Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa
Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8
- Thông tin
- GRETIL — Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009.CC BY-NC-SA 4.0
tat kasya hetor? durabhisaṃbhavā hi kauśika anuttarā samyaksaṃbodhiḥ kuśīdair hīnavīryair hīnādhimuktikair hīnasattvair duṣprajñaiḥ. evaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi paścimāyām uttarasyām ūrdhvam adho vidikṣu paśyāmy ahaṃ kauśika anāvaraṇena buddhacakṣuṣā aprameyān asaṃkhyeyān sattvān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādya bodhāya carata upāyakauśalavirahitās tata eko vā dvau vā bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyatve 'vatiṣṭheyātāṃ, bhūyastvena te śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā saṃtiṣṭhante.
tat kasya hetor? durabhisaṃbhavā hi kauśikānuttarā samyaksaṃbodhiḥ (psp_2-3:62) kuśīdair hīnavīryair hīnādhimuktikair hīnasattvair duṣprajñaiḥ. iti svārthādhimuktimṛdumadhyā
tasmāt tarhi kauśika kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā kṣipraṃ ca sukhaṃ cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena iyam eva prajñāpāramitā abhīkṣṇaṃ śrotavyā udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā paripraśnīkartavyā yoniśo manasikartavyā satkartavyā gurukartavyā mānayitavyā pūjayitavyā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiś ca ye 'pi cānye kuśalā dharmā iha prajñāparamitāyām antargatās te 'py udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyāḥ paryavāptavyāḥ pravartayitavyā yoniśo manasikartavyāḥ tadyathāpi nāma dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgaś catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ ṣaḍ abhijñā daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā mahāmaitrī mahākaruṇā, anye cāparimāṇā buddhadharmā ye prajñāpāramitāyām antargatās te 'py udgrahītavyā yāvad yoniśo manasikartavyāḥ.
tat kasya hetos? tathā hi kauśika te kulaputrā vā kuladuhitaro vā evaṃ prajñāsyanti atra hi tathāgataḥ pūrvabodhisattvacārikāṃ caran śikṣito yaduta prajñāpāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyām adhyātmaśūnyatāyāṃ bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu ṣaṭsu abhijñāsu daśatathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyām anyeṣu cāparimāṇeṣu buddhadharmeṣv asmābhir apy asyāṃ prajñāpāramitāyām anuśikṣamāṇaiḥ śikṣitavyam eṣāsmākaṃ śāstā, tiṣṭhato vā tathāgatasya parinirvṛtasya vā iyam eva prajñāpāramitā pratisartavyā bodhisattvair mahāsattvaiḥ. (psp_2-3:63) iti svārthādhimuktir mṛdvadhimātrā
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: kiyat sa bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati?
bhagavān āha: yaḥ kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgatasya parinirvṛtasya pūjāyai saptaratnamayaṃ stūpaṃ yojanocchritaṃ kārayet kārayitvā yāvajjīvaṃ puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ, samantāc ca satkuryād gurukuryād mānāyet pūjayet.
tat kiṃ manyase kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati, ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati parebhyaś ca vistareṇa saṃprakāśayiṣyati deśayiṣyati yoniśo manasikariṣyati avirahitaḥ sarvajñatācittena likhitāṃ ca satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ. iti svārthādhimuktir madhyamṛddhī
tiṣṭhatu kauśika stūpo ratnamayaḥ sacet kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgatasya parinirvṛtasya pūjākarmaṇe imaṃ jambūdvīpaṃ saptaratnamayaiḥ stūpaiḥ paripūrṇaṃ kuryād yojanocchritaiḥ, tāṃś ca satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyed divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
tat kiṃ manyase kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati, ya imāṃ prajñāpāramitām udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati yoniśo manasikariṣyati, avirahitaś sarvajñatācittena likhitāṃ ca satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhir (psp_2-3:64) bahuvidhābhiś ca pūjābhiḥ pūjayiṣyati. iti svārthādhimuktimadhyamadhyā
tiṣṭhatu kauśika jambūdvīpas tathāgatastūpaparipūrṇaḥ sacet kauśika ya imāṃ cāturmahādvīpakaṃ lokadhātuṃ tathāgatasya parinirvṛtasya pūjārthaṃ saptaratnamayaiḥ stūpair yojanocchritaiḥ paripūrṇaṃ kuryāt tāṃś ca satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyed divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
tat kiṃ manyase kauśika api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyād antaśaḥ pustakagatām api kṛtvā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiś ca pūjayet arcayed apacāyet ayam eva tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. iti svārthādhimuktir madhyādhimātrā
tiṣṭhatu kauśika cāturmahādvīpako lokadhātus tathāgatastūpaparipūrṇaḥ sacet kauśika yaḥ sāhasraṃ lokadhātuṃ tathāgatasya parinirvṛtasya pūjārthaṃ saptaratnamayaiḥ stūpair yojanocchritaiḥ pūrayet pūrayitvā satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet, divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
tat kiṃ manyase kauśika api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitām antaśaḥ pustakagatām api kṛtvā udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyād yoniśaś ca manasikuryāt satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiś ca pūjayed arcayed apacāyet, ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. iti svārthādhimuktir adhimātramṛddhī
tiṣṭhatu kauśika sāhasro lokadhātur nānāratnamayastūpaparipūrṇaḥ sacet kauśika dvisāhasraṃ lokadhātuṃ kaścid eva puruṣas tathāgatasya parinirvṛtasya (psp_2-3:65) pūjārthaṃ nānāratnamayaiḥ stūpaiḥ paripūrṇaṃ kārayet kārayitvā ca satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ pūjayed arcayed apacāyet.
tat kiṃ manyase kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitām antaśaḥ pustakagatām api kṛtvā satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ, ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. iti svārthādhimuktir adhimātramadhyā
tiṣṭhatu kauśika dvisāhasro lokadhātur nānāratnamayastūpaparipūrṇo yaḥ. kaścit kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgatasya parinirvṛtasya pūjārtham imāṃ trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ saptaratnamayais tathāgatastūpair yojanocchritaiḥ pūrayet pūrayitvā satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
tat kiṃ manyase kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitām antaśaḥ pustakagatām api kṛtvā udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyāt satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ. iti svārthādhimuktir adhimātrādhimātrā
tiṣṭhatu kauśika trisāhasramahāsāhasro lokadhātur nānāratnamayastupaparipūrṇaḥ pūjito ye kecit kauśika trisāhasre lokadhātau sattvāḥ sattvasaṃgraheṇa saṃgṛhītāḥ teṣām ekaikaḥ sattvas tathāgatasya parinirvṛtasya pūjārthaṃ saptaratnamayān stūpān kārayed yojanocchritāṃs tāṃś ca satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāvaijayantībhiḥ. (psp_2-3:66)
tat kiṃ manyase kauśikāpi nu te sattvās tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasaveyuḥ?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakagatām api kṛtvā udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyād yoniśaś ca manasikuryād avirahitaḥ sarvajñatācittena puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiś ca pūjayed arcayed apacāyet, ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
evam ukte sakro devānām indro bhagavantam etad avocat: evam etad bhagavann evam etat sugata, prajñāpāramitayā bhagavan satkṛtayā gurukṛtayā mānitayā pūjitayā atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantaḥ satkṛtā gurukṛtā mānitā pūjitāś ca, ye 'pi te bhagavan pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu trisāhasramahāsāhasreṣu lokadhātuṣu sattvās tebhya ekaikaḥ sattvas tathāgatasya parinirvṛtasya pūjārthaṃ saptaratnamayān stūpān pratiṣṭhāpayed yojanocchritāṃs tāṃś ca kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāvaijayantībhiḥ, api nu te bhagavan kulaputrā vā kuladuhitaro vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasaveyuḥ.
evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām ūrdhvam adho vidikṣu ekaikasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās tebhya ekaikaḥ sattvas tathāgatasya parinirvṛtasya pūjārthaṃ saptaratnamayān stūpān pratiṣṭhāpayed yojanocchritāṃs tāṃś ca kalpaṃ vā kalpāvaśesaṃ vā satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāvaijayantībhiḥ, api nu te bhagavan kulaputrā vā kuladuhitaro vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasaveyuḥ.
bhagavān āha: evam etat kauśikaivam etat.
śakra āha: ataḥ sa bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakalikhitāṃ kṛtvā udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyād yoniśaś ca manasikuryāt tāṃś ca (psp_2-3:67) satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāvaijayantībhiś ca pūjayed arcayed apacāyet, ayam eva bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā tasmāt pūrvakāt kulaputrād vā kuladuhitṛto vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, tathā hi bhagavann asyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarve kuśalā dharmā antargatāḥ. tadyathā daśakuśalāḥ karmapathāś catvāri dhyānāṃ catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmās trīṇi vimokṣamukhāni catvāry āryasatyāni ṣaḍ abhijñā aṣṭa vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ. pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā mahāmaitrī mahākaruṇā mārgākārajñatā sarvajñatā sarvākārajñatā, idaṃ tad buddhānāṃ bhagavatā śāsanaṃ yatra śikṣitvā atītānāgatapratyutpannā bodhisattvāḥ pratyekabuddhāḥ śrāvakāś ca nirjātā niryānti niryāsyanti ca.
atha khalu bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: evam etat kauśikaivam etat, bahu te kulaputrāḥ kuladuhitaro vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyanti. aprameyam asaṃkhyeyam acintyam atulyam aparimāṇaṃ ya imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā pustakagatāṃ kṛtvā udgṛhīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti uttare ca satkariṣyanti gurukariṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti arcayiṣyanti apacāyiṣyanti puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
tat kasya hetoḥ? prajñāpāramitā nirjātā hi kauśika tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ pañca pāramitā sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāḥ pañca cakṣūṃṣi ṣaḍ abhijñā aṣṭa vimokṣā navānupūrvavihāra samāpattayaḥ sattvaparipāko buddhakṣetrasaṃpat, prajñāpāramitānirjātā hi kauśika mārgākārajñatā sarvajñatā sarvākārajñatā, prajñāpāramitānirjātaṃ hi (psp_2-3:68) kauśika śrāvakayānaṃ pratyekabuddhayānaṃ, prajñāpāramitānirjātā hi kauśika anuttarā samyaksaṃbodhiḥ.
tasmāt tarhi kauśika yo hi kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā pustakagatāṃ kṛtvā udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati tāṃ ca satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati arcayiṣyati apacāyiṣyati puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāvaijayantībhiḥ, asya puṇyābhisaṃskārasyāsau paurvakaḥ puṇyābhisaṃskāraḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api yāvat koṭiniyutaśatasahasratamīm api kalāṃ nopaiti, saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam apy upaniśām api na kṣamate.
tat kasya hetor? yāvad iyaṃ hi kauśika prajñāpāramitā jāmbūdvīpe sthāsyati tāvad na buddharatnasyāntardhānaṃ bhaviṣyati na dharmaratnasya na saṃgharatnasyāntardhānaṃ bhaviṣyati, tāvad daśa kuśalāḥ karmapathā loke bhaviṣyanti catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ, dānapāramitāyāḥ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgānām āryasatyānāṃ ṣaṇṇām abhijñānām aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ mārgākārajñatāyāḥ sarvajñatāyāḥ sarvākārajñatāyāḥ kṣatryamahāśālakulānāṃ brāhmaṇamahāśālakulānāṃ gṛhapatimahāśālakulānāṃ cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ trāyastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ devānāṃ loke prādurbhāvo bhavati yāvad akaniṣṭhānāṃ devānāṃ loke prādurbhāvo bhavati, srotaāpattiphalasya sakṛdāgāmiphalasyānāgāmiphalasyārhattvasya pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samudāgamo bhavati. anuttarasya buddhajñānasya dharmacakrapravartanasya sattvaparipākasya buddhakṣetrapariśuddhiś ca prajñāyate. iti svaparārthādhimuktimṛdumṛddhī
atha khalu ye 'smiṃs trisāhasramahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājakāyikā (psp_2-3:69) devā yāvad akaniṣṭhā devaputrās tān śakro devānām indra āmantrayāmāsa: udgrahītavyā mārṣāḥ prajñāpāramitā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā mārṣāḥ prajñāpāramitā yoniśo manasikartavyā prajñāpāramitā.
tat kasya hetoḥ? prajñāpāramitāyā mārṣā udgrahītayā dhāritayā vācitayā paryavāptayā sarve 'kuśalā dharmāḥ parihīyante kuśalā dharmā vivardhante divyāḥ kāyā vivardhante asurāḥ kāyāḥ parihīyante, prajñāpāramitāyā mārṣā udgṛhītayā dhārtitayā vācitayā paryavāptayā na buddhanetrī samucchidyate na dharmanetrī na saṃghanetrī samucchidyate, triratnavaṃśānupacchedāya mārṣāḥ sarvāsāṃ pāramitānāṃ loke prādurbhāvo bhavati, saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām aṣṭānāṃ vimokṣamukhānāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ ṣaṇṇām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ loke prādurbhāvo bhavati, sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ mārgākārajñatāyāḥ sarvajñatāyāḥ sarvākārajñatāyā loke prādurbhāvo bhavati, bodhisattvacaryāyā loke prādurbhāvo bhavati, srotaāpannasakṛdāgāmyanāgāmyarhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ loke prādurbhāvāḥ prajñāyante.
atha khalu bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: udgrahāṇa tvaṃ kauśika prajñāpāramitāṃ dhāraya vācaya paryavāpnuhi tvaṃ kauśika prajñāpāramitām.
tat kasya hetor? yadā kauśika asurāṇām evaṃ samudācārā bhaviṣyanti devais trāyastriṃśaiḥ sārdhaṃ saṃgrāmayiṣyāma iti tadā tvaṃ kauśika imāṃ prajñāpāramitāṃ samanvāhareḥ svādhyāyeḥ evaṃ teṣām asurāṇāṃ te samudācārā antardhāsyanti, na ca punas tān vigrahacittotpādān utpādayiṣyanti, yeṣāṃ ca devaputrāṇāṃ devakanyānāṃ vā cyutikālo bhavet teṣām api purataḥ svādhyāyaṃ kuryās, te yady ātmano 'pāyopapattiṃ drakṣyanti teṣām enāṃ prajñāpārāmitāṃ śṛṇvatāṃ te 'pāyopapatticittotpādā antardhāsyanti, tatraiva devabhavane te utpatsyante evaṃ maharddhikā hy asyāḥ prajñāpāramitāyāḥ śravā yasya kasyacit kauśika kulaputrasya vā kuladuhitur vā devaputrasya vā devakanyāyā (psp_2-3:70) vā iyaṃ prajñāpāramitā śrotrāvabhāsam āgamiṣyati. sarve te tena kuśalamūlenānupūrveṇānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante.
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: evam etad bhagavann evam etat sugata tathā hi bhagavan ye 'tīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā abhūvan, yeṣāṃ śrāvakā nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau pratiṣṭhitās te 'pīmām eva prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhāḥ. ye 'pi te bhagavan bhaviṣyanti anāgate 'dhvani buddhā bhagavantaḥ saśrāvakasaṃghās te 'pīmām eva prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. ye 'pi caitarhi daśadiśi loke pratyutpanne 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā bhagavantaḥ sa śrāvakasaṃghās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti sarve te ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.
tat kasya hetos? tathā hi prajñāpāramitāyāṃ sarve buddhadharmā antargatāḥ sarve bodhisattvadharmāḥ sarve pratyekabuddhadharmāḥ sarve śrāvakadharmā antargatāḥ
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: evam etat kauśikaivam etat, mahāvidyeyaṃ kauśika yad uta prajñāpāramitā, anuttareyaṃ kauśika vidyā yad uta prajñāpāramitā, asamasameyaṃ kauśika vidyā yad uta prajñāpāramitā.
tat kasya hetos? tathā hi kauśika ye 'tītānāgatapratyutpannā daśadiśi loke tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ sarve te imām eva prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā abhisaṃbudhyante abhisaṃbhotsyante ca. imām eva prajñāpāramitām āgamya daśakuśalāḥ karmapathāḥ prajñāyante, catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ sarvapāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadhamāḥ prajñāyante. trīṇi vimokṣamukhāni aṣṭa vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ ṣaḍ abhijñā dharmadhātur bhūtakoṭitathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmasthititā dharmaniyāmatā loke prajñāyate. pañca cakṣūṃṣi srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam (psp_2-3:71) arhattvaṃ pratyekabuddhatvaṃ sarvajñatā loke prajñāyate. bodhisattvaṃ punaḥ kauśikāgamya daśa kuśalāḥ karmapathā loke prabhāvyante. saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭa vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayas trīṇi vimokṣamukhāni ṣaḍ abhijñāḥ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā mārgākārajñatā sarvajñatā sarvākārajñatā loke prajñāyate. dharmadhātur bhūtakoṭitathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmasthititā dharmaniyāmatā loke prajñāyate. pañca cakṣūṃṣi
srotaāpattiphalaṃ srotaāpannaḥ sakṛdāgāmiphalaṃ sakṛdāgāmī anāgāmiphalam anāgāmī arhattvam arhan pratyekabodhiḥ pratyekabuddhaḥ, anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loke prabhāvyate. tadyathāpi nāma kauśika candramaṇḍalam āgamya sarvauṣadhītārāgaṇāḥ prabhāvyante. evam eva kauśika bodhisattvacandramaṇḍalam āgamya daśakuśalāḥ karmapathāḥ. sarvakuśalacaryā samyakcaryā sarvapāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, āryasatyāni aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ ṣaḍabhijñāḥ sarvasamādhayaḥ sarvaśūnyatāḥ sarvadhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitasamādhyoṣadhayaḥ prabhāvyante. daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikā buddhadharmauṣadhayaḥ prabhāvyante. sarvaśaikṣāśaikṣasarvaśrāvakapratyekabuddhatārānakṣatrāṇi prajñāyante. sarvajñatā prabhāvyate. tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ prabhāvyante. yadāpi buddhā bhagavanto loke nābhisaṃbudhyante notpādas tathāgatānāṃ bhavati, tadāpi te bodhisattvā mahāsattvāḥ. sattvānāṃ laukikāṃś ca lokottarāṃś ca dharmān deśayanti.
tat kasya hetoḥ? bodhisattvanirjātāni hi devayānamanuṣyayānaśrāvakayānapratyekabuddhayānāni, tac ca bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyaṃ prajñāpāramitānirjātaṃ, yenopāyakauśalyena ṣaḍ pāramitāḥ paripūrayati sarvaśūnyatāṃ bhāvayati sarvasamādhīṃś ca samāpadyate sarvadhāraṇīmukhāni ca pratilabhate apramāṇadhyānārūpyasamāpattīś ca samāpadyate saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān bhāvayati āryasatyāni bhāvayati aṣṭa vimokṣān bhāvayati navānupūrvavihārasamāpattīś ca samāpadyate abhijñā bhāvayati triṇi vimokṣamukhāni (psp_2-3:72) bhāvayati daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān pratilabhate dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni aśītyanuvyañjanāni pratilabhate. na ca śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā sākṣāt karoti. sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati bodhisattvasaṃpadaṃ ca parigṛhṇāti sarvajñatāṃ cānuprāpnoti.
punar aparaṃ kauśika yaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati sa ebhiḥ dṛṣṭadhārmikair guṇaiḥ samanvāgato bhaviṣyati.
