Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa
Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8
- Thông tin
- GRETIL — Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009.CC BY-NC-SA 4.0
subhūtir āha: rūpam āyuṣman śāriputra prakṛtiśūnyaṃ taṃ nādhyātmaniśritaṃ na bahirdhāniśritaṃ nobhayam antareṇopalabhyate, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam āyuṣman śāriputra prakṛtiśūnyaṃ taṃ nādhyātmaniśritaṃ na bahirdhāniśritaṃ nobhayam antareṇopalabhyate.
cakṣur āyuṣman śāriputra prakṛtiśūnyaṃ taṃ nādhyātmaniśritaṃ na bahirdhāniśritaṃ nobhayam antareṇopalabhyate, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mana āyuṣman śāriputra prakṛtiśūnyaṃ taṃ nādhyātmaniśritaṃ na bahirdhāniśritaṃ nobhayam antareṇopalabhyate.
dānapāramitāpi āyuṣman śāriputra prakṛtiśūnyā sā nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāpy āyuṣman śāriputra prakṛtiśūnyā sā nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.
adhyātmaśūnyatā prakṛtiśūnyā sā nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate, evaṃ bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā prakṛtiśūnyā sā nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.
smṛtyupasthānāni prakṛtiśūnyāni tāni nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate, evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādā indriyāṇi (psp1-2: 168) balāni bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgaḥ prakṛtiśūnyaḥ sa nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.
evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattyabhijñāsamādhidhāraṇīmukhabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prakṛtiśūnyās te nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.
anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa sarvadharmā aniśritāḥ, prakṛtiśūnyatām upādāya. evaṃ hi āyuṣman śāriputra bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā rūpaṃ pariśodhayitavyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ pariśodhayitavyam, evaṃ vyastasamastāḥ skandhā dhātavaḥ, āyatanāni pratītyasamutpādaḥ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'bhijñādaśabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ pariśodhayitavyāḥ, yāvat sarvākārajñatā pariśodhayitavyā.
iti sarvākārajñatāniryāṇam
śāriputra āha: katham āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭpāramitāsu caran bodhisattvamārgaṃ pariśodhayati?
subhūtir āha: asty āyuṣman śāriputra dānapāramitā laukikī asti lokottarā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā asti prajñāpāramitā laukikī asti lokottarā.
śāriputra āha: katamā āyuṣman subhūte dānapāramitā laukikī katamā lokottarā?
subhūtir āha: laukikī āyuṣman śāriputra dānapāramitā iha bodhisattvo mahāsattvo dāyako bhavati dānapatiḥ, śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakādhvagebhyo yācanakebhyo dātā bhavati, annārthikebhyo 'nnaṃ dadāti, pānayānavasanagandhamālyavilepanapuṣpadhūpacūrṇavāsopāśrayapratiśrayajīvitopakaraṇaśayanāsanabhaiṣajyārthikebhyo 'nnapānayānavasanaśayanāsanagandhamālyavilepanapuṣpadhūpacūrṇavāsopāśrayapratiśrayānyatarānyatarajīvitapariṣkāropakaraṇabhaiṣajyadātā bhavati, putrārthikebhyaḥ putraṃ dadāti, duhitryarthikebhyo duhitaraṃ dadāti, bhāryārthikebhyo bhāryāṃ dadāti, rāṣṭrārthikebhyo rājyāni dadāti, śiro 'rthikebhyaḥ śiro dadāti, aṅgārthikebhyo 'ṅgāni dadāti, māṃsaśoṇitamajjārthikebhyo māṃsaśoṇitamajjāno dadāti, tac ca saṃniśritaṃ parityajati, (psp1-2: 169) tasyaivaṃ bhavati, ahaṃ dadāmi eṣa parigṛhṇīte idaṃ dānam ahaṃ nirmatsaraḥ sarvasvaṃ parityajāmi, ahaṃ buddhājñāṃ karomi, ahaṃ dānapāramitāyāṃ carāmi, aham etad dānaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayāmi tac cānupalambhayogena, anena ca dānena dānaphalena ca sarvasattvā dṛṣṭa eva dharme sukhitā bhavantu anupādāya parinirvāntu, sa tribhiḥ saṅgaiḥ sakto dānaṃ dadāti, katamais tribhir? yad utātmasaṃjñayā parasaṃjñayā dānasaṃjñayā ca ebhis tribhiḥ saṅgaiḥ sakto dānaṃ dadāti, iyam ucyate laukikī dānapāramiteti. tathā hi āyuṣman śāriputra lokato na calati noccalati na saṃkrāmati, tenocyate laukikī dānapāramiteti.
tatra katamā lokottarā dānapāramitā? yad uta trimaṇḍalapariśuddhiḥ. tatra katamā trimaṇḍalapariśuddhiḥ? iha bodhisattvo mahāsattvo dānaṃ dadan nātmānam upalabhate pratigrāhakaṃ nopalabhate dānaṃ ca nopalabhate, tad vipākaṃ ca nopalabhate, iyam āyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya trimaṇḍalapariśuddhiḥ.
punar aparam āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo dānaṃ dadan sarvasattvebhyas tad dānaṃ niryātayati, sattvāṃś ca nopalabhate, ātmānaṃ ca nopalabhate, tac ca dānam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, na ca bodhim upalabhate. iyam ucyate lokottarā dānapāramiteti.
kena kāraṇenocyate lokottarā dānapāramiteti? tathā hy āyuṣman śāriputra lokāc calati uccalati saṃkrāmati, tena kāraṇenocyate lokottarā dānapāramiteti, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā.
śāriputra āha: katamāyuṣman subhūte prajñāpāramitā laukikī, katamā lokottarā?
subhūtir āha: laukikī āyuṣman śāriputra prajñāpāramitā, iha bodhisattvo mahāsattvo dānaṃ dadāti upalambhaniśrito mātsaryacittaṃ mayā nigrahītavyam iti, tac cātmasattvadānasaṃjñāniśritaḥ sarvasvaṃ parityajati bāhyaṃ vā adhyātmikaṃ vā vastu upāttaṃ vā anupāttaṃ vā nāsti kiṃcid yaṃ na parityajati, tac ca kuśalamūlaṃ bodhaye pariṇāmayati sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā upalambhaniśritaḥ,
sa śīlaṃ sevate dhūtaguṇapratiṣṭhitaḥ, kāyavākcittopalambhaniśritas (psp1-2: 170) tāṃś ca daśa kuśalān karmapathān sevamānaḥ, ātmadṛṣṭyāṃ sattvadṛṣṭyāṃ kuśaladṛṣṭyāṃ niśrito bodhim upalabhya sarvasattvasādhāraṇāni śīlāni bodhaye pariṇāmayati tac copalambhena, ātmānam utkarṣayati parān paṃsayati.
sa sarvasattvānāṃ duṣkṛtāni kṣamate, ātmasattvakṣāntidṛṣṭiniśritas tac ca kuśalamūlam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā upalambhayogena.
sa vīryam ārabhate kāyam upalambhamānaś cittam upalambhamānaḥ puṇyasaṃbhāram upalambhamānaḥ, jñānasaṃbhāram upalambhamānaḥ, ātmānam upalambhamānaḥ, bodhim upalambhamānas tena ca vīryārambhena manyate, tac ca sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā upalambhayogenānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati.
sa maitrīkaruṇāmuditopekṣāṃ bhāvayati dhyānasamāpattīḥ samāpadyate vyuttiṣṭhate ca tā āsvādayati, tā āsvādayan manyate sarvasattvasādhāraṇāni ca kuśalamūlāni upalambhadṛṣṭiko bodhāya pariṇāmayati. iyam ucyate laukikī prajñāpāramitā.
sa śūnyatāṃ bhāvayan rūpaṃ śūnyam ity upalabhate, vedanā saṃjñā saṃskārān vijñānaṃ śūnyam ity upalabhate, yāvad buddhabodhiṃ copalabhate upalambhayogena, tāni kuśalamūlāni sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, taṃ copalambhayogena, sarvapāpaṃ pratideśayaty upalambhayogena, ātmanaś ca pareṣāṃ ca puṇyam anumodate, ātmanaś ca parasya cārthāya upalabhamānaḥ sarvabuddhān adhyeṣayate, anupāyena triḥkṛtvaḥ puṇyaṃ sarvajñatāyai pariṇāmayati sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā. iyam ucyate laukikī prajñāpāramitā
tatra katamā lokottarā prajñāpāramitā? ātmasattvadeyabodhyanupalabdhyā trimaṇḍalapariśuddhyā dānapāramitāṃ pariśodhayati, bodhāya ātmasattvaśīlabodhyanupalabdhyā trimaṇḍalapariśuddhyā śīlapāramitāṃ pariśodhayati, bodhāya ātmasattvakṣamābodhyanupalabdhyā trimaṇḍalapariśuddhyā kṣāntipāramitāṃ pariśodhayati, bodhāya cātmakāyacittavīryapuṇyajñānabodhyanupalabdhyā trimaṇḍalapariśuddhyā vīryapāramitāṃ pariśodhayati, bodhāya ātmasattvadhyānasamādhisamāpattibodhyānupalabdhyā trimaṇḍalapariśuddhyā dhyānapāramitāṃ (psp1-2: 171) pariśodhayati, bodhāya ātmasattvasarvadharmānupalabdhyā trimaṇḍalapariśuddhyā prajñāpāramitāṃ pariśodhayati, bodhāya sarvakuśalamūlāni cānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati nirviśeṣapariṇāmena, anuttarapariṇāmena, asamasamapariṇāmena, acintyātulyapariṇāmena, aprameyapariṇāmena. iyam ucyate lokottarā prajñāpāramitā.
kena kāraṇena laukikī? loko yābhir bhavati, lokaṃ vā yābhir nivartayati, lokena vā yāḥ samāḥ, lokāya vā yābhir dīyate, lokād vā yābhir niḥsarati, lokasya vā yā bhavāya, loke vā bhavā yās tā laukikasyaḥ.
tatra katamā lokottarā? loko yābhir uttarati, lokaṃ vā yābhir uttārayati, lokena vā yābhir uttāryate, ālokāya vā yā bhavati, lokād vā yābhir niḥsarati, lokasya vā yā uttaraṇāya, loke vā yā uttarās tā lokottarā iti.
evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caran bodhimārgaṃ pariśodhayati.
śāriputra āha: katama āyuṣman subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgaḥ?
subhūtir āha: catvāry āyuṣman śāriputrai smṛtyupasthānāni bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgaḥ, catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāngo mārgaḥ śūnyatāvimokṣamukham ānimittavimokṣamukham apraṇihitavimokṣamukham adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā mahākaruṇā. ayam ucyate āyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgaḥ.
śāriputra āha: katamasyā āyuṣman subhūte pāramitāyā ayaṃ puruṣakāraḥ?
subhūtir āha: prajñāpāramitāyā āyuṣman śāriputra ayaṃ puruṣakāraḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra prajñāpāramitā janayitrī sarveṣāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ śrāvakapratyekabuddhadharmāṇāṃ bodhisattvadharmāṇāṃ buddhadharmāṇāṃ, prajñāpāramitā āyuṣman (psp1-2: 172) śāriputra pratigrāhikā sarveṣāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ śrāvakapratyekabuddhadharmāṇāṃ bodhisattvadharmāṇāṃ, prajñāpāramitāyām āyuṣman śāriputra śikṣitvā taiḥ paurvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā, anāgatā apy āyuṣman śāriputra tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante, ye 'py etarhi āyuṣman śāriputra daśasu dikṣu loke tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ deśayanti, te 'pi sarve ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhāḥ.
sacet punar āyuṣman śāriputra asyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ bodhisattvasya mahāsattvasya na bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ na bhavati dhanvāyitatvaṃ veditavyam etad āyuaṣman śāriputra viharaty ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nena vihāreṇāvirahitaś cānena manasikāreṇa yad uta sarvasattvaparitrāṇāya sarvasattvāparityāgamanasikāreṇa mahākaruṇāmanasikāreṇa.
