃ ca teṣāṃ buddhāṃ bhagavatāṃ rātriṃdivam autsukyam āpadyeta satkaraṇagurukaraṇamānanapūjanaiḥ puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ, śīle ca tiṣṭhed upalambhayogena kṣāntiṃ bhāvayed vīryam ārabheta dhyānaṃ samāpadyeta prajñāṃ ca bhāvayed upalambhayogena, yaś ca kulaputro vā kuladuhita vā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodḥau saṃprasthito dānapāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ carann anupalambhayogena tāni kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. asya puṇyābhisaṃskārasya kuśalamūlābhisaṃskārasya cāsau paurvakaḥ puṇyābhisaṃskāraḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti yāvad upaniṣadam api na kṣamate. ayaṃ sa pariṇāmaḥ, agra ākhyāyate yāvad niruttara ākhyāyate. evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāṃ caratā śīlapāramitāyāṃ caratā kṣāntipāramitāyāṃ caratā vīryapāramitāyāṃ caratā dhyānapāramitāyāṃ caratā prajñāpāramitāyāṃ caratā upāyakauśalenānupalambhayogena tāni kuśalamūlāny anumodyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayitavyāni. ity anumodanāmanaskāra ity ukto 'numodanāmanaskāraḥ
atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: avabhāsakarī bhagavan prajñāpāramitā, namaskaraṇīyā bhagavan prajñāpāramitā, namaskaromi bhagavan prajñāpāramitāyai, anupaliptā bhagavan prajñāpāramitā, sarvatraidhātukena vitimirakarī bhagavan prajñāpāramitā, sarvakleśadṛṣṭyandhakāraprahāṇāya, agrakarī bhagavan prajñāpāramitā, sarveṣāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ kṣemakarī bhagavan prajñāpāramitā, sarvabhayabhairavopadravaprahāṇāya, ālokakari bhagavan prajñāpāramitā pañcacakṣuḥparigrahāya, sattvānāṃ mārgadarśayitrī bhagavan prajñāpāramitā, kumārgaprayātānāiḥ sattvānām antadvayavivarjanatayā, sarvākārajñatākaraṇī bhagavan prajñāpāramitā sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇatām upādāya, mātā bhagavan prajñāpāramitā (psp_2-3:143) bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhadharmajananatām upādāya, anutpannā niruddhā bhagavan prajñāpāramitā svalakṣaṇaśūnyatām upādāya, saṃsāravimokṣā bhagavan prajñāpāramitākūṭasthāvināśitām upādāya, anāthānāṃ sattvānāṃ nāthakarī bhagavan prajñāpāramitā sarvadharmaratnadātrītām upādāya, daśabalakarī bhagavan prajñāpāramitā anavamardanīyatām upādāya, triparivartadvādaśākāradharmacakrapravartayitrī bhagavan prajñāpāramitā apravartanānivartanatām upādāya, sarvadharmāṇāṃ svabhāvasaṃdarśayitrī bhagavan prajñāpāramitā abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya. iti svabhayaḥ.
kathaṃ bhagavan prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam?
bhagavān āha: yathā śāriputra śāstari tathā prajñāpāramitāyāṃ sthātavyaṃ, yathā śāstā namaskartavyas tathā prajñāpāramitā namaskatavyā. tat kasya hetor? eṣaiva prajñāpāramitā śāstā, na cānyaḥ śāstā anyā prajñāpāramitā, śāstaiva prajñāpāramitā prajñāpāramitaiva śāstā. ato hi śariputra prajñāpāramitāyāḥ sarve tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ prabhāvyante bodhisattvāś ca mahāsattvāḥ pratyekabuddhāś cārhantaś cānāgāminaś ca sakṛdāgāminaś ca srotaāpannāś ca prabhāvyante. ataś ca daśakuśalāḥ karmapathāḥ prabhāvyante. catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ prabhāvyante. pañcābhijñāḥ, adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, āryasatyāni śūnyatānimittāpraṇihitāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ sarvapāramitāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśabodhisattvabhūmayaḥ prabhāvyante. daśatathāgatabalāni vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prabhāvyante yāvat sarvākārajñatā prabhāvyate
atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhūt: kuta iyam āyuṣmataḥ śāriputrasya pṛcchā jātā kiṃnidānā vā?
atha khalv āyuṣmān śariputraḥ sakrasya devānām indrasya cetasaiva cetaḥparivitarkam ājñāya śakraṃ devānām indram etad avocat: yat kauśikaivaṃ vitarkayasi, kuta iyam āyuṣmataḥ śāriputrasya pṛcchā jātā kiṃnidānā veti. prajñāpāramitāparigṛhītāḥ kauśika bodhisattvā mahāsattvā upāyakauśalena ca teṣām atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ prathamacittotpādam upādāya yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvat saddharmasthitir etasminn antare yat kiṃcit kuśalaṃ tat sarvākārajñatāyai pariṇāmayantīty etannidānā me pṛcchā jātā. iyaṃ prajñāpāramitā kauśika bodhisattvānāṃ (psp_2-3:144) mahāsattvānāṃ dānapāramitām abhibhavati. evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānapāramitām abhibhavati. tadyathāpi nāma kauśika jātyandhānāṃ śataṃ vā sahasraṃ vā śatasahasraṃ vā pariṇāyakam abhavyaṃ mārgāvatārāya kuta eva nagarapraveśāya? evam eva kauśika imā pañcapāramitā jātyandhabhūtā bhavanti prajñāpāramitāṃ vinā pariṇāyakā abhavyā mārgāvatārāya kuta eva sarvākārajñatāmahānagaram anuprāptaye? yadā punaḥ kauśika pañcapāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā bhavanti tadā pañcapāramitāḥ sacakṣuskā bhavanti pāramitānāmadheyaṃ ca pratilabhante.
śakra āha: yad bhadanta śāriputra evam āha, prajñāpāramitāparigṛhītāḥ pañcapāramitā pāramitānāmadheyaṃ labhante. na ca bhadanta śariputra dānapāramitāparigṛhītāḥ pañcapāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante. evaṃ na śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāparigṛhītāḥ pañcapāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante.
śāriputra āha: evam etat kauśikaivam etat. na dānapāramitāparigṛhītāḥ kauśika pañcapāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante. evaṃ na śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāparigṛhītāḥ kauśika pañcapāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante. tasmāt tarhi kauśika prajñāpāramitaiva pañcānāṃ pāramitānām agrā ākhyāyate śreṣṭhā ākhyāyate jyeṣṭhā ākhyāyate varā ākhyāyate pravarā ākhyāyate uttamā ākhyāyate anuttamā ākhyāyate asamā ākhyāyate asamasamā ākhyāyate. iti śreṣṭhatā
atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitābhinirhartavyā?
bhagavān āha: rūpasya śāriputrānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyānabhinirhārāyā prajñāpāramiṭābhinirhartvyā. evaṃ dhātūnām āyatanānāṃ pratītyasamutpādāṅgānāṃ dānapāramitānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā. evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitānabhinirhārāya prajñāpramitābhinirhartavyā. adhyātmaśūyatānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā. saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā. daśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā. sarvadharmānabhinirhārāya prajñāpramitābhinirhartavyā. evaṃ yāvāt sarvākārajñatānabhinirhārāya (psp_2-3:145) prajñāpāramitābhinirhartavyā.
śariputra āha: kathaṃ bhagavan rūpasyānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā? kathaṃ bhagavan yāvat sarvākārajñatānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā?
bhagvān āha: rūpasyānabhisaṃskārato 'nutpādato 'bhāvato 'jātito 'vināśato 'nupalabdhitaḥ, yāvat sarvākārajñatānabhisaṃskārato 'nutpādato 'bhāvato 'jātito 'vināśato 'nupalabdhitaḥ prajñāpāramitābhinirhartavyā. iti sarvadharmānabhisaṃskāraḥ
śāriputra āha: evam abhinirhṛtā bhagavan prajñāpāramitā katamaṃ dharmam arpayati?
bhagavān āha: evam abhinirhṛtā śāriputra prajñāpāramitā na kaṃcid dharmam arpayati, yato na kaṃcid dharmam arpayati tasmāt prajñāpāramiteti saṃkhyāṃ gacchati.
śāriputra āha: katamaṃ dharmaṃ nārpayati?
bhagavān āha: na kuśalaṃ dharmam arpayati nākuśalaṃ dharmam arpayati. evaṃ na sāvadyaṃ nānavadyaṃ na sāsravaṃ nānāsravaṃ na saṃskṛtaṃ nāsaṃskṛtaṃ na saṃkleśaṃ na niḥkleśaṃ na laukikaṃ na lokottaraṃ na saṃkliṣṭaṃ na vyavadānaṃ na saṃsāraṃ na nirvāṇam arpayati. tat kasya hetor? na hi prajñāpāramitā kasyacid dharmasyopalambhayogena pratyupasthitā tena kāraṇena na kaṃcid dharmam arpayati.
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: kim iyaṃ bhagavan prajñāpāramitā sarvākārajñatām api nārpayati?
bhagavān āha: yat kauśika evaṃ vadasi, kim iyaṃ prajñāpāramitā sarvākārajñatām api nārpayatīti. evam etat kauśikaivam etat, prajñāpāramitā kauśika na kaṃcid dharmam arpayati nopalabhate sarvākārajñatām api nārpayati nopalabhate.
devendra āha: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitā sarvākārajñatām api nārpayati nopalabhate?
bhagavān āha: na hi kauśika prajñāpramitā yathā nāma yathā nimittaṃ yathābhisaṃskāras tathārpayati.
devendra āha: kathaiḥ punar bhagavann arpayati?
bhagavān āha: yathā nopaiti nopādadāti nadhitiṣṭhati na prajahāti nābhiniviśate (psp_2-3:146) tathārpayati yathā na kaṃcid dharmam arpayati muñcati na pratigṛhṇāti. evaṃ hi kauśika prajñāpāramitā sarvadharmān nārpayati na muñcati na pratigṛhṇāti.
śakra āha: āścaryaṃ bhagavan yāvad iyaṃ prajñāpāramitā sarvadharmāṇām anutpādāya anirodhāya anabhisaṃskārāya anupalabdhaye avināśāya pratyupasthitā.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: saced bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ saṃjñāsyati, prajñāpāramitā sarvadharmān nārpayatīti, riñciṣyati bhagavan prajñāpāramitāṃ dūrīkariṣyati bhagavan prajñāpāramitām.
bhagavān āha: asti subhūte paryāyo yena paryāyeṇa bodhisattvo mahāsattvo riñcan prajñāpāramitāṃ dūrīkuryān prajñāpāramitām. saced bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ saṃjñāsyati, rikteyaṃ prajñāpāramiteyaṃ tucchā asārā vaśikeyaṃ prajñāpāramiteti, riñciṣyati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ dūrīkariṣyati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām. ayaṃ subhūte paryāyo yena paryāyeṇa riñciṣyati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ dūrīkariṣyati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām.
subhūtir āha: prajñāpāramitayā bhagavan pratyarpitayā katame dharmāḥ pratyarpitā bhavanti?
bhagavān āha: prajñāpāramitayā subhūte pratyarpitayā na rūpaṃ pratyarpitaṃ bhavati, na vedanā na saṃjñā na saṃskārāḥ na vijñānaṃ pratyarpitaṃ bhavati. na cakṣuḥ pratyarpitaṃ bhavati, na śrotraṃ na ghrāṇaṃ na jihvā na kāyo na manaḥ pratyarpitaṃ bhavati. na rūpaṃ pratyarpitaṃ bhavati, na śabdo na gandho na raso na spraṣṭavyaṃ na dharmāḥ pratyarpitā bhavanti. na dānapāramitā pratyarpitā bhavati, na śīlapāramitā na kṣāntipāramitā na vīryapāramitā na dhyānapāramitā na prajñāpāramitā pratyarpitā bhavati. nādhyātmaśūnyatā pratyarpitā bhavati. na bahirdhāśūnyatā pratyarpitā bhavati. nādhyātmabahirdhāśūnyatā pratyarpitā bhavati yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatā pratyarpitā bhavati. na saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ pratyarpitā bhavanti. na daśabalavaiśāradyāni na pratisaṃvido nāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ pratyarpitā bhavanti. na srotaāpattiphalṃ pratyarpitaṃ bhavati. na sakṛdāgāmiphalaṃ pratyarpitaṃ bhavati. nānāgāmiphalaṃ pratyarpitaṃ bhavati. nārhattvaṃ pratyarpitaṃ bhavati. na pratyekabuddhatvaṃ pratyarpitaṃ bhavati. nānuttarā samyaksaṃbodhiḥ pratyarpitā bhavati. (psp_2-3:147)
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitayā pratyarpitayā na rūpaṃ pratyarpitaṃ bhavati yāvad na sarvākārajñatā pratyarpitā bhavati?
bhagavān āha: rūpasya subhūte 'nupalabdhyā prajñāpāramitā pratyarpitā bhavati yāvat sarvākārajñatānupalabdhyā prajñāpāramitā pratyarpitā bhavati. evaṃ khalu subhūte prajñāpāramitayā pratyarpitayā na rūpaṃ pratyarpitaṃ bhavati yāvad na sarvākārajñatā pratyarpita bhavati. iti sarvadharmānupalambhābhisamayārpyaṇā
subhūtir āha: mahāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte katamena paryāyeṇa mahāpāramiteyaṃ yad uta prajñāpāramitā.