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: katamair bhagavan dṛṣṭadhārmikair guṇaiḥ kulaputrā vā kuladuhitaro vā samanvāgatā bhaviṣyanti ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti.
bhagavān āha: tena hi kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā na viṣeṇa kālaṃ kariṣyanti nāgninā na śastreṇa nodakena kālaṃ kariṣyanti yāvan na kenacid vyādhinā kālaṃ kariṣyanti sthāpayitvā pūrvakarmavipākaṃ na ca rājakulād upadravā bhaviṣyanti. sacet kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ svādhyāyan rājakulaṃ praviśaty asyāvatāraprekṣiṇo 'vatāragaveṣiṇo 'vatāraṃ na lapsyante.
tat kasya hetos? tathā hy asyā eva prajñāpāramitāyās tejasā. sacet kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ svādhyāyaṃs tatra rājakulam upasaṃkramiṣyati, te cāsya tatra rājāno vā rājaputrā vā rājamahāmātrā vā pūrvam ālapitavyaṃ maṃsyante abhibhāṣitavyaṃ maṃsyante.
tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca sarvasattvānām antike maitracittaṃ pratyupasthitaṃ karuṇācittaṃ muditācittam upekṣācittaṃ pratyupasthitaṃ bhavati. ebhiḥ sa kauśika dṛṣṭadhārmikair guṇaiḥ kulaputro vā kuladuhitā vā samanvāgato bhaviṣyati. ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati.
punar aparaṃ kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā ebhiḥ sāṃparāyikair (psp_2-3:73) guṇaiḥ samanvāgato bhaviṣyati. ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. yad uta na jātu daśabhiḥ kuśalaiḥ karmapathe 'virahito bhaviṣyati, na caturbhir dhyānair na caturbhir apramāṇair na catasṛbhir ārūpyasamāpattibhir na pāramitābhir na saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmair na satyair nāṣṭavimokṣair na navānupūrvavihārasamāpattibhir na tribhir vimokṣamukhair nābhijñābhir na sarvaśūnyatābhir na sarvasamādhibhir na sarvadhāraṇīmukhair na daśabhir balair na vaiśāradyair na pratisaṃvidbhir nāṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair virahito bhaviṣyati. na lakṣaṇānuvyañjanair virahito bhaviṣyati. sa na jātu nirayatiryagyoniyamalokeṣūpapatsyate. na jātv indriyavikalo bhaviṣyati na jātv aṅgahīno bhaviṣyati na jātu daridrakuleṣūpapatsyate na veṇukārakuleṣūpapatsyate na puṣkasakuleṣūpapatsyate na mauṣṭikakuleṣūpapatsyate na caṇḍālaurabhrikaśākunikakuleṣūpapatsyate na śūdrakuleṣūpapatsyate kṣatriyamahāśālakuleṣu vā brāhmaṇamahāśālakuleṣu vā gṛhapatimahāśālakuleṣu vā udārodāreṣūpapatsyate. sa tataḥ prabhṛti satatasamitaṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānuvyañjanasamalaṃkṛtakāyo bhaviṣyati yatra vā lokadhātau buddhā bhagavanto bhaviṣyanti tatra buddhānāṃ bhagavatāṃ purataḥ padma aupapāduka upapatsyate. na jātv abhijñā virahito bhaviṣyati. sa ākāṅkṣaṃ buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, tān buddhān bhagavataḥ paryupāsituṃ dharmaṃ ca śrotuṃ buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāman sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyati.
tasmāt tarhi kauśika kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prajñāpāramitā udgṛhītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā yoniśaś ca manasikartavyā sarvajñatācittena cāvirahitena bhavitavyaṃ. sa etair dṛṣṭadhārmikair guṇaiḥ sāṃparāyikair guṇair avirahito bhaviṣyati yāvan nānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbudhyate iti.
atha khalv anyatīrthikānāṃ parivrājakānāṃ śatam upārambhābhiprāyāṇāṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmati sma.
atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhavat: idam anyatīrthikānāṃ parivrājakānāṃ śatam upārambhābhiprāyāṇāṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmati, yan nūnam ahaṃ yāvanmātraṃ mayā bhagavato 'ntikāt prajñāpāramitāyā udgrahītaṃ tāvanmātraṃ svādhyāyeyaṃ yad etad anyatīrthikānāṃ (psp_2-3:74) parivrājakānāṃ śataṃ na bhagavantam upasaṃkrāmeyur nāntarāyaṃ prajñāpāramitāyāṃ kuryuḥ.
atha khalu śakro devānām indro yāvad anena bhagavato 'ntikāt prajñāpāramitāyā udgrahītaṃ tāvat svādhyāyati sma.
atha khalu te 'nyatīrthikāḥ parivrājakā dūrata eva bhagavantaṃ pradakṣiṇīkṛtya yenaiva mārgeṇāgatās tenaiva pratigatāḥ.
atha khalv āyuṣmataḥ śāriputrasyaitad abhavat: kim atra kāraṇaṃ yenaite 'nyatīrthikāḥ parivrājakā upārambhābhiprāyā bhagavantaṃ dūrata eva pradakṣiṇīkṛtya yenaiva mārgeṇāgatās tenaiva pratigatāḥ?
atha khalu bhagavān āyuṣmataḥ śāriputrasya cetasaiva cetaḥparivitarkam ājñāyāyuṣmantaṃ śāriputram āmantrayate sma: śakreṇa śāriputra devānām indreṇa iyaṃ prajñāpāramitā samanvāhṛtā yenaite 'nyatīrthikāḥ parivrājakā dūrata eva bhagavantaṃ pradakṣiṇīkṛtya yenaiva mārgeṇāgatās tenaiva pratigatāḥ na hi śāriputra teṣām anyatīrthikānāṃ parivrājakānām ekasyāpi śuklaṃ dharmaṃ samanupaśyāmi, sarva ete 'nyatīrthikāḥ parivrājakāḥ pratihatacittā upārambhābhiprāyā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante, nāhaṃ taṃ śāriputra samanupaśyāmi sadevake loke samārake sabrahmake saśramaṇabrāhmaṇikāyāṃ prajāyām imāṃ prajñāpāramitām upārambhābhiprāyaḥ pratihatacitta upasaṃkrāmen, naitat sthānaṃ vidyate.
tat kasya hetos? tathā hi śāriputra ya iha trisāhasramahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājikās trāyastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmakāyikā brahmapurohitā brahmapārṣadyā yāvad akaniṣṭhā devaputrā ye 'pi śrāvakā ye 'pi pratyekabuddhā ye 'pi bodhisattvā mahāsattvās tair apīyaṃ prajñāpāramitā parigṛhītā. tat kasya hetoḥ? tathā hi te prajñāpāramitānirjātāḥ.
punar aparaṃ śāriputra ye 'pi te pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu yāvad daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣv ekaikasyāṃ diśi buddhā bhagavantaḥ saśrāvakasaṃghāḥ sabodhisattvadevānāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragās tair api sarvair iyaṃ prajñāpāramitā parigṛhītā. tat kasya hetos? tathā hi te prajñāpāramitānirjātāḥ sarve.
atha khalu mārasya pāpīyasa etad abhavad: imās tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya catasraḥ pariṣadaḥ saṃmukhaṃ sthitāḥ. amī ca kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrāḥ saṃmukhaṃ sthitā niḥsaṃśayam atra bodhisattvā (psp_2-3:75) mahāsattvā vyākariṣyante 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yan nūnam ahaṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmeyaṃ vicakṣuḥkaraṇāyeti.
atha khalu māraḥ pāpīyāṃś caturaṅgabalakāyaṃ nirmāya yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitukāmo bhavet.
atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhavat: māro batāyaṃ pāpīyāṃś caturaṅgabalakāyaṃ nirmāya yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitukāmaḥ. yo 'yaṃ mārasya pāpīyasaś caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo vyūhaḥ. na rājño bimbisārasya caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo vyūhaḥ, na prasenajitaś caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo vyūhaḥ, na śākyānāṃ caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo vyūhaḥ, na licchavīnāṃ caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo vyūhaḥ, na mallānāṃ caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo vyuhaḥ, yo 'yaṃ caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo māreṇa pāpīyasā nirmitaḥ, dīrgharātraṃ khalu punar māraḥ pāpīyān bhagavato 'vatāraprekṣī avatāragaveṣī sattvānāṃ ca viheṭhanābhiprāyaḥ, yan nūnam aham imāṃ prajñāpāramitāṃ samanvāhareyaṃ smṛtyā svādhyāyaṃ kuryām.
atha khalu śakro devānām indraḥ prajñāparamitāṃ samanvājahāra smṛtyā svādhyāyam akarot, yathā yathā śakro devānām indraḥ smṛtyā imāṃ prajñāpāramitāṃ svādhyāyati sma tathā tathā māraḥ pāpīyāṃs tenaiva mārgeṇa tenaiva dvāreṇa punar eva pratyudāvṛtto 'bhūt.
atha khalu ye 'syāṃ pariṣadi cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devās te divyāni puṣpāṇy abhinirmāyāntarīkṣagatā eva yena bhagavāṃs tenākṣipanti sma tenābhyavakiranti sma.
evaṃ ca vācam abhāṣanta: ciraṃ bateyaṃ prajñāpāramitā jāmbūdvīpakānāṃ manuṣyāṇāṃ pracaratu yāvad iyaṃ prajñāpāramitā jāmbūdvīpakānāṃ manuṣyānāṃ pracariṣyati tāvan na tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntardhānaṃ bhaviṣyati, saddharmaś cirasthitiko bhaviṣyati, saṃghasya loke prādurbhāvo bhaviṣyati. evaṃ trisāhasramahāsāhasre lokadhātau, evaṃ daśasu dikṣu sarvabuddhakṣetreṣu bodhisattvānāṃ caryāviśeṣaḥ prajñāsyate, yatra ca digbhāge imāṃ prajñāpāramitāṃ te kulaputrā vā kuladuhitaro vā likhitāṃ dhārayiṣyanti vācayiṣyanti pustakalikhitām api kṛtvā sthāpayiṣyanti, ālokajātā ca eṣā dig (psp_2-3:76) bhaviṣyati, sanāthā vigatatamondhakārā ca eṣā dig bhaviṣyati, yatreyaṃ prajñāpāramitā pracariṣyati.
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: evam etat kauśikaivam etat, yatra yatra diśi lokadhātuprasare iyaṃ prajñāpāramitā pracariṣyati, pustakalikhitā ālokajātā ca eṣā dig bhaviṣyati, sanāthā vigatatamondhakārā ca eṣā dig bhaviṣyati.
atha khalu te devaputrā divyāni kusumāny abhinirmāya yena bhagavāṃs tenābhyavakiranti sma.
evaṃ ca vācam abhāṣanta: yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati na tasya mārā vā mārakāyikā vā devaputrā avatāraṃ lapsyante. vayam api bhagavaṃ tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā satatasamitaṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyāmaḥ, śāstāram iti bhagavaṃs taṃ vayaṃ kulaputraṃ vā kuladuhitaraṃ vā maṃsyāmahe ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati.
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: na te bhagavan kulaputrā vā kuladuhitaro vāvarakeṇa kuśalamūlena samanvāgatā bhaviṣyanti, ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti. pūrvajinakṛtādhikārās te bhagavan kulaputrā vā kuladuhitaro vā bhaviṣyanti ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti. bahubuddhaparyupāsitāḥ kalyāṇamitraparigṛhītās te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti.
tat kasya hetoḥ? ato nirjātā hi sarvajñatā yad uta prajñāpāramitā nirjātā sarvajñatā nirjātā ca prajñāpāramitā.
tat kasya hetos? tathā hi nānyā prajñāpāramitā nānyā sarvajñatā iti hi sarvajñatā ca prajñāpāramitā cādvayam etad advaidhīkāram.
evam ukte bhagavān sakraṃ devānām indram etad avocat: evam etat (psp_2-3:77) kauśikaivam etat, yathā vadasi sarvajñatā ca prajñāpāramitā cādvayam etad advaidhīkāram. iti svaparārthādhimuktir mṛdumadhyā
atha khalv āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: tathā hi bhagavān na dānapāramitāyā nāmadheyaṃ parikīrtayati na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā yathā prajñāpāramitāyā nāmadheyaṃ parikīrtayati, na saptatriṃśadbodhipakṣāṇāṃ dharmāṇāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayati, nāryasatyānāṃ nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayati, nāṣṭānāṃ vimokṣamukhānāṃ na navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayati, na ṣaṇṇām abhijñānāṃ na sarvāṇāṃ śūnyatānāṃ na samādhīnāṃ na sarvadhāraṇīmukhānāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayati, na daśānāṃ tathāgatabalānāṃ na vaiśāradyānāṃ na pratisaṃvidāṃ nāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayati yathā prajñāpāramitāyā nāmadheyaṃ parikīrtayati.
evam ukte bhagavān āyuṣmantam ānandam etad avocat: prajñāpāramitā ānanda pūrvaṃgamā nāyikā yad uta ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ pūrvaṃgamā nāyikā, aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānām anupūrvavihārasamāpattīnāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ vimokṣamukhānāṃ ṣaṇṇām abhijñānāṃ pūrvaṃgamā nāyikā, sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ pūrvaṃgamā nāyikā, daśānāṃ tathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ pūrvaṃgamā nāyikā, sarvabuddhadharmāṇāṃ pūrvaṃgamā nāyikā prajñāpāramitā.
tat kiṃ manyase? ānanda apariṇāmitaṃ dānaṃ sarvajñatāyāṃ pāramitānāmadheyaṃ labhate.
tat kiṃ manyase? apariṇāmitaṃ śīlaṃ apariṇāmitā kṣāntir apariṇāmitaṃ vīryam apariṇāmitaṃ dhyānam apariṇāmitā prajñā sarvajñatāyāṃ pāramitānāmadheyaṃ labhate.
ānanda āha: no hīdaṃ bhagavan no hīdaṃ sugata,
kathaṃ punar bhagavan dānaṃ sarvajñatāpariṇāmitaṃ pāramitānāmadheyaṃ labhate? (psp_2-3:78)
kathaṃ punar bhagavan śīlaṃ kṣāntir vīryaṃ dhyānaṃ prajñā sarvajñatāyāṃ pariṇāmitā pāramitānāmadheyaṃ labhate?
bhagavān āha: advayayogenānanda dānaṃ pariṇāmitaṃ śīlaṃ kṣāntir vīryaṃ dhyānaṃ prajñā sarvajñatāyāṃ pariṇāmitā pāramitānāmadheyaṃ labhate. anutpādayogenānupalambhayogena pariṇāmitaṃ dānaṃ yāvat prajñā sarvajñatāyāṃ pāramitānāmadheyaṃ labhate.
ānanda āha: kathaṃ bhagavann advayayogena dānaṃ pariṇāmitaṃ sarvajñatāyāṃ pāramitānāmadheyaṃ labhate? evaṃ śīlaṃ kṣāntir vīryaṃ dhyānaṃ kathaṃ bhagavan prajñādvayayogena pariṇāmitā sarvajñatāyāṃ pāramitānāmadheyaṃ labhate? bhagavān āha: rūpasyānanda advayayogena vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyādvayayogena yāvad bodheḥ.
ānanda āha: kathaṃ bhagavan rūpasyādvayayogena, kathaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ advayayogena, kathaṃ vijñānasyādvayayogena, kathaṃ yāvad bodher advayayogena?
bhagavān āha: tathā hi ānanda rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ vedanā vedanayā śūnyā saṃjñā saṃjñayā śūnyā saṃskārāḥ saṃskāraiḥ śūnyā vijñānaṃ vijñānena śūnyam.
tat kasya hetoḥ? tathā hi rūpaṃ ca vedanā ca saṃjñā ca saṃskārā ca vijñānaṃ ca pāramitāś cādvayam etad advaidhīkāraṃ yāvad bodhiś ca pāramitāś cādvayam etad advaidhīkāraṃ, tasmāt tarhy ānanda prajñāpāramitā nu pūrvaṃgamā nāyikā sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām āryasatyānām aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānām anupūrvavihārasamāpattīnāṃ trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ ṣaṇṇām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ yāvad bodheḥ sarvajñatāyāḥ prajñāpāramitā pūrvaṃgamā nāyikā. tadyathāpi nāmānanda mahāpṛthivīṃ niśrāya sāmagrīvaśena bījāni virohanti. evam evānanda prajñāpāramitāṃ niśrāya prajñāpāramitām āgamya sarvāḥ. pāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāni ṣaḍabhijñāḥ sarvadhāraṇīmukhāni virohanti. daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmā virohanti yāvat sarvajñatā (psp_2-3:79) virohati. sarvajñatāṃ pariniśrāya sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo daśabalavaiśāradyapratisaṃvido yāvad āveṇikā buddhadharmā virohanti. tasmād ānanda prajñāpāramitaivāsāṃ pāramitānāṃ pariṇāyikā yāvād aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ yāvat sarvākārajñatāyāḥ. iti svaparārthādhimuktir mṛdvadhimātrā
śakra āha: na khalu punar bhagavaṃs tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena prajñāpāramitāyāḥ sarvagūṇāḥ parikīrtitāḥ yān guṇān sa kulaputro vā kuladuhitā vā parigṛhṇāti imāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇan dhārayan vācayan paryavāpnuvan yoniśaś ca manasikurvan prajñāpāramitayā bhagavann udgrahītayā dhāritayā vācitayā paryavāptayā yoniśaś ca manasikṛtayā daśānāṃ kuśalānāṃ karmapathānāṃ loke prādurbhāvo bhavati. caturṇāṃ dhyānānāṃ caturṇām apramāṇānāṃ catasṛṇām ārūpyasamāpattīnāṃ saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ ṣaṇṇām abhijñānāṃ trayānaṃ vimokṣamukhānāṃ sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ loke prādurbhāvo bhavati. prajñāpāramitayā bhagavann udgrahītayā dhāritayā vācitayā paryavāptayā yoniśaś ca manasikṛtayā gṛhapatimahāśālakulāni prajñāyante, kṣatriyamahāśālakulāni prajñāyante, brāhmaṇamahāśālakulāni prajñāyante, cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devāḥ prajñāyante, prajñāpāramitayā bhagavann udgrahītayā yāvad yoniśo manasikṛtayā srotaāpannāḥ prajñāyante, sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ prajñāyante pratyekabuddhāḥ prajñāyante, bodhisattvāḥ prajñāyante, prajñāpāramitayā bhagavann udgrahītayā dhāritayā vācitayā paryavāptayā yoniśaś ca manasikṛtayā tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā loke prajñāyante. (psp_2-3:80)
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: na punaḥ kauśika yaiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhir vā iyaṃ prajñāpāramitā dhāritā vācitā paryavāptā yoniśaś ca manasikṛtā teṣām etāvata evaṃ guṇān vadāmi.