śāriputra āha: yad āyuṣman subhūte evam āha, viharaty ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nena vihāreṇāvirahitaś cānena manasikāreṇeti, evaṃ saty āyuṣman subhūte sarvasattvā api bodhisattva bhaviṣyanti. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman subhūte sarvasattvā avirahitā manasikāreṇa.
subhūtir āha: sādhu sādhu āyuṣman śāriputra upālapsye tvāṃ artha evāyuṣmatā śāriputreṇa bhūtapadābhidhānena parigṛhītaḥ. tat kasya hetoḥ? sattvāsattayāyuṣman śāriputra manasikārāsattā veditavyā, sattvasūnyatayā manasikāraśūnyatā veditavyā, sattvāsvabhāvatayā manasikārāsvabhāvatā veditavyā, sattvaviviktatayā manasikāraviviktatā veditavyā, sattvānabhisaṃbodhanatayā manasikārānabhisaṃbodhanatā veditavyā, rūpāsattayā rūpaśūnyatayā rūpāsvabhāvatayā rūpaviviktatayā rūpānabhisaṃbodhanatayā manasikārānabhisaṃbodhanatā veditavyā, vedanā saṃjñāsaṃskārā vijñānāsattayā vijñānaśūnyatayā vijñānāsvabhāvatayā vijñānaviviktatayā vijñānānabhisaṃbodhanatayā manasikārānabhisaṃbodhanatāveditavyā.
evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu satyabodhipakṣyadharmapāramitāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv abhijñāsu sarvaśūnyatāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsu aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu sarvākārajñatāsattayā sarvākārajñatāśūnyatayā sarvākārajñatāsvabhāvatayā sarvākārajñatāviviktatayā sarvākārajñatānabhisaṃbodhanatayā manasikārānabhisaṃbodhanatā veditavyā.
anenāyuṣman śāriputra vihāreṇānena ca manasikāraṇāvirahito bodhisattvo mahāsattva iti.
atha khalu bhagavān āyuṣmate subhūtaye sādhukāram adāt: sādhu sādhu subhūte, evaṃ hi subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitopadeṣṭavyā yathā tvam upadiśasi yathāpi nāma tathāgatānubhāvenaivaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ yathā tvam upadiśasi.
asmin khalu punaḥ prajñāpāramitā parivarte āyuṣmatā subhūtinā bhāṣyamāṇe trisāhasramahāsāhasro lokadhātuḥ ṣaḍ vikāraṃ prakampito yāvat pūrvottaradakṣiṇapaścimāyāṃ vidiśy unnāmāvanāmaṃ gacchanti sma. atha khalu bhagavāṃs tasyāṃ velāyāṃ smitam akarot.
atha khalv āytiṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: ko bhagavan hetuḥ kāḥ pratyayaḥ smitasya prādurbhāvāya?
bhagavān āha: yathaiva subhūte iha lokadhātau tathāgataḥ prajñāpāramitāṃ nirdiśati tathaiva pūrvasyāṃ diśy asaṃkhyeyeṣv aprameyeṣu lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣante, evaṃ samantād daśasu dikṣv asaṃkhyeyeṣv aprameyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavanto bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāṃ nirdiśanti, asmin khalu punaḥ subhūtinā prajñāpāramitānirdeśe nirdiśyamāne dvādaśānām ayutānāṃ devamānuṣikāyāḥ prajāyā anutpattikadharmakṣāntipratilambho 'bhūt, teṣām api buddhānāṃ bhagavatāṃ samantād daśasu dikṣu lokadhātuṣu imāṃ prajñāpāramitāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ bhāṣamāṇānām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittāny utpannāni.
iti mārganiryāṇam
ity uktā niryāṇapratipattir
ity uktā sarvākārajñatā
āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyāṃ sarvākārajñatādhikāraḥ subhūtiparivartaḥ prathamaḥ
(psp_2-3:1) pañcaviṃśatisāhasrikā prajñāpāramitā ii
atha khalu ye 'smiṃs trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mahārājānas te sarve 'nekair devaputrasahasraiḥ sārdhaṃ tatraiva pariṣadi saṃnipatitā abhūvan, evaṃ śakro devānām indro yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyā yāvan mahābrahmāṇo ye ceha trisāhasramahāsāhasre lokadhātau parīttābhā yāvac chuddhāvāsakāyikāś ca devaputrā anekaiḥ śuddhāvāsakāyikair devaputrakoṭīniyutaśatasahasraiḥ sārdhaṃ tatraiva pariṣadi saṃnipatitā. yaś ca teṣāṃ cāturmahārājakāyikānāṃ devaputrāṇāṃ karmavipākajaḥ. kāyāvabhāsaḥ, yaś ca trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ yāvac chuddhāvāsakāyikānāṃ devaputrāṇāṃ karmavipākajaḥ kāyāvabhāsaḥ, sa tathāgataprakṛtiprabhāyāḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api koṭīśatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam api nopaiti, na kṣamate tathāgataprabhāyāḥ purataḥ sā devānāṃ prabhā. tathāgataprabhaivāgrākhyate jyeṣṭhā śreṣṭhā varā pravarā praṇītā anuttarā niruttarā uttarottarā cākhyāyate. tadyathāpi nāma jambūnadasya suvarṇasya purataḥ kṛṣṇalauhaṃ na bhrājate na tapati na virocate, evam eva tathāgatasya prakṛtiprabhāyāḥ purataḥ sā devānāṃ karmavipākajaprabhā na bhrājate na tapati na virocate. tathāgataprabhaiva teṣām agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhā varā pravarā (psp_2-3:2) praṇītā anuttarā niruttarā uttarottarā cākhāyate. iti dhyāmīkaraṇabhā deyānām
atha khalu śakro devānām indra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: ete bhadanta subhūte trisāhasramahāsāhasre lokadhātau ye cāturmahārājakāyikā devās trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino devā yāvac chuddhāvāsakāyikā devaputrās te sarve saṃnipatitā āyuṣmataḥ subhūteḥ prajñāpāramitānirdeśaśravaṇāya prajñāpāramitopadeśaṃ śrotukāmāḥ. kathaṃ ca bhadanta subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam? katamā ca bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā? iti yogyatā
evam ukte, āyuṣmān subhūtiḥ śakraṃ devānām indram etad avocat: tena hi kauśika upadekṣyāmi buddhānubhāvena buddhādhiṣṭhānena bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāṃ yathā bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyaṃ, yaiś ca devaputrair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittaṃ notpāditaṃ tair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayitavyam. ye punar avakrāntaniyāmās te 'pratibalā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayituṃ. tat kasya hetor? baddhasīmāno hi te saṃsārasrotasaḥ. iti viṣayapratiniyamaḥ
api tu khalu punas teṣām apy anumode te ced anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayeyuḥ. iti vyāptiḥ
nāhaṃ teṣāṃ kuśalapakṣasyāntarāyaṃ karomi.iti svabhāvaḥ
viśiṣṭebhyo dharmebhyo viśiṣṭatamā dharmā adhyālambitavyāḥ. iti kāritram ity uktāni dhyāmīkaraṇādīni
tatra kauśika bodhisattvasya mahāsattvasya katamā prajñāpāramitā, iha bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādaiḥ rūpam anityato manasikaroti duḥkhato 'nātmataḥ śāntato rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghataḥ parataḥ pralopadharmataś calataḥ prabhaṅgurato bhayata upasargata upadravato manasikaroti tac cānupalambhayogena, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam. evaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaḥ, evaṃ pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātum anityato manasikaroti duḥkhato (psp_2-3:3) 'nātmataḥ śāntato rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghataḥ parataḥ pralopadharmataś calataḥ prabhaṅgurato bhayata upasargata upadravato manasikaroti tac cānupalambhayogena sarvajñatāpratisaṃyuktena cittotpādena. evam avidyāpratyayān saṃskārān anityato manasikaroti duḥkhato 'nātmataḥ śāntato rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghataḥ parataḥ pralopadharmataś calataḥ prabhaṅgurato bhayata upasargata upadravataḥ saṃskārapratyayaṃ vijñānaṃ vijñānapratyayaṃ nāmarūpaṃ nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanaṃ ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśaḥ sparśapratyayā vedanā vedanāpratyayā tṛṣṇā tṛṣṇāpratyayam upādānam upādānapratyayo bhavo bhavapratyayā jātir jātipratyayā jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṃbhavanti. evam asya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati tac cānityato duḥkhato 'nātmataḥ śāntato rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghataḥ parataḥ pralopadharmataś calataḥ prabhaṅgurato bhayata upasargata upadravato manasikaroti tac cānupalambhayogena sarvajñatāpratisaṃyuktena
cittotpādena. avidyānirodhāt saṃskāranirodha iti manasikaroti nirātmataḥ śāntato viviktataḥ śūnyato 'nimittato 'praṇihitato 'nabhisaṃskārataḥ saṃskāranirodhād vijñānanirodho vijñānanirodhād nāmarūpanirodho nāmarūpanirodhāt ṣaḍāyatananirodhaḥ ṣaḍāyatananirodhāt sparśanirodhaḥ sparśanirodhād vedanānirodho vedanānirodhāt tṛṣṇānirodhas tṛṣṇānirodhād upādānanirodha upādānanirodhād bhavanirodho bhavanirodhāj jātinirodho jātinirodhāj jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā nirudhyante. evam asya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya nirodho bhavati tac ca nirātmataḥ śāntato viviktataḥ śūnyato 'nimittato 'praṇihitato 'nabhisaṃskārato manasikaroti tac cānupalambhayogena sarvajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ.
punar aparaṃ kauśika bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvajñatāpratisaṃyuktena cittena catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayati tac cānupalambhayogena. evaṃ catvāri samyakprahāṇāni catura ṛddhipādān pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgaṃ catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattīr daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān (psp_2-3:4) buddhadharmān bhāvayati sarvajñatāpratisaṃyuktair manasikārais tac cānupalambhayogena.
punar aparaṃ kauśika bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvajñatāpratisaṃyuktena cittotpādena dānapāramitāṃ carati tac cānupalambhayogena. evaṃ sarvajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādaiḥ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carati tac cānupalambhayogena.
punar aparaṃ kauśika bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃdharmeṇa dharmān yojayati. evaṃdharmeṇa dharmān abhiṣyandayan pariṣyandayan paripūrayan parisphāran pratyavekṣate nirātmakā hy ete sarvadharmā ātmātmīyavigatāḥ. tat kasya hetos? tathā hi yad bodhisattvasya mahāsattvasya kuśalamūlacittaṃ tad bodhicittenāsamavahitaṃ yat pariṇāmanācittaṃ tad bodhicittakuśalamūlacittābhyām asamavahitaṃ yad bodhicittaṃ tat pariṇāmanācittenāsamavahitaṃ. tat kasya hetor? yat kauśika bodhicittaṃ tat pariṇāmanācitte na saṃvidyate nopalabhyate. yat pariṇāmanācittaṃ tad bodhicitte na saṃvidyate nopalabhyate. iyaṃ kauśika bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā yad evaṃ sarvadharmāṃś ca pratyavekṣate na ca kaṃcid dharmam abhiniviśate nopalabhate.
evam ukte śakro devānām indraḥ sthaviraṃ subhūtim etad avocat: kathaṃ bhadanta subhūte pariṇāmanācittaṃ bodhicittenāsamavahitaṃ? kathaṃ bodheś cittaṃ pariṇāmanācittenāsamavahitaṃ? kathaṃ vā pariṇāmanācitte bodhicittaṃ na saṃvidyate nopalabhyate? kathaṃ bodhicitte pariṇāmanācittaṃ na saṃvidyate nopalabhyate?
subhūtir āha : yat kauśika pariṇāmanācittaṃ tad acittaṃ yad bodhicittaṃ tad acittaṃ na hy acittatācittatāyāṃ pariṇāmayati. iti hi yad acittaṃ tad acintyaṃ yad acintyaṃ tad acittam acittatācittatāyāṃ pariṇāmayati. iyaṃ kauśika bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā.
iti śrāvakamārgasya catuḥsatyālambanaṣoḍaśākāravyavasthānam.
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sādhu sādhu (psp_2-3:5) subhūte sādhu khalu punas tvaṃ subhūte yas tvaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitām upadiśasi, utsāhaṃ dadāsi.
subhūtir āha: kṛtajñena mayā bhagavan bhavitavyaṃ nākṛtajñena, tathā hi bhagavan pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caran pūrvakāṇāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām antike taiḥ śrāvakaiḥ ṣaṭsu pāramitāsv avavadito 'nuśiṣṭaḥ saṃdarśitaḥ samuttejitaḥ saṃpraharṣitaḥ samādāpito niveśitaḥ pratiṣṭhāpito yato bhagavān bodhisattvabhūtaḥ ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ. evam eva bhagavann asmābhir api bodhisattvā mahāsattvāḥ ṣaṭsu pāramitāsv avavaditavyā anuśāsitavyāḥ. saṃdarśayitavyāḥ samādāpayitavyāḥ samuttejayitavyāḥ saṃpraharṣayitavyā niveśayitavyāḥ pratiṣṭhāpayitavyā asmābhir api bodhisattvā mahāsattvā avavaditā anuśiṣṭāḥ saṃdarśitāḥ samuttejjitāḥ saṃpraharṣitāḥ samādāpitā niveśitāḥ pratiṣṭhāpitā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante.
atha khalv āyuṣmān subhūtiḥ śakraṃ devānām indram etad avocat: tena hi kauśika śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru bhāṣiṣye yathā bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyaṃ yathā pratipattavyaṃ rūpaṃ kauśika rūpeṇa śūnyaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ kauśika vijñānena śūnyaṃ bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hi kauśika yā ca rūpaśūnyatā, yā ca vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaśūnyatā, yā ca bodhisattvaśūnyatā, advayam etad advaidhīkāram. evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam.
punar aparaṃ kauśika cakṣuś cakṣuṣā śūnyam. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano manasā śūnyaṃ bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hi yā ca cakṣuḥśūnyatā, yā ca śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥśūnyatā, yā ca bodhisattvaśūnyatā, advayam etad advaidhīkāram. evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam.
punar aparaṃ kauśika pṛthivīdhātuḥ pṛthivīdhātunā śūnyaḥ. evam abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātur vijñānadhātunā śūnyaḥ bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hi pṛthivīdhātuśūnyatā cābdhātuśūnyatā ca tejodhātuśūnyatā ca vāyudhātusūnyatā cākāśadhātuśūnyatā ca vijñānadhātuśūnyatā (psp_2-3:6) ca bodhisattvaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram. evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam.