subhūtir āha: na bhagavan rūpaṃ mahatkaroti nālpīkaroti, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān na vijñānaṃ mahatkaroti nālpīkaroti. evaṃ dhātūn āyatanāni pratītyasamutpādāṅgāni na mahatkaroti nālpīkaroti. na dānapāramitāṃ mahatkaroti nālpīkaroti. evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ na prajñāpāramitāṃ mahatkaroti nālpīkaroti. nādhyātmaśūnyatāṃ mahatkaroti nālpīkatoti yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāṃ mahatkaroti nālpīkaroti. na saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān mahatkaroti nālpīkaroti. nāryasatyāni nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ na śūnyatānimittāpraṇihitāni nābhijñā mahatkaroti nālpīkaroti. na tathāgatabalāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān mahatkaroti nālpīkaroti. na bodhiṃ mahatkaroti nālpīkaroti. na buddhadharmaṃ mahatkaroti nālpīkaroti. yāvan na buddhaṃ mahatkaroti nālpīkaroti. na rūpaṃ vipulīkaroti na parittīkaroti. na rūpaṃ balavatkaroti na durbalīkaroti. anena bhagavan paryāyeṇa mahāpāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā. sacet punar navayānasaṃprasthito bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām āgamya dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitām āgamya evaṃ jñāsyati na prajñāpāramitā rūpaṃ mahatkaroti nālpīkaroti yāvan na buddhadharmaṃ mahatkaroti nālpīkaroti. na rūpaṃ balavatkaroti na durbalīkaroti. evaṃ saṃjānan bodhisattvo mahāsattvo na carati prajñāpāramitāyāṃ. tat kasya hetoḥ? naiṣa bhagavan niṣyandaḥ prajñāpāramitāyāḥ. yad rūpaṃ mahad alpaṃ vā kuryād yāvad buddhadharmaṃ mahad alpaṃ vā kuryān naiṣa
prajñāpāramitāyā niṣyandaḥ. tat kasya hetoḥ? na hy upalambhasaṃjñino bodhisattvās tathā sattvājātitayā prajñāpāramitā draṣṭavyā. rūpājātitaḥ prajñāpāramitājātitā (psp_2-3:148) draṣṭavyā. vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānājātitaḥ prajñāpāramitājātitā draṣṭavyā yāvad buddhājātitaḥ prajñāpāramitājātitā draṣṭavyā. sattvāsvabhāvatayā prajñāpāramitāsvabhāvatā draṣṭavyā. rūpāsvabhāvatayā prajñāpāramitāsvabhāvatā draṣṭavyā. vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānāsvabhāvatayā prajñāpāramitāsvabhāvatā draṣṭayyā yāvad buddhāsvabhāvatayā prajñāpāramitāsvabhāvatā draṣṭavyā. rūpābhāvatayā prajñāpāramitābhāvatā veditavyā. vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānābhāvatayā prajñāpāramitābhāvatā veditavyā yāvad buddhābhāvatayā prajñāpāramitābhāvatā veditavyā. sattvaśūnyatayā prajñāpāramitā śūnyatā veditavyā. rūpaśūnyatayā prajñāpāramitā śūnyatā veditavyā. vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaśūnyatayā prajñāpāramitā śūnyatā veditavyā yāvad buddhaśūnyatayā prajñāpāramitā śūnyata veditavyā. evaṃ sattvānimittatayā sattvāpraṇihitatayā prajñāpāramitānimittatāpraṇihitatā. rūpānimittatayāpraṇihitatayā prajñāpāramitānimittatāpraṇihitatā. vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānānimittatayāpraṇihitatayā prajñāpāramitānimittatāpraṇihitatā yāvad buddhānimittatayāpraṇihitatayā prajñāpāramitānimittatāpraṇihitatā. evaṃ sattvāsattayā prajñāpāramitāsattā veditavyā. sattvācintyatayā prajñāpāramitācintyatā veditavyā. sattvāvināśitayā prajñāpāramitāvināśitā veditavyā. sattvānabhisaṃbodhanatayā prajñāpāramitānabhisaṃbodhanatā veditavyā. rūpānabhisaṃbodhanatayā
prajñāpāramitānabhisaṃbodhanatā veditavyā. vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānānabhisaṃbodhanatayā prajñāpāramitānabhisaṃbodhanatā veditvayā yāvad buddhānabhisaṃbodhanatayā prajñāpāramitānabhisaṃbodhanatā veditavyā. sattvabalāsamanvāgatatayā prajñāpāramitā balāsamanvāgatatā veditavyā. rūpabalāsamanvāgatatayā prajñāpāramitā balāsamanvāgatatā veditavyā. vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānabalāsamanvāgatayā prajñāpāramitā balāsamanvāgatatā veditavyā yāvad buddhabalāsamanvāgatatayā prajñāpāramitā balāsamanvāgatatā vedjtavyā. anenāpi bhagavan paryāyeṇa mahāpāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā. iti mahārthatety ukto 'bhinirhāraḥ
atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: yo 'yaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām adhimokṣyate, kutaś cyutvā sa ihāgato bhaviṣyati? kiyaccirasaṃprasthitaḥ sa kulaputro vā kuladuhitā vā abhūd anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau? kiyanto vānena tathāgatāḥ paryupāsitāḥ? kiyacciraṃ (psp_2-3:149) sa dānapāramitāyāṃ caritaḥ? kiyacciraṃ śīlapāramitāṃ caritaḥ? kiyacciraṃ kṣāntipāramitāyāṃ caritaḥ? kiyacciraṃ vīryapāramitāyāṃ caritaḥ? kiyacciraṃ dhyānapāramitāyāṃ caritaḥ? kiyacciraṃ prajñāpāramitāyāṃ carito ya imāṃ prajñāpāramitām arthataś ca nayataś cādhimokṣyate?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: sa khalu punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo daśasu dikṣu tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān paryupāsyehāgata ihopapanno bhaviṣyati. iti buddhasevā
yaḥ khalu punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo 'saṃkhyeyāny aprameyāṇi kalpakoṭīniyutaśatasahasrāṇi samudāgato 'bhūd anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sa prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caritaḥ śīlapāramitāyāṃ caritaḥ kṣāntipāramitāyāṃ carito vīryapāramitāyāṃ carito dhyānapāramitāyāṃ caritaḥ prajñāpāramitāyāṃ caritaḥ sann ihāgato bhaviṣyati. sa khalu punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā dṛṣṭayā śrutayā vā śāstā mayā dṛṣṭa iti cittam utpādayiṣyati, śāstā mayā śruta iti cittam utpādayiṣyati. sa khalu punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattva imāṃ prajñāpāramitām arthataś ca nayataś cādhigamiṣyaty animittādvayānupalambhayogena.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: śakyā punar bhagavan prajñāpāramitā draṣṭuṃ vā śrotuṃ vā?
bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte na hi subhūte prajñāpāramitāyāḥ śrotāro draṣṭāro na prajñāpāramitāṃ te paśyanti na śṛṇvanti dharmajaḍatām upādaya. evaṃ dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitāṃ te na paśyanti na śṛṇvanti dharmajaḍatām upādāya. adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ na paśyanti na śṛṇvanti dharmajaḍatām upādāya. smṛtyupasthānāni na paśyanti na śṛṇvanti dharmajaḍatām upādāya. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān na paśyanti na śṛṇvanti dharmajaḍatām upādāya. evam āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān na paśyanti na śṛṇvanti. buddhabodhiṃ na paśyanti na śṛṇvanti dharmajaḍatām upādāya. iti dānādipāramitāsamudāgamaḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiyacciraṃ caritaḥ sa bhagavan bodhisattvo mahāsattvo bhaviṣyati ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpatsyate? (psp_2-3:150)
bhagavān āha: vibhajyaitat subhūte vyākartavyaṃ, syāt subhūte paryāyo yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate. evaṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ yogam āpadyate. tac copāyakauśalena na ca kaṃcid dharmaṃ pratikṣipati yathā nopacayaṃ paśyati nāpacayaṃ, na jātu ṣaḍbhiḥ pāramitābhir virahito bhavati na buddhair bhagavadbhir, yaiś ca pūjāviśeṣair ākāṅkṣet tān buddhān bhagavataḥ satkartuṃ gurukartuṃ mānayituṃ pūjayituṃ tasya te pūjāviśeṣāḥ sahacittotpādenaiva saṃṛdhyante. buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati. na jātu mātuḥ kukṣāv upapadyate. na ca jātu virahito bhavati abhijñābhir. na ca kenacit kleśena sārdhaṃ saṃvasati. na śrāvakacittena na pratyekabuddhacittena sārdhaṃ saṃvasati. buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati sattvāṃś ca paripācayan buddhakṣetraṃ ca pariśodhayan. ayaṃ subhūte bobhisattvo mahāsattvo yo 'syāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ prathamacittotpādam upādāya yogam āpatsyate. ity upāyakauśalam
santi punaḥ subhūte mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca yair bahūni buddhaśatāni bahūni buddhasahasrāṇi bahūni buddhaśatasahasrāṇi bahūni buddhakoṭiniyutaśatasahasrāṇi dṛṣṭāni bhavanti. tebhyaś cāntike śikṣamāṇair dānāni dattāni bhavanti, śīlaṃ rakṣitaṃ kṣāntir bhāvitā vīryam ārabdhaṃ dhyānam āsevitaṃ prajñā bhāvitā bhavati sā copalambhayogena. te 'syāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ parṣaḍbhyo 'pakramiṣyanti. te punaḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāgauravatayāsyāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād apakramiṣyanti. ihaiva te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca mahāyānikāḥ saṃnipatitā ye gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyām apakramiṣyanti. tat kasya hetos? tathā hi te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca pūrvānte 'pi gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyām apakrāntā, etarhy api gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyām apakrāmānti. na kāyena na cittena samagrīn dāsyanti duṣprajñasaṃvartanīyaṃ karmopaceṣyanti. te tena dauṣprajñasaṃvartanīyena karmaṇā kṛtenopacitena imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ pratyākhyāsyanti, taiḥ pratyākhyāya atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ sarvajñatāpratyākhyātā bhavati. te tena sarvajñatāpratyākhyānena dharmavyasanasaṃvartanīyena karmaṇā kṛtenopacitena bahūni varṣāṇi bahūni varṣaśatāni bahūni varṣasahasrāṇi (psp_2-3:151) bahūni varṣakoṭīniyutaśatasahasrāṇi mahāniraye prakṣepsyante. teṣāṃ mahānirayān mahānirayaṃ saṃkrāmatāṃ tejaḥsaṃvartanī vā apsaṃvartanī vā vāyusaṃvartanī vā
prādurbhāvo bhaviṣyati. te tāsu saṃvartanīṣu prādurbhātāsv anyeṣu lokadhātuṣu ye mahānirayās teṣu prakṣepsyante. te tatropapannāḥ samānāḥ, mahānirayān mahānirayaṃ saṃkramiṣyanti. teṣāṃ mahānirayān mahānirayaṃ saṃkrāmatāṃ punar eva saṃvartanīyaḥ prādurbhaviṣyanti. tāsu saṃvartanīṣu prādurbhūtāsu pūrvasyāṃ diśi prakṣepsyante, dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyāṃ vidikṣūrdhvam adho diśi yo mahānirayās teṣu prakṣepsyante. tebhyo 'pi punaḥ saṃvartanīṣu prādurbhūtāsv anyeṣu lokadhātuṣu ye mahānirayās teṣu prakṣepsyante. teṣu punar api tebhyo lokadhātubhyaḥ saṃvartanīṣu prādurbhūtāsu tebhyo mahānirayebhaś cyutās tena dharmavyasanasaṃvartanīyena karmaṇākṣīṇena punar eva ihopapatsyante. te punar eva mahānirayān mahānirayaṃ saṃkramiṣyanti. te teṣu mahānirayeṣūpapannā bahūni tīvrāṇi mahākaṭukāni mahānirayaduḥkhāni pratyanubhaviṣyanti. tāvad eva te tāni nirayaduḥkhāṃ pratyanubhaviṣyanti yāvat punar eva saṃvartanīyaḥ prādurbhaviṣyanti. saṃvartanīṣu prādurbhūtāsv itaś cyutā anyeṣu lokadhātuṣu punar eva mahānirayeṣūpapatsyante. evaṃ samantāt punar api daśasu dikṣu tiryagyoniṣūpapatsyante. punar eva daśasu dikṣu yamalokeṣūpapannā mahātīvrāṃ mahākaṭukāṃ mahāduṣkhāṃ vedanāṃ vedayantas tat karma kṣepayiṣyanti. te bahuduḥkhavedanīyaṃ karma kṣepayitvā kadācit karhicit mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilapsyante. te yatra yatropapatsyante tatra tatra jātyandhā bhaviṣyanti. jātyandhakuleṣūpapatsyante. caṇḍālakuleṣu vā puṣkasakuleṣu vā śākunikuleṣu vā sukarikuleṣu vā aurabhikakuleṣu vā nīceṣu vā kutsiteṣu vā
kuleṣu vā nīcavṛttisu vā upapatsyante. te teṣūpapannā andhā vā bhaviṣyanti kāṇā vā ajihvā vā ahastā vā apādā vā akarṇakā vā anāsikā vā yatra buddhaśabdaṃ na śroṣyanti na dharmaśabdaṃ na saṃghaśabdaṃ na bodhisattvaśabdaṃ na pratyekabuddhaśabdaṃ śroṣyanti nārhacchabdaṃ śroṣyanti te tenaiva dharmavyasanasaṃvartanīyena karmaṇā kṛtenopacitena.
atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: pañca bhagavann ānantaryāṇy asya dharmavyasanasaṃvartanīyasya karmaṇaḥ kṛtasyopacitasya prativarṇikā api na bhavanti?
bhagavān āha: prativarṇiketi śāriputra na vaktavyāsya dharmavyasanasaṃvartanīyakarmaṇaḥ kṛtasyopacitasya. ye prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ pratibādhitavyāṃ maṃsyante, nātra śikṣitavyaṃ naiṣa dharmo naiṣa vinayo naitac (psp_2-3:152) chāstuḥ śāsanaṃ naitat tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair bhāṣitam iti bhāṣyante, ta ātmanā ca prativahitavyāṃ maṃsyante, anyāṃś ca sattvān vivecayiṣyanti. te svasaṃtānāny upahatya parasaṃtānāny upahantavyāni maṃsyante. te svasaṃtānaṃ saviṣaṃ kṛtvā parasaṃtānāny api saviṣāṇi kariṣyanti. te svayaṃ naṣṭāḥ. parān api nāśayiṣyanti. svayaṃ ca gambhīrāṃ prajñāramitām ajānanto 'buddhyamānāḥ prativahitavyāṃ maṃsyante, parāṃś ca tathaiva grāhayiṣyanti. nāhaṃ śāriputra teṣāṃ pudgalānāṃ śravaṇam apy abhyanujānāmi kaḥ punar vādo darśanaṃ kuta eva sthānaṃ, tat kasya hetor? dharmadūṣakā hi te śāriputra tathārūpāḥ pudgalā veditavyāḥ kaśaṃbakajātīyāḥ kṛṣṇā hi jātayaḥ śāriputra tathārūpāḥ pudgalā veditavyāḥ. teṣāṃ khalu punaḥ śāriputra tathārūpāṇāṃ pudgalānāṃ ye śrotavyaṃ śraddhātavyaṃ maṃsyante te 'nayena vyasanam āpatsyante. yaś cemāṃ śāriputra prajñāpāramitāṃ dūṣayiṣyati dharmadūṣakaḥ sa pudgalo veditavyaḥ.