tat kasya hetor? apramāṇena hi kauśika te kulaputrā vā kuladuhitaro vā śīlaskandhena samanvāgatā bhaviṣyanti ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti sarvajñatācittena cāvirahitā bhaviṣyanti. apramāṇena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena samanvāgatā bhaviṣyanti ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti sarvajñatācittena cāvirahitā bhaviṣyanti. tathāgatapratimās te kauśika kulaputrāḥ kuladuhitaro vā veditavyā ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīyanti dhārayiyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti sarvajñatācittena cāvirahitā bhaviṣyanti. yaś ca kauśika sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ śīlaskandhaḥ samādhiskandhaḥ prajñāskandho vimuktiskandho vimuktijñānadarśanaskandhaḥ, yaś ca prajñāpāramitāvihāriṇāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca śīlaskandhaḥ samādhiskandhaḥ prajñāskandho vimuktiskandho vimuktijñānadarśanaskandhaḥ asya kauśika śīlaskandhasya samādhiskandhasya prajñāskandhasya vimuktiskandhasya vimuktijñānadarśanaskandhasya sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ śīlasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanaskandhaḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api kalāṃ nopaiti, saṃkhyām api gaṇanām apy upamām apy upaniśām apy upaniṣadam api nopaiti.
tat kasya hetos? tathā hi teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca śrāvakapratyekabuddhabhūmeś cittaṃ vimuktaṃ, na ca kaścid dharmo nāvigato na jñātaḥ. ye kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā imāṃ prajñāpāramitāṃ satkariṣyanti gurukariṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhis teṣām api kulaputrāṇāṃ (psp_2-3:81) kuladuhitṛṇāṃ ca ime dṛṣṭadhārmikāḥ sāṃparāyikāś ca guṇānuśaṃsāḥ pratikāṅkṣitavyāḥ. iti svaparārthādhimuktimadhyamṛddhī
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: ahaṃ bhagavaṃs tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā satatasamitaṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyāmi ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati, avirahitaś ca bhaviṣyati sarvajñatācittena imāṃ ca prajñāpāramitāṃ satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: teṣāṃ punaḥ kauśika kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ vā imāṃ prajñāpāramitāṃ svādhyāyatāṃ bahūni devaputraśatasahasrāṇi dharmaśravaṇāyopasaṃkramiṣyanti. teṣāṃ khalu punaḥ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ vā prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ pratibhānaṃ te devaputrā upasaṃhartavyaṃ maṃsyante. yadāpi te dharma bhāṇakā na mantrayitukāmā bhaviṣyanti tadāpi tenaiva devaputrā dharmagauraveṇa pratibhānam upasaṃhartavyaṃ maṃsyante. imam api kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā dṛṣṭadhārmikaguṇaṃ pratilapsyante ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti tāṃ ca likhitvā satkariṣyanti gurukariṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
punar aparaṃ kauśika teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ vā imāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇānāṃ catasṛṇāṃ parṣadāṃ purato nāvalīnacittatā bhaviṣyati ko vā mamānuyokṣyate upālapsyate ceti.
tat kasya hetos? tathā hi teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ vā iyam eva prajñāpāramitā rakṣāvaraṇaguptiṃ kariṣyati, tathā hy atra prajñāpāramitāyāṃ sarvadharmā abhinnā laukikāś ca lokottarāś ca sādhāraṇāś ca kuśalāś ca saṃskṛtāś cāsaṃskṛtāś ca śrāvakadharmāś ca pratyekabuddhadharmāś ca bodhisattvadharmāś ca buddhadharmāś ca.
tat kasya hetos? tathā hi te kulaputrā vā kuladuhitaro vā adhyātmaśūnyatāyāṃ (psp_2-3:82) sthitvā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ sthitās te upālambhaṃ prajñāpāramitāyāṃ na samanupaśyanti, yo 'py upālabhyeta tam api na samanupaśyanti.
evaṃ hi teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ vā prajñāpāramitāparigṛhītānām upālambho na bhaviṣyati.
punar aparaṃ kauśika tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā imāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇato dhārayato vācayataḥ paryavāpnuvato yoniśaś ca manasikurvataś cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate.
tat kasya hetos? tathā hi sa kulaputro vā kuladuhitā vā vastu na samanupaśyati ya ālīyeta vā saṃlīyeta vā uttrasyed vā saṃtrasyed vā saṃtrāsam āpadyate vā. imān api sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā dṛṣṭadhārmikān guṇān pratigrahīṣyati ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati satkariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ iti svaparārthādhimuktimadhyamadhyā
punar aparaṃ kauśika yo hi kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati tāṃ ca likhitvā satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ sa priyo bhaviṣyati mātāpitṛṇāṃ mitrāmātyajñātisālohitānāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ, ye 'pi te daśadiśi loke sarvalokadhātuṣu buddhā bhagavanto bodhisattvāś ca pratyekabuddhāś cārhantaś ca sarve śaikṣāḥ sarve cāśaikṣās teṣām api sa bodhisattvaḥ priyo bhaviṣyati sa devakasyāpi lokasya sa mārakasya sa śramaṇabrāhmaṇikāyāḥ prajāyāḥ sa devamānuṣāsurāyāḥ prajāyāḥ priyo bhaviṣyati manaāpaḥ. iti svaparārthārdhimuktimadhyādhimātrā
anācchedena ca pratibhānena samanvāgato bhaviṣyati. anācchedyayā dānapāramitayā samanvāgato bhaviṣyati. evam anācchedyayā śīlapāramitayā (psp_2-3:83) anācchedyayā kṣāntipāramitayā anācchedyayā vīryapāramitayā anācchedyayā dhyānapāramitayā anācchedyayā prajñāpāramitayā samanvāgato bhaviṣyati. anācchedyayā adhyātmaśūnyatayā anācchedyayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā samanvāgato bhaviṣyati. anācchedyaiḥ smṛtyupasthānaiḥ samanvāgato bhaviṣyati. anācchedyaiḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaiḥ samanvāgato bhaviṣyati. anācchedyair āryasatyair anācchedyābhir apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ, anācchedyair aṣṭavimokṣamukhair anācchedyair navānupūrvavihārasamāpattyabhijñāryasatyasarvasamādhisarvadhāraṇīmukhair anācchedyair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhiś cāveṇikair buddhadharmair anācchedyena sattvaparipākena anācchedyayā buddhakṣetrapariśuddhyā anācchedyayā sarvākārajñatayā samanvāgato bhaviṣyati. pratibalaś ca bhaviṣyati, utpannotpannānāṃ tīrthyavādānāṃ sahadharmeṇaiva nigrahaṃ kariṣyati. imam api kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā dṛṣṭadhārmikaṃ sāṃparāyikaṃ ca guṇaṃ parigṛhṇīyād ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. avirahitaś ca bhaviṣyati sa sarvākārajñātācittena tāṃ ca likhitvā satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ. iti svaparārthādhimuktir adhimātrāmṛddhī
punar aparaṃ kauśika yaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakalikhitām api kṛtvā dhārāyiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati tatra kauśika ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājakāyikā devaputrā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitās te tatrāgatyaināṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti manasikariṣyanti vandiṣyanti namaskṛtvā vanditvā ca punar eva prakramiṣyanti. evaṃ trāyastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmapāriṣadyā brahmapurohitā mahābrahmāṇaḥ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā anabhrakāḥ puṇyaprasavā brhatphalāḥ śuddhāvāsā avṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhāḥ tatra ye kauśika mahābrahmāṇo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau kṛtapraṇidhānās te 'pi tatrāgatyemāṃ prajñāpāramitām udgrahya paryavāpya dhārayitvā vācayitvā namaskṛtya punar eva (psp_2-3:84) prakramiṣyanti. ye 'pi śuddhāvāsakāyikā avṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhā devaputrās te 'pi tatrāgatyemāṃ prajñāpāramitām udgrahya paryavāpya dhārayitvā vācayitvā namaskṛtya punar eva prakramiṣyanti. tena hi kauśika kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā evaṃ cittam utpādayitavyaṃ: ye te daśadiglokadhātuṣu devaputrāś cāturmahārājakāyikā yāvad bṛhatphalā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprashitā ye 'pi śuddhāvāsakāyikā devaputrā ye 'pi cānye devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragās te 'pīhāgatyemāṃ prajñāpāramitām udgrahya paryavāpya dhārayitvā vācayitvā pūjayitvā punar gacchantu, teṣām etad
dharmadānaṃ dattaṃ bhavantu. ye 'pi daśadiglokadhātuṣu cāturmahārājakāyikā devaputrā yāvad bṛhatphalā devaputrā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitā ye 'pi śuddhāvāsakāyikā devaputrās te 'pi tatrāgatyemāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti vanditvā namaskṛtya pūjayitvā punar eva prakramitavyaṃ maṃsyante. tasya khalu punaḥ kulaputrasya vā kuladuhitur vā ya iha trisāhasramahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devā ye 'pi te daśadiglokadhātuṣu cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devās te 'pi tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyanti. nāpy asya kaścid avatāraprekṣī avatāragaveṣī avatāraṃ lapsyate sthāpayitvā pūrvakarmavipākaṃ, imān api kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā dṛṣṭadhārmikān guṇān parigṛhṇāti.
tat kasya hetos? tathā hi ye devaputrā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitās te 'pi tatrāgantavyaṃ maṃsyante. tathā hi kauśika devaputrā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sarvasattvānāṃ traṇāya hitasukhāya saṃprasthitāḥ. iti svaparārthādhimuktir adhimātramadhyā
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā jñāsyati, iha cāturmahārājakāyikā devaputrā āgacchanti yāvad akaniṣṭhā devaputrā āgacchantīti? evaṃ samantād daśabhyo digbhya imāṃ prajñāpāramitām udgrahītuṃ vā dhārayituṃ vā vācayituṃ vā paryavāptuṃ vā satkartuṃ vā gurukartuṃ vā mānayituṃ vā pūjayituṃ vā.
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: sacet kauśika (psp_2-3:85) kulaputro vā kuladuhitā vā udāram avabhāsaṃ jñāsyati niṣṭhā tena gantavyā mahaujaskā mahaujaskā devā āgātā imāṃ prajñāpāramitāṃ vācayitum udgrahītuṃ paryavāptuṃ dhārayituṃ satkartuṃ gurukartuṃ mānayituṃ pūjayituṃ vandituṃ namaskartum.
punar aparaṃ kauśika sacet kulaputro vā kuladuhitā vā amānuṣaṃ divyaṃ gandham anāghrātapūrvam āghrāsyati niṣṭhā tena gantavyā mahaujaskā mahaujaskā iha devaputrā āgatā iti prajñāpāramitāṃ vācayituṃ śrotum udgrahītuṃ paryavāptuṃ dhārayituṃ satkartuṃ gurukartuṃ mānayituṃ pūjayitum.
punar aparaṃ kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā caukṣasamudācāro bhaviṣyati, tasya tayā caukṣasamudācāratayā devatā āgatyemāṃ prajñāpāramitām udgṛhya dhārayitvā vācayitvā satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvā āttamanaskā bhaviṣyanti. yāś ca tatra pṛthivīpradeśe 'lpaujaskā alpaujaskā devatā bhaviṣyanti tās tato 'pakramitavyaṃ maṃsyante. teṣāṃ mahaujaskānāṃ mahaujaskānāṃ devānāṃ tejaś ca śriyaś cāsahamānāḥ. yathāyathā mahaujaskā mahaujaskā devatā upasaṃkramiṣyanti tathātathā te kulaputrāḥ kuladuhitaro vā udārādhimuktikā bhaviṣyanti. tasmiṃś ca pṛthivīpradeśe 'caukṣasamudācāratā na pracārayitavyā, puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacivaracchatradhvajapatākābhiś ca sa pṛthivīpradeśo 'laṃkartavyaḥ gandhalipto muktapuṣpāvakīrṇaḥ kārayitavyaḥ. avasaktapaṭadāmakalāpaś cailavitānavitataḥ. anekaprakāraṃ ca sa pṛthivīpradeśo 'laṃkartavyaḥ.
punar aparaṃ kauśika tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā kāyo na klānto bhaviṣyati. kāyasukhaṃ bhaviṣyati. kāyalaghutāṃ ca bahujanahitāya bahujanasukhāya pratipanno bhaviṣyati. sa ca kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā kāyalaghutāṃ kāyakarmaṇyatāṃ kāyasukhatāṃ cittalaghutāṃ cittakarmaṇyatāṃ cittasukhatāṃ ca jñāsyati. sukhena sa rātrau śayyāṃ kalpayiṣyati. imāṃ eva prajñāpāramitām āśayena kalpayan na pāpakān svapnān drakṣyati, drakṣyaṃś ca punaḥ svapnena tathāgatān evārhataḥ samyaksaṃbuddhān drakṣyati dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇacitritagātrān suvarṇavarṇena samucchrayeṇa bhikṣusaṃghaparivṛtān bodhisattvagaṇaparivṛtān dharmaṃ deśayamānāṃs (psp_2-3:86) tebhyaḥ ṣaṭpāramitāpratisaṃyuktām eva kathāṃ śroṣyati. saptatriṃśadbodhipakṣyadharmapratisaṃyuktāṃ yāvad aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmapratisaṃyuktām eva kathāṃ śroṣyati. tāsāṃ ca pāramitānām arthaṃ śroṣyati yāvad aṣṭādaśānām āveṇikānām arthaṃ śroṣyati. bodhivṛkṣaṃ drakṣyati. bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ bodhimaṇḍam upasaṃkramamāṇaṃ drakṣyati. anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyamānaṃ drakṣyati. abhisaṃbudhyādvayaṃ dharmacakrapravartayamānaṃ drakṣyati. bahūni bodhisattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇi drakṣyati dharmasaṃgītiratāni evaṃ sarvajñatā parigrahītavyā evaṃ sattvāḥ paripācayitavyā evaṃ buddhakṣetraṃ pariśodhayitavyam iti. bahunāṃ buddhakoṭīniyutaśataśahasrāṇāṃ pūrvasyāṃ diśi śabdaṃ śroṣyati.
evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām ūrdhvam adho vidikṣu bahūnāṃ buddhakoṭīniyutaśatasahasrāṇāṃ śabdaṃ śroṣyati. amuṣmin lokadhātau amuko nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ iyadbhir bodhisattvakoṭīśatasahasrair iyadbhiḥ śrāvakakoṭīniyutaśatasahasraiḥ parivṛtaḥ puraskṛto dharmaṃ deśayati. pūrvasyāṃ diśi bahūni buddhakoṭīniyutaśatasahasrāṇi drakṣyati parinirvāyamāṇāni yāvad daśasu dikṣu bahūni buddhakoṭīniyutaśatasahasrāṇi drakṣyati parinirvāyamāṇāni. teṣāṃ ca tathāgatānāṃ stūpān dhātudharān nānāratnamayān bahūni stūpakoṭīniyutaśatasahasrāṇi drakṣyati. tāṃś ca stūpān satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
sa khalu punaḥ kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā imān evaṃrūpān bhadrakāṃś ca svapnān drakṣyati. sa sukham eva svapsyati sukhaṃ ca pratibhotsyate ojaḥprakṣiptaṃ ca kāyaṃ saṃjñāsyati. laghuṃ ca kāyaṃ saṃjñāsyati na guruṃ. na cāsya balavatī gṛddhir āhāre bhaviṣyati. na cīvarapiṇḍapātaśayanāśanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāragṛddhir bhaviṣyati. tadyathāpi nāma kauśika yogācārasya bhikṣoḥ samādher vyutthitasya manasikārasaṃtarpitena cittena na balavaty āhāre gṛddhir bhavati.
evam eva kauśika tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā na balavaty āhāre gṛddhir bhaviṣyati.
tat kasya hetos? tathā hi tasyāmanuṣyā ojaḥ kāya upasaṃharanti. ye cāpi (psp_2-3:87) daśasu dikṣu buddhā bhagavantas te 'pi sadevanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragāḥ ojaḥ kāye prakṣipanti. imaṃ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā dṛṣṭadhārmikaṃ guṇaṃ parigṛhṇīte ya imāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇīte paryavāpnoti dhārayati vācayati yoniśaś ca manasikaroti avirahitaś ca sarvajñatācittena. iti svaparārthādhimuktir adhimātrādhimātrā
kiṃ cāpi sa kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ nodgṛhṇīyān na dhārayen na vācayen na paryavāpnuyān na yoniśaś ca manasikuryān na parebhyaś ca saṃprakāśayed api tu khalu punaḥ pustakalikhitāṃ kṛtvā satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
yaś ca kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyād yoniśaś ca manasikuryāt parebhyaś ca saṃprakāśayet tāṃ ca likhitāṃ satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ ayaṃ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā tato nidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
na tv eva yaḥ samantād daśasu dikṣu sarvalokadhātuṣu tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet saśrāvakasaṃghāṃś cīvarapiṇḍapātaśayanāśanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ parinirvṛtānāṃ ca teṣāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ saptaratnamayān stūpān kārayet, tāṃś ca satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
iti parārthādhimuktir mṛdumṛddhi stūpasatkāraparivarto nāma tṛtīyaḥ
atha khalu bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: yady ayaṃ kauśika jambudvīpaḥ paripūrṇaś cūḍikābaddhas tathāgataśarīrāṇāṃ bhavet, tāni te kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā upanāmayed, yaś cemāṃ te prajñāpāramitām upanāmayet, tatas tvaṃ tayor dvayor bhāgayoḥ sthāpitayoḥ kaṃ parigṛhṇīyāḥ?
śakra āha: saced me bhagavann ayaṃ jambudvīpaḥ paripūrṇaś cūḍikābaddhas tathāgataśarīrāṇām upanāmyeta, iyaṃ ca prajñāpāramitā pustakalikhitāṃ kṛtvā upanāmyeta parikalpam upādāya imām evāhaṃ tayor dvayor (psp_2-3:88) bhāgayoḥ sthāpitayoḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇīyāṃ. tat kasya hetor? na mama bhagavaṃs teṣu tathāgataśarīreṣv agauravaṃ, nāhaṃ bhagavaṃs tathāgataśarirāṇi na satkartukāmo na gurukartukāmo na mānayitukāmo na pūjayitukāmo. api tu khalu punar me bhagavann evaṃ syāt prajñāpāramitānirjātāni tathāgataśarirāṇi yena tāni satkriyante gurukriyante mānyante pūjyante, prajñāpāramitāparibhāvitāni tathāgataśarīrāṇi yena tāni pūjāṃ labhante.
atha khalv āyuṣmān śāriputraḥ śakraṃ devānām indram etad avocat: prajñāpāramitā kauśika agrāhyā anidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇā. tat kathaṃ tvam agrāhyāṃ prajñāpāramitām anidarśanām apratighām ekalakṣaṇāṃ yad utālakṣaṇām udgrahītavyāṃ manyase?
tat kasya hetor? na hi prajñāpāramitā grahāya anugrahāya vā sthitā, na hānāya na vṛddhaye notkṣepāya na vikṣepāya na saṃkleśāya na vyavadānāya, na buddhadharmāṇāṃ dāyikā, na pṛthagjanadharmāṇāṃ cchorikā, na bodhisattvadharmāṇāṃ na pratyekabuddhadharmāṇāṃ na śrāvakadharmāṇāṃ na śaikṣadharmāṇāṃ nāśaikṣadharmāṇāṃ dāyikā, na saṃskṛtadhāto dāyikā, nāsaṃskṛtadhāto dāyikā, nādhyātmaśūnyatāyā yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāyā dātrī, na pāramitānāṃ na smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāṇāṃ nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ na balavaiśāradyapratisaṃvidāṃ nāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ dātrī, na sarvajñatāyā dātrī.