punar aparaṃ kauśika, avidyāvidyayā śūnyā. evaṃ saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇopādānaṃ bhavo jātir jarāmaraṇaṃ jarāmaraṇena sūnyam. avidyānirodho 'vidyānirodhena śūnyaḥ. evaṃ saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇopādānaṃ bhavo jātir jarāmaraṇanirodho jarāmaraṇanirodhena śūnyaḥ bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hy avidyāśūnyatā cāvidyānirodhaśūnyatā yāvaj jarāmaraṇaśūnyatā ca jarāmaraṇanirodhaśūnyatā ca bodhisattvaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram. evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam.
punar aparaṃ kauśika dānapāramitā dānapāramitayā śūnyā. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, prajñāpāramitā prajñāpāramitayā śūnyā, bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hi dānapāramitāśūnyatā ca śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāśūnyatā ca bodhisattvaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram.
punar aparaṃ kauśika adhyātmaśūnyatādhyātmaśūnyatayā śūnyā. evaṃ bahirdhāśūnyatādhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatābhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hy adhyātmaśūnyatā ca bahirdhāśūnyatā cādhyātmabahirdhāśūnyatā ca yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā ca bodhisattvaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram.
punar aparaṃ kauśika smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānaiḥ śūnyāni. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgābhijñāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattidaśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ śūnyā bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hi smṛtyupasthānaśūnyatā ca yāvad āveṇikabuddhadharmaśūnyatā ca bodhisattvaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram.
punar aparaṃ kauśika samādhiḥ samādhinā śūnyaḥ. dhāraṇīmukhāni (psp_2-3:7) dhāraṇīmukhaiḥ śūnyāni bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hi samādhiśūnyatā ca dhāraṇīmukhaśūnyatā ca bodhisattvaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram.
punar aparaṃ kauśika śrāvakayānaṃ śrāvakayānena śūnyaṃ pratyekabuddhayānaṃ pratyekabuddhayānena śūnyaṃ mahāyānaṃ mahāyānena śūnyaṃ śrāvakaḥ śrāvakatvena śūnyaḥ pratyekabuddhaḥ pratyekabuddhatvena śūnyaḥ bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ buddho buddhatvena śūnyaḥ, iti hi śrāvakayānaśūnyatā ca yāvan mahāyānaśūnyatā ca śrāvakaśūnyatā ca yāvad buddhaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram. evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam. ity uṣmagatam
atha khalu sakro devānām indraḥ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: kathaṃ bhadanta subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyaṃ?
subhūtir āha: iha kauśika bodhisattvena mahāsattvena rūpe na sthātavyaṃ na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu vijñāne na sthātavyam upalambhayogena. cakṣuṣi na sthātavyaṃ rūpe na sthātavyaṃ cakṣurvijñāne na sthātavyaṃ cakṣuḥsaṃsparśe na sthātavyaṃ cakṣuḥsaṃsparśajāyāṃ vedanāyāṃ na sthātavyam, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanasi na sthātavyaṃ dharmeṣu na sthātavyaṃ manovijñāne na sthātavyaṃ manaḥsaṃsparśe na sthātavyaṃ manaḥsaṃsparśajāyāṃ vedanāyāṃ na sthātavyam upalambhayogena. pṛthivīdhātau na sthātavyaṃ abdhātau na sthātavyaṃ tejodhātau na sthātavyaṃ vāyudhātau na sthātavyam ākāśadhātau na sthātavyaṃ vijñānadhātau na sthātavyam upalambhayogena. smṛtyupasthāneṣu na sthātavyam. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgābhijñāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattidaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu na sthātavyam upalambhayogena. srotaāpattiphale na sthātavyam evaṃ sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale 'rhattvaphale pratyekabuddhatvaphale yāvad buddhatve na sthātavyam upalambhayogena. iti mūrdhagatam
rūpaṃ nityam iti na sthātavyam, evam anityam iti sukham iti duḥkham ity ātmety anātmeti śāntam ity aśāntam iti viviktam ity aviviktam iti na sthātavyaṃ, rūpaṃ śūnyam ity aśūnyam iti nimittam ity animittam iti praṇihitam ity apraṇihitam iti na sthātavyam upalambhayogena. vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ (psp_2-3:8) nityam iti na sthātavyam evam anityam iti sukham iti duḥkham ity ātmety anātmeti śāntam ity aśāntam iti viviktam ity aviviktam iti na sthātavyam. vijñānaṃ śūnyam ity aśūnyam iti nimittam ity animittam iti praṇihitam ity apraṇihitam iti na sthātavyam upalambhayogena. evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamupādāṅgeṣu pāramitāsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu satyābhijñāsu samādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu yāvat sarvākārajñatāyāṃ sarveṣu teṣu nityam iti na sthātavyam evam anityam iti sukham iti duḥkham ity ātmeti anātmeti śāntam ity aśāntam iti viviktam ity aviviktam iti na sthātavyaṃ, śūnyam iti aśūnyam iti nimittam ity animittam iti praṇihitam ity apraṇihitam iti na sthātavyam upalambhayogena.
punar aparaṃ kauśika srotaāpattiphalam asaṃskṛtaprabhāvitam iti na sthātavyam evaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhatvam asaṃskṛtaprabhāvitam iti na sthātavyaṃ, buddhatvam asaṃskṛtaprabhāvitam iti na sthātavyaṃ. srotaāpanno dakṣiṇīya iti na sthātavyam, evaṃ sakṛdāgāmī, anāgāmī, arhan pratyekabuddhas tathāgato dakṣiṇīya iti na sthātavyam upalambhayogena. iti kṣāntigatam
punar aparaṃ kauśika bodhisattvena mahāsattvena prathamāyāṃ bhūmau na sthātavyam. evaṃ dvitīyāyāṃ bhūmau tṛtīyāyāṃ bhūmau caturthyāṃ bhūmau pañcamyāṃ bhūmau ṣaṣṭhyāṃ bhūmau saptamyāṃ bhūmāv aṣṭamyāṃ bhūmau navamyāṃ bhūmau daśamyāṃ bhūmau na sthātavyam upalambhayogena. prathamacittotpāde sthitvā dānapāramitāṃ paripūrayiṣyāmīti na sthātavyam. evaṃ śīlapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitāṃ paripūrayiṣyāmīti na sthātavyam upalambhayogena. evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān paripūrayiṣyāmīti na sthātavyam upalambhayogena. bodhisattvaniyāmam avakrāmayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. bodhisattvaniyāmam avakramyāvinivartanīyabhūmau sthāsyāmīti, evam api bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. pañcābhijñāḥ paripūrayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. pañcasu bodhisattvābhijñāsu sthitvāsaṃkhyeyāny aprameyāny aparimāṇāni buddhakṣetrāṇy upasaṃkramiṣyāmīti, (psp_2-3:9) buddhāṃś ca bhagavato darśanāya vandanāya pūjanāya paryupāsanāya dharmaśravaṇāya ca śrutvā ca tathatvāya pratipatsye pareṣāṃ ca dharmaṃ deśayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. yādṛśāni ca teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ buddhakṣetrāṇi tādṛśāni niṣpādayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. sattvān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau paripācayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. aprameyeṣv
asaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣv gatvā tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān satkariṣyāmīti gurukariṣyāmīti mānayiṣyāmīti puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāduṣyakoṭīniyutaśatasahasrais tāṃs tathāgatān pūjayiṣyāmīti, evam api na sthātavyam aprameyān asaṃkhyeyān sattvān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyaṃ. pañca cakṣūṃṣi utpādayiṣyāmīti na sthātavyaṃ māṃsacakṣur divyacakṣuḥ prajñācakṣur dharmacakṣur buddhacakṣur utpādayiṣyāmīti na sthātavyaṃ sarvasamādhīn niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyaṃ. yena yena punaḥ samādhinākāṅkṣiṣyāmi vikrīḍituṃ tena tena samādhinā vikrīḍiṣyāmīti na sthātavyaṃ sarvadhāraṇīmukhāni niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyam. apramāṇadhyānārūpyasamāpattir niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyam. daśatathāgatabalāni niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyaṃ. catvāri vaiśāradyāni niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyaṃ. catasraḥ pratisaṃvido niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyam. aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān pariniṣpādayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyam. dvātriṃśac ca mahāpuruṣalakṣaṇāni kāye niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyam. aśītyanuvyañjanāni niṣpādayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. śraddhānusārī dharmānusāry aṣṭamakaḥ srotaāpannaḥ saptakṛtvo bhavaparama iti na sthātavyam. kulaṃkula iti ekavīcika iti na sthātavyam. samaśīrṣaḥ pudgala iti na sthātavyam. āyuḥkṣaye kleśakṣaye ca na sthātavyam. srotaāpanno 'vinipātadharma
iti na sthātavyaṃ. sakṛdāgāmī sakṛd imaṃ lokam āgamya duḥkhasyāntaṃ kariṣyāntaṃ kariṣyāmīti na sthātavyam. anāgāmy anāgāmiphalaṃ sākṣātkriyāyai pratipanna iti na sthātavyam. anāgāmī tatraiva parinirvāyīti na sthātavyam. arhann arhatphalaṃ sākṣātkriyāyai pratipanna iti na sthātavyam. arhann (psp_2-3:10) ihaivānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāyīti na sthātavyam. pratyekabuddha iti na sthātavyam. bodhisattvo 'tikramya śrāvakābhūmiṃ ca pratyekabuddhabhūmiṃ ca bodhisattvabhūmau ca sthāsyāmīti na sthātavyam. mārgajñatājñāne na sthātavyam upalambhayogena. sarvākāreṇa sarvadharmān abhisaṃbuddhya sarvavāsanānusaṃdhikleśakṣayāt tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya dharmacakraṃ pravartayiṣyāmīti na sthātavyam. buddhakṛtyaṃ kṛtvāsaṃkhyeyān aprameyān sattvān parinirvāpayiṣyāmīti, evam api na sthātavyam. caturṣv ṛddhipādeṣv indriyeṣu sthitvā tathārūpaṃ samādhiṃ samāpatsye yathārūpeṇa samādhinā gaṅgānadīvālukopamān kalpān sthāsyāmīti na sthātavyam upalambhayogena. aparimitaṃ ma āyuḥpramāṇaṃ bhaviṣyatīti na sthātavyam upalambhayogena. dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇeṣv ekaikalakṣaṇaṃ śatapuṇyapariniṣpannaṃ bhaviṣyatīti na sthātavyaṃ. yāvantaḥ pūrveṇa gaṅgānadīvālukopamā lokadhātava evaṃ dakṣiṇapaścimottareṇa gaṅgānadivālukopamā lokadhātavas tāvat mamaikaikaṃ buddhakṣetraṃ bhaviṣyatīti na sthātavyam. vajramayo me trisāhasramahāsāhasro lokadhātur bhaviṣyatīti na sthātavyam. bodhivṛkṣān me tādṛggandho niścared, yas taṃ gandhaṃ ghrāyeta tasya sarvakāyasya na
rāgo bādheta, na dveṣo bādheta, na moho bādheta, na kasyacic chrāvakacittaṃ vā pratyekabuddhacittaṃ vā syāt, sarve ca te sattvā niyatā bhaviṣyanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, ye ca te sattvās taṃ gandhaṃ ghrāsyanti teṣāṃ na kaścid vyādhir bhaved iti evam api na sthātavyaṃ. tatra ca buddhakṣetre na rūpaśabdo, na vedanāyā, na saṃjñāyā, na saṃskārāṇāṃ, na vijñānaśabdo bhaviṣyatīti na sthātavyam. na dānapāramitāyāḥ śabdo bhaviṣyatīti, evaṃ na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā na prajñāpāramitāyāḥ śabdo bhaviṣyatīti na sthātavyam. na smṛtyupasthānaśabdo bhaviṣyatīti, na samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyabhijñāryasatyadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikabuddhadharmaśabdo bhaviṣyatīti, evaṃ na yāvat srotaāpannasakṛdāgāmyanāgāmyarhatpratyekabuddhabodhisattvabuddhaśabdo bhaviṣyatīti na sthātavyaṃ, vistareṇa kartavyam. tat kasya hetos? tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya (psp_2-3:11) sarvadharmā nopalabdhāḥ. evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyām upalambhayogena na sthātavyam.
atha khalv āyuṣmataḥ śāriputrasyaitad abhavat: kathaṃ punar bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam? iti.
atha khalv āyuṣmān subhūtir āyuṣmataḥ śāriputrasya cetasaiva cetaḥparivitarkam ājñāya āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: tat kiṃ manyase? tvam āyuṣmañ śāriputra kva tathāgataḥ sthita iti
śāriputra āha: na kvacid āyuṣman subhūte tathāgataḥ sthitaḥ. apratiṣṭhitamānasaḥ sa khalu punas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sa na rūpe sthito na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne sthito na saṃskṛte dhātau sthito nāsaṃskṛte dhātau sthitaḥ. evaṃ na vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgeṣu na pāramitāsu na bodhipakṣyeṣu dharmeṣu nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu nābhijñāsu na satyeṣu sthito na sarvaśūnyatāsu na sarvasamādhiṣu na sarvadhāraṇīmukheṣu sthitaḥ, na balavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikeṣu buddhadharmeṣu sthito na sarvajñatāyāṃ sthitaḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: evaṃ hy āyuṣmañ śāriputra bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyaṃ. yathā tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na rūpe sthito nāsthitaḥ, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne sthito nāsthitaḥ. evaṃ hy āyuṣmañ śariputra bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyaṃ. sthāsyāmīty asthānayogena. ity agradharmagatam ity uktaḥ śrāvakamārgaḥ
atha khalu tatra pariṣadi keṣāṃcid devaputrāṇām etad abhavat: yāni tāni yakṣāṇāṃ yakṣarutāni yakṣapadāni yakṣamantritāni yakṣapravyāhṛtāni prajñāyante tāni jalpyamānāni. idaṃ punar na vijñāyate yad āryasthaviraḥ subhūtiḥ prajñāpāramitāṃ bhāṣate pravyāharati deśayaty upadiśati.