śāriputra āha: na khalu punar bhagavaṃs tasya dharmadūṣakasya pudgalasya bhagavatā tatropapannasyātmabhāvasya pramāṇam ākhyātam.
bhagavān āha: tiṣṭhatu śāriputra tasya dharmadūṣakasya pudgalasya tatropapannasyātmabhāvasya pramāṇam. tat kasya hetoḥ? mā tasya dharmadūṣakasya pudgalasyātmabhāvasya pramāṇaṃ śrutvā uṣṇaṃ rudhiraṃ mukhād āgacchet, maraṇaṃ vā nigacchet maraṇamātrakaṃ vā, duḥkhaṃ śrutvā śokaśalpasamarpito vā bhavet. ucchoṣyed vā mlāyed vā nīlo vā harito vā lūno vā yāvad idaṃ tasya dharmadūṣakasya pudgalasya dṛśasyātmabhāvapratilābhasya pramāṇam iti, yasyāyam īdṛśo doṣaḥ saṃvidyata iti. na bhagavān āyuṣmataḥ śāriputrasyāvakāśaṃ karotīdaṃ tasyātmabhāvasya pramāṇaṃ bhaviṣyatīti.
śāriputra āha: ākhyātu bhagavān paścimāyā janatāyā ālokāḥ kṛto bhaviṣyaty anena dharmavyasanasaṃvartanīyena karmaṇā kṛtenopacitena dharmadūṣakāḥ pudgalā īdṛśam ātmabhāvaṃ parigrahīṣyantīti.
bhagavān āha: evam eva śāriputra paścimāyā janatāyā ālokaḥ kṛto bhaviṣyaty anenāsau dharmavyasanasaṃvartanīyena karmaṇā kṛtenopacitena mahānirayeṣu duḥkham anubhaviṣyati. yā etasyaiva duḥkhasyāpramāṇatā bahutaraṃ ceyacciraṃ duḥkhāni pratyanubhaviṣyantīti, eṣa eva śuklāṃśikasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā tebhyo dharmavyasanasaṃvartanīyebhyaḥ. karmabhyo nirvṛttir bhaviṣyati. te jivitahetor api dharmaṃ na pratikṣepsyanti. mā bhūd asmākam īdṛśair duḥkhaiḥ samavadhānam iti.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: susaṃvṛtakāyavāgmanaskarmaṇā (psp_2-3:153) bhagavan kulaputreṇa vā kuladuhitā vā bhavitavyaṃ mā bhūd īdṛśānāṃ duḥkhānām anubhavanam iti tathāgataṃ vā na drakṣyāma iti dharmaṃ vā na śroṣyāma iti saṃghaṃ vā na drakṣyāma ity apagatabuddhotpādeṣu vā buddhakṣetreṣūpapatsyāmaha iti manuṣyadaridreṣu vā agrāhyavacanā vā bhaviṣyāma ity. anena bhagavan dharmapratikṣepavākkarmaṇā kṛtenopacitena vyasanasaṃvartanīyaṃ karmakṛtam upacitaṃ bhavati.
bhagavān āha: anena subhūte sarvadharmapratikṣepavākkarmaṇā kṛtenopacitena dharmavyasanasaṃvartanīyaṃ karma kṛtaṃ bhavaty upacitam ihaiva te subhūte mohapuruṣāḥ svākhyāte dharmavinaye pravrajitā bhaviṣyanti. ya imāṃ prajñāpāramitāṃ dūṣayitavyāṃ maṃsyante pratibādhitavyāṃ maṃsyante. prajñāpāramitayā subhūte dūṣitayā pratibādhitayā buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhir dūṣitā pratibādhitā bhavati, buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhyā dūṣitayā pratibādhitayātītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ sarvajñatā dūṣitā bhavati pratibādhitā. sarvajñatayā dūṣitayā pratibādhitayā dharmaḥ. pratibādhito bhavati. dharmeṇa pratibādhitena saṃghaḥ. pratibādhito bhavati. saṃghena pratibādhitena laukikī samyagdṛṣṭir lokottarā ca samyakdṛṣṭiḥ pratibādhitā bhavati. evaṃ ṣaṭpāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ. pratibādhitā bhavanti. śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ ṣaḍabhijñāḥ pratibādhitā bhavanti. adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśabodhisattvabhūmayaḥ pratibādhitā bhavanti. daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ pratibādhitā bhavanti. yāvat sarvajñatā pratibādhitā bhavati. sarvajñatayā pratibādhitayāprameyāsaṃkhyeyāparimāṇo 'puṇyaskandhaḥ parigṛhīto bhavati. tena vāpuṇyaskandhena parigṛhitenāprameyam asaṃkhyeyam aparimāṇaṃ duḥkhadaurmanasyaṃ parigṛhītaṃ bhavati. iti dharmavyasanasaṃvartanakarma
subhūtir āha: ya ime bhagavan mohapuruṣā gambhirāṃ prajñāpāramitāṃ pratibādhiṣyanti, katamair ākārair imāṃ prajñāpāramitāṃ pratibādhiṣyanti?
bhagavān āha: caturbhiḥ subhūte ākārais te mohapuruṣā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ pratibādhiṣyanti. katamaiś caturbhir? yad uta mārādhiṣṭhitāś ca te mohapuruṣā bhaviṣyanti. anabhiyuktāś ca gambhīreṣu dharmeṣu bhaviṣyanti (psp_2-3:154) na ca prasādaṃ pratilapsyante. abhiniviṣṭāś ca te pañcaskandheṣu bhaviṣyanti pāpamitrahastagatā. doṣacaritāś ca te mohapuruṣā bhaviṣyanty ātmotkarṣakāḥ parapaṃsakāḥ. ebhiḥ subhūte caturbhir ākāraiḥ samanvāgatās te mohapuruṣā gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ pratikṣepsyanti.
subhūtir āha: duradhimocyā bhagavan gambhīrā prajñāpāramitānabhiyuktena kuśalamūlavirahitena pāpamitrahastagatena.
bhagavān āha: evam etat subhūte duradhimocyā gambhīrā prajñāpāramitānabhiyuktaiḥ kuśalamūlavirahitaiḥ pāpamitrahastagataiḥ.
subhūtir āha: kiyad bhagavan gambhīrā prajñāpāramitā yeyaṃ duradhimocyā?
bhagavān āha: rūpaṃ subhūte 'baddham amuktaṃ. tat kasya heto? rūpāsvabhāvo hi subhūte rūpaṃ, vedanāsvabhāvo hi vedanā, saṃjñāsvabhāvo hi saṃjñā, saṃskārāsvabhāvo hi saṃskārā, vijñānaṃ subhūte 'baddham amuktam. tat kasya hetor? vijñānāsvabhāvo hi vijñānam. dānapāramitā subhūte 'baddhāmuktā. tat kasya hetor? dānapāramitāsvabhāvā hi dānapāramitā. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā subhūte 'baddhāmuktā. tat kasya hetoḥ? prajñāpāramitāsvabhāvā hi prajñāpāramitā. adhyātmaśūnyatā subhūte 'baddhāmuktā. tat kasya hetor? adhyātmaśūnyatāsvabhāvā hy adhyātmaśūnyatā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā subhūte 'baddhāmuktā. tat kasya hetor? abhāvasvabhāvaśūnyatāsvabhāvā hy abhāvasvabhāvaśūnyatā. smṛtyupasthānāni subhūte 'baddhāny amuktāni. tat kasya hetoḥ? smṛtyupasthānāsvabhāvā hi smṛtyupasthānām. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabodhyaṅgāni mārgāḥ subhūte 'baddhā amuktās. tat kasya hetor? mārgāsvabhāvā hi mārgāḥ. evaṃ daśabalāni vaiśāradyāni pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ sarvākārajñatā subhūte 'baddhāmuktā. tat kasya hetoḥ? sarvākārajñatāsvabhāvo hi subhūte sarvākārajñatā. rūpasya subhūte pūrvānto 'baddho 'muktas. tat kasya hetoḥ? pūrvāntābhāvasvabhāvo hi subhūte rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ vijñānasya subhūte pūrvānto 'baddho 'muktas. tat kasya hetoḥ? pūrvāntābhāvasvabhāvo hi subhūte vijñānam, evaṃ yāvat sarvākārajñatāyāḥ subhūte pūrvānto 'baddho 'muktas. tat kasya hetoḥ? pūrvānto 'bhāvasvabhāvo hi subhūte sarvākārajñatā. rūpasya subhūte
'parānto 'baddho 'muktas. tat kasya hetor? aparānto 'bhāvasvabhāvo hi subhūte rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānasya subhūte 'parānto 'baddho 'muktaḥ. tat kasya hetor? aparāntābhāvasvabhāvo (psp_2-3:155) hi subhūte vijñānam. evaṃ yāvat sarvākārajñatāyāḥ subhūte 'parānto 'baddho 'muktaḥ. tat kasya hetor? aparāntābhāvasvabhāvo hi subhūte sarvākārajñatā. rūpaṃ subhūte pratyutpannam abaddham amuktaṃ. tat kasya hetoḥ? pratyutpannābhāvasvabhāvo hi subhūte rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā, vijñānaṃ subhūte pratyutpannam abaddham amuktaṃ. tat kasya hetoḥ? pratyutpannābhāvasvabhāvo hi subhūte vijñānaṃ. yāvat sarvākārajñatā pratyutpannābaddhāmuktā. tat kasya hetoḥ? pratyutpannābhāvasvabhāvo hi subhūte sarvākārajñatā.
subhūtir āha: duradhimocyā bhagavan prajñāpāramitānabhiyuktair anavaropitakuśalamūlaiḥ pāpamitrahastagatair māravaśagataiḥ kuśīdair hīnavīryair muṣitasmṛtibhir asaṃprajānaiḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte duradhimocyā subhūte prajñāpāramitānabhiyuktair anavaropitakuśalamūlaiḥ pāpamitrahastagatair māravaśagataiḥ kuśīdair hīnavīryair muṣitasmṛtibhir asaṃprajānaiḥ. iti karmāvaraṇasya catvāro hetavaḥ
yā subhūte rūpasya viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yā vijñānasya viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. yā dānapāramitāyā viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyā, yā prajñāpāramitāyā viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. yādhyātmaśūnyatāyā viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. yāvad yābhāvasvabhāvaśūnyatāyā viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. evaṃ yā saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. evam āryasatyānām apramāṇānāṃ dhyānārūpyasamāpattīnāṃ yā viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. yā śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. yāṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. yā ṣaṇṇām abhijñānāṃ viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. evaṃ yā sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. yā daśānāṃ bodhisattvabhūmīnāṃ viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. yā daśānāṃ tathāgatabalānāṃ viśuddhiś caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ yāvad aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. yā bodher viśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā.
punar aparaṃ subhūte yā rūpaviśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā, yā phalaviśuddhiḥ prajñāpāramitāviśuddhiḥ sā, yā prajñāpāramitāviśuddhiḥ rāpaviśuddhiḥ. (psp_2-3:156) sā iti hi rūpaviśuddhiś ca phalaviśuddhiś ca prajñāpāramitāviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. evaṃ yāvad yā sarvākārajñatāviśuddhiḥ prajñāpāramitāviśuddhiḥ sā, yā prajñāpāramitāviśuddhiḥ. sarvākārajñatāviśuddhiḥ. sā iti hi sarvākārajñatāviśuddhiś ca prajñāpāramitāviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. iti viśuddhisāmānyam
punar aparaṃ subhūte yā ātmaviśuddhiḥ rūpaviśuddhiḥ sā, yā rūpaviśuddhir ātmaviśuddhiḥ sā iti hy ātmaviśuddhiś ca rūpaviśuddhiś cādvayam etad advaidhikāram abhinnam acchinnam. evaṃ yā sattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakaviśuddhiḥ rūpaviśuddhiḥ sā, yā rūpaviśuddhir yāvat paśyakaviśuddhiḥ sā iti hi yāvat paśyakaviśuddhiś ca rūpaviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. evaṃ yāvad yā paśyakaviśuddhiḥ sarvajñatāviśuddhiḥ sā, yā sarvajñatāviśuddhiḥ paśyakaviśuddhiḥ sā iti hi paśyakaviśuddhiś ca sarvajñatāviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam.
punar aparaṃ subhūte ātmapariśuddhyā rūpaviśuddhī rūpaviśuddhyā ātmapariśuddhir iti hy ātmapariśuddhiś ca rūpapariśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. evaṃ sattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakapariśuddhyā rūpaviśuddhiḥ rūpapariśuddhyā yāvat paśyakapariśuddhir iti hi paśyakapariśuddhiś ca rūpapariśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. evaṃ yāvat paśyakapariśuddhyā sarvajñatāpariśuddhiḥ sarvajñatāviśuddhyā paśyakapariśuddhir iti hi paśyakaviśuddhiś ca sarvajñatāpariśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam.
punar aparaṃ subhūte rāgapariśuddhyā rūpapariśuddhir yāvat sarvajñatāpariśuddhir iti hi rāgapariśuddhiś ca sarvajñatāpariśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. evaṃ doṣamohapariśuddhyā rūpapariśuddhir yāvat sarvajñatāpariśuddhir iti hi doṣamohapariśuddhiś ca sarvajñatāpariśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam.