śakra āha: evam etad bhadanta śāriputra yathā vadasi na prajñāpāramitā buddhadharmāṇāṃ dātrī yāvan na sarvajñatāyā dātrī. tat kasya hetor? na hi prajñāpāramitā dvayaṃ pratyupasthitā, advayā hi prajñāpāramitā, evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā, dānapāramitā na dvayaṃ pratyupasthitā, advayā hi dānapāramitā.
atha khalu bhagavān śakrasya devānām indrasya sādhukāram adāt: sādhu sādhu kauśika evam etad yathā nirdiśasi na prajñāpāramitā dvayaṃ pratyupasthitā, advayā hi prajñāpāramitā, evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā, kṣāntipāramitā śīlapāramitā, dānapāramitā na dvayaṃ pratyupasthitā, advayā hi dānapāramitā.
dharmadhātoḥ sa kauśika dvayam icched yaḥ prajñāpāramitāyā dvayam icchet. tat kasya hetos? tathā hi kauśika dharmadhātuś ca prajñāpāramitā (psp_2-3:89) cādvayam etad advaidhīkāram, evaṃ dhyānapāramitā ca vīryapāramitā ca kṣāntipāramitā ca śīlapāramitā ca, dharmadhātuś ca dānapāramitā cādvayam etad advaidhīkāram.
tathatāyāḥ sa kauśika dvayam icched yaḥ prajñāpāramitāyā dvayam icchet, tat kasya hetos? tathā hi kauśika tathatā ca prajñāpāramitā cādvayam etad advaidhīkāram, evaṃ dhyānapāramitā ca vīryapāramitā ca kṣāntipāramitā ca śīlapāramitā ca, tathatā ca dānapāramitā cādvayam etad advaidhīkāram.
bhūtakoṭer acintyadhātoḥ sa kauśika dvayam icched yaḥ prajñāpāramitāyā dvayam icchet, tat kasya hetos? tathā hi kauśika bhūtakoṭiś cācintyadhātuś ca prajñāpāramitā cādvayam etad advaidhīkāram, evaṃ dhyānapāramitā ca vīryapāramitā ca kṣāntipāramitā ca śīlapāramitā ca, bhūtakoṭiś cācintyadhātuś ca dānapāramitā cādvayam etad advaidhīkāram.
śakra āha: namaskaromi bhagavan prajñāpāramitāṃ sadevamānuṣāsureṇa lokena namaskṛtāṃ yatra śikṣitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. yadāhaṃ bhagavan sudharmāyāṃ devasabhāyāṃ tasmin devendrāsane niṣaṇṇo bhavāmi svake āsane tatra ye devaputrā mamopasthānāyāgacchanti te māṃ tatra sthaṃ namasyanti. yadāhaṃ tatra na bhavāmi svake siṃhāsane tadā te devaputrās tat mamāsanaṃ namaskṛtya punar eva prakrāmanti, iha śakro devānām indro dharmāsane niṣaṇṇas trāyastriṃśānāṃ devānāṃ dharmaṃ deśayāmāseti.
evam eva bhagavan yatreyaṃ prajñāpāramitā likhitvā sthāsyate svādhyāsyate vā parebhyo vā saṃprakāśayiṣyate, tatra ye te daśabhyo digbhyo devaputrā devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragās te tāṃ prajñāpāramitāṃ namaskṛtya punar eva prakramiṣyanti, ato nirjātās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, ato nirjātaṃ ca sarvasattvānāṃ sukhopadhānaṃ, yad api tathāgataśarīrāṇi tad api prajñāpāramitāparibhāvitatvāt pūjāṃ pratilabhante. prajñāpāramitā bhagavan bodhisattvacaryāṃ carataḥ sarvajñānasyāśrayabhūtā, kāraṇabhūtā āhārikā prajñāpāramiteti.
tasmād ahaṃ bhagavaṃs tābhyāṃ dvābhyāṃ pratyaṃśābhyāṃ prajñāpāramitām eva parigṛhṇīyām. imāṃ prajñāpāramitām udgṛhya svādhyāyaṃ kuryān dharmāntargatena mānasena yasmin samaye prajñāpāramitāṃ manasikaromi (psp_2-3:90) tasmin samaye bhagavan nimittam eva na samanupaśyāmi bhayasya vā stambhitatvasya vā. tat kasya hetor? animittā hi bhagavan prajñāpāramitā aliṅgā anabhilapyā, apravyāhārā hi bhagavan prajñāpāramitā, evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā, animittā hi bhagavan dānapāramitā aliṅgā anabhilapyā apravyāhārā hi bhagavan dānapāramitā yāvat sarvajñatā, saced bhagavan prajñāpāramitā sanimittā saliṅgā sābhilapyā sapravyāhārābhaviṣyan nānimittā nāliṅgā nānabhilapyā nāpravyāhārā naiva tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvadharmān animittān aliṅgān anabhilapyān apravyāhārān iti viditvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām animittam aliṅgam anabhilapyam apravyāhāraṃ dharmam adeśayiṣyat, yasmād bhagavann iyaṃ prajñāpāramitā animittā aliṅgā anabhilapyā apravyāhārā tasmāt tathāgataḥ sarvadharmān animittān aliṅgān anabhilapyān apravyāhārān viditvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām animittam aliṅgam anabhilapyam apravyāhāraṃ dharmaṃ deśayet. iti parārthādhimuktir mṛdumadhyā
tasmād bhagavann iyaṃ prajñāpāramitā sadevamānuṣāsureṇa lokena satkartavyā gurukartavyā mānayitavyā pūjayitavyā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacivaracchatradhvajapatākābhiḥ. na cāsya narakatiryagyoniyamalokagatiḥ pratikāṅkṣitavyā, na śrāvakabhūmir na pratyekabuddhabhūmiḥ pratikāṅkṣitavyā yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhaviṣyati. avirahitaś ca bhaviṣyati tathāgatadarśanena sattvaparipākena yad uta buddhakṣetram upasaṃkrāmati, tāṃś ca tathāgatān satkartuṃ gurukartuṃ mānayituṃ pūjayituṃ puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ. iti parārthādhimuktimṛdvadhimātrā
punar aparaṃ bhagavan yady ayaṃ trisāhasramahāsāhasro lokadhātus tathāgataśarīrāṇāṃ paripūrṇaś cūḍikābaddho 'pi me upanāmyeta, imāṃ ca prajñāpāramitāṃ pustakalikhitaṃ kṛtvā upanāmyeta, aham anayor dvayor bhāgayoḥ sthāpitayor imām eva prajñāpāramitāṃ parigṛhṇīyāṃ. tat kasya hetor? ato nirjātāni hi tathāgataśarīrāṇi. tena satkriyante gurukriyante mānayante pūjyante yena te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca tāni satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvā na durgativinipāteṣūpapadyante, devamanuṣyasaṃpattīr anubhūya yathāpraṇidhānena nirvāsyanti śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena (psp_2-3:91) vā. api tu khalu punar bhagavan yac ca tathāgatadarśanaṃ yac ca prajñāpāramitādarśanaṃ tulyam etat, tathā hi bhagavan yā prajñāpāramitā yaś ca tathāgato 'dvayam etad advaidhīkāram. iti parārthādhimuktir madhyamṛddhī
punar aparaṃ bhagavan yaś ca tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhas tribhiḥ prātihāryair dharmaṃ deśayati, yad uta dvādaśāṅgaṃ sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ yāvad avadānopadeśā, yaś ca sa kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgṛhya paryavāpya parebhyaś ca vistareṇa deśayeta tulyam etat. tat kasya hetor? ato nirjātāni hi bhagavaṃs trīṇi prātihāryāṇi, tato nirjātaṃ sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ yāvad avadānopadeśāḥ.
punar aparaṃ bhagavan ye pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopamā buddhā bhagavanto dharmaṃ deśayanti yad uta sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ yāvad avadānopadeśāḥ tribhiḥ prātihāryair, evaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi paścimāyām uttarasyām ūrdhvam adho yāvad vidikṣu gaṅgānadīvālkopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavanto dharmaṃ deśayanti tribhiḥ prātihāryair yad uta sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ yāvad avadānopadeśāḥ, yaś ca kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇīyāt yāvat parebhyaś ca vistareṇa saṃprakāśayet tulyam etat. tat kasya hetor? ato nirjātāni hi bhagavaṃs trīṇi prātihāryāṇi. tato nirjātaṃ sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ yāvad avadānopādeśāḥ.
punar aparaṃ bhagavan yaś caikaikasyāṃ diśi yāvanto daśasu dikṣu sarvalokadhātuṣu gaṅgānadīvālukopamās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tān satkuryād gurukuryāt mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhir, yaś cemāṃ prajñāpāramitāṃ pustakalikhitāṃ kṛtvā satkuryād gurukuryāt mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhis tulyam etat. tat kasya hetor? ato nirjātā hi tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ. iti parārthādhimukti madhyamadhyā
punar aparaṃ bhagavan yaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati (psp_2-3:92) parebhyaś ca vistareṇa saṃprakāśayiṣyati, tasya na nirayatiryagyoniyamalokagatiḥ. pratikāṅkṣitavyā na śrāvakabhūmir na pratyekabuddhabhūmiḥ pratikāṅkṣitavyā, tathā hi sa bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sthito 'vinivartanīyāyāṃ bhūmau. tat kasya hetos? tathā hi sa kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā udgṛhṇāti dhārayati vācayati paryavāpnoti yoniśaś ca manasikaroti tāṃ ca likhitāṃ satkaroti gurukaroti mānayati pūjayati puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhis, tasya na kutaścid bhayaṃ pratikāṅkṣitavyaṃ. tadyathāpi nāma bhagavan dhanikabhayabhītaḥ puruṣo rājānam upatiṣṭhet, sa rājānaṃ sevamāno yebhya evāsya bhayaṃ bhavati tair eva sevyate na ca tebhyo bibheti. tat kasya hetor? evam etat bhagavan balavati niśraye bhayaṃ na bhavati. evam eva bhagavan prajñāpāramitāparibhāvitāni tathāgataśarīrāṇi pūjāṃ labhante. tatra bhagavan yathā sa rājā evaṃ prajñāpāramitā draṣṭavyā, yathā sa rājaniḥśritaḥ puruṣaḥ pūjāṃ labhate. evam eva tathāgataśarīrāṇi prajñāpāramitāparibhāvitāni pūjāṃ labhante. yad api bhagavaṃs tat sarvajñajñānaṃ tad api prajñāpāramitāparibhāvitaṃ veditavyaṃ, tasmāt tayor dvayor bhāgayoḥ sthāpitayoḥ pratyaṃśam imām evāhaṃ prajñārapāmitāṃ parigṛhṇīyāṃ. tat kasya hetor? ato nirjātāni hi tathāgataśarīrāṇi, ato nirjātāni dvātriṃśad mahāpuruṣalakṣaṇāny, ato nirjātāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, ato nirjātā mahāmaitrī mahākaruṇā, ato nirjātāḥ pañca pāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante, ato nirjātā tathāgatasya sarvajñatā.
yatra bhagavaṃs trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti tatra teṣāṃ sattvānāṃ manuṣyā vā amanuṣyā vā avatāraprekṣiṇo 'vatāragaveṣiṇo 'vatāraṃ na lapsyante, sarve ca te sattvā anupūrveṇa parinirvāṇadharmāṇo bhaviṣyanti. evaṃ maharddhikā bhagavann iyaṃ prajñāpāramitā. yatra hi nāma bhagavann iyaṃ prajñāpāramitā trisāhasramahāsāhasre lokadhātau ye sattvās teṣāṃ buddhakṛtyena pratyupasthitā, buddhotpādo (psp_2-3:93) bhagavaṃs tatra lokadhātau pratikāṅkṣitavyo yatra lokadhātau iyaṃ prajñāpāramitā pracariṣyati. tadyathāpi nāma bhagavann anarghaṃ yat maṇiratnaiḥ bhavet tat khalu punar mahāmaṇiratnam ebhir eva guṇaiḥ samanvāgataṃ bhavet. yatrayatra tan mahāmaṇiratnaṃ sthāpyeta tatratatrāmanuṣyā avatāraṃ na labhante. yatrayatra cāmanuṣyagṛhītaḥ strī vā puruṣo vā bhavet tatratatra tan mahāmaṇiratnaṃ praveṣyeta praveśitamātra eva tasmin mahāmaṇiratne so 'manuṣyaḥ prakrāmet tasya mahāmaṇiratnasya tejo 'sahamānaḥ. pittena vā dahyamāne śarīre tan mahāmaṇiratnaṃ sthāpyeta tad api pittaṃ nigṛhṇīyān na vivardhetopaśāmyeta. vātābhibhūte vā śarīre tan mahāmaṇiratnaṃ sthāpyeta tam api vātaṃ nigṛhṇīyāt. śleṣmaṇā upastabdhe śarīre tan mahāmaṇiratnaṃ sthāpyeta taṃ sarvaṃ śleṣmāṇaṃ praśamayet. saṃnipātābhibhūte vā śarīre tan mahāmaṇiratnaṃ kulaputrasya vā kuladuhitur vā purataḥ sthāpyeta tasyāpi sa vyādhir upaśāmyeta. tac ca mahāmaṇiratnaṃ rātrāvabhāsaṃ kuryāt. uṣṇakāle ca vartamāne yatra pṛthivīpradeśe tan mahāmaṇiratnaṃ sthāpyeta sa pṛthivīpradeśaḥ śiśiraḥ parivarteta. śiśirakāle 'pi vartamāne yatra pṛthivīpradeśe tan mahāmaṇiratnaṃ sthāpyeta sa pṛthivīpradeśo gharmaḥ parivarteta. yatra ca tan mahāmaṇiratnaṃ sthāpyeta sa ca pṛthivīpradeśo nātyuṣṇo nātiśītaḥ syāt ṛtusukho.
yatra pṛthivīpradeśe tan mahāmaṇiratṇaṃ tiṣṭhati tatra pṛthivīpradeśe nāśīviṣā upavicaranti vṛścikādīni vā sarīsṛpāṇi vā, yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā āśīviṣeṇa daṣṭo bhavet tasyāpi tan mahāmaṇiratnam upadarśyeta tasya saha darśanenaiva tad viṣaṃ vigacchet. ebhir evam ādibhir guṇair yuktaṃ tat mahāmaṇiratnaṃ bhaved, ye 'pi bhagavan striyo vā puruṣā vā nānāvyādhiparigatā bhavanti teṣām api kāye tan mahāmaṇiratnaṃ sthāpyeta, teṣām api sarve te vyādhaya upaśamaṃ gaccheyuḥ. yatrāpi bhagavann udake tan mahāmaṇiratnaṃ sthāpyeta tad api sarvam (psp_2-3:94) udakaṃ svavarṇasadṛśaṃ kuryāt. saced bhagavaṃs tan mahāmaṇiratnaṃ nīlena vāsasā pariveṣṭya udake prakṣipet tad udakaṃ nīlaṃ kuryāt. sacet pītakena sacel lohitakena vastreṇa saced māñjiṣṭhavarṇena sacet sphaṭikavarṇena vastreṇa tan mahāmaṇiratnaṃ baddhvā udake prakṣipyeta tad varṇam udakaṃ bhavet. nānāraṅgaraktair api vastrais tan mahāmaṇiratnaṃ baddhvā udake prakṣipyeta tad udakaṃ nānāvarṇaṃ kuryāt. yatra ca bhagavann udake kaluṣe tan mahāmaṇiratnaṃ sthāpyeta tat sarvam udakaṃ prasādayed ebhir evam ādibhir guṇaiḥ samupetaṃ tan mahāmaṇiratnaṃ bhavet.
atha khalv āyuṣmān ānandaḥ śakraṃ devānām indram etad avocat: tat kiṃ manyase? kauśika divyaṃ tan mahāmaṇiratnam utāho jāmbūdvīpakānāṃ manuṣyāṇām etad mahāmaṇiratnaṃ vidyate.