atha khalv āyuṣmān subhūtis teṣāṃ devaputrāṇāṃ cetasaiva cetaḥiparivitarkam ājñāya tān devaputrān āmantrayāmāsa: na vijñāyate devaputrā yan mantryate? (psp_2-3:12)
devaputrā āhuh: na vijñāyate āryasubhūte.
subhūtir āha: tathā hi devaputrā ekākṣaram apy atra na pravyāhriyate, tan na śrūyate, tan na vijñāyate, tat kasya hetoḥ? anakṣarā hi prajñāpāramitā tasmān nāsti jñātā na śrotā na deśayitā anakṣarā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ bodhiḥ. tadyathāpi nāma devaputrās tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho buddhanirmitaṃ nirmimīyāc catasraś ca pariṣado bhikṣubhikṣuṇyupāsakopāsikāḥ so 'bhinirmāya tāsāṃ catasṛṇāṃ pariṣadāṃ dharmaṃ deśayet, tat kiṃ manyadhve? devaputrā api nu tatra kiṃcid deśitaṃ vā śrutaṃ vājñātaṃ vā.
devaputrā āhuh: no bhadanta.
subhūtir āha: evam eva devaputrāḥ. sarvadharmā nirmitopamās tatra na kenacid deśitaṃ na kenacic chrutaṃ na kenacid ājñātam. tadyathāpi nāma devaputrāḥ puruṣaḥ suptaḥ. svapnāntaragatas tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ paśyed dharmaṃ deśayantaṃ. tat kiṃ manyadhve? devaputrā api nu tatra kiṃcid deśitaṃ vā śrutaṃ vājñātaṃ vā.
devaputrā āhuḥ.: na bhadanta subhūte.
subhūtir āha : evaṃ devaputrāḥ svapnopamāḥ. sarve dharmās tatra na kenacic chrutaṃ na kenacid deśitaṃ na kenacid ājñātam. tadyathāpi nāma devaputrā dvau puruṣau parvatakandare sthitvā buddhasya varṇaṃ bhāṣeyātāṃ dharmasya varṇaṃ bhāṣeyātāṃ saṃghasya varṇaṃ bhāṣeyātām. tato dvayor api tayoḥ pratiśrutkāsvaro niścaret. tat kiṃ manyadhve? devaputrā api nu tayā pratiśrutkayā dvitīyaḥ. pratiśrutkāśabdo vijñāpito bhavet.
devaputrā āhuḥ: no bhadanta subhūte.
subhūtir āha: evam eva devaputraḥ. sarvadharmāḥ pratiśrutkopamās tatra na kiṃcid deśyate na śrūyate na vijñāyate. tadyathāpi nāma devaputrā dakṣo māyākāro vā māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ nirmimīyāc catasraś ca pariṣadaḥ so 'bhinirmāya nirmitānāṃ catasṛṇāṃ pariṣadāṃ dharmaṃ deśayet. tat kiṃ manyadhve? devaputrā api nu tatra kenacid deśitaṃ vā śrutaṃ vā vijñātaṃ vā bhavet.
devaputrā āhuḥ: no bhadanta subhūte.
subhūtir āha: evam eva devaputrā māyopamāḥ sarvadharmā na tatra kaścid (psp_2-3:13) deśayitā na śrotā na vijñātā. iti paropadeśavaiyarthyam
atha khalu teṣāṃ devaputrāṇām etad abhavat: uttānīkariṣyati batāyam āryasubhūtiḥ prajñāpāramitām iti, atha punar gambhirād gambhīrataraṃ deśayati, sūkṣmāt sūkṣmataraṃ deśayati. iti jñānagambhīratā
atha khalv āyuṣmān subhūtis tān devaputrān etad avocat: na hi devaputrā rūpaṃ gambhīraṃ vā sūkṣmaṃ vā, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ gambhīraṃ vā sūkṣmaṃ vā. tat kasya hetor? na rūpasya svabhāvo gambhiro na sūkṣmaḥ na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ na vijñānasya svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ. na cakṣuṣaḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ na śrotasya na ghrāṇasya na jihvāyā na kāyasya na manasaḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ. na pṛthivīdhātoḥ. svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ, nābdhātor na tejodhātor na vāyudhātor nākāśadhātor na vijñānadhātoḥ. svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ. na dānapāramitāyāḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ, na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā na prajñāpāramitāyāḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ nādhyātmaśūnyatāyāḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ, na bahirdhāśūnyatāyā nādhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāyāḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ. na smṛtyupasthānānāṃ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ. evaṃ samyakprahāṇānām ṛddhipādānām indriyāṇāṃ balānāṃ bodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgasya mārgasya satyānām abhijñānāṃ caturṇām apramāṇānāṃ caturṇāṃ dhyānānāṃ catasṛṇām ārūpyasamāpattīnāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛnāṃ pratisaṃvidām aṣṭādāśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ na sarvasamādhidhāraṇīmukhānāṃ svabhāvo gambhiro na sūkṣmaḥ, yāvan na sarvākārajñatāyāḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ.
atha khalu teṣāṃ devaputrāṇām etad abhavat: na khalu punar asyāṃ dharmadeśanāyāṃ rūpaṃ prajñaptaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ prajñaptaṃ, yāvan na dhātavo nāyatanāni na pratityasamutpādaḥ prajñapto na pāramitā prajñaptā na bodhipakṣā dharmāḥ prajñaptāḥ, nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattavaḥ, na sarvaśūnyatā na sarvasamādhayaḥ na sarvadhāraṇīmukhāni (psp_2-3:14) na daśatathāgatabalāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāveṇikabuddhadharmāḥ prajñaptāḥ. nāpīha dharmadeśanāyāṃ srotaāpattiphalaṃ prajñaptaṃ na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ na pratyekabuddhatvaṃ na bodhisattvatvaṃ prajñaptaṃ na bodhiḥ prajñaptā nākṣarāṇi prajñaptāni.
atha khalv āyuṣmān subhūtis tān devaputrān āmantrayāmāsa: evam etad devaputrā evam etad, anabhilapyā tathāgatānāṃ bodhir apravyāhārā, sā na kenacid deśitā na kenacic chrutā na kenacid vijñātā. tena hi devaputrā ye srotaāpattiphale sthātukāmāḥ, ye srotaāpattiphalaṃ sākṣātkartukāmā nemāṃ kṣāntim anāgamya, ye sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ, ye pratyekabuddhatve sthātukāmāḥ, ye pratyekabuddhatvaṃ prāptukāmā nemāṃ kṣāntim anāgamya. evaṃ hi devaputrā bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam apravyāhārāśravaṇatām upādāya. iti pratyekabuddhānāṃ grāhyavikalpaprahāṇam
atha khalu teṣāṃ devaputrāṇām etad abhavat: kiyadrūpāḥ sthavirasya subhūter dharmaśravaṇikā eṣṭavyāḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtis teṣāṃ devaputrāṇāṃ cetasaiva cetaḥparivitarkam ājñāya tān devaputrān etad avocat: māyopamā mama devaputrā dharmaśravaṇikā eṣṭavyā nirmitopamā mama dharmaśravaṇikā eṣṭavyāḥ. te naiva kiṃcic chroṣyanti na paryavāpsyanti na sākṣātkariṣyanti.
atha khalu te devaputrā āyuṣmantaṃ subhūtisthaviram evam āhuḥ: kiṃ punar bhadanta subhūte māyopamās te sattvā māyopamās te dharmaśravaṇikā nirmitopamās te sattvā nirmitopamās te dharmaśravaṇikāḥ?
subhūtir āha: evam etad devaputrā evam etat, māyopamās te sattvā māyopamās te dharmaśravaṇikā, nirmitopamās te sattvā nirmitopamās te dharmaśravaṇikāḥ. rūpam api devaputrāḥ svapnopamaṃ māyopamaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam api devaputrāḥ svapnopamaṃ māyopamaṃ. cakṣur api devaputrāḥ svapnopamaṃ māyopamaṃ. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'pi devaputrāḥ svapnopamaṃ māyopamaṃ. rūpam api devaputrāḥ svapnopamaṃ (psp_2-3:15) māyopamaṃ. evaṃ śabdagandharasasparśadharmā api devaputrāḥ. svapnopamā māyopamāś. cakṣurvijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā svapnopamā māyopamāḥ. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manovijñānaṃ manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśajā vedanā svapnopamā māyopamā. dānapāramitāpi svapnopamā māyopamā. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramītā vīryapārmitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāpi svapnopamā māyopamā. evam adhyātmaśūmyatā bahirdhāśūnyatādhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāpi svapnopamā māyopamā. smṛtyupasthānāny api svapnopamāni. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāryāṣṭāṅgamārgāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, abhijñā satyāni daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā api buddhadharmāḥ svapnopamā māyopamāḥ. srotaāpattiphalam api svapnopamaṃ māyopamaṃ. srotaāpanno 'pi svapnopamo māyopamaḥ. evaṃ sakṛdāgāmiphalam api sakṛdāgāmy apy anāgāmiphalam apy anāgāmy apy arhatphalam apy arhann api svapnopamo māyopamaḥ pratyekabodhir api svapnopamā māyopamā, pratyekabuddho 'pi svapnopamo māyopamaḥ. bodhisattvatvam api svapnopamaṃ māyopamaṃ, bodhisattvo 'pi svapnopamo māyopamo. anuttarā samyaksaṃbodhir api svapnopamā māyopamā, buddho 'pi svapnopamo māyopamaḥ.
atha khalu te devaputrā āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: buddhatvam api sthavira subhūte svapnopamaṃ māyopamam iti vadasi. tat kiṃ manyase? nirvāṇam api svapnopamaṃ māyopamaṃ.
subhūtir āha: nirvāṇam apy ahaṃ devaputrāḥ svapnopamaṃ māyopamam iti vadāmi, saced ahaṃ devaputrā nirvāṇād api kaṃcid dharmaviśiṣṭataraṃ jāniyāṃ, tam apy ahaṃ svapnopamaṃ māyopamaṃ vadeyaṃ. tat kasya hetos? tathā hi devaputrāḥ svapnaś ca māyā ca nirvāṇaṃ cādvayam etad advaidhīkāram. iti pratyekabuddhānāṃ grāhakavikalpāprahāṇam
atha khalv āyuṣmāñ śāriputra āyuṣmāṃś ca mahāmaudgalyāyana āyuṣmāṃś ca mahākauṣṭhila āyuṣmāṃś ca mahākātyāyana āyuṣmāṃś ca pūrṇo maitrāyaṇiputra āyuṣmāṃś ca mahākāśyapo 'nekāni ca devakoṭīniyutaśatasahasrāṇy āyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthaviram evam āhuḥ: ke 'syā bhadanta subhūte evaṃ gambhīrāyāḥ prajñāpāramitāyā evam atarkāyā evam atarkāvacarāyā evaṃ sūkṣmāyā (psp_2-3:16) evaṃ nipuṇāyā evaṃ durdṛśāyā evaṃ duranubodhāyā evaṃ śāntāyā evaṃ praṇītāyā evam alamāryāyā evaṃ paṇḍitavijñavedanīyāyā deśyamānāyāḥ pratyeṣakā bhaviṣyanti?
atha khalv āyuṣmān subhūtis tān mahāśrāvakāṃs tāṃś ca devaputrān etad avocat: avinivartanīyā āyuṣmanto bodhisattvā mahāsattvā asyāḥ prajñāpāramitāyā evaṃ gambhīrāyā evam atarkāyā evam atarkāvacarāyā evaṃ sūkṣmāyā evaṃ nipuṇāyā evaṃ durdṛśāyā evaṃ duranubodhāyā evaṃ śāntāyā evaṃ praṇītāyā evam alamāryāyā evaṃ paṇḍitavijñavedanīyāyā deśyamānāyāḥ pratyeṣakā bhaviṣyanti. dṛṣṭasatyā vā pudgalā arhanto vā kṣīṇāsravāḥ paripūrṇasaṃkalpāḥ, pūrvajinakṛtādhikārā bahubuddhakoṭiṣv avaropitakuśalamūlā vā kalyāṇamitraparigṛhitā vā. te kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāsyāḥ prajñāpāramitāyā evaṃ gambhīrāyā evam atarkāyā evam atarkāvacarāyā evaṃ sūkṣmāyā evaṃ nipuṇāyā evaṃ durdṛśāyā evaṃ duranubodhāyā evaṃ śāntāyā evaṃ praṇītāyā evam alamāryāyā evaṃ paṇḍitavijñavedanīyāyā deśyamānāyāḥ pratyeṣakā bhaviṣyanti.