punar aparaṃ subhūte rāgadoṣamohapariśuddhyā rūpapariśuddhir evaṃ yāvat sarvajñatāpariśuddhir iti hi rāgadoṣamohapariśuddhiś ca sarvajñatāpariśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. (psp_2-3:157) iti śrāvakasya kleśāvaraṇaviśuddhiḥ
punar aparaṃ subhūte yā rūpaviśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā, evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā yā vijñānaviśuddhiḥ phalaviśuddhir eva sā. evaṃ yāvad avidyāviśuddhyā saṃskāraviśuddhiḥ saṃskāraviśuddhyā vijñānaviśuddhir vijñānaviśuddhyā nāmarūpaviśuddhir nāmarūpaviśuddhyā ṣaḍāyatanaviśuddhiḥ ṣaḍāyatanaviśuddhyā sparśaviśuddhiḥ sparśaviśuddhyā vedanāviśuddhiḥ vedanāviśuddhyā tṛṣṇāviśuddhiḥ tṛṣṇāviśuddhyā upādānaviśuddhir upādānaviśuddhyā bhavaviśuddhir bhavaviśuddhyā jātiviśuddhir jātiviśuddhyā jarāmaranaśokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsaviśuddhir jarāmaranaḍokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsaviśuddhyā sarvajñatāviśuddhir iti hi jarāmaraṇaśokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsaviśuddhiś ca sarvajñatāviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. iti pratyekabuddhasya jñeyāvaraṇaikadeśaviśuddhiḥ
punar aparaṃ subhūte dānapāramitāviśuddhiḥ dānapāramitāviśuddhyā śīlapāramitāviśuddhiḥ śīlapāramitāviśuddhyā kṣāntipāramitāviśuddhiḥ kṣāntipāramitāviśuddhyā vīryapāramitāviśuddhir vīryapāramitāviśuddhyā dhyānapāramitāviśuddhir dhyānapāramitāviśuddhyā prajñāpāramitāviśuddhiḥ prajñāpāramitāviśuddhyā adhyātmaśūnyatāviśuddhir adhyātmaśūnyatāviśuddhyā bahirdhāśūnyatāviśuddhir bahirdhāśūnyatāviśuddhyā adhyātmabahirdhāśūnyatāviśuddhir adhyātmabahirdhāśūnyatāviśuddhyā, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāviśuddhir abhāvasvabhāvaśūnyatāviśuddhyā smṛtyupasthānaviśuddhiḥ smṛtyupasthānaviśuddhyā samyakprahāṇaviśuddhiḥ samyakprahāṇaviśuddhyā ṛddhipāda viśuddhir ṛddhipāda viśuddhyā indriya viśuddhir indriyaviśuddhyā balaviśuddhir balaviśuddhyā bodhyaṅgaviśuddhir bodhyaṅgaviśuddhyā mārgaviśuddhir mārgaviśuddhyā āryasatyaviśuddhir āryasatyaviśuddhyā apramāṇaviśuddhir apramāṇaviśuddhyā dhyānaviśuddhir dhyānaviśuddhyā ārūpyaviśuddhir ārūpyaviśuddhyā abhijñāviśuddhir abhijñāviśuddhyā śūnyatānimittāpraṇihitaviśuddhiḥ śūnyatānimittāpraṇihitaviśuddhyā aṣṭavimokṣaviśuddhir aṣṭavimokṣaviśuddhyā navānupūrvavihārasamāpattiviśuddhir navānupūrvavihārasamāpattiviśuddhyā sarvasamādhiviśuddhiḥ sarvasamādhiviśuddhyā sarvadhāraṇīmukhaviśuddhiḥ sarvadhāraṇīmukhaviśuddhyā daśabalavaiśāradyaviśuddhir daśabalavaiśāradyaviśuddhyā pratisaṃvidviśuddhiḥ pratisaṃvidviśuddhyā āveṇikabuddhadharmaviśuddhir āveṇikabuddhadharmaviśuddhyā sarvajñatāviśuddhir (psp_2-3:158) iti hi sarvajñatāviśuddhiś cāveṇikabuddhadharmaviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. iti bodhisattvasya yānatrayamārgaviśuddhiḥ
punar aparaṃ subhūte yā prajñāpāramitāviśuddhiḥ sā rūpaviśuddhir yā rūpaviśuddhiḥ sā yāvat sarvākārajñatāviśuddhir iti hi prajñāpāramitāviśuddhiś ca rūpaviśuddhiś ca sarvākārajñatāviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā yā prajñāpāramitāviśuddhiḥ sā vijñānaviśuddhir yā vijñānaviśuddhiḥ sā sarvākārajñatāviśuddhir iti hi prajñāpāramitāviśuddhiś ca vijñānaviśuddhiś ca sarvākārajñatāviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. evaṃ dhyānapāramitāviśuddhir vīryapāramitāviśuddhiḥ kṣāntipāramitāviśuddhiḥ śīlapāramitāviśuddhir yā dānapāramitāviśuddhiḥ sā rūpaviśuddhir yā rūpaviśuddhiḥ sā sarvākārajñatāviśuddhir iti hi dānapāramitāviśuddhiś ca rūpaviśuddhiś ca sarvākārajñatāviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā yā dānapāramitāviśuddhiḥ sā vijñānaviśuddhir yā vijñānaviśuddhiḥ sā sarvākārajñatāviśuddhir iti hi dānapāramitāviśuddhiś ca vijñānaviśuddhiś ca sarvākārajñatāviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. iti mṛdumṛdumārgaḥ
punar aparam adhyātmaśūnyatāviśuddhyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāviśuddhyā sarvākārajñatāviśuddhir iti hy adhyātmaśūnyatāviśuddhiś ca yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāviśuddhiś ca sarvākārajñatāviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaviśuddhyā yāvad daśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmaviśuddhyā sarvākārajñatāviśuddhir iti hi skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaviśuddhiś ca pāramitā bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsarvasamādhisarvadhāraṇīmukhaviśuddhir daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmaviśuddhiś ca sarvākārajñatāviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam.
punar aparaṃ subhūte sarvākāpajñatāviśuddhiś ca prajñārāramitāviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. iti mṛdumadhyamārgaḥ
punar aparaṃ subhūte saṃskṛtaviśuddhyā asaṃskṛtaviśuddhir asaṃskṛtaviśuddhyā saṃskṛtaviśuddhir iti hi saṃskṛtaviśuddhiś cāsaṃskṛtaviśuddhiś (psp_2-3:159) cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam.
punar aparaṃ subhūte 'tītaviśuddhyānāgataviśuddhir anāgataviśuddhyātītaviśuddhir atītānāgataviśuddhyā pratyutpannaviśuddhiḥ pratyutpannaviśuddhyātītānāgataviśuddhir iti hy atītānāgataviśuddhiś ca pratyutpannaviśuddhiś cādvayam etad advaidhīkāram abhinnam acchinnam. iti mṛdvadhimātrāmārgaḥ
atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: gambhiraiṣā bhagavan viśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāc chāriputra.
śariputra āha: kasya viśuddhatvāt?
bhagavān āha: rūpasya viśuddhatvāc chānputra gambhīrā viśuddhiḥ. vedanā saṃjñāsaṃskārā vijñānasya viśuddhatvād gambhīrā. evaṃ pṛthivīdhātvabdhātutejodhātuvāyudhātvākāśadhātuvijñānadhātuviśuddhatvād gambhirā. evaṃ cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanoviśuddhatvād gambhīrā. rūpaśabdagandharasasparśadharmaviśuddhatvād gambhīrā. dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāviśuddhatvād gambhīrā. adhyātmaśūnyatāviśuddhyā gambhīrā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāviśuddhyā gambhirā. smṛtyupasthānaviśuddhyā gambhīrā. samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaviśuddhyā gambhīrā. śūnyatānimittāpraṇihitaviśuddhyā gambhīrā. aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiviśuddhyā gambhīrā. abhijñāviśuddhyā gambhīrā. sarvasamādhisarvadhāraṇīmukhaviśuddhyā gambhīrā. daśatathāgatabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharma viśuddhyā gambhīrā. bodhisattvasarvākārajñatāviśuddhyā gambhīrā. iti madhyāmṛdumārgaḥ
śāriputra āha: ālokabhūtā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāc chāriputrātyantālokaviśuddhiḥ.
śāriputra āha: kasya viśuddhatvāt?
bhagavān āha: prajñāpāramitāviśuddhatvāc chāriputrātyantālokaviśuddhiḥ. evaṃ dhyānapāramitāviśuddhatvād vīryapāramitāviśuddhatvāt kṣāntipāramitāviśuddhatvāc chīlapāramitāviśuddhatvād dānapāramitāviśuddhatvād atyantālokaviśuddhiḥ. adhyātmaśūnyatāviśuddhyā atyantālokaviśuddhiḥ, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā viśuddhyā atyantālokaviśuddhiḥ. smṛtyupasthānaviśuddhyā atyantālokaviśuddhiḥ. samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṇgamārgaviśuddhyā atyantālokaviśuddhiḥ. āryasatyāpramāṇadhyānaārūpyasamāpattiviśuddhyā atyantālokaviśuddhiḥ. aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiviśuddhyā atyantālokaviśuddhiḥ. śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāviśuddhyā atyantālokaviśuddhiḥ. sarvasamādhisarvadhāraṇīmukhaviśuddhyā atyantālokaviśuddhiḥ. (psp_2-3:160) daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmaviśuddhyā atyantālokaviśuddhiḥ, yāvat sarvākārajñatāviśuddhyā atyantālokaviśuddhiḥ. iti madhyamadhyāmārgaḥ
śāriputra āha: apratisaṃdhir bhagavan viśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāc chāriputra.
śāriputra āha: kasyāsaṃkrāntyā viśuddhiḥ?
bhagavān āha: rūpasyāsaṃkrāntir apratisaṃdhir viśuddhiḥ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyāsaṃkrāntir apratisaṃdhir viśuddhiḥ. evaṃ yāvat sarvākārajñatāyā asaṃkrāntir apratisaṃdhir viśuddhiḥ. iti madhyādhimātrāmārgaḥ
śāriputra āha: asaṃkliṣṭā bhagavan viśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantāsaṃkliṣṭatvāc chāriputra.
śariputra āha: kasya bhagavann asaṃkleśatayā viśuddhiḥ?
bhagavān āha: rūpasya prakṛtyasaṃkliṣṭatvād viśuddhiḥ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya prakṛtyasaṃkliṣṭatayā viśuddhiḥ. evaṃ yāvat sarvākārajñatāyāḥ prakṛtyasaṃkliṣṭatayā viśuddhiḥ. ity adhimātramṛdumārgaḥ
śāriputra āha: aprāptir anabhisamayā bhagavan viśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantāprāptyanabhisamayatvāc chāriputra.
śāriputra āha: kasya bhagavann aprāptyānabhisamayena viśuddhiḥ?
bhagavān āha: rūpasyāprāptyānabhisamayena viśuddhiḥ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyāprāptyānabhisamayena viśuddhiḥ. evaṃ yāvat sarvākārajñatāyā aprāptyānabhisamayena viśuddhiḥ. ity adhimātramadhyamārgaḥ
śāriputra āha: anabhinivṛttir bhagavan viśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantānabhinivṛttatvāc chāriputra.
śāriputra āha: kasya bhagavann anabhinivṛttyā viśuddhiḥ?
bhagavān āha: rūpasya śāriputrānabhinivṛttyā viśuddhiḥ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyānabhinivṛttyā viśuddhiḥ. evaṃ yāvat sarvākārajñatāyā anabhinivṛttyā viśuddhiḥ. ity adhimātrādhimātrāmārgaḥ
śāriputra āha: anupapattir bhagavan kāmadhātor viśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāc chāriputra.
śāriputra āha: kathaṃ bhagavan kāmadhātor anupapattir viśuddhiḥ?
bhagavān āha: kāmadhātusvabhāvānupapattyā śāriputrānupapattir viśuddhiḥ.
śāriputra āha: anupapattir bhagavan rūpadhātor viśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāc chāriputra. (psp_2-3:161)
śāriputra āha: kathaṃ bhagavan rūpadhātor anupapattir viśuddhiḥ?
bhagavān āha: rūpadhātusvabhāvānupapattyā śāriputrānupapattir viśuddhiḥ.
śāriputra āha: anupapattir bhagavann ārūpyadhātor viśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāc chāriputra.
śāriputra āha: kathaṃ bhagavann ārūpyadhātor anupapattir viśuddhiḥ?
bhagavān āha: ārūpyadhātusvabhāvānupapattyā śāriputrānupapattir viśuddhiḥ. iti traidhātukapratipakṣatvaṃ bhāvanāmārgasya
śāriputra āha: na jānīte bhagavan viśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāc chāriputra.
śāriputra āha: kathaṃ bhagavan na jānīte viśuddhiḥ?
bhagavān āha: dharmajaḍatām upādāya śariputra na saṃjānite viśuddhiḥ.
śāriputra āha: rūpaṃ na jānāti bhagavan viśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāc chāriputra.
śāriputra āha: kathaṃ bhagavan rūpaṃ na jānāti viśuddhiḥ?
bhagavān āha: svalakṣaṇaśūnyatām upādāya śariputra rūpaṃ na jānāti viśuddhiḥ.
śāriputra āha: vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ bhagavan na jānāti viśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāc chāriputa.
śāriputra āha: kathaṃ bhagavan vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ na jānāti viśuddhiḥ?
bhagavān āha: svalakṣaṇaśūnyatām upādāya śāriputra vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ na jānāti viśuddhiḥ.
śāriputra āha: sarvadharmān bhagavan na jānāti viśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāc chāriputra.
śāriputra āha: kathaṃ bhagavān sarvadharmān na jānāti viśuddhiḥ?
bhagavān āha: sarvadharmānupalabdhyā śāriputra sarvadharmān na jānāti. iti jñeyajñānādvayasamatāmārgasya
śāriputra āha: sarvajñatāyā bhagavan prajñāpāramitā nāpakāraṃ karoti nopakāraṃ karoti.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāc chāriputra.
śāriputra āha: kathaṃ bhagavan sarvajñatāyāḥ prajñāpāramitā nāpakāraṃ karoti nopakāraṃ karoti? (psp_2-3:162)
bhagavān āha: dharmasthititām upādāya śāriputra prajñāpāramitā sarvajñatāyā nāpakāraṃ karoti nopakāraṃ karoti.
śāriputra āha: prajñāpāramitāviśuddhir bhagavan na kaṃcid dharmaṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāc chāriputra.