śakra āha: divyaṃ tad bhadanta mahāmaṇiratnaṃ, yāni jāmbūdvīpakānāṃ manuṣyāṇāṃ maṇiratnāni tāni parīttāni gurūṇi ca, yāni punar divyāni tāni mahānti laghūni ca, tair ākārais tathā suparipūrṇāni jāmbūdvīpakānāṃ manuṣyāṇāṃ maṇiratnāni yathā na suparipūrṇāni punar jāmbūdvīpakāni maṇiratnāni divyānāṃ maṇiratnānāṃ saṃkhyām api nopayānti kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniśām api nopayānti. tat khalu mahāmaṇiratnaṃ yasmin karaṇḍake tiṣṭhati yadā tan mahāmaṇiratnaṃ tasmāt karaṇḍakād utkṣiptaṃ bhavati spṛhaṇīyaḥ sa karaṇḍako bhavati, atra tan mahāmaṇiratnaṃ sthitam abhūd iti.
evam etad bhadantānanda yatreyaṃ prajñāpāramitā pṛthivīpradeśe pracariṣyati na tatra kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ vā kāyikā vā caitasikā vā duḥkhopadravā manuṣyakṛtā vā amanuṣyakṛtā vā bhaviṣyanti. mahāmaṇiratnam iti prajñāpāramitāyā etad adhivacanaṃ sarvajñajñānasya ca. kiyantaḥ śakyāḥ prajñāpāramitāyā guṇāḥ? parikīrtayitum aprameyā hi prajñāpāramitāyā guṇāḥ. evaṃ dhyānapāramitāyā vīryapāramitāyā kṣāntipāramitāyā śīlapāramitāyā dānapāramitāyā adhyātmaśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāḥ smṛtyupasthānāṃ samyakprahāṇānām ṛddhipādānām indriyāṇāṃ balānāṃ bodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgasya (psp_2-3:95) mārgasyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ caturṇām āryasatyānām aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ ṣaṇṇām abhijñānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ sarvajñajñānasyāpi dharmadhātor api dharmaniyāmatāyās tathatāyā bhūtakoṭer acintyadhātoḥ sarvajñajñānasyaite guṇā yena parinirvṛtasyāpi tathāgatasya śarīrāṇi pūjāṃ labhante. sarvajñajñānasya sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇasya sadopekṣāvihāritāyā asaṃpramuṣitadharmatāyā eṣāṃ tathāgataśarirāṇi bhājanabhūtāny abhūvaṃs tenaitāni tathāgataśarīrāṇi pūjāṃ labhante. iti parārthādhimuktimadhyādhimātrā
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: ratnapāramitāyā bhagavann imāni tathāgataśarīrāṇi bhājanam abhūt. asaṃkleśāvyavadānapāramitāyā anutpādānirodhapāramitāyā anāgatipāramitāyā imāni tathāgataśarīrāṇi bhājanaṃ, dharmatāpāramitāyās tathāgataśarīrāṇi bhājanaṃ, dharmatāparibhāvitāni tathāgataśarīrāṇi pūjāṃ labhante.
punar aparaṃ bhagavaṃs tiṣṭhatu trisāhasramahāsāhasro lokadhātus tathāgataśarīrāṇāṃ paripūrṇaś cūḍikābaddhaḥ, saced bhagavan gaṅgānadīvālukopamā lokadhātavas tathāgataśarīrāṇāṃ paripūrṇāś cūḍikābaddhā bhaveyur, iyaṃ ca prajñāpāramitā pustakalikhitāṃ kṛtvā upanāmyeta, tayor ahaṃ bhagavan dvayor bhāgayoḥ sthāpitayor imām eva prajñāpāramitām udgṛhṇīyāṃ. tat kasya hetor? ato nirjātāni hi tathāgataśarīrāṇi prajñāpāramitāparibhāvitāni pūjāṃ labhante.
yaḥ punar bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgataśarīrāṇi satkuryād gurukuryāt mānayet pūjayet sa tasya kuśalamūlasya parittīkṛtāni divyāni mānuṣyakāṇi ca sukhāni pratyanubhūya kṣatriyamahāśālakuleṣu vā brāhmaṇamahāśālakuleṣu vā gṛhapatimahāśālakuleṣu vā cāturmahārājakāyikeṣu vā trāyastriṃśeṣu yāmeṣu tuṣiteṣu nirmāṇaratiṣu paranirmitavaśavartiṣu deveṣu sukhaṃ pratyanubhūya tena kuśalamūlena duḥkhasyāntaṃ kariṣyati.
tasya khalu punaḥ kulaputrasya vā kuladuhitur vā imāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇato dhārayato vācayataḥ paryavāpnuvato yoniśaś ca manasikurvato dhyānapāramitā (psp_2-3:96) paripūryate dhyānapāramitā paripūrṇā vīryapāramitā paripūryate vīryapāramitā paripūrṇā kṣāntipāramitā paripūryate kṣāntipāramitā paripurṇā śīlaparamitā paripūryate śīlapāramitā paripūrṇā dānapāramitā paripūryate dānapāramitā paripūrṇā. evaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ paripūryante, so 'tikramya śrāvakapratyekabuddhabhūmiṃ bodhisattvaniyāmam avakramya bodhisattvābhijñāḥ pratilabhya buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, samacintyātmabhāvān pratigṛhīṣyati, yair ātmabhāvaiḥ sattvān paripācayiṣyati. yadi vā cakravartyātmabhāvaṃ paigṛhya kṣatriya mahāśālakulātmabhāvaṃ parigṛhya brāhmaṇa mahāśālakulātmabhāvaṃ parigṛhya gṛhapatimahāśālakulātmabhāvaṃ parigṛhya sattvān paripācayiṣyati. tasmād bhagavan na me tathāgataśarīreṣv agauravam eva me bhagavan nāpi na grahītukāmaḥ. api tu khalu punaḥ prajñāpāramitayā satkṛtayā gurukṛtayā mānitayā pūjitayā tathāgataśarīrāṇy api satkṛtāni bhavanti gurukṛtāni mānitāni pūjitāni bhavanti.
punar aparaṃ bhagavan ye daśasu dikṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā asaṃkhyeyeṣv aprameyeṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti. tāṃś ca dharmakāyena ca rūpakāyena ca draṣṭukāmena iyam eva prajñāpāramitā śrotavyodgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā parebhyaś ca vistareṇa saṃprakāśayitavyā yoniśaś ca manasikartavyā. sacet kulaputro vā kuladuhitā vā tān daśasu dikṣu tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān icched draṣṭuṃ, tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prajñāpāramitāyāṃ caratā buddhānusmṛtir bhāvayitavyā.
dharmatayā dve ime bhagavatāṃ dharmate. katame dve? yad uta saṃskṛtadharmatā cāsaṃskṛtadharmatā ca.
tatra bhagavan katamā saṃskṛtadharmatā? yad utādhyātmaśūnyatājñānaṃ bahirdhāśūnyatājñānam adhyātmabahirdhāśūnyatājñānaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatājñānaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu yad āryasatyeṣu yad apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu yad daśasu tathāgatabaleṣu jñānaṃ, yac caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu (psp_2-3:97) jñānaṃ, yat kuśalamūleṣu sāsravānāsraveṣu sāvadyānavadyeṣu laukikalokottareṣu saṃkleśavyavadānadharmeṣu jñānam iyam ucyate saṃskṛtadharmatā.
tatra katamā asaṃskṛtadharmā ucyate? yasya dharmasya notpādo na nirodho na sthitir nāsthiḥ, nānyathātvaṃ na saṃkleśo na vyavadānaṃ na hānir na vṛddhiḥ, yāvat sarvadharmāṇām abhāvasvabhāvatā. katamā sarvadharmāṇām abhāvasvabhāvatā? yā adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā śūnyatāśūnyatā mahāśūnyatā paramārthaśūnyatā saṃskṛtaśūnyatā asaṃskṛtaśūnyatā atyantaśūnyatā anavarāgraśūnyatā anavakāraśūnyatā prakṛtiśūnyatā sarvadharmaśūnyatā svalakṣaṇaśūnyatā anupalambhaśūnyatā abhāvaśūnyatā svabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatā parabhāvaśūnyatā. yat sarvadharmāṇāṃ prakṛtiśūnyatātvam anupalambho yāvad yā sarvadharmāṇāṃ nirabhilapyatā apravyāhāratā iyam ucyate asaṃskṛtadharmatā. iti parārthādhimuktir adhimātramṛddhī
atha khalu bhagavān sakraṃ devānām indram etad avocat: evam etat kauśikaivam etat. ye 'pi te 'bhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'pīmām eva prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhāḥ. ye 'pi te bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'pīmām eva prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. ye 'py etarhi daśadiglokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti te 'pīmām eva prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhāḥ. ye 'pi te 'bhūvann atītānāgatāḥ śrāvakā ye ca pratyekabuddhās te 'pīmām eva prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā abhisaṃbhotsyante, ye 'pi srotaāpattiphalaṃ prāpsyante prāpnuvanti ca, ye 'pi sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpsyante prāpnuvanti ca. ye 'pi te daśadiśi loke 'saṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu śrāvakā, ye ca pratyekabuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti te 'pīmām eva prajñāpāramitām āgamya śrāvakabodhipratyekabodhiprāptās. tat kasya hetos? tathā hy (psp_2-3:98) atra prajñāpāramitāyāṃ trīṇi yānāni vistareṇopadiṣṭāni, tāni punar animittayogenānutpādānirodhayogenāsaṃkleśāvyavadānayogenānabhisaṃskārayogenānāyūhāniryūhayogenānutkṣepāprakṣepayogenānudgrahānutsargayogena. tat punar lokavyavahāreṇa na punaḥ paramārthena. tat kasya hetor? na hi prajñāpāramitāyām apāraṃ vā pāraṃ vā sthalaṃ vā nimnaṃ vā samaṃ vā viṣamaṃ vā nimittaṃ vā animittaṃ vā laukikaṃ vā lokottaraṃ vā saṃskṛtaṃ vā asaṃskṛtaṃ vā kuśalaṃ vā akuśalaṃ vā atītaṃ vā anāgataṃ vā pratyutpannaṃ vā prajñāyate. na ca kauśika prajñāpāramitā kasyacid dharmasya pradāyikā na pratyekabuddhadharmāṇāṃ nārhatvadharmāṇāṃ pradāyikā. iti parārthādhimuktir adhimātramadhyā
śakra āha: mahāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. atra hi bhagavan bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ carantaḥ sarvasattvacittacaritāni prajānanti na ca sattvam upalabhante, na jīvaṃ na poṣaṃ na puruṣaṃ na manujaṃ na mānavaṃ na kārakaṃ na vedakaṃ na jānakaṃ na paśyakam upalabhante. na rūpam upalabhante, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānam upalabhante. na pṛthivīdhātum upalabhante, nābdhātuṃ na tejodhātuṃ na vāyudhātuṃ nākāśadhātuṃ na vijñānadhātum upalabhante. na cakṣur upalabhante, na rūpam upalabhante, na cakṣurvijñānam upalabhante, na cakṣuḥsaṃsparśam upalabhante, yad api tac cakṣūrūpasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā tad api nopalabhante. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvāṃ kāyaṃ mano nopalabhante. śabdagandharasaspraṣṭavyadharmān nopalabhante. śrotravijñānaṃ yāvan manovijñānaṃ, śrotrasaṃsparśaṃ yāvan manaḥsaṃsparśaṃ nopalabhante yāvad yad api tan manodharmasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā tad api nopalabhante. smṛtyupasthānāninopalabhante. samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān nopalabhante. apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr nopalabhante. nāryasatyāni nāṣṭavimokṣān na navānupūrvavihārasamāpattīr na ṣaḍabhijñā upalabhante. (psp_2-3:99) na daśatathāgatabalāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān upalabhante. nādhyātmaśūnyatām upalabhante, na bahirdhāśūnyatāṃ nādhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatām upalabhante. na samādhīn na dhāraṇīmukhāny upalabhante. na śūnyatānimittāpraṇihitāny upalabhante. na bodhiṃ na buddhaṃ na buddhadharmān upalabhante. na hi prajñāpāramitā upalambhayogena pratyupasthitā. tat kasya hetos? tathā hi svabhāvo na saṃvidyate nopalabhyate, yenopalabhyeta yad upalabhyeta yatra copalabhyeta.
bhagavān āha: evam etat kauśikaivam etat, tathā hi kauśika bodhisattvo mahāsattvo 'nupalambhayogena prajñāpāramitāyāṃ caran bodhim api nopalabhate prāg eva bodhisattvadharmān.
śakra āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām eva carati nānyāsu pāramitāsu?
bhagavān āha: sarvāsu kauśika pāramitāsu bodhisattvo mahāsattvaś carati na kevalaṃ prajñāpāramitāyāṃ. tac cānupalambhayogena sa dānapāramitāṃ nopalabhate dāyakam api nopalabhate pratigrāhakam api nopalabhate, śīlapāramitāṃ nopalabhate śīlavantam api nopalabhate dauḥśīlyam api nopalabhate, kṣāntipāramitāṃ nopalabhate kṣamiṇam api nopalabhate kṣamyam api nopalabhate vīryapāramitāṃ nopalabhate kartavyam api nopalabhate kāyacittam api nopalabhate, dhyānapāramitāṃ nopalabhate cittam api nopalabhate samādhim api nopalabhate, prajñāpāramitāṃ nopalabhate prajñāvantam api nopalabhate prajñayam api nopalabhate. api tu khalu punaḥ kauśika prajñāpāramitā pūrvaṃgamā nāyikā bodhisattvasya mahāsattvasya dānaṃ dadataḥ. prajñāpāramitā pūrvaṃgamā bodhisattvasya mahāsattvasya śīlaṃ rakṣataḥ kṣāntiṃ bhāvayato vīryam ārambhamāṇasya dhyānaṃ samāpadyamānasya dharmān vibhāvayato bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā pūrvaṃgamā nāyikā sarvadharmāṇām anupalambhayogena. evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgānām anupalambhayogena. saptatriṃśatāṃ (psp_2-3:100) bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām anupalanibhayogena. āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām anupalambhayogena. aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ ṣaṇṇām abhijñānām anupalambhayogena. daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇām anupalambhayogena. sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānām
anupalambhayogena. sarvajñatāyā anupalambhayogena yāvat sarvadharmāṇām anupalambhayogena. tadyathāpi nāma kauśika jāmbūdvīpakānāṃ vṛkṣāṇāṃ nānāpatrapalāśānāṃ nānāpuṣpaphalānāṃ nānārohasaṃsthānapariṇāhānāṃ na ca teṣāṃ vṛkṣāṇāṃ cchāyāyā viśeṣo vā nānākaraṇaṃ copalabhyate, api tu cchāyā cchāyeti saṃkhyāṃ gacchati. evam eva kauśika pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitāparigṛhītānāṃ sarvajñātāpariṇāmitānāṃ na viśeṣo na nānākaraṇam upalabhyate 'nupalambhayogena. iti parārthādhimuktir adhimātrādhimātrety ukto adhimuktimanaskāraḥ guṇaparikīrtanaparivarto nāma caturthaḥ
śakra āha: mahāguṇasamanvāgatā bhagavann iyaṃ prajñāpāramitā, sarvaguṇaparipūraṇī aprameyaguṇasamanvāgatā acintyaguṇasamanvāgatā atulyaguṇasamanvāgatā aparimāṇaguṇasamanvāgatā aparyantaguṇasamanvāgateyaṃ bhagavan prajñāpāramitā. yaḥ kaścid bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakalikhitām api kṛtvā dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati, tāṃ ca satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhir yathopadiṣṭāṃ ca prajñāpāramitāṃ yoniśo manasikuryād, yaś ca kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakalikhitāṃ kṛtvā parasmai dadyāt, kataras tayor bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet?
bhagavān āha: tena hi kauśika tvām evātra pratiprakṣyāmi yathā te kṣamate tathā vyākuryāḥ. tat kiṃ manyase? kauśika, yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgataśarīrāṇi satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ, yaś ca kulaputro vā kuladuhitā vā sarṣapaphalamātrakaṃ tathāgataśarīraṃ parasmai dadyāt saṃvibhāgaṃ kuryāt, so 'pi kulaputro vā kuladuhitā vā tat sarṣapaphalamātrakaṃ (psp_2-3:101) tathāgataśarīraṃ satkuryād gurukuryād mānayet pājayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ, kataras tayor bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet?
śakra āha: yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājāneyāyaṃ kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgataśarīrāṇi svayaṃ satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyeta, so 'pi sarṣapaphalamātrakaṃ tathāgataśarīraṃ parasmai dādyād ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. evam arthavaśaṃ saṃpaśyamānena tathāgatena vajropamaṃ samādhiṃ samāpadya ātmabhāvaṃ vajropamaṃ bhittvā tathāgataśarīrāṇy adhiṣṭhitāni mahākaruṇāṃ saṃjanaya sattvakāye tathāgatadhātuvainayikānāṃ sattvānām. tat kasya hetor? ye kecid bhagavan tathāgatasya parinirvṛttasyāntaśaḥ sarṣapaphalamātrakam api dhātuṃ pūjayiṣyanti sarveṣāṃ teṣāṃ na śakyaṃ tasya kuśalamūlasya paryanto 'dhigantuṃ yāvat parinirvāṇam iti.