tena khalu punar na rūpaṃ śūnyam iti vikalpayiṣyanti, na śūnyatāṃ rūpam iti vikalpayiṣyanti, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānaṃ śūnyam iti vikalpayiṣyanti, na śūnyatāṃ vijñānam iti vikalpayiṣyanti. na rūpam ānimittam iti vikalpayiṣyanti, nānimittaṃ rūpam iti vikalpayiṣyanti. na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānam ānimittam iti vikalpayiṣyanti, nānimittaṃ vijñānam iti vikalpayiṣyanti. na rūpam apraṇihitam iti vikalpayiṣyanti, nāpraṇihitaṃ rūpam iti vikalpayiṣyanti, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānam apraṇihitam iti vikalpayiṣyanti, nāpraṇihitaṃ vijñānam iti vikalpayiṣyanti. evaṃ nānutpāda iti, nānirodha iti, na śāntam iti, na viviktam iti vikalpayiṣyanti. evaṃ vyastasamastāni skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitām, evam adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām evaṃ smṛtyupasthānāni samyakprahāṇāny ṛddhipādānīndriyāṇi balāni bodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgam apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ abhijñāsatyāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni (psp_2-3:17) catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān sarvasamādhīn sarvadhāraṇīmukhāni, evaṃ na srotaāpattiphalaṃ na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ na pratyekabuddhatvaṃ na sarvākārajñatāṃ śūnyeti vikalpayiṣyanti, na śūnyatāṃ sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na sarvākārajñatām ānimitteti vikalpayiṣyanti, nānimittaṃ sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na sarvākārajñatām apraṇihiteti vikalpayiṣyanti, nāpraṇihitaṃ
sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na sarvākārajñatām anutpāda iti vikalpayiṣyanti, nānutpādaṃ sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na sarvākārajñatām anirodha iti vikalpayiṣyanti, nānirodhaṃ sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na sarvākārajñatāṃ śāntam iti vikalpayiṣyanti, na śāntaṃ sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na sarvākārajñatāṃ viviktam iti vikalpayiṣyanti, na viviktaṃ sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātuṃ śūnyam iti vikalpayiṣyanti, na śūnyatāṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātum ānimittam iti vikalpayiṣyanti, nānimittaṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātuu apraṇihitam iti vikalpayiṣyanti, nāpraṇihitaṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātum anutpāda iti vikalpayiṣyanti, nānutpādaṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātum anirodha iti vikalpayiṣyanti, nānirodhaṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātuṃ śāntam iti vikalpayiṣyanti, na śāntaṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātuṃ viviktam iti vikalpayiṣyanti, na viviktaṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātuṃ śūnyam iti vikalpayiṣyanti, na śūnyatām asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātum ānimittam iti vikalpayiṣyanti, nānimittam asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātum apraṇihitam iti vikalpayiṣyanti, nāpraṇihitam asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātum anutpāda iti vikalpayiṣyanti, nānutpādam asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātum anirodha iti
vikalpayiṣyanti, nānirodham asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātuṃ śāntam iti vikalpayiṣyanti, na śāntam (psp_2-3:18) asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātuṃ viviktam iti vikalpayiṣyanti, na viviktam asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti.
atha khalv āyuṣmān subhūtis tān devaputrān etad avocat: nāsyā devaputrāḥ prajñāpāramitāyā evaṃ gambhīrāyā yāvad alamāryāyāḥ paṇḍitavijñavedanīyāyāḥ kaścit pratyeṣako bhaviṣyati tat kasya hetos? tathā hy atra na kaścid dharmo deśyate na sūcyate na paridīpyate, yathaivātra na kaścid dharmo deśyate na sūcyate na paridīpyate tathaivātra na kaścit pratyeṣako bhaviṣyati.
atha khalv āyuṣmāñ śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: nanv āyuṣman subhūte iha prajñāpāramitāyāṃ trīṇi yānāni vistareṇopadiśyante yad uta śrāvakayānaṃ pratyekabuddhayānaṃ samyaksaṃbuddhayānaṃ, bodhisattvānāṃ ca mahāsattvānāṃ saṃparigraha upadiśyate prathamacittotpādam upādāya yāvad daśamaś cittotpāda iti bodhisattvamārgaś copadiśyate yad uta dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā smṛtyupasthānāni samyakprahāṇāny ṛddhipādā indriyāṇi balāṇi bodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgaś catvāry apramāṇāṃ catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayo 'bhijñāḥ satyāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni, bodhisattvānāṃ ca mahāsattvānāṃ saṃparigraha upadiṣyate evaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nopapāduko bhaviṣyati. evam abhijñābhir aparihāṇadharmā buddhakṣetrād buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyanti yaiś ca kuśalamūlair ākāṅkṣiṣyanti buddhān bhagavataḥ satkartuṃ gurukartuṃ mānayituṃ pūjayituṃ tāny asya kuśalamūlāni samṛddhiṃ yāsyanti. yaṃ ca teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antike dharmaṃ śroṣyanti sarvo 'sya dharmo na jātv antarā vicchetsyati yāvan nānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddheti sadā samāhitaś ca bhaviṣyati avikṣiptacittaḥ. samāhitayogena, asaṅgapratibhānaś ca bhaviṣyati, anācchedyapratibhānaḥ samāhitapratibhāno yuktapratibhānaḥ śliṣṭapratibhāno 'rthavatpratibhānaḥ sarvalokābhyudgataviśiṣṭapratibhānaś ca bhaviṣyati. (psp_2-3:19)
subhūtir āha: evam etad āyuṣmañ śāriputra evam etat. tathaiva tadyathā vadasi vistareṇeha prajñāpāramitāyāṃ trīṇi yānāny upadiṣṭāni yad uta śrāvakayānaṃ pratyekabuddhayānaṃ mahāyānaṃ, bodhisattvānāṃ ca mahāsattvānāṃ saṃparigrahā upadiṣṭā yāvad bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvalokābhyudgataviśiṣṭapratibhānā bhaviṣyanti. tac cānupalambhayogena kasyānupalambhayogena? ātmasattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakasyānupalambhayogena. rūpasyānupalambhayogena, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyānupalambhayogena. cakṣuṣo 'nupalambhayogena, evaṃ śrotrasya ghrāṇasya jihvāyāḥ kāyasya manaso 'nupalambhayogena. cakṣurviñānasya cakṣuḥsaṃsparśasya cakṣuḥsaṃsparśajāyā vedanāyā anupalambhayogena, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānasya manaḥsaṃsparśasya manaḥsaṃsparśajāyā vedanāyā anupalambhayogena. evaṃ rūpaśabdagandharasasparśadharmāṇām anupalambhayogena. pṛthivīdhātor anupalambhayogena, evam abdhātos tejodhātor vāyudhātor ākāśadhātor vijñānadhātor anupalambhayogena. dānapāramitāyā anupalambhayogena, evaṃ śīlapāramitāyāḥ. kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyā anupalambhayogena. adhyātmaśūnyatāyā anupalambhayogena yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā anupalambhayogena. smṛtyupasthānānām anupalambhayogena, evaṃ samyakprahāṇānām ṛddhipādānām indriyāṇāṃ balānāṃ bodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgikasya mārgasyānupalambhayogena. apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām abhijñānām āryasatyānām anupalambhayogena. daśānāṃ tathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām āveṇikabuddhadharmāṇām anupalambhayogena. sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ sarvajñatāyā anupalambhayogena.
atha khalv āyuṣmāñ chāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kena kāraṇenāyuṣman subhūte iha prajñāpāramitāyāṃ triṇi yānāni vistareṇopadiśyante anupalambhayogena? kena kāraṇena bodhisattvasya mahāsattvasya saṃparigraha upadiśyate yāvat sarvalokābhyudgataviśiṣṭapratibhāno bodhisattvo mahāsattvo bhaviṣyati anupalambhayogena?
subhūtir āha: adhyātmaśūnyatām upādāyāyuṣmañ śāriputra triṇi yānāni vistareṇopodiśyante anupalambhayogena. bahirdhāśūnyatām upādāyādhyātmabahirdhāśūnyatām (psp_2-3:20) upādāya yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya trīṇi yānāni vistareṇopadiśyante anupalambhayogena, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya bodhisattvasya mahāsattvasya saṃparigraha upadiśyate yāvat sarvalokābhyudgataviśiṣṭapratibhāno bodhisattvasya mahāsattvasya bhaviṣyati anupalambhayogena.
atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhavat: asyā dharmadṛṣṭeḥ subhūtinā sthavireṇa bhāṣyamāṇāyā yāvantas trisāhasramahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devās teṣāṃ caitad abhavat: asyā dharmadṛṣṭeḥ subhūtinā sthavireṇa bhāṣyamāṇāyā yan nu vayaṃ puṣpāṇy abhinirmāya taiḥ puṣpair buddhaṃ bhagavantaṃ bodhisattvaṃ bhikṣusaṃghaṃ ca subhūtiṃ ca sthaviram imāṃ prajñāpāramitām abhyavakirema.
atha khalu śakro devānām indras te trisāhasramahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājakāyikān devān upādāya yāvad akaniṣṭhā devā divyāni māndāravāṇi puṣpāṇy abhinirmāya, taiḥ puṣpair buddhaṃ bhagavantaṃ bodhisattvaṃ bhikṣusaṃghaṃ ca subhūtiṃ ca sthaviram imāṃ ca prajñāpāramitām abhyavakiranti sma, abhiprakiranti sma, samanantarāvakīrṇāni ca tāni puṣpāṇi śakreṇa devānām indreṇa, taiś ca yāvad akaniṣṭhair devaiḥ.
atha khalu sarvasmiṃs trisāhasramahāsāhasre lokadhātau puṣpasaṃstaraḥ saṃstṛto 'bhūt. upariṣṭāc cāntarīkṣe puṣpakūṭāgāraṃ saṃsthitam abhūt ramaṇīyaṃ manoramam.
atha khalu subhūteḥ sthavirasyaitad abhavat: na punar imāni puṣpāṇi mayā sarvadevabhavaṇeṣu dṛṣṭapūrvāṇi pracaranti yānīmāni puṣpāṇi devaputrair abhyavakīrṇāni nirmitānīmāni puṣpāṇi na vṛkṣagulmalatānirjātāni, yānīmāni devaputrair abhyavakīrṇāni manomayāny etāni puṣpāṇi naitāni puṣpāṇi vṛkṣagulmalatānirjātānīmāni devaputrair abhyavakīrṇāni.
atha khalu śakro devānām indraḥ sthaviraṃ subhūtiṃ etad avocat: anirjātānīmāni bhadanta subhūte puṣpāṇi naitāni puṣpāṇi manonirjātāni nāpi (psp_2-3:21) vṛkṣagulmalatānirjātāni.
subhūtir āha: yat kauśikaivaṃ vadasi, anirjātānīmāni puṣpāṇi naitāni manonirjātāni nāpi vṛkṣagulmalatānirjātānīti. yāni kauśikānirjātāni na tāni puṣpāṇi śakro devānām indra āha: kiṃ punar bhadanta subhūte imāny eva puṣpāny anirjātāni, atha rūpam apy anirjātaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ vijñānam apy anirjātaṃ?
subhūtiḥ sthavira āha: na kauśika imāny eva puṣpāṇy anirjātāni, rūpam api kauśikānirjātaṃ yac cānirjātaṃ na tad rūpam. vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ vijñānaṃ kauśikānirjātaṃ yac cānirjātaṃ na tad vijñānaṃ. cakṣuḥ kauśikānirjātaṃ yac cānirjātaṃ na tac cakṣuḥ, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaḥ kauśikānirjātaṃ yac cānirjātaṃ na tan manaḥ. pṛthivīdhātuḥ kauśikānirjāto yaś cānirjāto na sa pṛthivīdhātur, evam abdhātus tejodhātur ākāśadhātur vijñānadhatuḥ kauśikānirjāto yaś cānirjāto na sa vijñānadhātuḥ. dānapāramitā kauśika anirjātā yā cānirjātā na sā dānapāramitā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā kauśika anirjātā yā cānirjātā na sā prajñāpāramitā. adhyātmaśūnyatā kauśika anirjātā yā cānirjātā na sā adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā kauśika anirjātā yā cānirjātā na sā abhāvasvabhāvaśūnyatā, smṛtyupasthānāni kauśika anirjātāni yāni cānirjātāni na tāni smṛtyupasthānāni, evaṃ samyakprahāṇāny ṛddhipādāḥ indriyāṇi balāni bodhyaṅgāny āryāṣṭaṅgo mārgaḥ kauśika, anirjāto yaś cānirjāto na sa mārgaḥ. evam abhijñāḥ satyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikābuddhadharmāḥ kauśika anirjātā ye cānirjātā na te buddhadharmāḥ. srotaāpattiphalaṃ kauśika anirjātaṃ yac cānirjātaṃ na tat srotaāpattiphalaṃ, evaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhatvaṃ sarvajñatvaṃ kauśikānirjātaṃ yac cānirjātaṃ na tat sarvajñatvaṃ. srotaāpannaḥ kauśika anirjāto yaś cānirjāto na sa srotaāpannaḥ, evaṃ sakṛdāgāmī, anāgāmī, arhan pratyekabuddhas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ kauśikānirjāto yaś cānirjāto na sa samyaksaṃbuddhaḥ. ity adhigamādhāragotram (psp_2-3:22)
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: gambhīraprajño batāyam āryasubhūtiḥ. sthaviro yatprajñaptiṃ ca na virodhayati dharmatāṃ copadiśati.
atha khalu bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: evam etat kauśikaivam etat, gambhīraprajño batāyam āryasubhūtiḥ sthaviro yatprajñaptiṃ ca na virodhayati dharmatāṃ copadiśati.