śāriputra āha: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitāviśuddhir na kaṃcid dharmaṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: dharmadhātuparigṛhītām upādāya.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: ātmaviśuddhito bhagavan rūpaviśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhitām upādāya.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann ātmaviśuddhyā rūpaviśuddhiḥ?
bhagavān āha: ātmāsadbhūtatvāt subhūte rūpāsadbhūtatvād atyantaviśuddhiḥ.
subhūtir āha: ātmaviśuddhyā bhagavan vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaviśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhitām upādāya.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann ātmaviśuddhyā vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaviśuddhiḥ.
bhagavān āha: ātmāsadbhūtatvāt subhūte vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānāsadbhūtatvād atyantaviśuddhiḥ.
subhūtir āha: ātmaviśuddhyā bhagavan dānapāramitāviśuddhiḥ. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā ātmaviśuddhyā bhagavan prajñāpāramitāviśuddhiḥ. ātmaviśuddhyā bhagavan smṛtyupasthānaviśuddhiḥ. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgānām, ātmaviśuddhyā bhagavaṅ mārgaviśuddhiḥ. ātmaviśuddhyā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāḥattiviśuddhiḥ. ātmaviśuddhyā śūnyatānimittāpraṇihitaviśuddhiḥ. ātmaviśuddhyā aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiviśuddhiḥ. ātmaviśuddhyā adhyātmaśūnyatāviśuddhiḥ, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāviśuddhiḥ. ātmaviśuddhyā samādhidhāraṇīmukhaviśuddhiḥ. ātmaviśuddhyā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidviśuddhiḥ. ātmaviśuddhyā bhagavann aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmaviśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte.
subhūtir āha: ātmaviśuddhyā bhagavan sarvadharmaviśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte. (psp_2-3:163)
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann ātmaviśuddhyā sarvadharmaviśuddhiḥ?
bhagavān āha: ātmāsadbhūtatvāt subhūte sarvadharmāsadbhūtatvād viśuddhiḥ.
subhūtir āha: ātmaviśuddhyā bhagavan srotaāpattiphalaviśuddhiḥ, evaṃ sakṛdāgāmiphalānāgāmiphalārhattvapratyekabodhiviśuddhiḥ.
bhagavān āha: svalakṣaṇaśūnyatām upādāya.
subhūtir āha: ātmaviśuddhyā bhagavan bodhiviśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann ātmaviśuddhyā bodhiviśuddhīḥ?
bhagavān āha: svalakṣaṇaśūnyatām upādāya.
subhūtir āha: ātmaviśuddhyā bhagavan sarvajñatāviśuddhiḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann ātmaviśuddhyā sarvajñatāviśuddhiḥ?
bhagavān āha: svalakṣaṇaśūnyatām upādāya.
subhūtir āha: dvayaviśuddhir bhagavan na prāptir nābhisamayaḥ.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan dvayaviśuddhir na prāptir nābhisamayaḥ.
bhagavān āha: asaṃkleśāvyavadānadharmasamatām upādāya.
subhūtir āha: ātmāparyantatayā bhagavan rūpāparyantatā.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann ātmāparyantatayā rūpāparyantatā viśuddhiḥ?
bhagavān āha: atyantaśūnyatā-anavarāgraśūnyatām upādāya.
subhūtir āha: ātmāparyantatayā bhagavan vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānāparyantatā.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann ātmāparyantatayā vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānāparyantatāviśuddhiḥ?
bhagavān āha: atyantaśūnyatā-anavarāgraśūnyatām upādāya.
subhūtir āha: evaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā. (psp_2-3:164)
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā?
bhagavān āha: mārgākārajñatām upādāyeyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā. iti mārgasya codyaparihārācittāntadvayaviśuddhibhāvanāmārga ity uktā mārgajñatā āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyām antadvayaviśuddhiparivarto dvitīyaḥ (psp_2-3:165)
paññcaviṃśatisāhasrikā prajñāpāramitā iii
subhūtir āha: prajñāpāramitā bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāpare tīre na pare tīre nobhayam antereṇopalabhyate.
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā nāpare tīre na pare tīre nobhayam antareṇopalabhyate?
bhagavān āha: atyantaviśuddhatvāt subhūte tryadhvasamatāṃ sarvadharmāṇam upādāya. ity uktā saṃsāranirvāṇāpratiṣṭhā
subhūtir āha: sacet punar bhagavan mahāyānikaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā anupāyakuśala imāṃ prajñāpāramitām evaṃ jñāsyaty upalambhayogena riñciṣyati dūrīkariṣyatīmāṃ prajñāpāramitām.
bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte. evam etat subhūte. nāmato 'pi subhūte saṅgo nimittato 'pi subhūte saṅgaḥ. tat kasya hetor? animittā hi subhūte sarvadharmā anāmakāḥ.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan nāmato 'pi saṅgo nimittato 'pi saṅgaḥ?
bhagavān āha: iha subhūte mahāyānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaro vā prajñāpāramitāṃ nāmato 'pi grahīṣyanti nimittato 'pi grahīṣyanti nimittataś ca nāmataś ca grahītvā prajñāpāramitāṃ riñciṣyanti dūrīkariṣyanti. te prajñāpāramitāṃ manyamānā riñciṣyanti dūrīkariṣyanti prajñāpāramitām. ity uktam anupāyena dūratvam
subhūtir āha: āścaryaṃ bhagavan yāvad iyaṃ prajñāpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ svākhyātā ca supariniṣṭhitā cāmī saṅgā amī cāsaṅgāḥ. (psp_2-3:166)
ity uktopāyenāpi duratā
atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat; katama āyuṣman subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ saṅgaḥ katamo 'saṅgaḥ?
subhūtir āha: ihāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā anupāyakuśalo rūpaṃ śūnyam iti saṃjñāsyate saṅgaḥ, vedanā saṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ śūnyam iti saṃjñāsyate saṅgaḥ. evaṃ vyastasamastāni skandhadhātvāyatanāni pratītyasamutpādāṅgāni śūnyānīti saṃjñāsyate saṅgaḥ. dānapāramitā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ, śīlapāramitā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ, kṣāntipāramitā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ, vīryapāramitā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ, dhyānapāramitā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ, prajñāpāramitā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ. evaṃ smṛtyupasthānāni śūnyānīti saṃjñāsyate saṅgaḥ. samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāḥ śūnyā iti saṃjñāsyate saṅgaḥ. āryasatyāni śūnyānīti saṃjñāsyate saṅgaḥ. apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyā iti saṃjñāsyate saṅgaḥ. aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni śūnyānīti saṃjñāsyate saṅgaḥ. evam abhijñāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni śūnyānīti saṃjñāsyate saṅgaḥ. daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāṃ śūnyānīti saṃjñāsyate saṅgaḥ. catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā śūnyā iti saṃjñāsyate saṅgaḥ. sarvajñatā śūnyeti saṃjñāsyate saṅgaḥ.
punar aparam āyuṣman śariputra bodhisattvo mahāsattvo 'nupāyakuśalo 'tītān dharmān atītā dharmā iti saṃjñāsyate saṅgaḥ. anāgatān dharmān anāgatā dharmā iti saṃjñāsyate saṅgaḥ. pratyutpannān dharmān pratyutpannā dharmā iti saṃjñāsyate saṅgaḥ.
punar aparam āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattva upalambhayogena prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caratīti saṅgaḥ. śīlapāramitāyāṃ caratīti saṅgaḥ, kṣāntipāramitāyāṃ caratīti saṅgaḥ, vīryapāramitāyāṃ caratīti saṅgaḥ, dhyānapāramitāyāṃ caratīti saṅgaḥ, prajñāpāramitāyāṃ caratīti saṅgaḥ. smṛtyupasthāneṣu caratīti saṅgaḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caratīti saṅgaḥ. evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattisu caratīti saṅgaḥ. āryasatyeṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣv aṣṭavimokṣeṣu (psp_2-3:167) navānupūrvavihārasamāpattiṣv abhijñāsu sarvaśūnyatāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu caratīti saṅgaḥ. daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caratīti saṅagḥ, yāvat sarvajñatāyāṃ caratīti saṅgaḥ. iti vipakṣaḥ
yat punar āyuṣman śāriputraivaṃ vadasi, katamo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratām asaṅga iti. na khalu punaḥ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakuśalasyaivaṃ bhavati, na rūpaṃ rūpaṃ saṃjānīte, evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā na vijñānaṃ vijñānaṃ saṃjānīte. nātītā dharmā atītān dharmān saṃjānīte. nānāgatā dharmā anāgatān dharmān saṃjānīte. na pratyutpannā dharmāḥ pratyutpannān dharmān saṃjānite. na khalu punaḥ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakuśalasyaivaṃ bhavati, ahaṃ dānaṃ dadāmi, asmai dānaṃ dadāmi, idaṃ dānaṃ dadāmi, ahaṃ śīlaṃ rakṣāmi, idaṃ śīlaṃ rakṣāmi, ebhyaḥ śīlaṃ rakṣāmi, ahaṃ kṣāntiṃ bhāvayāmi, imāṃ kṣāntiṃ bhāvayāmi, eṣu kṣāntiṃ bhāvayāmi, ahaṃ vīryaṃ ārabhe, idaṃ vīryam ārabhe, eṣām arthāya vīryam ārabhe, ahaṃ dhyānaṃ samāpadye, idaṃ dhyānaṃ samāpadye, evaṃ dhyānaṃ samāpadye, ahaṃ prajñāṃ bhāvayāmi, imāṃ prajñāṃ bhāvayāmi, asmai prajñāṃ bhāvayāmi, ahaṃ puṇyaṃ prasavāmi, evaṃ puṇyaṃ prasavāmi, ahaṃ bodhisattvaniyāmam avakramāmi, ahaṃ buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmi, ahaṃ sattvān paripācayiṣyāmi, ahaṃ sarvajñatām anuprāpsye, sarve ta āyuṣman śāriputra bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratām upāyakuśalānāṃ vikalpā na santi. tat kasya hetoḥ? adhyātmaśūnyatām upādāya bahirdhāśūnyatām upādāyādhyātmabahirdhāśūnyatām upādāya, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya, ime ta āyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakuśalasyāsaṅgaḥ. iti pratipakṣaḥ
atha khalu śakro devānām indraḥ sthaviraṃ subhūtim etad avocat: katamena bhadanta subhūte paryāyeṇa bodhisattvasya mahāsattvasya saṅgo bhavati?
subhūtir āha: iha kauśika bodhisattvaś cittaṃ saṃjānīte. dānaṃ saṃjānīte. evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāṃ saṃjānīte. adhyātmaśūnyatāṃ saṃjānīte, bahirdhāśūnyatāṃ saṃjānīte, adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ saṃjānite, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ saṃjānīte. evaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ samādhīn dhāraṇīmukhāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ. (psp_2-3:168) pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān saṃjānīte. buddhān bhagavataḥ saṃjānīte. buddhāvaropitakuśalamūlāni saṃjānīte tāni sarvāṇy abhisaṃkṣipya piṇḍayitvā tulayitvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. ayaṃ kauśika bodhisattvasya mahāsattvasya saṅgaḥ, yena na śaknoty asaṅgāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caritum. tat kasya hetoḥ.? na hi kauśika rūpasya prakṛtiḥ śakyā pariṇāmayituṃ, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ na vijñānasya kauśika prakṛtiḥ śakyā pariṇāmayitum. evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanānāṃ pratītyasamutpādasya na ca śakyā prakṛtiḥ pariṇāmayitum. evaṃ pāramitānāṃ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānām aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāin abhijñānāṃ samādhīnāṃ dhāraṇīmukhānāṃ sarvaśūnyatānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ na śakyā prakṛtiḥ pariṇāmayitum. na hi kauśika sarvākārajñatāyāḥ prakṛtiḥ. śakyā pariṇāmayitum. iti punarvipakṣaḥ.
punar aparaṃ kauśika bodhisattvena mahāsattvena parān saṃdarśayitukāmena samādāpayitukāmena samuttejayitukāmena saṃpraharṣayitukāmenānuttarāyai samyaksaṃbodhaye yathā bhūtānugamena mānasena pare saṃdarśayitavyāḥ samādāpayitavyāḥ samuttejayitavyāḥ saṃpraharṣayitavyāḥ. tathā ca punaḥ saṃpraharṣayitavyā yathā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na vikalpam āpadyate, ahaṃ dānaṃ dadāmi, ahaṃ śīlaṃ rakṣāmy, ahaṃ kṣāntiṃ bhāvayāmy, ahaṃ vīryam ārabhe, 'haṃ dhyānaṃ samāpadye, 'haṃ prajñāṃ bhāvayāmy, aham adhyātmaśūnyatāyāṃ carāmy, ahaṃ bahirdhāśūnyatāyāṃ carāmy, aham adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ carāmy, ahaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carāmy, ahaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān bhāvayāmy, aham āryasatyāni bhāvayāmy, aham apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ samāpadye, 'haṃ śūnyatānimittāpraṇihitaṃ bhāvayāmy, aham aṣṭavimokṣān bhāvayāmy, ahaṃ navānupūrvavihārasamāpattīḥ samāpadye, 'haṃ samādhiṃ samāpadye, 'haṃ dhāraṇīmukhāni samāpadye, 'haṃ daśabalavaiśāradyāni pratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān bhāvayāmy, ahaṃ bodhaye carāmīty. evaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ paraṃ saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati, ātmānaṃ ca na kṣiṇoti, parāṃś ca buddhānujñātāyāṃ samādāpariāyāṃ saṃpraharṣayaty, evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyai samyaksaṃbodhaye (psp_2-3:169) saṃdarśayitavyaḥ samādāpayitavyaḥ samuttejayitavyaḥ saṃpraharṣayitavyaḥ. evaṃ hi kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā sarvāḥ saṅgakoṭyaḥ parivarjitā bhaviṣyanti. iti punarpratipakṣaḥ
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayāmāsa: sādhu sādhu subhūte yas tvaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām imāḥ saṅgakoṭir uddiśasi. aparās te subhūte saṅgakoṭīḥ sūkṣmatarā nirdekṣyāmi tāḥ śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru bhāṣiṣye 'haṃ te. evaṃ bhagavann ity āyuṣmān subhūtir bhagavataḥ pratyaśrauṣīt.