bhagavān āha: evam etat kauśikaivam etat. yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyaty arcayiṣyaty apacāyiṣyate puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ, parasmai ca likhitvā dadyād evaṃ kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati. iti prathamā stutimātra
punar aparaṃ kauśika yaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ yathopadiṣṭāṃ parebhyo gatvā ācakṣīta deśayet prakāśayed vibhajed uttānīkuryād ayaṃ sa kulaputro vā kuladuhitā vā tataḥ pūrvakāt kulaputrād vā kuladuhitur vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati. śāsteti vā pratikāṃkṣitavyaḥ, anyatarānyataro vā gurusthānīyaḥ sabrahmacārī. tat kasya hetor? eṣa evātra śāstā draṣṭavyo yeyaṃ prajñāpāramitā na hy anyaḥ śāstā anyā prajñāpāramitā, prajñāpāramitaiva śāstā, śāstaiva prajñāpāramitā. tat kasya hetor? atra hi prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā kulaputrāḥ kuladuhitaro vā atītānāgatapratyutpannās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā loke prādurbhūtāḥ, ye 'pi te 'bhijñāḥ sabrahmacāriṇo 'nyatarānyatare 'vinivartanīyatve sthitās, te 'pi bodhisattvā mahāsattvā ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim (psp_2-3:102) abhisaṃbuddhāḥ. atraiva kauśika prajñāpāramitāyāṃ śrāvakāḥ śikṣitāḥ, arhanto 'rhattvaṃ prāptāḥ, pratyekabuddhāḥ pratyekabodhiṃ prāptā, bodhisattvā bodhisattvaniyāmam avakrāmanti avakrāntāś ca avakramiṣyanti ca. tasmāt tarhi kauśika kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān saṃmukhaṃ satkartukāmena gurukartukāmena mānayitukāmena pūjayitukāmena puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ. iyam eva prajñāpāramitā pustakalikhitā satkartavyā gurukartavyā mānayitavyā pūjayitavyā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatra dhvajapatākābhiḥ. imam api cārthavaśaṃ saṃpaśyamānasya mamānuttarāṃ samyaksaṃbodhim
abhisaṃbudhasyaitad abhūt; kan nv ahaṃ dharmam upaniśritya vihareyaṃ satkuryāṃ gurukuryāṃ mānayeyaṃ pūjayeyam iti. so 'haṃ kauśika yadā nādrākṣaṃ sadevake loke sabrahmake samārake saśramaṇabrāhmaṇikāyāṃ prajāyāṃ sadevamānuṣāsurāyāṃ sadṛśam. tasya me sadṛśaṃ samanupaśyamānasya etad abhūt; yan nūnam ahaṃ ya eva mayā dharmābhisaṃbuddhas tam eva dharmaṃ satkuryāṃ gurukuryāṃ mānayeyaṃ pūjayeyam iti, dharmam eva copaniśrāya vihareyam iti. ayam eva kauśika saddharmo yeyaṃ prajñāpāramitā. aham eva kauśika imāṃ prajñāpāramitāṃ satkaromi gurukaromi mānayāmi pūjayāmi satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvā upaniśrāya ca viharāmi. kiṃ vā punaḥ kauśika kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena iyam eva prajñāpāramitā na satkartavyā na gurukartavyā na mānayitavyā na pūjayitavyā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ. tat kasya hetos? tathā hi śrāvakapratyekabuddhayānikaiḥ kulaputrair vā kuladuhitṛbhir vā iyam eva prajñāpāramitā satkartavyā gurukartavyā mānayitavyā pūjayitavyā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvracchatradhvajapatākābhiḥ. tat kasya hetoḥ? prajñāpāramitānirjātā hi bodhisattvā, bodhisattvanirjātāś ca tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās, tathāgatanir jātāś ca sarvaśrāvakapratyekabuddhās. tasmāt tarhi kauśika mahāyānikaiḥ kulaputrair vā kuladuhitṛbhir vā śrāvakayānikaiś ca iyam eva prajñāpāramitā satkartavyā gurukartavyā mānayitavyā (psp_2-3:103) pūjayitavyā
puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ, yatra śikṣitvā kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā abhisaṃbudhyante abhisaṃbhotsyante. iti dvitīyā stutimātrā
ekaṃ kauśika sattvaṃ srotaāpattiphale pratiṣṭhāpya aprameyaṃ puṇyaṃ prasavati, na tv eva jāmbudvīpakān sattvān daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpya. tat kasya hetor? daśasu kauśika kuśaleṣu karmapatheṣu sattvāḥ pratiṣṭhāpitā aparimuktā eva nirayatiryagyoniyamalokāsuragatibhyaḥ, srotaāpattiphale pratiṣṭhāpitaḥ punaḥ sarvadurgatibhyo mukto bhavati. iti tṛtīyā stutimātrā
sakṛdāgāmiphale evaṃ sattvaṃ pratiṣṭhāpya bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, na tv eva jāmbudvīpakān sattvān daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpya. iti caturthī stutimātrā
evam anāgāmiphale ekaṃ sattvaṃ pratiṣṭhāpya bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, na tv eva jāmbudvīpakān sattvān daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpya. iti pañcamī stutimātrā
evam ekaṃ sattvam arhattve pratiṣṭhāpya bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, na tv eva jāmbudvīpakān sattvān daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpya. iti ṣaṣṭhī stutimātrā
evam ekaṃ sattvaṃ pratyekabodhau pratiṣṭhāpya bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, na tv eva jāmbudvīpakān sattvān daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpya. iti saptamī stutimātrā
yaḥ kaścit kauśika kulaputro vās kuladuhitā vā jāmbudvīpakān sattvān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayet, yo vānyaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā ekaṃ sattvam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayed ayan tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati. tat kasya hetos? tathā hi buddhanetryāḥ so 'nupacchedāya pratyupasthito bhavati. iti aṣṭamī stutimātrā
evaṃ yaḥ sarvajāmbudvīpakān sattvān sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayed, yo vānya ekaṃ sattvam anuttarāyāṃ sanyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayed ayan tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati. iti navamī stutimātrety uktā stutiḥ
evaṃ yaḥ sarvajāmbudvīpakān sattvān anāgāmiphale pratiṣṭhāpayed, yo vānya ekaṃ sattvam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayed ayan tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati. iti prathamā stobhamātrā (psp_2-3:104)
evaṃ yaḥ sarvajāmbudvīpakān sattvān arhattve pratiṣṭhāpayed, yo vānya ekaṃ sattvam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayed ayan tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati. iti dvitiyā stobhamātrā
evaṃ yaḥ sarvajāmbudvīpakān sattvān pratyekabodhau pratiṣṭhāpayed, yo vānyaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā ekaṃ sattvam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayed ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati. tat kasya hetos? tathā hi buddhanetryāḥ. so 'nupacchedāya pratyupasthito bhavati, ya ekaṃ sattvam apy anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayet. tat kasya hetor? bodhisattvanirjātā hi kauśika yāvantas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ. tad anena kauśika paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ bodhisattvo 'pi pūjayitavyaḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena. iti tṛtīyā stobhamātrā
punar aparaṃ kauśika yaḥ. kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā jāmbudvīpakān sattvān daśakuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayet. tat kiṃ manyase? kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakalikhitāṃ kṛtvā parasmai dadyād antaśo likhanāyāpi vācanāyāpi. tat kasya hetor? atra hi prajñāpāramitāyām anāsravā dharmā vistareṇopadiṣṭā, yatra kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca śikṣitvā samyaktvaniyāmam avakrāntāś cāvakramiṣyanti cāvakrāmanti ca. yāvad arhattvaṃ prāptāḥ prāpsyante prāpnuvanti ca. pratyekāṃ bodhiṃ prāptāḥ prāpsyante prāpnuvanti ca. bodhisattvā bodhisattvaniyāmam avakrāntā avakramiṣyanti ca avakrāmanti, anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā abhisaṃbhotsyante abhisaṃbudhyante ca. katame ca te kauśika anāsravā dharmās? tadyathā pāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāś catvāry āryasatyāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayo 'ṣṭa vimokṣā navānupūrvaṃ vihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā yāvad aparimāṇā buddhadharmā vistareṇopadiṣṭās tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ prajñāpāramitāyāṃ tad anenāpi te kauśika (psp_2-3:105) paryāyeṇaivaṃ veditavyam. yaś ca kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakalikhitām api kṛtvā parebhyo dadyāl likhanāyāpi vācanāyāpi ayan tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. tat kasya hetos? tathā hi atra kauśika prajñāpāramitāyāṃ vistareṇa sarvadharmā upadiṣṭā, yair dharmaiḥ
kṣatriyamahāśālakulāni brāhmaṇamahāśālakulāni gṛhapatimahāśālakulāni prajñayante, cāturmahārājakāyikā devāḥ prajñāyante, trāyastiṃśā yāmā tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartmo brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmāṇo yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagā devā prajñāyante, sarvapāramitāḥ prajñāyante, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ prajñāyante, āryasatyāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ prajñāyante, śūnyatānimitāpraṇihitāni ṣaḍ abhijñāḥ prajñāyante, sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni prajñāyante, daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prajñāyante, mahāmaitrī mahākaruṇā prajñāyante, sarvajñatāḥ prajñāyante, srotaāpannāḥ prajñāyante, sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhāḥ prajñāyante, tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ prajñāyante. tiṣṭhantu kauśika jāmbudvīpakāḥ sattvā yāvat pratyekāyāṃ bodhau pratiṣṭhāpitā yāvantaḥ kauśika cāturmahādvīpake lokadhātau sattvās tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu yāvat pratyekabodhau pratiṣṭhāpayet. tat kiṃ manyase? kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakalikhitāṃ kṛtvā parasmai dadyād antaśo likhanāyāpi vācanāyāpi. tat kasya hetos? tathā hi kauśika prajñāpāramitānirjātāḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhabodhisattvadharmā buddhadharmāś ca. tiṣṭhantu kauśika cāturmahādvīpdvīpake lokadhātau sattvā daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu yāvat pratyekabuddhatve pratiṣṭhāpitā, yaḥ kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā ye sāhasre lokadhātau sattvās tan sarvān daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayet, srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale 'rhattve pratyekabuddhatve pratiṣṭhāpayed, yaś ca kulaputro vā (psp_2-3:106) kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām antaśaḥ pustakalikhitām api kṛtvā parasmai dadyād antaśo likhanāyāpi vācanāyāpi ayan tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: tiṣṭhantu kauśika sāhasre lokadhātau sattvā yāvat pratyekāyāṃ bodhau pratiṣṭhāpitā, yaḥ kaścit kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā ye dvisāhasre lokadhātau sattvās tān sarvān daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu yāvat pratyekabuddhatve pratiṣṭhāpayet. tat kiṃ manyase? kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakalikhitāṃ kṛtvā parasmai dadyād antaśo likhanāyāpi vācanāyāpi ayan tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. tiṣṭhantu kauśika dvisāhasre lokadhātau sattvā yāvat pratyekabodhau pratiṣṭhāpitā, ye kecit kauśika trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pṛtiṣṭhāpayet yāvat pratyekabuddhatve pratiṣṭhāpayed, yaś ca kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakalikhitām api kṛtvā parebhyo dadyād antaśo likhanāyāpi vācanāyāpi ayan tataḥ kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati. tiṣṭhantu kauśika trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvā yāvat pratyekabuddhatve pratiṣṭhāpitāḥ yāvantaḥ kāuśika daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭāpayed yāvat pratyekabuddhatve pratiṣṭhāpayet, yaś ca kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakalikhitām api kṛtvā parasmai dadyād antaśo likhanāyāpi vācanāyāpi ayan tataḥ kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati. tat kasya hetor? atra hi prajñāpāramitāyām anāsravā dharmā vistareṇopadiṣṭās, tatra kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca śikṣitvā samyaktvaniyāmam avakrāntā avakramiṣyanti avakrāmanti ca, yāvad arhattvaṃ prāptāḥ prāpsyante prāpnuvanti ca. pratyekāṃ bodhiṃ prāptāḥ prāpsyante prāpnuvanti ca. bodhisattvāś ca mahāsattvāś ca
bodhisattvaniyāmam avakrāntā avakramiṣyanti avakrāmanti ca. anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā abhisaṃbudhyante abhisaṃbhotsyante ca. katama eva kauśika (psp_2-3:107) anāsravā dharmās? tadyathā pāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāś catvāri satyāni adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā śūnyatāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo daśa tathāgatabalāni yāvad aparimāṇā buddhadharmā vistareṇopadiṣṭās tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ prajñāpāramitāyāṃ tad anenāpi te kauśika paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, yaś ca kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakalikhitām api kṛtvā parebhyo dadyād antaśo likhanāyāpi vācanāyāpi ayan tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, tat kasya hetos? tathā hy atra kauśika prajñāpāramitāyāṃ vistareṇa sarvadharmā upadiṣṭā, yair dharmaiḥ kṣatriyamahāśālakulāni brāhmaṇamahāśālakulāni gṛhapatimahāśālakulāni prajñāyante, cāturmahārājakāyikā devāḥ prajñāyante yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagā devāḥ prajñāyante, pāramitāḥ prajñāyante yāvat saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ prajñāyante, sarvajñatāḥ prajñāyante, srotaāpannāḥ prajñāyante, sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhāḥ prajñāyante, tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ prajñāyante.
punar aparaṃ kauśika ye jāmbudvīpakāḥ sattvās tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā caturṣu dhyāneṣu pratiṣṭhāpayet. caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu pañcasv abhijñāsu pratiṣṭhāpayet. tat kiṃ manyase? kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā pustakagatāṃ kṛtvā parebhyo dadyād antaśo likhanāyāpi vācanāyāpi. tat kasya hetor? atra hi prajñāpāramitāyām anāsravā dharmā vistareṇopadiṣṭāḥ.
punar aparaṃ kauśika yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati, idan tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasūtaṃ bhaviṣyati, na tv eva jāmbudvīpakān sattvāṃś cāturdvīpakān sāhasre dvisāhasre trisāhasre lokadhātau sarvasattvān daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu dhyānāpramāṇeṣv ārūpyābhijñāsu pratiṣṭhāpya. tatrāyaṃ yoniśo manasikāro na dvayacarito bodhau prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati, na dvayacarito bodhau dhyānapāramitāṃ (psp_2-3:108) vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ, na dvayacarito bodhau dānapāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. na dvayacarito bodhau adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ yoniśo manasikariṣyati. na dvayacarito bodhau smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān yoniśo manasikariṣyati. na dvayacarito bodhau aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān sarvākārajñatāṃ yoniśo manasikariṣyati. iti caturthī stobhamātrā
punar aparaṃ kauśika yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā anekaparyāyeṇa prajñāpāramitāṃ parebhyo deśayiṣyati vistareṇa saṃprakāśayiṣyati bhāvayiṣyati vicariṣyati uttānīkariṣyati artham upadekṣyati. tatrāyaṃ prajñāpāramitārtho 'dvaye na prajñāpāramitāṃ drakṣyati na dvaye, na nimittato nānimittataḥ nāyūhato na niryūhataḥ, notkṣepato na prakṣepataḥ, na saṃkleśato na vyavadānataḥ, notpādato na nirodhataḥ, na grāhato notsargataḥ, na sthānato nāsthānataḥ, na bhūtato nābhūtataḥ, na yogato nāyogataḥ, na śeṣato nāśeṣataḥ, na pratyaṃśato nāpratyaṃśataḥ na dharmato nādharmataḥ, na tathatāto nātathatātaḥ, na bhūtakoṭito nābhūtakoṭitaḥ. ayam eva kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ parebhyo vistareṇa saṃprakāśayiṣyati svādhyāsyati deśayiṣyati bhāvayiṣyati uttānīkariṣyati arthaṃ copadekṣyati. na tv eva yaḥ kevalam ātmane codgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. iti pañcamī stobhamātrā
punar aparaṃ kauśika yaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā svayaṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati, tāṃ ca parebhyo vistareṇa saṃprakāśayiṣyati prajñāpayiṣyati prasthāpayiṣyati vibhāvayiṣyati uttānīkariṣyati arthaṃ copadekṣyati, ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati.
śakra āha: evam etad bhagavann evam etat sugata.
bhagavān āha: evaṃ khalu kauśika kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prajñāpāramitā upadeṣṭavyā sārthā savyañjanā, evam upadiśan kauśika kulaputro vā (psp_2-3:109) kuladuhitā vā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇena puṇyaskandhena samanvāgato bhaviṣyati. iti ṣaṣṭhī stobhamātrā
sacet kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā daśasu dīkṣv ekaikasyāṃ diśy aprameyān asaṃkhyeyān aparimāṇāṃs tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān yāvajjīvaṃ sukhopadhānena satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ, yaḍ ca khalu punaḥ kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām anekaparyāyeṇa parebhyo vistareṇa deśayed artham asyā vijñāpayet saṃprakāśayed vibhāvayed vicared uttānīkuryād ayam eva tataḥ kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati. tat kasya hetor? atra hi prajñāpāpāramitāyāṃ śikṣitvā tair atītānāgatapratyutpannais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā abhisaṃbuddhyate abhisaṃbhotsyate ca. iti saptamī stobhamātrā
punar aparaṃ kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā asaṃkhyeyān aparimāṇān kalpān dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāṃ parebhyo vistareṇa saṃprakāśayet kathayed yāvat sūcayet tac cānupalambhayogena, ayan tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. tatra kauśika katama upalambhaḥ? yad bodhisattvasyopalambhayogena dānan dadataḥ, evaṃ bhavati; ahaṃ dānan dadāmi, idaṃ dānan dadāmi, parasmai dānan dadato dānam eva sthāsyati, na dānapāramitā. idaṃ śilam, ahaṃ śīlavān, amūn sattvān rakṣāmi neyaṃ śīlapāramitā. ahaṃ kṣāntim ārabhe, imāṃ kṣāntiṃ parasmai kṣamāmi, asyāṃ kṣāntau sthāsyāmi, neyaṃ kṣāntipāramitā. ahaṃ vīryam ārabhe, idaṃ vīryam eṣām arthāya, asmin virye sthāsyāmi, neyaṃ vīryapāramitā. ahaṃ dhyānaṃ samāpatsye, idaṃ dhyānam eṣām arthāya samāpatsye, atra dhyāne sthāsyāmi, neyaṃ dhyānapāramitā. ahaṃ prajñāṃ bhāvayāmi, iyaṃ prajñā eṣām arthāya, asyāṃ prajñāyāṃ sthāsyāmi, nāyaṃ prajñāpāramitā. evaṃ hi kauśika upalambhe caritasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā na dānapāramitā paripūryate, na śīlapāramitā na kṣāntipāramitā na vīryapāramitā na dhyānapāramitā, na prajñāpāramitā paripūryate.
śakra āha: kathaṃ carato bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā paripūryate? kathaṃ śīlapāramitā paripūryate? kathaṃ kṣāntipāramitā (psp_2-3:110) paripūryate? kathaṃ vīryapāramitā paripūryate? kathaṃ dhyānapāramitā paripūryate? kathaṃ prajñāpāramitā paripūryate?
bhagavān āha: iha kauśika bodhisattvo mahāsattvo dānan dadan na dāyakam upalabhate na pratigrāhakam upalabhate na deyam upalabhate, iyam ucyate dānapāramitā. na śilam upalabhate na śīlavantaṃ na sattvam upalabhate, iyam ucyate śīlapāramitā. na kṣāntim upalabhate na kṣamyaṃ na kṣamiṇam upalabhate, iyam ucyate kṣāntipāramitā. na vīryam upalabhate na kāyaṃ na cittam upalabhate, iyam ucyate vīryapāramitā. na dhyānam upalabhate na dhyāyinaṃ na dhyātavyam upalabhate, iyam ucyate dhyānapāramitā. na prajñām upalabhate na prajñāvantaṃ na prajñeyam upalabhate yeṣām arthāya bhāvayati, iyam ucyate prajñāpāramitā. evaṃ carataḥ kauśika bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā paripūryate, śīlapāramitā paripūryate kṣāntipāramitā paripūryate vīryapāramitā paripūryate dhyānapāramitā paripūryate prajñāpāramitā paripūryate. evaṃ hi kauśika kulaputrasya vā kuladuhitur vā anupalambheneyaṃ prajñāpāramitā sārthā savyañjanopadeṣṭavyā. evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitā anupalambheneyaṃ sārthā savyañjanopadeṣṭavyā. tat kasya hetor? bhaviṣyanti kauśikānāgate 'dhvani kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca te prajñāpāramitāprativarṇikām upadekṣyanti. tatra kulaputrasya vā kuladuhitur vā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitasya prajñāpāramitāprativarṇikāśravaṇena vināśayiṣyanti teṣām apīyaṃ prajñāpāramitā sārthā savyañjanopadeṣṭavyā.