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan subhūtiḥ sthaviraḥ prajñaptiṃ ca na virodhayati dharmatāṃ copadiśati?
bhagavān āha: rūpaṃ kauśika prajñaptimātraṃ yac ca prajñaptimātraṃ sā dharmatā, tāṃ ca subhūtiḥ sthaviro na virodhayaty upadiśasti ca. vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ kauśika prajñaptimātraṃ yac ca prajñaptimātraṃ sā dharmatā, tāṃ ca subhūtiḥ sthaviro na virodhaty upadiśati ca. tat kasya hetor? yā dharmatā sā na virudhyate yā na virudhyate tāṃ ca subhūtiḥ sthavira upadiśati na virodhayati, evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgeṣu, evaṃ dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ, evam adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ. evaṃ smṛtyupasthāneṣu samyakprahāṇeṣv ṛddhipādendriyeṣu baleṣu bodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṅge mārge 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv abhijñāsu satyeṣu daśatathāgatabaleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu, evaṃ srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale 'rhattve pratyekabuddhatve sarvajñatve srotaāpanna iti kauśika prajñaptimātraṃ yat prajñaptimātraṃ sā dharmatā, tāṃ ca subhūtiḥ sthaviro na virodhayaty upadiśati ca. evaṃ sakṛdāgāmī, anāgāmī, arhan pratyekabuddhas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti kauśika prajñaptimātraṃ yac ca prajñaptimātraṃ sā dharmatā, tāṃ ca subhūtiḥ sthaviro na virodhayaty upadiśati ca. tat kasya hetor? yā kauśika dharmatā sā na virudhyate, yā na virudhyate tāṃ subhūtiḥ sthavira upadiśati na ca virodhayati, evaṃ hi kauśika subhūtiḥ sthaviraḥ prajñaptiṃ ca na virodhayati dharmatāṃ copadiśati. (psp_2-3:23)
subhūtir āha: evam etat kauśikaivam etat. yathā bhagavatā prajñaptimātrāḥ sarvadharmā upadiṣṭā evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñaptimātrān sarvadharmān viditvā prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam evaṃ śikṣamāṇaḥ punaḥ kauśika bodhisattvo mahāsattvo na rūpe śikṣate na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne śikṣate. tat kasya hetos? thathā hi rūpaṃ na samanupaśyati yatra śikṣate. vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ na samanupaśyati yatra śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ kauśika bodhisattvo mahāsattvo na dānapāramitāyāṃ śikṣate. tat kasya hetos? tathā hi sa dānapāramitāṃ na samanupaśyati yatra śikṣate. evaṃ na śīlapāramitāyāṃ na kṣāntipāramitāyāṃ na vīryapāramitāyāṃ na dhyānapāramitāyāṃ na prajñāpāramitāyāṃ śikṣate. tat kasya hetos? tathā hi sa prajñāpāramitāṃ na samanupaśyati yatra śikṣate. adhyātmaśūnyatāyām api na śikṣate yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyām api na śikṣate. tat kasya hetos? tathā hi so 'dhyātmaśūnyatāṃ na samanupaśyati yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām api na samanupaśyati yatra śikṣate. smṛtyupasthāneṣv api na śikṣate. evaṃ samyakprahāneṣv ṛddhipādeṣv indriyeṣu baleṣu bodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṅgeṣu mārgeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv abhijñāsu satyeṣu baleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣv api na śikṣate. na srotaāpattiphale na sakṛdāgāmiphale nānāgāmiphale nārhattve na pratyekabuddhatve śikṣate sarvajñatve 'pi na śikṣate. tat kasya hetos? tathā hi sa sarvajñatvaṃ na samanupaśyati yatra śikṣate.
atha khalu śakro devānām indraḥ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: kena kāraṇena bhadanta subhūte bodhisattvo mahāsattvo na rūpaṃ samanupaśyati na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānaṃ samanupaśyati. evaṃ vyastasamastān skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyān dharmān na samanupaśyati. apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr na samanupaśyati. satyāny abhijñādaśabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān na samanupaśyati yatra śikṣate yāvat sarvajñatvaṃ api na samanupaśyati yatra śikṣate?
subhūtir āha: tathā hi kauśika rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ vijñānena śūnyaṃ. evaṃ vyastasamastāni skandhadhātvāyatanāni (psp_2-3:24) pratītyasamutpādāḥ pāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ satyāny abhijñā daśabalāni vaiśāradyāni pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā yāvat sarvākārajñatā sarvākārajñatayā śūnyā. tat kasya hetoḥ? na hi kauśika rūpaśūnyatā rūpaśūnyatāṃ samanupaśyati yāvan na sarvajñatāśūnyatā sarvajñatāśūnyatāṃ samanupaśyati. yaḥ kauśika iha śūnyatāyāṃ śikṣate sa rūpaśūnyatāyāṃ śikṣate advaidhīkāreṇa. vedanāsaṃjñāsaṃskāreṣu vijñānaśūnyatāyāṃ śikṣate advaidhīkāreṇa. evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyataneṣu pratītyasamutpādapāramitāsu saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu satyeṣv abhijñāsu sarvaśūnyatāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu daśatathāgatabaleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu yāvat sarvajñatāśūnyatāyāṃ śikṣate advaidhīkāreṇa. yaḥ kauśika rūpaśūnyatāyāṃ śikṣate advaidhīkāreṇa yāvat sarvajñatāśūnyatāyāṃ śikṣate advaidhīkāreṇa sa dānapāramitāyām api śikṣate advaidhīkāreṇa. evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyām api śikṣate advaidhīkāreṇa. adhyātmaśūnyatāyām api śikṣate advaidhīkāreṇa yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyām api śikṣate advaidhīkāreṇa. smṛtyupasthāneṣu samyakprahāṇeṣv ṛddhipādeṣv indriyeṣu baleṣu bodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṅge mārge śikṣate advaidhīkāreṇa. apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv abhijñāsu satyeṣu daśasu tathāgatabaleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣate advaidhīkāreṇa. sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu śikṣate advaidhīkāreṇa. asaṃkhyeyeṣv aparimāṇeṣu buddhadharmeṣu śikṣate advaidhīkāreṇa. srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale 'rhatve pratyekabuddhatve śikṣate advaidhīkāreṇa. samyaksaṃbuddhatve sarvākārajñatāyāṃ śikṣate advaidhīkāreṇa. iti pratyekabuddhamārge nirvedhabhāgiya uṣmagatam
na rūpasya hānaye śikṣate na vṛddhaye śikṣate. na vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānasya hānaye śikṣate na vṛddhaye śikṣate. evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanānāṃ na hānaye na vṛddhaye śikṣate. pratītyasamutpādasya na (psp_2-3:25) hānaye na vṛddhaye śikṣate. dānapāramitāyā na hānaye na vṛddhaye śikṣate. evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyā na hānaye na vṛddhaye śikṣate. smṛtyupasthānānāṃ na hānaye na vṛddhaye śikṣate. evaṃ samyakprahāṇānām ṛddhipādānām indriyāṇāṃ balānāṃ bodhyaṅgānāṃ mārgasya na hānaye na vṛddhaye śikṣate. apramāṇānāṃ dhyānārūpyasamāpattīnāṃ na hānaye na vṛddhaye śikṣate. adhyātmaśūyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā na hānaye na vṛddhaye śikṣate. satyānām abhijñānāṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ yāvat sarvajñatāyā na hānaye na vṛddhaye śikṣate. yo rūpasya na hānaye na vṛddhaye śikṣate yāvat sarvajñatāyā na hānaye na vṛddhaye śikṣate sa na rūpasya parigrahāya śikṣate nāntardhānāya śikṣate. na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ na vijñānasya parigrahāya śikṣate nāntardhānāya śikṣate. evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanānāṃ pratītyasamutpādānāṃ na parigrahāya śikṣate nāntardhānāya śikṣate. evaṃ pāramitānāṃ saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇam apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ satyānām abhijñānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ na parigrahāya śikṣate nāntardhānāya śikṣate. daśānāṃ tathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ yāvat sarvajñatāyā na parigrahāya nāntardhānāya śikṣate. iti tatraiva mūrdhagatam
śāriputra āha: kiṃ kāraṇam āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvo na rūpasya parigrahāya nāntardhānāya śikṣate, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya na parigrahāya nāntardhānāya śikṣate yāvat sarvajñatāyā na parigrahāya nāntardhānāya śikṣate?
subhūtir āha: tathā hy āyuṣmañ śāriputra rūpasya parigraho nāsti. tat kasya hetor? na rūpaṃ rūpaṃ parigṛhṇāti. na vedanā na saṃjñā na saṃskārās tathā hy āyuṣmañ śāriputra vijñānasya parigraho nāsti. tat kasya hetos? tathā hi na (psp_2-3:26) vijñānaṃ vijñānaṃ parigṛhṇāti. evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādānāṃ pāramitānāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ satyānām abhijñānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ daśabalavaiśāradyānāṃ pratisaṃvidāveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ parigraho nāsti. tat kasya hetos? tathā hy āveṇikabuddhadharmā nāveṇikabuddhadharmān parigṛhṇanti. tathā hy āyuṣmañ śāriputra sarvajñatāyāḥ parigraho nāsti. tat kasya hetos? tathā hi sarvajñatā na sarvajñatāṃ parigṛhṇāti. adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya. etaṃ hy āyuṣmañ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāparigrahāya sarvajñatāyāṃ śikṣate sarvajñatāyāṃ niryāsyati.
śāriputra āha: evaṃ śikṣamāṇa āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate sarvajñatāyāṃ niryāsyati.
subhūtir āha: evaṃ śikṣamāṇaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate sarvajñatāyāṃ niryāsyati sarvadharmāṇām aparigrahayogena. iti tatraiva kṣāntigatam
śāriputra āha: evaṃ śikṣamāṇa āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇām aparigrahāya nāntardhānāya śikṣitvā kathaṃ sarvajñatāyāṃ niryāsyati?
subhūtir āha: tathā hy āyuṣmañ śariputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na rūpasyotpādaṃ paśyati na nirodhaṃ nodgrahaṃ notsargaṃ na saṃkleśaṃ na vyavadānaṃ nācayaṃ nāpacayaṃ na hāniṃ na vṛddhiṃ. tat kasya hetos? tathā hy āyuṣmañ śariputra rūpaṃ rūpasvabhāvena na vidyate, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyāyuṣmañ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo notpādaṃ paśyati na nirodhaṃ nodgrahaṃ notsargaṃ na saṃkleśaṃ na vyavadānaṃ nācayaṃ nāpacayaṃ na hāniṃ na vṛddhim. tat kasya hetos? athā hy āyuṣmañ śariputra vijñānaṃ vijñānasvabhāvena na vidyate. evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanānāṃ pratītyasamutpādasya pāramitānāṃ saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām abhijñānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ balānāṃ vaiśāradyānāṃ (psp_2-3:27) pratisaṃvidām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ yāvat sarvajñatāyā notpādaṃ paśyati na nirodhaṃ nodgrahaṃ notsargaṃ na saṃkleśaṃ na vyavadānaṃ nācayaṃ nāpacayaṃ na hāniṃ na vṛddhiṃ. tat kasya hetos? tathā hy āyuṣmañ śāriputra sarvajñatā sarvajñatāsvabhāvena na saṃvidyate, evaṃ hy āyuṣmañ śariputra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇām anutpādāyānirodhāyānudgrahāyānutsargāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya nācayāya nāpacayāya na hānaye na vṛddhaye śikṣate prajñāpāramitāyāṃ śikṣate sarvajñatāyāṃ niryāsyati aśikṣāniryāṇayogena. iti tatraivāgradharmagatam ity uktaḥ pratyekabuddhamārgaḥ
atha khalu śakro devānām indra āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: prajñāpāramitā bhadanta śāriputra kuto gaveṣitavyā?
śāriputra āha: prajñāpāramitā kauśika subhūteḥ parivartād gaveṣitavyā.
atha khalu śakro devānām indraḥ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: tavaiva āryasubhūte, anubhāvas tavaitad adhiṣṭhānaṃ yad āryaśāriputra, evaṃ vadati; prajñāpāramitā kauśikāyuṣmataḥ subhūteḥ parivartād gaveṣitavyeti.
subhūtir āha: na mamaiṣa kauśikānubhāvaḥ na mamaitad adhiṣṭhānam.