bhagavān etad avocat: iha subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitas tathāgatān nimittato manasikaroti yāvat subhūte nimittaṃ tāvat saṅgaḥ. yad api teṣāṃ tathāgatānāṃ prathamacittotpādam upādāya yāvac cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvad anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvat saddharmasthitir etasminn antare yat kiṃcit kuśalamūlaṃ tat sarvaṃ nimittato manasikaroti manasikṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, yāvat subhūte nimittato manasikaroti tāvat saṅgaḥ. yāny api teṣāṃ tathāgatānāṃ sarvasaṅgāpagatānāṃ sarvasaṅgāpagatāni kuśalamūlāni, tato 'nyeṣām api sattvānāṃ yāni kuśalamulāni tāny api nimittato manasikaroti manasikṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, yāvat subhūte nimittato manasikaroti tāvat saṅgaḥ. tat kasya hetor? na hi te tathāgatā nimittato manasikartavyā, na ca teṣām anyeṣāṃ vā kuśalamūlāni nimittato manasikartavyāni. iti sūkṣmasaṅgaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: gambhirā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: prakṛtiviviktatvāt subhūte sarvadharmāṇām.
subhūtir āha: namasikaromi bhagavan prajñāpāramitāyai.
bhagavān āha: tathā hi subhūte akṛtā prajñāpāramitānabhisaṃskṛtā na sā kenacic chakyābhisaṃboddhum. iti dharmagambhīryam
subhūtir āha: sarvadharmā bhagavan durabhisaṃbodhāḥ.
bhagavān āha: tathā hi subhūte na dve dharmaprakṛtī ekaiva subhūte (psp_2-3:170) dharmaprakṛtir, yā ca buddhadharmaprakṛtiḥ. sāprakṛtiḥ, yāprakṛtiḥ sā prakṛtir, yā prakṛtiḥ sānabhisaṃskṛtaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena ekāṃ prakṛtim aprakṛtim anabhisaṃskṛtiṃ jānatā paśyatā sarvāḥ saṅgakoṭyo vivarjitā bhavanti. iti sarvasaṅgavarjanam
subhūtir āha: durabhisaṃbodhā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: tathā hi subhūte prajñāpāramitā na kenacid dṛṣṭā na śrutā na matā na vijñātā nābhisaṃbuddhā. iti durbodhatā
subhūtir āha: acintyā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: tathā hi subhūte prajñāpāramitā na kenacid vijñātā, na rūpeṇa na vedanayā na saṃjñayā na saṃskārair na vijñānena jñātā yāvan na vyastasamastaiḥ skandhadhātvāyatanaiḥ pratītyasamutpādāṅgair na pāramitābhir na bodhipakṣyair dharmair nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir nāṣṭavimokṣair na navabhir anupūrvavihārasamāpattibhir na śūnyatānimittāpraṇihitair nābhijñābhir na sarvaśūnyatābhir na sarvasamādhibhir na sarvadhāraṇīmukhair na tathāgatabalair na vaiśāradyair na pratisaṃvidbhir nāveṇikair buddhadharmair jñātā.
subhūtir āha: kārikā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: sarvadharmānupalabdhitaḥ kārikā subhūte prajñāpāramitā. ity acintyatvam ity uktau vipakṣapratipakṣau
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran, saced rūpe na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, saced na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu smṛtyupasthāneṣu samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṅge mārge na carati carati prajñāpāramitāyām. āryasatyeṣu na carati carati prajñāpāramitāyām. aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattisu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu na carati carati prajñāpāramitāyām. daśasu tathāgatabaleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu na carati carati prajñāpāramitāyām. sarvajñatāyām api na carati carati prajñāpāramitāyām. iti rūpādiprayogaḥ (psp_2-3:171)
saced rūpaṃ na nityaṃ nānityam iti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, rūpaṃ na sukhaṃ na duḥkham iti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, rūpaṃ nātmā nānātmeti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, rūpaṃ na śubhaṃ nāśubham iti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ na nityaṃ nānityam iti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vijñānaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ iti carati carati prajñāpāramitāyāṃ vijñānaṃ nātmā nānātmeti carati carati prajñāpāramitāyāṃ vijñānaṃ na śubhaṃ nāśubham iti carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ vyastasamastaskandhadhātvāyatanāni pratītyasamutpādāṅgāni smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā yāvat sarvajñatā na nityā nānityeti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, sarvajñatā na sukhā na duḥkheti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, sarvajñatā nātmā nānātmeti carati carati prajñāpāramitāyāṃ, sarvajñatā na śubhā nāśubheti carati carati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? na tad rūpaṃ tathā saṃvidyate yasya nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā, vedanāsaṃjñāsaṃskārā na tad vijñānaṃ tathā saṃvidyate yasya nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. evaṃ vyastasamastaskandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā yāvan na sā sarvajñatā tathā saṃvidyate yasyā nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. iti rūpādyanityādiprayogaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran saced rūpam aparipūrṇaṃ paripūrṇam iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānam aparipūrṇaṃ paripūrṇam iti na carati carati prajñāpāramitāyām, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgāny aparipūrṇāni paripūrṇānīti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ sarvapāramitāḥ (psp_2-3:172) sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāny aparipūrṇāni paripūrṇānīti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā aparipūrṇāḥ paripūrṇā iti na carati carati prajñāpāramitāyām. evam āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñā aparipūrṇāḥ paripūrṇā iti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā aparipūrṇāḥ paripūrṇā iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ yāvat sarvajñatā aparipūrṇāḥ paripūrṇā iti na carati carati prajñāpārainitāyāṃ. tat kasya hetoḥ? rūpasyāparipūrṇatā paripūrṇatā vā yā na tad rūpam evam api na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyāparipūrṇatā paripūrṇatā vā yā na tad vijñānam evam api na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ yāvat sarvajñatāyā aparipūrṇatā paripūrṇatā vā yā na sā sarvajñatā evam api na carati carati prajñāpāramitāyām. iti rūpādyaparipūriprayoga.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvad ayaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ saṅgaś cāsaṅgaś cākhyātaḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte svākhyātaḥ. subhūte tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ saṅgaś cāsaṅgaś ca.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ saṅgam asaṅgam iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ saṅgam asaṅgam iti na carati carati prajñāpāramitāyām. cakṣuḥ saṅgam asaṅgam iti na carati carati prajñāpāramitāyām, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaḥ saṅgam asaṅgam iti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ sarvāyataneṣu dhātuṣu ca dānapāramitā sasaṅgāsaṅgeti na carati, carati prajñāpāramitāyām, evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāpāramitā sasaṅgāsaṅgeti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sasaṅgā asaṅgā iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñāḥ sarvaśūnyatāḥ sasaṅgā asaṅgā iti na carati caṛati prajñāpāramitāyām. evaṃ daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saṛvajñatā sasaṅgāsaṅgeti (psp_2-3:173) na carati carati prajñāpāramitāyām.
evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo na rūpaṃ sasaṅgam asaṅgam iti, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ sasaṅgam asaṅgam iti saṃjānīte. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitāśūnyatābodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'bhijñāśūnyatānimittāpraṇihitasamādhidhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā na sasaṅgā asaṇgā iti saṃjānīte. prajñāpāramitāyāṃ caran sarvajñatā na sasaṅgāsaṅgeti saṃjānīte. na srotaāpattiphalaṃ na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ na pratyekabodhir nānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. sasaṅgāsaṅgeti saṃjānīte. iti rūpādiṣv asaṅgaprayogaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryam etad bhagavan yāvad iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā deśyamānāpi na hīyate, adeśyamānāpi na hīyate, deśyamānāpi na vardhate, adeśyamānāpi na vardhate.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte prajñāpāramitā deśyamānāpi na hīyate, adeśyamānāpi na hīyate, deśyamānāpi na vardhate, adeśyamānāpi na vardhate. tadyathāpi nāma subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho yāvajjīvaṃ tiṣṭhann ākāśasya varṇaṃ bhāṣeta avarṇaṃ vā, na khalu punar ākāśasya varṇe bhāṣyamāṇe vṛddhir avarṇe bhāṣyamāṇe hāniḥ, na cākāśaṃ varṇena vardhate avarṇena hīyate. ity adhikāraprayogaḥ
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣo varṇe bhāṣyamāṇe na vardhate, avarṇe bhāṣyamāṇe na parihīyate, varṇe bhāṣyamāṇe nānunīyate, avarṇe bhāṣyamāṇena pratihanyate. evam eva subhūte yā dharmāṇāṃ dharmatā sā deśitāpi tāvaty eva, adeśitāpi tāvaty eva. ity akartṛprayogaḥ
subhūtir āha: duṣkarakārako bhagavan bodhisattvo mahāsattvo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ na saṃsīdati, na vipṛṣṭhībhavati mānasam, atra ca prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate, na ca pratyudāvartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. tat kasya hetoḥ? ākāśabhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, na cākāśe prajñāpāramitā prajñāyate, na dhyānapāramitā na vīryapāramitā na kṣāntipāramitā na śīlapāramitā na dānapāramitā prajñāyate. nākāśe rūpaṃ prajñāyate, na vedanā na saṃjñā na (psp_2-3:174) saṃskārā nākāśe vijñāyate. nākāśe 'dhyātmaśūnyatā prajñāyate, na bahirdhāśūnyatā prajñāyate, nādhyātmabahirdhāśūnyatā prajñāyate, yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatā prajñāyate. nākāśe smṛtyupasthānāni prajñāyante. nākāśe samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāḥ prajñāyante. nākāśa āryasatyāni prajñāyante. nākāśe 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ prajñāyante. nākāśe 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ prajñāyante. nākāśe śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ prajñāyante. nākāśe samādhidhāraṇīmukhāni prajñāyante. nākāśe samādhidhāraṇīmukhāni prajñāyante. nākāśe śamathavipaśyanā prajñāyate. nākāśe daśatathāgatabalāni prajñāyante. nākāśe catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvidaḥ prajñāyante. nākāśe 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prajñāyante. nākāśe srotaāpattiphalaṃ prajñāyate. nākāśe sakṛdāgāmiphalaṃ prajñāyate. nākāśe 'nāgāmiphalaṃ prajñāyate. nākāśe 'rhattvaṃ prajñāyate. nākāśe pratyekabodhiḥ prajñāyate. nākāśe 'nuttarā samyaksaṃbodhiḥ prajñāyate.
subhūtir āha: namaskaromi bhagavan bodhisattvebhyo mahāsattvebhyo yair ayaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ. ākāśasya te bhagavan kṛtaśaḥ prayoktukāmā yatitukāmā dhyāyatukāmā ye sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyante. ākāśaṃ te bhagavan parimocayitukāmā ye sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyante. mahāsaṃnāhasaṃnaddhās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ye ākāśasamānāṃ dharmāṇāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyante. ity uddeśaduṣkaratāprayogaḥ
ākāśaṃ te bhagavann antarīkṣam utkṣeptukāmā ye sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyante. iti prayogaduṣkaratāprayogaḥ
mahāvīryapāramitāprāptās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ye sattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmāḥ. tat kasya hetoḥ? saced bhagavann ayaṃ trisāhasramahāsāhasro lokadhātus tathāgataiḥ paripūrṇaḥ syāt, tadyathāpi nāma naḍasvanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā, te tathāgatāḥ kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā dharmaṃ deśayeyuḥ, ekaikaś ca tathāgato 'prameyān asaṃkhyeyān aparimānān sattvān parinirvāpayet, na ca bhagavan sattvadhātor ūnatvaṃ vā pūrṇatvaṃ vā prajñāyate. tat kasya hetoḥ? sattvāsadbhūtatām upādāya, sattvaviviktatām upādāya. evam ekaikasyāṃ diśi yāvad daśasu dikṣu sarvalokadhātavas tathāgataiḥ paripūrṇā (psp_2-3:175) bhaveyuḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā, te ca tathāgatās tiṣṭhantaḥ kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā dharmaṃ deśayeyuḥ, ekaikaś ca tathāgato 'prameyān asaṃkhyeyān aparimāṇān sattvān parinirvāpayet, na ca bhagavan sattvadhātor ūnatvaṃ vā pūrṇatvaṃ vā prajñāyate. tat kasya hetoḥ? sattvāsadbhūtatām upādāya, sattvaviviktatām upādāya. anena bhagavan paryāyeṇaivaṃ vadāmi; ākāśaṃ te bhagavan parimocayitukāmā ye sattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmāḥ. iti kāritraduṣkaratāprayogaḥ.
atha khalv anyatarasya bhikṣor etad abhavat: namaskaromi bhagavan bhagavatyai prajñāpāramitāyai yatra na kaścid dharma upalabhyate na nirudhyate, śīlaskandhaś ca prajñāyate, samādhiskandhaś ca prajñāyate, prajñāskandhaś ca prajñāyate, vimuktiskandhaś ca prajñāyate, vimuktijñānadarśanaskandhaś ca prajñāyate, srotaāpattiphalaṃ prajñāyate, sakṛdāgāmiphalaṃ prajñāyate, anāgāmiphalaṃ prajñāyate, arhattvaṃ prajñāyate, pratyekabuddhatvaṃ prajñāyate, tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ prajñāyate, trīṇi ratnāni prajñāyante, buddhadharmasaṃgharatnāni prajñayante, dharmacakrapravartanaṃ prajñāyate. ity avandhyaprayogaḥ
atha khalu śakro devānām indra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yo bhadanta subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bodhisattvo mahāsattvo yogam āpatsyate kva yogam āpatsyate?
subhūtir āha: ākāśe sa kauśika yogam āpatsyate yo 'tra gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ maṃsyate.
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: yo bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati kāmam ahaṃ bhagavaṃs tasya rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyāmi.
subhūtir āha: samanupaśyasi tvaṃ kauśika taṃ dharmaṃ yasya rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātum icchasi?
śakra āha: nāhaṃ bhadanta subhūte taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yasya rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyāmi.
subhūtir āha: sacet kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sthāsyanti saivaiṣāṃ rakṣāvaraṇaguptir bhaviṣyati. atha (psp_2-3:176) virahitā bhaviṣyanti yathopadiṣṭayā prajñāpāramitayā lapsyante teṣāṃ manuṣyāś cāmanuṣyāś cāvatāram. ākāśasya sa kauśika rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta, yo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta. tat kiṃ manyase? kauśika pratibalas tvaṃ māyāmarīcisvapnapratiśrutkāpratibhāsaprativiṃbagandharvanagarāṇāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātum.