śakra āha: katamā sā bhagavan prajñāpāramitāprativarṇikā?
bhagavān āha: iha kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā imāṃ prajñāpāramitām upadekṣyāma iti prajñāpāramitāprativarṇikām upadekṣyanti. tatreyaṃ prajñāpāramitāprativarṇikā rūpam anityam ity upadekṣyanti. vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānam anityam ity upadekṣyanti. evaṃ copadekṣyanti ya evaṃ ca carati sa carati prajñāpāramitāyām iti. yeṣām upadekṣyanti kulaputrāṇāṃ vā kuladuhitṛṇāṃ vā te rūpam anityam iti gaveṣiṣyanti. evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānam anityam iti gaveṣiṣyanti. te prajñāpāramitāprativarṇikām upadekṣyanti. te prajñāpāramitāprativarṇikāyāṃ cariṣyanti. te cakṣur anityam ity upadekṣyanti. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'nityam ity upadekṣyanti. rūpam anityam ity upadekṣyanti. evaṃ śabdā gandhā rasāḥ spraṣṭavyā dharmā anityā ity upadekṣyanti. pṛthivīdhātum anitya ity upadekṣyanti. abdhātuṃ tejodhātuṃ vāyudhātum (psp_2-3:111) ākāśadhātuṃ vijñānadhātum anitya ity upadekṣyanti. cakṣurdhātum anitya ity upadekṣyanti. śrotradhātuṃ ghrāṇadhātuṃ jihvādhātuṃ kāyadhātuṃ manodhātum anitya ity upadekṣyanti. rūpadhātum anitya ity upadekṣyanti. śabdadhātum anitya ity upadekṣyanti. gandhadhātuṃ rasadhātuṃ spraṣṭavyadhātuṃ dharmadhātum anitya ity upadekṣyanti. cakṣurvijñānadhātum anītya ity upadekṣyanti. śrotravijñānadhātuṃ ghrāṇavijñānadhātuṃ jihvāvijñānadhātuṃ kāyavijñānadhātuṃ manovijñānadhātum anitya ity upadekṣyanti. cakṣuḥsaṃsparśadhātuni anitya ity upadekṣyanti. śrotrasaṃsparśadhātuṃ ghrāṇasaṃsparśadhātuṃ jihvāsaṃsparśadhātuṃ kāyasaṃsparśadhātuṃ manaḥsaṃsparśadhātum anitya
ity upadekṣyanti. cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā anityā ity upadekṣyanti. evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśapratyayā vedanā anityā ity upadekṣyanti. rūpaṃ duḥkham anityam anātmety aśubham ity upadekṣyanti. vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ duḥkham anityam anātmety aśubham ity upadekṣyanti. pṛthivīdhātuṃ duḥkha ity anātmety aśubha ity upadekṣyanti. abdhātuṃ tejodhātuṃ vāyudhātum ākāśadhātuṃ vijñānadhātuṃ duḥkha ity anātmety aśubha ity upadekṣyanti. rūpaśabdagandharasasparśadharmā duḥkhā iti anātmāna ity aśubhā ity upadekṣyanti. cakṣur duḥkham ity anātmety aśubham ity upadekṣyanti. śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano duḥkham ity anātmety aśubham ity upadekṣyanti. rūpadhātuṃ śabdadhātuṃ gandhadhātuṃ rasadhātuṃ spraṣṭavyadhātuṃ dharmadhātuṃ duḥkha ity anātmety aśubha ity upadekṣyanti. cakṣurdhātuṃ duḥkha ity anātmety aśubha ity upadekṣyanti. śrotradhātuṃ ghrāṇadhātuṃ jihvādhātuṃ kāyadhātuṃ manodhātuṃ duḥkha ity anātmety aśubha ity upadekṣyanti. cakṣurvijñānadhātuṃ duḥkha ity anātmety aśubha ity upadekṣyanti, śrotravijñānadhātuṃ ghrāṇavijñānadhātuṃ jihvāvijñānadhātuṃ kāyavijñānadhātuṃ manovijñānadhātuṃ duḥkha ity anātmety aśubha ity upadekṣyanti. cakṣuḥsaṃsparśadhātuṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā duḥkhety anātmikety aśubhety upadekṣyanti. evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśadhātuṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśapratyayā vedanā duḥkhety anātmety (psp_2-3:112) aśubhety upadekṣyanti. evaṃ te prajñāpāramitāprativarṇikām upadekṣyanti. evaṃ dhyānapāramitāprativarṇikāṃ
vīryapāramitāprativarṇikāṃ kṣāntipāramitāprativarṇikāṃ śīlapāramitāprativarṇikāṃ dānapāramitāprativarṇikām upadekṣyanti. evaṃ rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānam anityaṃ duḥkham anātmāśubham ity upadekṣyanti. yāvac cakṣū rūpaṃ cakṣurvijñānadhātum anityo duḥkho 'nātmāśubha ity upadekṣyanti. evaṃ yāvac chrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānadhātum anityo duḥkho 'nātmāśubha ity upadekṣyanti. evaṃ prajñāpāramitā anityā duḥkhānātmāśubhety upadekṣyanti. evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitā anityā duḥkhānātmāśubhety upadekṣyanti. evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr anityā duḥkhānātmānośubhā ity upadekṣyanti, prajñāpārmitāyāṃ carantaḥ. evam upadekṣyanti smṛtyupasthānāny anityāni duḥkhāny anātmāny aśubhānīty upadekṣyanti. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān anityā duḥkhā anātmāno 'śubhā ity upadekṣyanti prajñāpāramitāyāṃ caranto yāvat sarvākārajñatām anityā duḥkhānātmāśubhety upadekṣyanti. evaṃ ca vakṣyanti ya evaṃ carati sa prajñāpāramitāyāṃ caratīti, iyaṃ kauśika prajñāpāramitāprativarṇikā.
punar aparaṃ kauśika te kulaputrā vā kuladuhitaro vā prajñāpāramitām upadiśanta evam upadekṣyanti, ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitāṃ bhāvaya sa tvaṃ prajñāpāramitāṃ bhāvayamānaḥ prathamāyāṃ bhūmau sthāsyasi yāvad daśamyāṃ bhūmau sthāsyasi. evaṃ dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitāṃ bhāvayamānaḥ prathamāyāṃ bhūmau sthāsyasi yāvad daśamyāṃ bhūmau sthāsyasi. tac ca nimittayogenopalambhayogena sarvākārasaṃjñayā prajñāpāramitāṃ bhāvayiṣyati, iyaṃ sā kauśika prajñāpāramitāprativarṇikā.
punar aparaṃ kauśika te kulaputrā vā kuladuhitaro vā evam upadekṣyanti, ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitāṃ bhāvaya sa tvaṃ prajñāpāramitāṃ bhāvayamānaḥ śrāvakabhūmiṃ samatikramiṣyasi, pratyekabuddhabhūmiṃ samatikramiṣyasi, iyaṃ sā kauśika prajñāpāramitāprativarṇikā. (psp_2-3:113)
punar aparaṃ kauśika te kulaputrā vā kuladuhitaro vā teṣāṃ mahāyānikānāṃ kulaputrāṇāṃ vā kuladuhitṛṇāṃ vā prajñāpāramitām upadiśanta evam upadekṣyanti, ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitāṃ bhāvaya sa tvaṃ prajñāpāramitāṃ bhāvayamāno bodhisattvaniyāmam avakramiṣyasi, iyaṃ sā kauśika prajñāpāramitāprativarṇikā.
punar aparaṃ kauśika te kulaputrā vā kuladuhitaro vā prajñāpāramitām upadiśamānā evam upadekṣyanti, ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitāṃ bhāvaya sa tvaṃ prajñāpāramitāṃ bhāvayamāno 'nutpattikadharmakṣāntiṃ pratilapsyase sa tvam anutpattikadharmakṣāntiṃ pratilabhya bodhisattvābhijñāsu sthāsyasi sa tvam abhijñāsu sthitvā buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyasi buddhānāṃ bhagavatāṃ satkaraṇāya gurukaraṇāya mānanāya pūjanāyārcanāyāpacāyanāya, evam upadekṣyanti. evam upadiśamānāḥ kauśika te kulaputrā vā kuladuhitaro vā prajñāpāramitāprativarṇikām upadekṣyanti.
punar aparaṃ kauśika te kulaputrā vā kuladuhitaro vā teṣāṃ bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ vā kuladuhitṛṇāṃ vā evam upadekṣyanti, yaḥ kulaputraḥ prajñāpāramitām udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśo manasikariṣyati so 'saṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ puṇyaskandhaṃ prasaviṣyati. evaṃ copadiśamānāḥ kauśika te kulaputrā vā kuladuhitaro vā prajñāpāramitāprativarṇikām upadekṣyanti.
punar aparaṃ kauśika te kulaputrā vā kuladuhitaro vā teṣāṃ bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇām upadekṣyanti, ehi tvaṃ kulaputra atītānāgatapratyutpannānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ yat kuśalamūlaṃ prathamacittotpādam upādāya yāvad anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ tat sarvam anumodya ekataḥ piṇḍīkṛtyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmaya. evam upadiśamānāḥ kauśika te kulaputra vā kuladuhitaro vā prajñāpāramitāprativarṇikām upadekṣyanti.
śakra āha: katham upadiśantas te kulaputrā vā kuladuhitaro vā teṣāṃ bodhisattvayānasaṃprasthitānāṃ kulaputrāṇāṃ vā kuladuhitṛṇāṃ vā na prajñāpāramitāprativarṇikām upadekṣyanti? (psp_2-3:114)
bhagavān āha: iha kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā teṣāṃ bodhisattvayānasaṃprasthitānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ vā prajñāpāramitām upadekṣyanti, ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitāṃ bhāvayamāno rūpam anityato mā drākṣīs. tat kasya hetoḥ? rūpaṃ rūpasvabhāvena śūnyaṃ, yaś ca rūpasvabhāvaḥ so 'bhāvo, yaś cābhāvaḥ sā prajñāpāramitā, yā prajñāpāramitā tatra rūpan na nityam iti vā anityam iti vā vyapadiśyate. tat kasya hetos? tathā hi rūpam eva tatra na saṃvidyate. kuto nityaṃ vā anityaṃ vā bhaviṣyati? evaṃ copadiśantas te kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā na prajñāpāramitāprativarṇikām upadekṣyanti. evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānam anityato mā drākṣīs. tat kasya hetor? vijñānaṃ vijñānasvabhāvena śūnyaṃ, yaś ca vijñānasvabhāvaḥ so 'bhāvo, yaś cābhāvaḥ sā prajñāpāramitā, yā prajñāpāramitā tatra vijñānaṃ na nityam iti vā anityam iti vā vyapadiśyate. tat kasya hetos? tathā hi vijñānam eva tatra na saṃvidyate. kuto nityaṃ vā anityaṃ vā bhaviṣyati? evam upadiśantas te kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā na prajñāpāramitāprativarṇikām upadekṣyanti. evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgeṣu sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu satyeṣv aṣṭavimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu ṣaṭsv abhijñāsu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu kartavyam. ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitāṃ bhāvaya mā ca tvaṃ kulaputra sarvajñatām anityato drākṣīs. tat kasya hetos? tathā hi sarvajñatā sarvajñatāsvabhāvena śūnyā, yaṣ ca sarvajñatāyāḥ svabhāvaḥ so 'bhāvo, yo 'bhāvaḥ sā prajñāpāramitā, yā prajñāpāramitā na tatra sarvajñatāyā nityatā vā anityatā vā vyapadiśyate. tat kasya hetos? tathā hi sarvajñataiva na saṃvidyate. kutaḥ punar nityatā vā anityatā vā bhaviṣyati? evaṃ copadiśantaḥ. kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā na prajñāpāramitāprativarṇikām upadekṣyanti.
punar aparaṃ kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā teṣāṃ mahāyānikānāṃ kulaputrāṇāṃ vā kuladuhitṛṇāṃ vā evaṃ na prajñāpāramitāprativarṇikām upadekṣyanti, (psp_2-3:115) ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitāṃ bhāvaya mā ca tvaṃ kaṃcid dharmaṃ drākṣīḥ, mā ca kasmiṃcid dharme sthāḥ. tat kasya hetos? tathā hi prajñāpāramitāyāṃ na sa dharmaḥ saṃvidyate yo dharmo draṣṭavyo yatra vā pratiṣṭhātavyaḥ. tat kasya hetos? tathā hi kauśika sarvadharmā svabhāvena śūnyāḥ, yaś ca dharmaḥ svabhāvena śūnyaḥ so 'bhāvo, yaś cābhāvaḥ sā prajñāpāramitā, yā prajñāpāramitā sā na kasyacid dharmasyāyuhalaṃ vā niryūhalaṃ vā utpādo vā nirodho vā ucchedo vā śaśvato vā ekārthatā vā nānārthatā vā āgamo vā nirgamo vā. evam upadiśantaḥ kauśika te kulaputrā vā kuladuhitaro vā na prajñāpāramitāprativarṇikām upadekṣyanti. tasmāt tarhi kauśika kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā evaṃ prajñāpāramitāyā artho vyapadeṣṭavyaḥ. evam upadiśan kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati. na tv eva te pūrvakāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca. ity aṣṭamī stobhamātrā
punar aparaṃ kauśika ye jāmbudvīpakāḥ sattvās tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayet. tat kiṃ manyase? kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. ya imāṃ prajñāpāramitāṃ sārthāṃ savyañjanāṃ parebhyo naikaiḥ paryāyaiḥ kathayiṣyati deśayiṣyati vibhāvayiṣyati uttānīkariṣyati saṃprakāśayiṣyati. evaṃ ca vakṣyanti ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitām udgṛhṇīṣva paryavāpnuhi dhāraya vācaya yoniśo manasikuru yathopadiṣṭāyāṃ ca prajñāpāramitāyāṃ pratipadyasva. tat kasya hetor? ato hi kauśika prajñāpāramitāyāḥ srotaāpannaś ca srotaāpattiphalaṃ ca prabhāvyate. tiṣṭhantu kauśika jāmbudvīpakāḥ sarvasattvāḥ srotaāpattiphale vinītās, tiṣṭhantu cāturdvīpakāḥ sarvasattvāḥ srotaāpattiphale vinītās, tiṣṭhantu sāhasre lokadhātau sarvasattvāḥ srotaāpattiphale vinītās, tiṣṭhantu dvisāhasre lokadhātau sarvasattvāḥ srotaāpattiphale vinītāḥ. tiṣṭhantu kauśika trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sarvasattvsḥ srotaāpattiphale vinītāḥ, yāvantaḥ kauśika pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadivālukopameṣu lokadhātuṣu sarvasattvās tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā (psp_2-3:116) srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayet. evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyāṃ vidikṣūrdhvam adho gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayet. tat kiṃ manyase? kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati. ya imāṃ prajñāpāramitāṃ parebhyaḥ. sārthāṃ savyañjanāṃ vistareṇa kathayed deśayed artham asyāḥ saṃprakāśayed vibhajed vibhāvayed vicared uttānīkuryāt saṃprakāśayed, evaṃ ca vaded ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitām udgṛhṇīṣva paryavāpnuhi dhāraya vācaya yoniśo manasikuru yathopadiṣṭāyāṃ ca prajñāpāramitāyāṃ pratipadyasva. tat kasya hetor? ato hi kauśika prajñāpāramitāyāḥ srotaāpannaḥ prabhāvyate. iti navamī stobhamātrety uktaḥ stobhaḥ
punar aparaṃ kauśika yaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā yāvanto jāmbudvīpakāḥ sattvās tān sarvān sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhapayet. iti prathamā praśaṃsāmātrā
yāvad anāgāmiphale pratiṣṭhāpayet. iti dvitīyā praśaṃsāmātrā
yāvad arhattve pratiṣṭhāpayet. tat kiṃ manyase? kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. ya imāṃ prajñāpāramitāṃ sārthāṃ savyañjanāṃ vistareṇopadiśet kathayet saṃprakāśayed vibhajed vibhāvayed vicared uttānīkuryād, evaṃ vaded ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitām udgṛhāṇa paryavāpnuhi dhāraya vācaya yoniśo manasikuru yathopadiṣṭāyāṃ ca prajñāpāramitāyāṃ pratipadyasva. tat kasya hetor? ato hi kauśika prajñāpāramitāyāḥ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prajñāyate. tiṣṭhantu kauśika jāmbudvīpakāḥ sattvāḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhattve vinītā yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā cāturdvīpakān sarvasattvān arhattve pratiṣṭhāpayet. sāhasre lokadhātau sarvasattvān arhattve pratiṣṭhāpayet. dvisāhasre lokadhātau sarvasattvān arhattve pratiṣḥāpayet. trisāhasre (psp_2-3:117) lokadhātau sarvasattvān arhattve pratiṣṭhāpayet, yāvantaḥ kauśika pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sarvasattvās tān sarvān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā yāvad arhattve pratiṣṭhāpayet. evaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi paścimāyām uttarasyāṃ diśi vidikṣūrdhvam adho gaṅgānadīvālukpameṣu lokadhātuṣu sarvasattvās tān sarvān yāvad arhattve pratiṣṭhāpayet. tat kiṃ manyase? kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ sārthāṃ savyañjanāṃ parebhyaḥ saṃprakāśayed deśayet kathayed vibhāvayed vicared uttānīkuryād, evaṃ vaded ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitām udgṛhāṇa paryavāpnuhi dhāraya vācaya yoniśo manasikuru yathopadiṣṭāyāṃ ca prajñāpāramitāyāṃ pratipadyasva. ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. tat kasya hetor? ato hi kauśika prajñāpāramitāyāḥ sakṛdāgāmyanāgāmyarhantaḥ prajñāyante. iti tṛtiyā praśaṃsāmātrā
punar aparaṃ kauśika yāvanto daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukpameṣu lokadhātuṣv ekaikasyāṃ diśi sattvās tān sarvān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā pratyekabuddhatve pratiṣṭhāpayet. tat kiṃ manyase? kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ sārthāṃ savyañjanām arthikebhyaḥ chandikebhyo vistareṇopadiśet kathayet saṃprakāśayed vibhāvayed vicared uttānīkuryād, evaṃ ca kathayed evaṃ vaded ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitām udgṛhāṇa paryavāpnuhi dhāraya vācaya yoniśo manasikuru yathopadiṣṭāyāṃ ca prajñāpāramitāyāṃ pratipadyasva. tat kasya hetor? ato hi kauśika prajñāpāramitāyāḥ pratyekabuddhaḥ prabhāvyate. iti caturthī praśaṃsāmātrā
punar aparaṃ kauśika ye jāmbudvīpe sattvās tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau samādāpayet. tat kiṃ manyase? kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. (psp_2-3:118)
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ sārthāṃ savyañjanāṃ parebhyo vistareṇopadiśet kathayed deśayet saṃprakāśayed vibhāvayed vicared uttānīkuryād, evaṃ vaded ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitām udgṛhāṇa dhāraya vācaya deśaya saṃprakāśaya paryavāpnuhi yoniśo manasikuru yathopadiṣṭāyāṃ ca prajñāpāramitāyāṃ pratipadyasva. yathāyathā tvaṃ kulaputra yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ pratipatsyase tathātathā tvaṃ kulaputra sarvajñatāyā lābhī bhaviṣyasi. yathāyathā ca te sarvajñatāparipūriṃ gamiṣyati tathātathā ca te bhūyasyā mātrayā prajñāpāramitābhāvanāparipūriṃ gamiṣyati. yathāyathā ca te prajñāpāramitābhāvanāparipūriṃ gamiṣyati tathātathā tvam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyase. tat kasya hetor? ato nirjātā hi kauśika prathamacittotpādikā bodhisattvā, ye ca kecana daśasu dikṣv ekaikasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvās teṣām api sarveṣāṃ prajñāpāramitānirjātā prathamacittotpādikā bhūmiḥ. iti pañcamī praśaṃsāmātrā
yāyantaś cāturdvīpakāḥ sattvāḥ iti ṣaṣṭhī praśaṃsāmātrā
yāyantaḥ sāhasre sattvāḥ. iti saptamī praśaṃsāmātrā
yāyanto dvisāhasre trisāhasre sattvāḥ.