śakra āha: kasyaiṣo 'nubhāvaḥ kasyaitad adhiṣṭhānam.
subhūtir āha: tathāgatasyaiṣa kauśikānubhāvas tathāgatasyaitad adhiṣṭhānaṃ na cānyatra niradhiṣṭhānadharmatāyās tathāgata upalabhyate, na cānyatra tathatāyās tathāgata upalabhyate, niradhiṣṭhānā devāndra sarvadharmāḥ.
devendra āha: katham āryasubhūte niradhiṣṭhāneṣu sarvadharmeṣu evaṃ vadasi? tathāgatasyaiṣo 'nubhāvas tathāgatasyaitad adhiṣṭhānam iti.
subhūtir āha: evam etat kauśikaivam etat, nānyatra niradhiṣṭhānadharmatāyās tathāgata upalabhyate, nānyatra tathatāyās tathāgata upalabhyate, na ca niradhiṣṭhānadharmatāyāṃ tathāgata upalabhyate, na ca tathāgate niradhiṣṭhānadharmatā upalabhyate, na ca tathatayāṃ tathāgata upalabhyate, na ca tāthāgate tathatopalabhyate, na rūpatathatāyāṃ tahāgata upalabhyate, na ca tathāgate rūpatathatopalabhyate, na rūpadharmatāyāṃ tathāgata upalabhyate, na ca tathāgate rūpadharmatā na vedanātathatāyāṃ na saṃjñātathatayāṃ na saṃskāratathatāyāṃ na vijñānatathatāyāṃ tathāgata upalabhyate, na ca (psp_2-3:28) tathāgate vijñānatathatopalabhyate, na vijñānadharmatāyāṃ tathāgata upalabhyate, na ca tathāgate vijñānadharmatā, evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pāramitābhijñāsatyeṣu saptatriṃśadbodhipakṣadharmāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu sarvaśūnyatāyāṃ sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu yāvan na sarvajñatātathatāyāṃ tathāgata upalabhyate, na ca tathāgate sarvajñatātathatā upalabhyate, na sarvajñatādharmatāyāṃ tathāgata upalabhyate, na ca tathāgate sarvajñatādharmatā. tat kasya hetor? yaḥ kauśika tathāgato na rūpatathatāyāṃ saṃyukto na visaṃyukto vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānatathatāyāṃ saṃyukto na visaṃyuktaḥ. yaḥ kauśika tathāgato na rūpadharmatāyāṃ saṃyukto na visaṃyukto vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānadharmatāyāṃ saṃyukto na visaṃyuktaḥ, na cānyatra rūpatathatāyāḥ saṃyukto na visaṃyuktaḥ. na cānyatra rūpadharmatāyāḥ saṃyukto na
visaṃyuktaḥ. vedanāsaṃjñāsaṃskārā na cānyatra vijñānatathatāyāḥ saṃyukto na visaṃyukto na cānyatra vijñānadharmatāyāḥ saṃyukto na visaṃyuktaḥ. vistareṇa yāvad yas tathāgato na sa sarvajñatātathatāyāṃ saṃyukto na visaṃyuktaḥ, na sarvajñatādharmatāyāṃ saṃyukto na visaṃyuktaḥ, na cānyatra sarvajñatāyāḥ saṃyukto na visaṃyuktaḥ na cānyatra sarvajñatādharmatāyāḥ saṃyukto na visaṃyuktaḥ yo hi kauśika sarvadharmeṣu na saṃyukto na visaṃyuktaḥ tasyaiṣo 'nubhāvas tasyaitad adhiṣṭhānam anadhiṣṭhānayogena. yat punaḥ kauśika evaṃ vadasi: kuto bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā gaveṣitavyeti? na rūpato gaveṣitavyā nānyatra rūpato gaveṣitavyā, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārebhyo na vijñānato gaveṣitavyā nānyatra vijñānād gaveṣitavyā. tat kasya hetos? tathā hi kauśika yā ca prajñāpāramitā yac ca rūpaṃ yā ca vedanā yā ca saṃjñā ye ca saṃskārā yac ca vijñānaṃ yā ca gaveṣaṇā sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ.
punar aparaṃ kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā na dhātuto geveṣitavyā nāyatanebhyo na pratītyasamutpādebhyo na pāramitābhyo na bodhipakṣyebhyo dharmebhyo nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhyo na (psp_2-3:29) satyebhyo nābhijñābhyo na samādhibhyo na dhāraṇīmukhebhyo na balebhyo na vaiśāradyebhyo na pratisaṃvidbhyo nāṣṭādaśabhya āveṇikebhyo buddhadharmebhyo yāvan na sarvākārajñatāyā gaveṣitavyā nānyatra sarvākārajñatāyā gaveṣitavyā. tat kasya hetos? tathā hi kauśika yā ca prajñāpāramitā yā ca sarvākārajñatā yā ca gaveṣaṇā sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ. tat kasya hetos? tathā hi kauśika na rūpaṃ prajñāpāramitā nānyatra rūpāt prajñāpāramitā na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ prajñāpāramitā nāpy anyatra vijñānāt prajñāpāramitā evaṃ vyastasamastāḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitāsatyābhijñāsaptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvida āveṇikabuddhadharmā yāvan na sarvākārajñatā prajñāpāramitā nānyatra sarvākārajñatāyāḥ prajñāpāramitā. evaṃ na rūpatathatā prajñāpāramitā nāpy anyatra rūpatathatāyāḥ prajñāpāramitā na vedanātathatā na saṃjñātathatā na saṃskāratathatā na vijñānatathatā prajñāpāramitā na cānyatra vijñānatathatāyāḥ prajñāpāramitā. na rūpadharmatā prajñāpāramitā nānyatra rūpadharmatāyāḥ prajñāpāramitā na vedanādharmatā na saṃjñādharmatā na saṃskāradharmatā na vijñānadharmatā
prajñāpāramitā nānyatra vijñānadharmatāyāḥ prajñāpāramitā, yāvan na sarvajñatātathatā prajñāpāramitā nānyatra sarvajñatātathatāyāḥ prajñāpāramitā, na sarvajñatādharmatā prajñāpāramitā nānyatra sarvajñatādharmatāyāḥ prajñāpāramitā. tat kasya hetos? tathā hi kauśika sarva ete dharmā na saṃvidyante nopalabhyante. evam eva sarvadharmeṣv asaṃvidyamāneṣv anupalabhyamāneṣu na rūpaṃ prajñāpāramitā nānyatra rūpāt prajñāpāramitā, na rūpatathatā prajñāpāramitā nānyatra rūpatathatāyāḥ prajñāpāramitā. na rūpadharmatā prajñāpāramitā nānyatra rūpadharmatāyāḥ prajñāpāramitā. na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, na vijñānaṃ prajñāpāramitā nānyatra vijñānāt prajñāpāramitā. na vijñānatathatā prajñāpāramitā nānyatra vijñānatathatāyāḥ prajñāpāramitā. na vijñānadharmatā prajñāpāramitā (psp_2-3:30) nānyatra vijñānadharmatāyāḥ prajñāpāramitā. evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pāramitāsatyābhijñāsaptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ. sarvadhāraṇīmukhāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā na sarvākārajñatā prajñāpāramitā nānyatra sarvākārajñatāyāḥ prajñāpāramitā. na sarvākārajñatātathatā prajñāpāramitā nānyatra sarvākārajñatātathatāyāḥ prajñāpāramitā. na sarvākārajñatādharmatā prajñāpāramitā nānyatra sarvākārajñatādharmatāyāḥ prajñāparamitā. iti sānuśaṃsaṃ darśanamārgam adhikṛtya duḥkhe dharmajñānakṣāntiḥ
atha khalu śakro devānām indra āyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: mahāpāramiteyaṃ bhadanta subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā, apramāṇapāramiteyaṃ yad uta prajñāpāramitā, aparimāṇapāramiteyaṃ yad uta prajñāpāramitā, anantapāramiteyaṃ bhadanta subhūte yad uta prajñāpāramitā, yasyāṃ śikṣamāṇaiḥ srotaāpannaiḥ srotaāpattiphalaṃ prāptam, evaṃ sakṛdāgāmibhir anāgāmibhir arhadbhiḥ pratyekabuddhaiḥ pratyekabodhiḥ prāptā. bodhisattvair mahāsattvaiḥ sarvākārajñatā 'nuprāptā 'nuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā 'bhisaṃbuddhyate 'bhisaṃbhotsyate ca.
subhūtir āha: evam etat kauśikaivam etat, mahāpāramiteyam apramāṇapāramiteyam aparimāṇapāramiteyaṃ anantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā, yatra śikṣamāṇaiḥ. srotaāpannaiḥ srotaāpattiphalaṃ prāptam, evaṃ sakṛdāgāmibhir anāgāmibhir arhadbhiḥ pratyekabuddhaiḥ pratyekabodhiḥ prāptā. bodhisattvair mahāsattvaiḥ sarvākārajñatā 'nuprāptā 'nuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā 'bhisaṃbuddhyate 'bhisaṃbhotsyate ca. tat kasya hetoḥ? rūpamahattayā kauśika mahāpāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tat kasya hetos? tathā hi kauśika rūpasya na pūrvanta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhyam upalabhyate, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānamahattayā kauśika mahāpāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tat kasya hetos? tathā hi kauśika vijñānasya na (psp_2-3:31) pūrvānta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhyam upalabhyate. evaṃ vyastasamastānāṃ pratītyasamutpādāṅgānāṃ pāramitānāṃ satyānām abhijñānāṃ saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ yāvat sarvākārajñatāmahattayā kauśika mahāpāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ. tat kasya hetos? tathā hi kauśika sarvākārajñatāyā na pūrvānta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhyam upalabhyate. anena kauśika paryāyeṇa mahāpāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām. iti duḥkhe dharmajñānam
rūpāpramāṇatayā kauśikāpramāṇapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ. tat kasya hetos? tathā hi kauśika rūpasya pramāṇaṃ nopalabhyate, tadyathāpi nāma kauśikākāśasya pramāṇaṃ nopalabhyate, evam eva kauśika rūpasya pramāṇaṃ nopalabhyate. ākāśāpramāṇatayā ca rūpāpramāṇatā, rūpāpramāṇatayā ca prajñāpāramitāpramāṇatā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānāpramāṇatayā kauśika, apramāṇapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām. tat kasya hetos? tathā hi kauśika vijñānasya pramāṇaṃ nopalabhyate, tadyathāpi nāma kauśika, ākāśasya pramāṇaṃ nopalabhyate, evam eva kauśika vijñānasya pramāṇaṃ nopalabhyate. ākāśāpramāṇatayā ca vjñānāpramāṇatā, vijñānāpramāṇatayā ca prajñāpāramitāpramāṇatā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām. evaṃ vyastasamastāḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgapāramitābodhipakṣyadharmāḥ satyābhijñāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā yāvat sarvākārajñātatāpraṃāṇatayā kauśika, apramāṇapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ. tat kasya hetos? tathā hi kauśika sarvākārajñatāyāḥ pramāṇaṃ nopalabhyate, tadyathāpi nāma kauśika, ākāśasya pramāṇaṃ nopalabhyate, evam eva kauśika sarvākarajñatāyāḥ pramāṇaṃ nopalabhyate. ākāśāpramāṇatayā ca sarvākārajñatāpramāṇatā, sarvākārajñatāpramāṇatayā ca prajñāpāramitāpramāṇatā. anena kauśika paryāyeṇāpramāṇapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām. (psp_2-3:32) iti duḥkhe 'nvayajñānakṣāntiḥ
rūpāparimāṇatayā kauśika, aparimāṇapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ. tat kasya hetos? tathā hi kauśika rūpasya parimāṇaṃ nopalabhyate, tadyathāpi nāma kauśikākāśasya parimāṇaṃ nopalabhyate, evam eva kauśika rūpasya parimāṇaṃ nopalabhyate. ākāśāparimāṇatayā ca rūpāparimāṇatā, rūpāparimāṇatayā ca prajñāramitāparimāṇatā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām evaṃ yāvat sarvākārajñatā vaktavyā. iti duḥkhe 'nvayajñānam
rūpānantatayā kauśikānantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ. tat kasya hetos? tathā hi rūpasya nānto na madhyam upalabhyate. vedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ vijñānānantatayā kauśikānantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām. tat kasya hetos? tathā hi kauśika vijñānasya nānto na madhyam upalabhyate. evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pāramitābhijñāsatyeṣu smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu sarvaśūnyatāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu daśabalavaiśāradyeṣu pratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu sarvākārajñatānantatayā kauśika, anantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānaṃ. tat kasya hetos? tathā hi kauśika sarvākārajñatāyā nānto na madhyam upalabhyate. anena kauśika paryāyeṇa anantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ rūpānantatām upādāya yāvat sarvākārajñatānantatām upādāya. iti hetupratiṣedhaḥ
punar aparaṃ kauśikārambaṇānantatayānantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā.
devendra āha: kathaṃ bhadanta subhūte ārambaṇānantatayānantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā?
subhūtir āha: sarvākārajñatārambaṇānantatayānantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā. iti samudayapratiṣedhaḥ
punar aparaṃ kauśikārambaṇānantatayānantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā.
devendra āha: kathaṃ bhadanta subhūte ārambaṇānantatayānantapāramiteyaṃ (psp_2-3:33) bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā?
subhūtir āha: dharmadhātvārambaṇānantatayānantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā. iti prabhavapratiṣedhaḥ
punar aparaṃ kauśika tathatārambaṇānantatayānantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā.
devendra āha: kathaṃ bhadanta subhūte tathatārambaṇānantatayānantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā?
subhūtir āha: tathā hi kauśika tathatānantatayārambaṇānantatā, evaṃ tathatārambaṇānantatayānantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā. iti pratyayapratiṣedhaḥ
punar aparaṃ kauśika sattvānantatayānantapāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā.
devendra āha: kathaṃ bhadanta subhūte sattvānantatayānantapāramitāyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā?