śakra āha: no bhadanta subhūte.
subhūtir āha: evam eva kauśika yo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta, sa yāvad eva vighātasya klamathasya ca bhāgī syāt tat kiṃ manyase? kauśika pratibalas tvaṃ tathāgatasya vā tathāgatanirmitasya vā rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātum.
śakra āha: no bhadanta subhūte.
subhūtir āha: evam etat kauśika yo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta sa yāvad eva vighatasya klamathasya ca bhāgī syāt. tat kiṃ manyase? kauśika pratibalastvaṃ dharmadhātor bhūtakoṭes tathatāyā acintyadhāto rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātum.
śakra āha: no bhadanta subhūte.
subhūtir āha: evam eva kauśika yo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta sa yāvad eva vighatasya klamathasya ca bhāgī syāt. ity aparapratyayaprayogaḥ
śakra āha: kiyatā bhadanta subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā svapnopamāḥ sarvadharmā māyopamā marīcyupamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamā gandharvanagaropamā nirmitopamāḥ sarvadharmāś caparijñātā bhavanti.
subhūtir āha: yadā bodhisattvā mahāsattvāḥ svapnam api na manyante, svapnena na manyante, svapnaṃ mameti na manyante, svapne 'pi na manyante. evaṃ yāvad nirmitam api na manyante, nirmitena na manyante, nirmitaṃ mameti na manyante, nirmite 'pi na manyante, tadā bodhisattvair mahāsattvaiḥ svapnopamāḥ sarvadharmā yāvan nirmitopamāś ca sarvadharmāḥ parijñātā bhavanti. iti saptavidhābhijñānaprayoga ity uktaḥ prayogaḥ
punar aparaṃ kauśika bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran (psp_2-3:177) rūpaṃ na manyate, rūpeṇa na manyate, rūpaṃ mameti na manyate, rūpe 'pi manyate. svapnaṃ na manyate, svapnena na manyate, svapnaṃ mameti na manyate, svapne 'pi na manyate, yāvan nirmitaṃ na manyate, nirmitena na manyate, nirmitaṃ mameti na manyate, nirmite 'pi na manyate, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ na manyate, vijñānena na manyate, vijñānaṃ mameti na manyate, vijñāne 'pi na manyate. evaṃ vyastasamastāḥ skandhadhātvāyatanāni pratityasamutpādaḥ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā yāvat sarvajñatāṃ na manyate, sarvajñatayā na manyate, sarvajñatāṃ mameti na manyate, sarvajñatāyām api na manyate, svapnaṃ na manyate, svapnena na manyate, svapnaṃ mameti na manyate, svapne 'pi na manyate, yāvan nirmitaṃ na manyate, nirmitena na manyate, nirmitaṃ mameti na manyate, nirmite 'pi na manyate. ity uktā prayogasamatā
atha khalu buddhānubhāvena ye 'smiṃs trisāhasre mahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājakāyikā devās trāyastriṃṣā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmāṇaḥ, yāvac chuddhāvasakāyikā devaputrās te sarve divyāni candanacūrṇāny abhyavakīrya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmanti sma, upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandyaikānte 'tiṣṭhan.
atha khalu catvāro mahārājānaḥ śakraś ca brahmāṇaś ca yāvac chuddhāvāsakāyikāś ca devaputrā buddhānubhāvena buddhasahasraṃ samanvāharanti sma, dharmaṃ deśayamānam ebhir evākṣarair ebhir eva nāmadheyaiḥ subhūtināmadheyair bhikṣubhir imām eva prajñāpāramitāṃ paripraśnīkṛtāṃ, deśayamānaṃ śakrāś ca devānām indrāḥ paripraśnayantīmām eva prajñāpāramitām. evaṃ pūrvasyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām ūrdhvam adho dikṣu sarvatra buddhasahasraṃ samanvāharanti sma, dharmaṃ deśayamānam ebhir evākṣarair ebhir eva nāmadheyaiḥ subhūtināmadheyair eva bhikṣubhir imām eva prajñāpāramitāṃ paripraśnīkṛtāṃ, deśayamānaṃ sarvatra ca śakrāś ca devānām indrāḥ paripraśnayantimām eva prajñāpāramitām.
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: asminn eva subhūte pṛthivīpradeśe maitreyo bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya imām eva prajñāpāramitāṃ bhāṣiṣyate. asminn eva pṛthivīpradeśe ye 'pi te bhaviṣyantiha bhadrakalpe tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās (psp_2-3:178) te 'py anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya imām eva prajñāpāramitāṃ bhāṣiṣyante. iti ṣoḍaśakṣaṇadarśanamārgasākṣibhāvajñāpanam
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamair bhagavann ākāraiḥ katamair liṅgaiḥ katamair nimittair maitreyo bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya imāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣiṣyate?
bhagavān āha: iha subhūte maitreyo bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya na rūpaṃ nityam anityaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ nātmā nānātmā, na rūpaṃ śubham aśubhaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. na rūpaṃ baddhaṃ muktaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā na vijñānaṃ nityam anityaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ nātmā nānātmā na vijñānaṃ śubham aśubhaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. na vijñānaṃ baddhaṃ muktaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. na rūpam atītaṃ nānāgataṃ na pratyutpannam iti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam atītaṃ nānāgataṃ na pratyutpannam iti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣv āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣv abhijñāsu daśabaleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu yāvat sarvajñatā nātītā nānāgatā na pratyutpanneti evaṃ dharmaṃ deśayiṣyati. iti duṣkhe dharmajñānakṣāntiḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan maitreyo bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya dharmaṃ deśayiṣyatīti?
bhagavān āha: rūpam atyantaviśuddham atyantaviśuddham iti dharmaṃ deśayiṣyati, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānam atyantaviśuddham atyantaviśuddham iti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitā śūnyatā bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇitābhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmāḥ samādhidhāraṇīmukhāni yāvat sarvajñatātyantaviśuddhātyantaviśuddḥśti dharmaṃ deśayiṣyati. (psp_2-3:179) iti duṣkhe dharmajñānam
subhūtir āha: pariśuddhā bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: rūpapariśuddhatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānapariśuddhatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣanavānupūrvavīhārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddadharmā yāvat sarvajñatāpariśuddhatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā. iti duṣkhe 'nvayajñānakṣāntiḥ.
subhūtir āha: tat kasya heter? bhagavan rūpasya pariśuddhatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā, kathaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ kathaṃ vijñānasya pariśuddhatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā? evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda pāramitā bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattayḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmāḥ, yāvat sarvajñatāyāḥ pariśuddhatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā? bhagavān āha: rūpasya subhūte notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ rūpapariśuddhir, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya subhūte notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ vijñānapariśuddhiḥ. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasmutpādāṅgānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattināṃ śūnyatānimittāpraṇihititānām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ buddhadharmapariśuddhiḥ, sarvajñatāyā notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ sarvajñatāpariśuddhiḥ. iti duṣkhe 'nvayajñānam
punar aparaṃ subhūte ākāśapariśuddhyā pariśuddhā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavann ākāśapariśuddhyā pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: ākāśavad rūpasya yāvat sarvajñatāyā anutpādānirodhāsaṃkleśāvyavadānapariśuddhyā pariśuddhā prajñāpāramitā. iti samudaye dharmajñānakṣāntiḥ
ākāśanirupalepatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā. (psp_2-3:180)
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśanirupaletvāt pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: ākāśavad rūpasya yāvat sarvajñatāyā nirupalepatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā. iti samudaye dharmajñānam
punar aparaṃ subhūte ākāśāgrāhyatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśāgrāhyatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: ākāśavad rūpasya yāvat sarvajñatāyā agrāhyatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā. iti samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ
ākāśāvyāhāratayā subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśāvyāhāratayā pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: tadyathāpi subhūte ākāśe pratiśrutkā dvayasya śabdaḥ evam eva subhūte ākāśavad rūpasya yāvat sarvajñatāyā apravyāhāratayā pariśuddhā prajñāpāramitā. iti samudaye 'nvayajñānam
ākāśāpravyāhāratayā subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśāpravyāhāratayā pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: na hi subhūte ākāśasya kaścit pravyāhāraḥ. evam eva subhūte rūpasya yāvat sarvajñatāyā apravyāhāratayā pariśuddhā prajñāpāramitā. iti nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ
ākāśānupalambhatayā pariśuddhā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśānupalambhatayā pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: na hi subhūte ākāśasya kaścid upalambhaḥ. evam eva subhūte rūpasya yāyat saryajñatāyā anupalambhatayā pariśuddhā prajñāpāramitā. iti nirodhe dharmajñānam
sarvadharmāṇām anutpādānirodhatvād asaṃkleśāvyavadānatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvadharmāṇām anutpādānirodhatvād asaṃkleśāvyavadānatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā?
bhagavān āha: rūpasya yāvat sarvajñatayā atyantaviśuddhatvāt pariśudhā prajñāpāramitā. iti nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ (psp_2-3:181)
subhūtir āha: yo hi kaścid bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśo manasikariṣyati, tasya na cakṣūrogo bhaviṣyati, na śrotrarogo na ghrāṇarogo na jihvārogo na kāyarogo bhaviṣyati, na manorogo bhaviṣyati, na hīnāṅgo bhaviṣyati, na jīrṇakāyo bhaviṣyati. nāpi sa kulaputro vā kuladuhitā vā viṣamāparihāreṇa kālaṃ kariṣyati. bahūni cāsya devatāsahasrāṇi pṛṣṭhataḥ samanubaddhāni bhaviṣyanti. dharmaśravaṇikāḥ cāturmahārājakāykā devā yāvac chuddhāvāsakāyikā devāḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddhā bhaviṣyanti. aṣṭamyāṃ caturdasyāṃ pañcadasyāṃ ca mahān devatāsaṃghaḥ saṃnipatiṣyati. yatra saddharmabhāṇakaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣiṣyāte. sa khalu punaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣamāṇo bahutarapuṇyaṃ prasavati. aprameyam asaṃkheyam aparimāṇam acintyam atulyaṃ puṇyaṃ prasaviṣyati.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, aprameyam asaṃkhyeaṃ aparimāṇam acintyam atulyaṃ sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati. ya imāṃ prajñāpāramitām aṣṭamyāṃ caturdasyāṃ pañcadasyāṃ ca bhāṣiṣyate tasya devaparṣadaḥ purato 'nubaddhā bhaviṣyanti. tat kasya hetor? mahāratnam idaṃ subhūte yad uta prajñāpāramitā. iti nirodhe 'nvayajñānam
tatredaṃ subhūte prajñāpāramitāratnaṃ sevyamānaṃ nirayād mocayiṣyati, tiryagyoner mocayiṣyati, yamalokād mocayiṣyati, manuṣyadaridrād mocayiṣyati. kṣatriyamahāśālakuleṣūpapādayiṣyati, brāhmaṇamahāśālakuleṣūpapādayiṣyati, gṛhapatimahāśālakuleṣūpapādayiṣyati, cāturmahārājakāyikeṣūpapādayiṣyati, yāvān naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣūpapadayiṣyati. iyaṃ prajñāpāramitā srotaāpattiphalasya dātrī sakṛdāgāmiphalasyānāgāmiphalasyārhattvasya pratyekabodher, anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher dātrī. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte iha prajñāpāramitāyāṃ daśakuśalāḥ karmapathā vistareṇopadiṣṭā yatra pratiṣṭhā yatra kṣatriyamahāśālakulāni prajñāyante, brāhmāṇamahāśālakulāni prajñāyante, gṛhapatimahāśālakulāni prajñāyante. cāturmahārājakāyikā devās trāyastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇarataḥ paranirmitavasavartino devāḥ prajñāyante, brahmapārṣadyā devāḥ prajñāyante, brahmapurohitā devāḥ prajñāyante, mahābrahmāṇo devāḥ prajñāyante, parīttābhā devāḥ prajñāyante, apramāṇābhā devāḥ prajñāyante, ābhāsvarā devāḥ prajñāyante, parīttaśubhā devāḥ prajñāyante, apramāṇaśubhā (psp_2-3:182) devāḥ prajñāyante, śubhakṛtsnā devāḥ prajñāyante, anabhrakā devāḥ prajñāyante, puṇyaprasavā devāḥ prajñāyante, bṛhatphalā devāḥ prajñāyante, śuddhāvāsā devāḥ prajñāyante, aspṛhā devāḥ prajñayante, atapā devāḥ prajñāyante, sudṛśā devāḥ prajñāyante, sudarśanā devāḥ prajñāyante, akaniṣṭhā devāḥ prajñāyante, akāśānantyāyatanā devāḥ prajñāyante, vijñānānantāyatanā devāḥ prajñāyante, akiñcanyāyatanā devāḥ prajñāyante,
naivasaṃjñāsaṃjñāyatanā devāḥ prajñāyante. srotaāpattiphalaṃ prajñāyate, sakṛdāgāmiphalaṃ prajñāyate, arhattvaṃ prajñāyate, pratyekabodhiḥ prajñāyate, anuttarā samyaksaṃbodhiḥ prajñāyate. atra hi prajñāpāramitāyāṃ catvāri dhyānāni prajñāyante, catvāry apramāṇāṃ prajñāyante, catasra ārūpyasamāpattayaḥ prajñāyante, dānapāramitā prajñāyate, śīlapāramitā prajñāyate, kṣāntipāramitā prajñāyate, vīryapāramitā prajñāyate, dhyānapāramitā prajñāyate, prajñāpāramitā prajñāyate, upāyakauśalapāramitā prajñāyate, praṇidhānapāramitā prajñāyate, balapāramitā prajñāyate, jñānapāramitā prajñāyte. smṛtyupasthānāni prajñāyante, samyakprahāṇarddhipādendriyabodhyaṅgamārgāḥ prajñāyante. adhyātmaśūnyatā prajñāyate, bahirdhāśūnyatā prajñāyate, adhyātmabahirdhāśūnyatā prajñāyate yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā prajñāyate. catvāry āryasatyāni prajñāyante, aṣṭavimokṣāḥ prajñāyante, navānupūrvavihārasamāpattayaḥ prajñāyante, śūnyatānimittāpraṇihitāni prajñāyante, ṣaḍabhijñāḥ prajñāyante, samādhayaḥ prajāyante, sarvadhāraṇīmukhāni prajñāyante, daśabodhisattvabhūmayaḥ prajñāyante, daśatathāgatabalāni prajñāyante, catvāri vaiśāradyāni prajñāyante, catasraḥ pratisaṃvidaḥ prajñāyante, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prajñāyante, yāvat sarvajñatā prajñāyate, bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāyante, trīṇi ratnāni prajñāyante, buddharatnaṃ prajñāyate, dharmaratnaṃ prajñāyate, saṃgharatnaṃ prajñāyate. iha prajñāpāramitāyāṃ evamādayo dharmā vistareṇopadiṣṭās tenocyate ratnapāramiteyaṃ yad uta prajñāpāramitā. iti mārge
dharmajñānakṣāntiḥ