punar aparaṃ kauśika yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā ye daśasu dikṣv ekaikasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās tān sarvān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau samādāpayet. tat kiṃ manyase? kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ sārthāṃ savyañjanāṃ parebhyo vistareṇopadiśed yāvat saṃprakāśayed, evaṃ ca vaded ehi tvaṃ kulaputra prajñāpāramitām udgṛhāṇa dhāraya vācaya deśaya saṃprakāśaya paryavāpnuhi yoniśo manasikuru yathopadiṣṭāyāṃ ca prajñāpāramitāyāṃ pratipadyasva. yathāyathā (psp_2-3:119) tvaṃ kulaputra yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ pratipatsyase tathātathā tvaṃ kulaputra sarvajñatāyā lābhī bhaviṣyasi. yathāyathā te sarvajñatāparipūriṃ gamiṣyati tathātathā te bhūyasyā mātrayā prajñāpāramitābhāvanāparipūriṃ gamiṣyati. yathāyathā te prajñāpāramitābhāvanāparipūriṃ gamiṣyati tathātathā tvam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyase. tat kasya hetor? ato nirjātā hi kauśika prathamacittotpādikā bodhisattvā ye ca kecana daśasu dikṣv ekaikasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvās teṣām api sarveṣāṃ prajñāpāramitānirjātā prathamacittotpādikā bhūmiḥ. ity aṣṭamī praśaṃsāmātrā
punar aparaṃ kauśika yāvanto jāmbudvīpakās sattvās tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā avinivartanīyabhūmau pratiṣṭhāpayed yaś ca kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ teṣāṃ sarvasattvānāṃ sārthāṃ savyañjanām upadiśed yāvat saṃprakāśayed, evaṃ ca vaded ehi tvaṃ kulaputra imāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇīṣva dhāraya vācaya paryavāpnuhi yoniśo manasikuru yathopadiṣṭāyāṃ ca prajñāpāramitāyāṃ pratipadyasva, yathāyathā tvaṃ yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ pratipatsyase tathātathā tvaṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇo 'vinivartānīyatve sthāsyasi, anupūrveṇa cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyase, ayaṃ kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, yāvantaś cāturdvīpake lokadhātau sattvā yāvat sāhasre lokadhātau sarvasattvā yāvad dvisāhasre lokadhātau sarvasattvā yāvantaś ca trisāhasramahāsāhasre lohadhātau sarvasattvā yāvad daśasu dikṣv ekaikasyāṃ diśi gangānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sarvasattvās tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhita vā avinivartanīyabhūmau pratiṣṭhāpayed, yaś ca kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ teṣāṃ sattvānām upadiśed yāvat saṃprakāśayet sārthāṃ savyañjanām, evaṃ vaded ehi tvaṃ kulaputra imāṃ prajñāpāramitām udgṛhāṇa dhāraya vācaya deśaya saṃprakāśaya paryavāpnuhi yoniśo manasikuru yathopadiṣṭāyāṃ ca prajñāpāramitāyāṃ pratipadyasvātra hi tvaṃ pratipadyamāno 'vinivartanīyabhūmau sthāsyasi, anupūrveṇānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyase, ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
punar aparaṃ kauśika yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā yāvanto (psp_2-3:120) jāmbudvīpakāḥ sattvās tān sarvān avinivartanīyatve sthāpayed anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tebhyaś ca prajñāpāramitām upadiśet saṃprakāśayed vibhāvayed vicared uttānīkuryād vibhajet sārthāṃ savyañjanāṃ tebhyo 'nyatarebhyo brūyād ahaṃ kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya iti, tasmin kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ vistareṇa sārthaṃ savyañjanām upadiśed deśayet saṃprakāśayed vibhāvayed vibhajed vistareṇottānikuryād ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved yāvad daśasu dikṣv ekaikasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā avinivartanīyatve sthāpayet tebhyaḥ kaścid eva imāṃ prajñāpāramitām upadiśet tebhyaś caikaḥ kaścid evaṃ brūyād ahaṃ kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya iti, yaś ca tasmai imāṃ prajñāpāramitām upadiśed deśayet saṃprakāśayed vibhāvayed vicared uttānīkuryād vibhajet sārthāṃ savyañjanām ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. tat kasya hetor? avaivartikebhyo hi bodhisattvebhyo 'tyarthaṃ dharma upadeṣṭavyo niyatā hi te saṃbodhiparāyaṇā na te bhūyo vinivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodher amī bhūtkaṇṭhitāḥ saṃsārād mahākaruṇāsaṃpīḍitāś ca. iti navamī praśaṃsāmātrety uktvā praśaṃsā
śakra āha: yathāyathā bhagavan bodhisattvo mahāsattva āsannībhavaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodhes tathātathā bodhisattvo mahāsattvo 'vavaditavyo 'nuśāsanīyaḥ prajñāpāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyām avavaditavyo 'nuśāsitavyaḥ, sarvaśūnyatāsv avavaditavyo 'nuśāsitavyaḥ, smṛtyupasthāṇeṣu samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣv avavaditavyo 'nuśāsitavyaḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv āryasatyeṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣv avavaditavyo 'nuśāsitavyaḥ, aṣṭavimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣv abhijñāsv avavaditavyo 'nuśāsitavyaḥ, sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśāsv āveṇikeṣu buddhadharmeṣv avavaditavyo 'nuśāsitavyaḥ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair anugrāhyaḥ, sa ca bodhisattvo mahāsattvo dharmāmiṣāsaṃgrahābhyām anugrahitavyaḥ. ayam eva dharmāmiṣānugrāhakas tato bahutaraṃ (psp_2-3:121) puṇyaṃ prasavet. tat kasya hetoḥ? evam etad bhavati yad bodhisattvo mahāsattvaḥ pāramitāsv avavādyate 'nuśāsyate. sarvaśūnyatāsu sarvabodhipakṣyeṣu dharmeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv āryasatyeṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣv abhijñāsu samādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu daśasu tathāgatabaleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣv avabodhyate 'nuśāsyate.
atha khalv āyuṣmān subhūtiḥ śakraṃ devānām indram etad avocat: sādhu sādhu kauśika yas tvaṃ bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cotsāhaṃ dadāsi, evam eva tvayā karaṇīyaṃ ya āryaśrāvakāḥ sattvān anugrahītukāmās te bodhisattvānāṃ mahāsattvānām anugrahaṃ kurvanti, anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau anugṛhṇanti dharmāmiṣānugrahābhyāṃ cānupālayanti. tat kasya hetor? ataḥ prabhavo hi bhagavataḥ śrāvakasaṃghaḥ, ataḥ pratyekabuddhayānam ato mahāyānam. yadi hi bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittaṃ notpāditam abhaviṣyat, tadā bodhisattvo mahāsattvo nāśikṣiṣyat ṣaṭsu pāramitāsu na saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu nāryasatyeṣu nāṣṭasu vimokṣeṣu na navānupūrvavihārasamāpattiṣu nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu na ṣaṭsu pāramitāsu na śūnyatānimittāpraṇihiteṣu nādhyātmaśūnyatāyāṃ na bahirdhāśūnyatāyāṃ nādhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ na sarvasamādhiṣu na sarvadhāraṇīmukheṣu na tathāgatabaleṣu na vaiśāradyeṣu na pratisaṃvitsu nāṣṭādaśāsv āveṇikeṣu buddhadharmeṣv aśikṣiṣyatāśikṣamāṇe na teṣu dharmeṣu nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeta anabhisaṃbudhyamāne tasmin nānuttarā samyaksaṃbodhiḥ prajñāyeta na pratyekabuddhabodhir na śrāvakabodhiḥ. yasmāt tarhi kauśika bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu sarvaśūnyatāsu sarvasamādhhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv āryasatyeṣu cāṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu ṣaṭsv abhijñāsu daśasu
tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu yāvat sarvadharmeṣu śikṣate, tasmād bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvalokadhātor nirayān ucchīnatti, tiryagyoniṃ pitṛviṣayam ucchīnatti. kṣatriyamahāśālakulaprādurbhāvo bhavati. brāhmaṇamahāśālakulaprādurbhāvo bhavati. gṛhapatimahāśālakulaprādurbhāvo bhavati. cāturmahārājakāyikānāṃ prādurbhāvo bhavati. trāyastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ brahmapārṣadyānāṃ brahmapurohitānāṃ (psp_2-3:122) mahābrahmāṇāṃ parīttābhānām apramāṇābhānām ābhāsvarāṇāṃ parīttaśubhānām apramāṇaśubhānāṃ śubhakṛtsnānām anabhrakānāṃ puṇyaprasavānāṃ bṛhatphalānāṃ suddhāvāsānām avṛhāṇām atapānāṃ sudṛśānāṃ sudarśanānām akaniṣṭhānām ākāśānatyāyatanopagānāṃ devānāṃ vijñānānantyāyatanopagānāṃ devānām akiñcanyāyatanopagānāṃ devānāṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagānāṃ devānāṃ loke prādurbhāvo bhavati. dānapāramitāyā loke prādurbhāvo bhavati. śīlapāramitāyā loke prādurbhāvo bhavati. kṣāntipāramitāyā loke prādurbhāvo bhāvati. vīryapāramitāyā loke prādurbhāvo bhavati. dhyānapāramitāyā loke prādurbhāvo bhavati. prajñāpāramitāyā loke prādurbhāvo bhavati. adhyātmaśūnyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā loke prādurbhāvo bhavati. saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ caturṇām āryasatyānāṃ loke prādurbhāvo bhavati. apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ
śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ ṣaṇṇām abhijñānāṃ loke prādurbhāvo bhavati. sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ bodhisattvabhūmīnāṃ loke prādurbhāvo bhavati. daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ loke prādurbhāvo bhavati. sarvajñatāyā loke prādurbhāvo bhavati. śrāvakayānasya pratyekabuddhayānasya mahāyānasya ca loke prādurbhāvo bhavati. iti stuty ādi padārthopasaṃhāraḥ kṛtaḥ
atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvaḥ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: yad bhadanta subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyānumodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastu sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmitaṃ tac cānupalambhayogena. yac ca sarvasattvānām anumodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastu, yac ca śrāvakayānasaṃprasthitānāṃ, yac ca pratyekabuddhayānasaṃprasthitānāṃ dānamayaṃ puṇyakriyāvastu śīlamayaṃ puṇyakriyāvastu bhāvanāmayaṃ puṇyakriyāvastu tato bodhisattvasya mahāsattvasyānumodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastu sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmitam agram ākhyāyate śreṣṭham ākhyāyate jyeṣṭham ākhyāyate varam ākhyāyate pravaram ākhyāyate praṇītam ākhyāyate (psp_2-3:123) uttamam ākhyāyate 'nuttamam ākhyāyate. asamam ākhyāyate asamasamam ākhyāyate. iti viśeṣapariṇāmaḥ
tat kasya hetos? tathā hi yat sarvaśrāvakapratyekabuddhayānikānāṃ dānamayaṃ śīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ puṇyakriyāvastu sarvaṃ tad ātmadamanāya ātmaśamanāya ātmaparinirvāṇāya yāvat saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ śūnyatānimittāpraṇihitaṃ catvāry āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaś catasraḥ pratisaṃvidaḥ ṣaḍ abhijñā ātmadamanāya ātmaśamanāya ātmaparinirvāṇāya bhavanti. bodhisattvasya mahāsattvasya punar anumodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastu sarvasattvānāṃ damanāya śamanāya parinirvāṇāya anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmitaṃ bhavati. iti pariṇāmanākāritram
atha khalv āyuṣmān subhūtir maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam etad avocat: yat punar ayaṃ maitreya bodhisattva ye te buddhā bhagavantaḥ pūrvasyāṃ diśy asaṃkhyeyāprameyāparimāṇeṣu lokadhātuṣu, evaṃ dakṣiṇapaścimottarāsu digvidikṣūrdhvam adhaḥ, ekaikasyāṃ diśi yāvad asaṃkhyeyāprameyāparimāṇā buddhā bhagavantaḥ parinirvṛtās teṣāṃ yāvat prathamacittotpādam upādāya yāvac cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvad nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvat saddharmo nāntarhitaḥ, etasminn antare yat kuśalamūlam ṣaṭpāramitiāpratisaṃyuktaṃ, yac ca teṣāṃ śrāvakayānikānāṃ, yac ca pratyekabuddhayānikānāṃ dānamayaṃ śīlamayaṃ bhāvanāmyaṃ puṇyakriyāvastu, yāni ca śaikṣāny anāsravāṇi kuśalamūlāni, yāni cāśaikṣāṇy anāsravāṇi kuśalamūlāni, yaś ca teṣāṃ tathāgatānāṃ śīlaskandhaḥ samādhiskandhaḥ prajñāskandho vimuktiskandho vimuktijñānadarśanaskandhaḥ, yā ca hitaiṣitā, yā ca mahāmaitrī, yā ca mahākaruṇā, aprameyāsaṃkhyeyāś ca buddhadharmā, yaś ca tair buddhair bhagavadbhir dharmo deśito, ye ca tatra dharmadeśanāyāḥ srotaāpattiphalaṃ prāptāḥ sakṛdāgāmiphalaṃ prāptā anāgāmiphalaṃ prāptā arhattvaṃ prāptāḥ pratyekabodhiṃ prāptā bodhisattvaniyāmam avakrāntās teṣāṃ yāni kuśalamūlāni, yaiś ca tatra tathāgateṣv arhatsu vā parinirvṛteṣu vā kuśalamūlāny avaropitāni tat sarvam abhisaṃkṣipyāgrayā anumodanayā jyeṣṭhayā śreṣṭhayā varayā pravarayā uttamayā anuttamayā asamayā asamasamayā (psp_2-3:124) anumodanayā anumodate, anumodyānumodanāsahagataṃ kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher āhārakaṃ bhavatv iti.
yat punar ayaṃ māhāyānika evaṃ tathā cittaṃ pariṇāmayati yair ārambaṇair yair vastubhis tac cittam utpāditam, api nu tāni vastūni tāny ārambaṇāni tathā saṃvidyante tathopalabhyante yathā tair mahāyānikaiḥ kulaputrair nimittīkṛtāni?
maitreya āha: na tāni bhadanta subhūte vastūni, na tāny ārambaṇāni tathopalabhyante yathā tair mahāyānikaiḥ kulaputrair nimittīkṛtyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmitām.
subhūtir āha: yadi tāvad asaṃvidyamānair vastubhir asaṃvidyamānair ārambaṇais te buddhā bhagavanto nimittīkṛtās tadā ye te daśasu dikṣu sarvadiglokadhātuprasareṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti teṣāṃ yāni kuśalamūlāni prathamacittotpādam upādāya yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvad anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvat saddharmasthitiḥ, yāni ca teṣāṃ śrāvakayānikānāṃ pudgalānāṃ, yāni ca pratyekabuddhayānikānāṃ pudgalānāṃ kuśalamūlāni, yāni ca śaikṣāṇy anāsravāṇi kuśalamūlāni, yāni cāśaikṣāṇy anāsravāṇi kuśalamūlāni tāni sarvāṇy abhisaṃkṣipyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmitāni ānimittayogena mā cāsya saṃjñāviparyāso 'bhūt. anitye nityam iti saṃjñāviparyāsaś cittaviparyāso dṛṣṭiviparyāso 'bhūt. duḥkhe sukham iti, anātmīye ātmīyam iti, aśānte śāntam iti saṃjñāviparyāsaś cittaviparyāso dṛṣṭiviparyāsaḥ.
atha punaḥ kiṃ yathaiva vastu yathaivārambaṇaṃ tathā bodhis tathā cittaṃ tathā dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā tathā saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmās tathā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, tathā āryasatyāni tathā adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā tathā śūnyatānimittāpraṇihitāni tathā aṣṭavimokṣās tathā navānupūrvavihārasamāpattayas tathā ṣaḍabhijñās tathā sarvasamādhayas tathā sarvadhāraṇīmukhāni tathā daśatathāgatabalāni tathā vaiśāradyāni tathā pratisaṃvidas tathā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmās tathā sarvajñatā. (psp_2-3:125)
yadi tāvad yathaiva vastu yathārambaṇaṃ tathā bodhis tathā cittaṃ tathā rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ tathā cakṣuḥ śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥ tathā adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā tathā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāḥ tathā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayas tathā āryasatyāni tathā aṣṭavimokṣās tathā navānupūrvavihārasamāpattayahi tathā trīṇi vimokṣamukhāni tathā ṣaḍabhijñās tathā sarvasamādhayas tathā sarvadhāraṇīmukhāni tathā daśa tathāgatabalāni tathā vaiśāradyāni tathā pratisaṃvidaḥ tathā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ.
tatra katamad vastu? katamad ārambaṇaṃ? katamā bodhiḥ? katamac cittaṃ? katamāni kuśalamūlāni? katamat tad anumodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastu yad anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati?
maitreya āha: saced bhadanta subhūte bodhisattvāḥ ṣaṭsu pāramitāsu caritā abhaviṣyan, bahubuddhaparyupāsitā abhaviṣyann, avaropitakuśalamūlā abhaviṣyan, kalyāṇamitraparigṛhītā abhaviṣyan, svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu śikṣitā abhaviṣyan, na te tāni vastūni na tāny ārambaṇāni na tān buddhān bhagavato na tāni kuśalamūlāni na tāny anumodanāsahagatāni puṇyakriyāvastūni nimittikṛtyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayiṣyanti.
api tu khalu punas tathā pariṇāmayiṣyanti yathā na dvayayogena nādvayayogena na nimittayogena nānimittayogena nopalambhayogena nānupalambhayogena na saṃkleśayogena na vyavadānayogena notpādayogena na nirodhayogena.
sacet punar ete bodhisattvāḥ na ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitā abhaviṣyan, na buddhaparyupāsitā nāvaropitakuśalamūlā na kalyāṇamitraparigṛhītā na svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu śikṣitā abhaviṣyan, tāni vastūni tāny ārambaṇāni tāni kuśalamūlāni tān anumodanāsahagatāṃś cittotpādān nimittīkṛtyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayiṣyanti.
na khalu punar iyaṃ bhadanta subhūte prajñāpāramitā evam upadiṣṭā navayānasaṃprasthitasya bodhisattvasya mahāsattvasya purato bhāṣitavyā. evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitā adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyataivam upadiṣṭā navayānasaṃprasthitasya bodhisattvasya mahāsattvasya purato bhāṣitavyā. tat kasya hetor? yad (psp_2-3:126) api tasya syāc chraddhāmātrakaṃ prasādamātrakaṃ premamātrakaṃ gauravamātrakaṃ tad apy antardhīyetāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya purato bhāṣitavyopadeṣṭavyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā bhāṣitavyopadeṣṭavyā. sa evaṃ śrutvā nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate. sacet kalyāṇamitraparigṛhīto bhaviṣyati pūrvajinakṛtādhikāro 'varopitakuśalamūlo bahubuddhaparyupāsita, evaṃ ca punar bhadanta subhūte bodhisattvena mahāsattvenānumodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastu anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyam. yena cittenānumodya pariṇāmayati tac cittaṃ kṣīṇaṃ niruddhaṃ vigataṃ viparinataṃ, tāni ca vastūni tāny ārambaṇāni tāni ca kuśalamūlāni kṣīṇāni niruddhāni vigatāni vipariṇatāni, katamad anumodanāsahagataṃ cittaṃ? katamāni vastūni? katamāny ārambaṇāni? katamāni kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati? kiṃ cittena cittaṃ pariṇāmayati? yadā dvayoś cittayoḥ samavadhānaṃ nāsti, na ca yaś cittasvabhāvaḥ. sa śakyaḥ pariṇāmayitum.
sacet punar bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ jānīte abhāvaḥ prajñāpāramiteti, evaṃ dhyānapāramitāvīryapāramitākṣāntipāramitāśīlapāramitā dānapāramitety abhāvo, rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānam ity abhāvaḥ. saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā abhāvo, 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo 'bhāvaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāny abhāvaḥ, ṣaḍabhijñā abhāvaḥ, sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāny abhāvo, daśatathāgatabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā ity abhāvo, bodhisattvena mahāsattvenānumodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastv anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyaṃ, yady evaṃ pariṇāmayati pariṇāmitaṃ bhavaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvaḥ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: kathaṃ bhadanta subhūte navayānasaṃprasthitena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā tāni kuśalamūlāny. anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmitāni bhavanti. kathaṃ cānumodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastu parigṛhya pariṇāmitaṃ bhavati?
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