na ca subhūte ratnapāramitāyāṃ kaścid dharma utpadyate vā nirudhyate vā saṃkliśyate vā vyavadāyate vā parigṛhyate vā cchoryate vā. tat kasya hetos? tathā hi te dharmā na saṃvidyante ye utpadyeran vā nirudhyeran vā saṃkliśyeyur vā vyavadāyeyur vā parigṛhyeyur vā cchoryeyur vā. nāpy asmin prajñāpāramitāratne kaścid dharma utpadyate vā nirudhyate vā kuśalo vā akuśalo vā sāsravo vā anāsravo vā sāvadyo vā anavadyo vā saṃkleśo vā (psp_2-3:183) niḥkleśo vā lokiko vā lokottaro vā saṃskṛto vā asaṃskṛto vā. anenāpi subhūte paryāyeṇa ratnapāramiteyaṃ yad uta prajñāpāramitā. iti mārge dharmajñānam
nāpīyaṃ subhūte ratnapāramitā kenacid dharmeṇopalipyeta. tat kasya hetos? tathā hi te dharmā nopalabhyante yair upalipyeta, teneyaṃ subhūte nirupaliptā ratnapāramitā. iti mārge 'nvayajñānakṣāntiḥ
sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evam api na jānāti, evam api na vikalpayati, evam api nopalabhate, evam api na prapañcayiṣyati, cariṣyati prajñāpāramitāyāṃ, bhāvayiṣyati prajñāpāramitāṃ, buddhāṃś ca bhagavato drakṣyati, buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, buddhān bhagavataḥ satkartuṃ gurukartuṃ mānayituṃ pūjayitum arcayitum apacāyituṃ buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāman sattvāṃś ca paripācayiṣyati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyati, anuprāpsyati sarvajñatām. iti mārge 'nvayajñānam ity ukto darśanamārgaḥ
seyaṃ punaḥ subhūte prajñāpāramitā na kasyacid dharmasyāvāhikā na nirvāhikā na darśikā na nidarśikā na dāyikā na cchorikā notpādikā na nirodhikā nocchedikā na śāśvatikā naikārthikā na nānārthikā nāgamikā na nirgamikā na saṃkleśikā na viśodhikā na hānikārikā na vṛddhikārikā nātītā nānāgatā na pratyutpannā. iti prathamasarvajñatādhikārasamāptidīpanam
seyaṃ punaḥ subhūte prajñāpāramitā na kāmadhātusamatikramikā vā sthāpikā vā, na rūpadhātusamatikramikā vā sthāpikā vā, nārūpyadhātusamatikramikā vā sthāpikā vā. na dānapāramitāyā dāyikā vā na mārgasya cchorikā vā, na śīlakṣāntivīryadhyānaprajñopāyapraṇidhibalajñānapāramitāyā dāyikā vā cchorikā vā. nādhyātmaśūnyatāyā dāyikā vā cchorikā vā, na bahirdhāśūnyatāyā nādhyātmabahirdhāśūnyatāyā dāyikā vā cchorikā vā, yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāyā dāyikā vā cchorikā vā. nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ dāyikā vā cchorikā vā. na caturṇām āryasatyānāṃ nāṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ na navanupūrvavihārasamāpattīnāṃ na śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na ṣaṇṇām abhijñānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na daśānāṃ bodhisattvabhūmīnāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na daśānāṃ tathāgatabalānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na smṛtyupasthānānāṃ dāyikā vā cchorikā vā. evaṃ na samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na balānāṃ (psp_2-3:184) na vaiśāradyānāṃ na pratisaṃvidāṃ dāyikā vā cchorikā vā, nāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na samādhīnāṃ na dhāraṇīmukhānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na srotaāpattiphalasya dāyikā vā cchorikā vā, na sakṛdāgāmiphalasya nānāgāmiphalasya nārhattvasya na pratyekabuddhatvasya na sarvajñatāyā dāyikā vā cchorikā vā. iti dvitiyaṃ mārgajñatādhikārasamāptidīpanam
sā khalu punar iyaṃ subhūte prajñāpāramitā na buddhadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na pṛthagjanadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na śrāvakapratyekabuddhadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, nāpi buddhadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na saṃskṛtadhātor dāyikā vā cchorikā vā. tat kasya hetor? utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā. tāṃ tathāgato 'bhisaṃbudhyate 'py abhisamety apy abhisaṃbudhyābhisamety ācaṣṭe deśayati vivṛṇoti vibhajaty uttānīkaroti saṃprakāśayati.
atha khalu saṃbahulāni devaputraśatasahasrāṇy upary antarīkṣe sthitvā kilikilāprakṣveḍitāny akārṣur divyāni cotpalakumudapuṇḍarīkapadmamāndāravāṇi puṣpāṇi kṣipanti sma. evaṃ ca vācam abhāṣanta, dvitīyaṃ batedaṃ dharmacakrapravartanaṃ jāmbūdvīpe paśyāmaḥ. prajñāpāramitāyāṃ nirdiśya mānāyāṃ tatrānekāni devaputrasahasrāṇy anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilabhante sma.
atha khalu bhagavān sthaviraṃ subhūtim āmantrayāmāsa: nedaṃ subhūte dvitiyaṃ dharmacakrapravartanaṃ nāpy ekaṃ nāpīyaṃ prajñāpāramitā kasyacid dharmasya pravartanāya vā nivartanāya vā pratyupasthitā. tat kasya hetor? abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya.
subhūtir āha: katamā bhagavann abhāvasvabhāvaśūnyatā yad iyaṃ prajñāpāramitā na kasyacid dharmasya pravartanāya vā nivartanāya vā pratyupasthitā?
bhagavān āha: prajñāpāramitā subhūte prajñāpāramitayā śūnyā. evaṃ dhyānaṃ vīryaṃ kṣāntiṃ śīlaṃ dānapāramitā dānapāramitayā śūnyā, adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayā śūnyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā, smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānaśūnyatayā śūnyāni. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni mārgā mārgaśūnyatayā (psp_2-3:185) śūnyāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatayā śūnyāḥ, āryasatyāny āryasatyaśūnyatayā śūnyāny, aṣṭavimokṣā aṣṭavimokṣaśūnyatayā śūnyāḥ, navānupūrvavihārasamāpattayo navānupūrvavihārasamāpattiśūnyatayā śūnyāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāni śūnyatānimittapraṇihitaśūnyatayā śūnyāni, ṣaḍabhijñāḥ ṣaḍabhijñāśūnyatayā śūnyāḥ, sarvasamādhayaḥ sarvasamādhiśūnyatayā śūnyāḥ, dhāraṇīmukhāni dhāraṇīmukhaśūnyatayā śūnyāṃ, daśabalāni daśabalaśūnyatayā śūnyāni, vaiśāradyāni vaiśāradyaśūnyatayā śūnyāni, pratisaṃvidaḥ pratisaṃvicchūnyatayā śūnyāḥ, aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmaśūnyatayā śūnyāḥ, srotaāpattiphalaṃ srotaāpattiphalaśūnyatayā śūnyaṃ, evaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhatvaṃ sarvajñatā sarvajñatāśūnyatayā śūnyā.
subhūtir āha: mahāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. sarvadharmasvabhāvāś ca sarvadharmasvabhāvaiḥ śūnyāḥ. bodhisattvāś ca mahāsattvāḥ prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. na kaṃcid dharmam abhisaṃbudhyante dharmacakraṃ pravartanti, na kaṃcid dharmaṃ pravartayanti nivartayanti vā. na ca taiḥ kaścid dharmaḥ saṃdṛśyate, na kaścid dharmo dṛśyate. tat kasya hetos? tathā hi sarvadharmā nopalabhyante ye dharmāḥ pravartante vā nivartante vā. tat kasya hetos? tathā hy atyantānabhiniviṣṭāḥ sarvadharmāḥ. na hi śūnyatā pravartikā vā nivartikā vā, nānimittaṃ pravartakaṃ vā nivartakaṃ vā, nāpraṇihitaṃ pravartakaṃ vā nivartakaṃ vā. yā evaṃdeśanā sā prajñāpāramitāyāḥ prakāśanā kathanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇā vibhajanā sūcanā uttānīkaraṇaṃ saṃprakāśanā, iyaṃ sā pariśuddhā prajñāpāramitāyā deśanā. yā ca prajñāpāramitāyā deśanā na kenacid deśitā na kenacit pratīcchitā, sā na kenacit sākṣātkṛtā. yā na kenacit sākṣātkṛtā na tatra kaścit parinirvṛto nāpi tayā dharmadeśanayā kaścid dakṣiṇīyaḥ kṛtaḥ. iti tṛtiyaṃ sarvākārajñatādhikārasamāptidīpanam ity uktā sarvajñatā
āryapañcaviṃśatiśāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyāṃ sarvajñatādhikāracaryāviśeṣaparivartaḥ tṛtīyaḥ
(psp_4:1) pañcaviṃśatisāhasrikā prajñāpāramitā iv
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: asatpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: ākāśāsattāṃ subhūte upādāya. subhūtir āha: samatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmānupalabdhisamatām upādāya. subhūtir āha: vivekapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: atyantaśūnyatām upādāya. subhūtir āha: anavamardanīyapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: apadapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: anāmāśarīratām upādāya. subhūtir āha: ākāśapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: āśvāsapraśvāsānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: apravyāhārapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: vitarkavicārānupalabdhām upādāya. subhūtir āha: anāmapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: agamanapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmāṇām agamanatām upādāya. subhūtir āha: asaṃhāryapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmāgrāhyatām upādāya. subhūtir āha: akṣayapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmāṇām atyantakṣayakṣīṇatām upādāya. (psp_4:2) subhūtir āha: anutpattipāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmāṇām anutpādānirodhatām upādāya. subhūtir āha: akārakapāramiteyaṃ bhagavan yad uta
prajñāpāramitā. bhagavān āha: kārakānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: ajānakapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: jānakānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: asaṃkrāntipāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: cyutyupapattyanupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: avinayapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmāṇāṃ prakṛtyavinayatām upādāya. subhūtir āha: svapnapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: svapnadarśinānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: pratiśrutkāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: ghoṣodārānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: pratibhāsapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: bimbhapratibimbhānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: marīcipāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: udakaskandhānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: māyāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: tannimittānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: asaṃkleśapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: kleśasvabhāvānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: avyavadānapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: kliṣṭasattvānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: anupalepapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: ākāśānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: aprapañcapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvaprapañcasamudghātatām upādāya. subhūtir āha: amananāpāramiteyaṃ bhagavan yad
uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvamananāsamudghātatām upādāya. (psp_4:3) subhūtir āha: acalapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: dharmadhātusthitiṃ subhūte upādāya. iti sarvajñatākārāḥ subhūtir āha: virāgapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: virāgānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: asthānapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmāvikalpanatām upādāya. subhūtir āha: śāntapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmāṇām avitathatābhisaṃbodhanatām upādāya. subhūtir āha: arāgapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: rāgānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: adoṣapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: doṣāsadbhūtatām upādāya. subhūtir āha: amohapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: mohāndhakāravidhamanatām upādāya. subhūtir āha: niḥkleśapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: parikalpāsattām upādāya. subhūtir āha: niḥsattvapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sattvānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: apramāṇapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmāsamutthānatām upādāya. subhūtir āha: antadvayānupagamapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: atyantānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: asaṃbhinnapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmāsaṃbhedatām upādāya. subhūtir āha: aparāmṛṣṭapāramiteyaṃ bhagavan yad
uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: śrāvakabhūmipratyekabuddhabhūmisamatikramatām upādāya. (psp_4:4) subhūtir āha: avikalpapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: avikalpānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: aprameyapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmāpramāṇānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: asaṅgapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmāṇām ākāśasvabhāvasamatām upādāya. subhūtir āha: anityapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmāṇām avināśitām upādāya. subhūtir āha: duṣkhapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmānadhyavasāyadharmayogatām upādāya. subhūtir āha: śūnyapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvaniḥphalārthatām upādāya. subhūtir āha: anātmapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmānabhiveśatām upādāya. subhūtir āha: alakṣaṇapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmānimittatām upādāya. subhūtir āha: adhyātmaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: adhyātmikadharmānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: bahirdhāśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: bahirdhādharmānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: adhyātmabahirdhāśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: adhyātmabahirdhādharmānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: śūnyatāśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā.
bhagavān āha: śūnyatāśūnyatānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: mahāśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: mahāśūnyatānupalabdhitām upādāya. (psp_4:5) subhūtir āha: paramārthaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: paramārthaśūnyatānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: saṃskṛtaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: saṃskṛtaśūnyatānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: asaṃskṛtaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: asaṃskṛtaśūnyatānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: atyantaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: atyantaśūnyatānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: anavarāgraśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: anavarāgraśūnyatānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: anavakāraśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: anavakāraśūnyatānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: prakṛtiśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: prakṛtiśūnyatānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: sarvadharmaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: sarvadharmānupalabdhitām upādāya. subhūtir āha: svalakṣaṇaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: svalakṣaṇaviviktatām upādāya. subhūtir āha: anupalambhaśūnyatāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: triṣv adhvasu trayāṇām adhvanām anupalabdhitām upādāya. subhūtir āha:
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