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? kauśika katamasyaitad dharmasyādhivacanaṃ yad uta sattvaḥ sattva iti.
devendra āha: nedaṃ bhadanta subhūte dharmādhivacanam āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ, avastukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptam, anārambaṇam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad uta sattvaḥ sattva iti.
subhūtir āha: tat kiṃ manyase kauśika kācid iha prajñāpāramitāyāṃ sattvaparidīpanā kṛtā?
devendra āha: na bhadanta subhūte.
subhūtir āha: yatra kauśika na sattvaparidīpanā kṛtā na kācit tatra sattvānantatā. sacet kauśika tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho gaṅgānadīvālukopamān kalpān tiṣṭhan sattvaḥ sattva iti vācaṃ bhāṣeta. tat kiṃ manyase kauśika, api nu tatra kaścit sattva utpanno vā niruddho vā?
devendra āha: no bhadanta subhūte, tat kasya hetoḥ? ādiśuddhatvāt sattvasya.
subhūtir āha: anena kauśika paryāyeṇa sattvānantatayā prajñāpāramitānantatā veditavyā. iti tatraiva sattvadhātūddeśikatāṃ paridīpayatīti samudaye dharmajñānakṣāntiḥ (psp_2-3:34)
atha khalu sendrakā devāḥ sabrahmakāḥ saprajāpatikāḥ sanārīnararṣigaṇās trir udānam udānayāmāsuḥ, aho dharmaḥ, aho dharmaḥ, aho dharmasya dharmatā yeyaṃ subhūtinā sthavireṇa deśyate yad uta tathāgatānubhāvena tathāgatādhiṣṭhānena sūcyate prabhāvyate prakāśyate tathāgatān eva tān bhagavan bodhisattvān mahāsattvān dhārayiṣyāmo ye 'nayā prajñāpāramitayāvirahitā bhaviṣyanti, na ca nāma kaścid dharma upalabhyate rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā yāvat sarvākārajñatā vā, kutaḥ punas trayāṇāṃ yānānāṃ vyavasthānaṃ prajñāyate śrāvakayānasya vā pratyekabuddhayānasya vā mahāyānasya vā.
atha khalu bhagavāṃs tān devaputrān āmantrayāmāsa: evam etad devaputrā evam etat, yathā vācaṃ bhāṣadhve na ca nāma kaścid dharma upalabhyate rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā yāvat sarvākārajñatā vā trayāṇāṃ ca yānānāṃ vyavasthānaṃ prajñāyate śrāvakayānasya vā pratyekabuddhayānasya vā mahāyānasya vā. tathāgataḥ sa devaputrā bodhisattvo mahāsattvo dhārayitavyo yo 'nayā prajñāpāramitayāvirahito bhaviṣyati anupalambhayogena. tat kasya hetos? tathā hy atra prajñāpāramitāyāṃ trīṇi yānāni vistareṇopadiṣṭāni śrāvakayānaṃ vā pratyekabuddhayānaṃ vā mahāyānaṃ vā. na cānyatra dānapāramitāyās tathāgata upalabhyate, evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyā na cānyatra prajñāpāramitāyās tathāgata upalabhyate. na cānyatrādhyātmaśūnyatāyā na cānyatra bahirdhāśūnyatāyā na cānyatrādhyātmabahirdhāśūnyatāyāḥ, yāvan na cānyatrābhāvasvābhāvaśūnyatāyās tathāgata upalabhyate. na cānyatra smṛtyupasthānebhyas tathāgata upalabhyate. evaṃ na cānyatra samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgābhijñāsatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattisamādhidhāraṇīmukhebhyas tathāgata upalabhyate. na cānyatra daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmebhyas tathāgata upalabhyate. na cānyatra sarvākārajñatāyās tathāgata upalabhyate. bodhisattvā mahāsattvāś ca devaputrāḥ sarveṣv eva dharmeṣu śikṣante dānapāramitāyām ādiṃ kṛtvā yāvat sarvākārajñatāyāṃ śikṣante. tasmāt tarhi (psp_2-3:35) devaputrāḥ sa bodhisattvo mahāsattvas tathāgata eveti vaktavyo yo 'nayā
prajñāpāramitayāvirahitaś carati. yadāhaṃ devaputrā dīpaṃkarasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike dīpavatyāṃ rājadhānyām antarāyaṇamadhyagato dānapāramitayāvirahito bhaveyam. evaṃ śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā prajñāpāramitayāvirahito bhaveyam. evam adhyātmaśūnyatayāvirahito bhaveyam. evaṃ bahirdhāśānyatayādhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayāvirahito bhaveyam. evaṃ smṛtyupasthānair avirahito bhaveyam. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgair avirahito bhaveyaṃ. evaṃ caturbhir dhyānaiś caturbir apramāṇaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhiś cāveṇikair buddhadharmaiḥ. mahāmaitryā mahākaruṇayā cānyaiś cāpramāṇair buddhadharmair avirahito bhaveyaṃ tac cānupalambhayogena. tadāhaṃ devaputrās tena tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena vyākṛto; bhaviṣyasi tvam anāgate 'dhvany asminn eva sahālokadhātav asaṃkhyaiḥ kalpaiḥ śākyamunir nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyānāṃ ca buddho bhagavān. iti samudaye dharmajñānam
atha khalu te devaputrā bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvad iyaṃ prajñāpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ sarvākārajñatāyā anuparigrāhikā rūpasyāparigrahānutsargayogena. vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyāparigrahānutsargayogena. evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanānāṃ pratītyasamutpādāṅgānāṃ pāramitānāṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāṇāṃ dhyānārūpyasamāpattināṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāṇāṃ yāvat sarvākārajñatayā aparigrahānutsargayogeneti āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa pariśodhitāyāṃ śakraparivarto nāma dyitīyaḥ.
atha khalu bhagavāṃś catasraḥ pariṣado bhikṣubhibhṣuṇyupāsakopāsikā bodhisattvān mahāsattvāṃś caturo mahārājāṃś cāturmahārājakāyikāṃś ca devaputrān yāvad akaniṣṭhāṃś ca devaputrān saṃnipatitān saṃniṣaṇṇāṃś (psp_2-3:36) ca sarvān sākṣiṇaḥ sthāpayitvā śakraṃ devānām indram etad avocat: ye kecit kauśika bodhisattvā mahāsattvā bhikṣubhikṣuṇyupāsakopāsikā vā kulaputrā vā kuladuhitaro vā devaputrā devakanyā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti bhāvayiṣyanti parebhyaś ca vistareṇa saṃprakāśayiṣyanti yoniśo manasikariṣyanti, ye ca sarvākārajñatācittenāvirahitā bhaviṣyanti teṣāṃ mārā vā mārakāyikā vā avatāraṃ na lapsyante. tat kasya hetos? tathā hi taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś ca rūpaśūnyataiva svadhiṣṭhitā bhaviṣyati. evaṃ vedanā saṃjñāsaṃskārāvijñānaśūnyataiva svadhiṣṭhitā bhaviṣyati. tat kasya hetor? na hi śūnyatā śūnyatāyām avatāraṃ labhate, nānimittam ānimitte 'vatāraṃ labhate, nāpraṇihitam apraṇihite 'vatāraṃ labhate. evaṃ vyastasamastā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaśūnyataiva svadhiṣṭhitā bhaviṣyati. evaṃ pāramitāsatyābhijñāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyataiva svadhiṣṭhitā bhaviṣyati. evaṃ sarvaśūnyatā sarvasamādhisarvadhāraṇīmukhasmṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaśūnyataiva svadhiṣṭhitā bhaviṣyati. evaṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmaśūnyataiva svadhiṣṭhitā bhaviṣyati. yāvat sarvākārajñatāśūnyataiva taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś ca svadhiṣṭhitā bhaviṣyati. tat kasya hetos? tathā hi na śūnyatā śūnyatāyām avatāraṃ labhate, nānimittam ānimitte 'vatāraṃ labhate, nāpraṇihitam apraṇihite 'vatāraṃ labhate. tat kasya hetos? tathā hi teṣāṃ svabhāvo na saṃvidyate, yenāvatāraṃ labheran, yatra vāvatāraṃ labheran, yasya vāvatāraṃ labheran. iti samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ
na khalu punaḥ kauśika teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ vā manuṣyo vāmanuṣyo vāvatāraṃ lapsyate. tathā hi taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś ca sarvasattvānām antike maitrīkaruṇāmuditopekṣā bhāvitā sā cānupalambhayogena. (psp_2-3:37) na ca te kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā viṣamāparihāreṇa kālaṃ kariṣyanti tat kasya hetos? tathā hi taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś ca dānapāramitāyāṃ caradbhiḥ sarvasattvāḥ samyakparicaryayā upasthitāḥ. yair vā kauśika cāturmahārājakāyikair devaputrair iha trisāhasramahāsāhasre lokadhātau trayastriṃśair vā yāmair vā tuṣitair vā nirmāṇaratibhir vā paranirmitavaśavartibhir vā brahmakāyikair vā brahmapurohitair vā brahmapārṣadyair vā yāvad akaniṣṭhair vā devaputrair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpāditaṃ na cāyaṃ prajñāpāramitā śrutā nodgrahītā na dhāritā na vācitā na paryavāptā, tair devaputrair iyaṃ prajñāpāramitā śrotavyodgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā yoniśaś ca manasikartavyā sarvajñatācittenāvirahitaiḥ. iti samudaye 'nvayasjñānam
punar aparaṃ kauśika ye kulaputrā vā kuladuhitaro vā imāṃ prajñāpāramitām udgṛhīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti avirahitāḥ sarvākārajñatācittena bhaviṣyanti, na khalu punaḥ kauśika teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ vā śūnyāgāragatānāṃ vā abhyavakāśagatānāṃ vā utpathagatānāṃ vā bhayaṃ vā stambhitatvaṃ vā bhaviṣyati. tat kasya hetos? tathā hi taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś cādhyātmaśūnyatā subhāvitā anupalambhayogena, bahirdhāśūnyatā subhāvitā anupalambhayogena, adhyātmabahirdhāśūnyatā subhāvitā anupalambhayogena yāvad abhāvasvabhāvasunyatā subhāvitā anūpalambhayogena.
atha khalu tāvad eva trisāhasramahāsāhasre lokadhātau ye cāturmahārājakāyikā devaputrās trāyastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paramrmitavaśavartino yāvac chuddhāvāsakāyikā devaputrās te bhagavantam etad avocat: vayaṃ bhagavaṃs teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṝṇāṃ ca satatasamitaṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyāmaḥ ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti likhiṣyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti avirahitāś ca bhaviṣyanti sarvajñatācittena. (psp_2-3:38) tat kasya hetos? tathā hi bhagavan bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya nirayā ucchidyante, tiryagyoniyamalokā asurāḥ kāyā manuṣyadāridryā upadravā upasargāḥ. sarve 'py ucchidyante. bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya daśānāṃ kuśalānāṃ karmapathanāṃ loke prādurbhāvo bhavati. caturṇāṃ dhyānānāṃ caturṇām apramāṇānāṃ catasṛṇām ārūpyasamāpattīnāṃ dānapāramitāyāḥ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyā loke prādurbhāvo bhaviṣyati adhyātmaśūnyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā loke prādurbhāvo bhaviṣyati. caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ caturṇāṃ samyakprahāṇānāṃ caturṇām ṛddhipādānāṃ pañcānām indriyāṇāṃ pañcānāṃ balānāṃ saptānāṃ bodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgikasya mārgasya caturṇām āryasatyānāṃ caturṇām apramāṇānāṃ ṣaṇṇām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛnāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ loke prādurbhāvo bhaviṣyati. anekeṣāṃ samādhīnām anekeṣāṃ dhāraṇīmukhānāṃ sarvajñatāyā bodhisattvamārgasya loke prādurbhāvo bhaviṣyati.
punar aparaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya kṣatriyamahāśālakulāni loke prajñāyante, brāhmaṇamahāśālakulāni loke prajñāyante, gṛhapatimahāśālakulāni prajñāyante, cakravartimahāśālakulāni prajñāyante, cāturmahārājakāyikā devaputrāḥ prajñāyante. evaṃ trāyastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmakāyikā brahmapurohitā brahmapārṣadyā mahābrahmāṇo yāvad akaniṣṭhāś ca devaputrā loke prajñāyante.
punar aparaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya srotaāpattiphalaṃ prajñāyate, srotaāpannaḥ. prajñāyate. evaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ sakṛdāgāmī anāgāmiphalam anāgāmī arhattvam arhal loke prajñāyate, pratyekabodhiḥ pratyekabuddhā loke prajñāyante.
punar aparaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya sattvaparipākaḥ prajñāyate, buddhakṣetrapariśuddhiḥ prajñāyate, tathāgato 'rhan (psp_2-3:39) samyaksaṃbuddho loke prajñāyate, dharmacakrapravartanaṃ prajñāyate, buddharatnaṃ prajñāyate, dharmaratnaṃ prajñāyate, saṃgharatnaṃ prajñāyate. anena bhagavan paryāyeṇa boodhisattvasya mahāsattvasya sadevamānuṣāsuragandharvayakṣagaruḍakiṃnaramahoragamanuṣyāmanuṣyeṇa lokena rakṣāvaraṇaguptiḥ saṃvidhātavyā.
evam ukte bhagavāñ śakraṃ devānām indram etad avocat: evam etat kauśikaivam etat, bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya nirayatiryagyoniyamaloke gataya ucchidyante, devadāridryaṃ manuṣyadāridryam upadravā upasargāḥ sarve 'py ucchidyante. bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya daśānāṃ kuśalānāṃ karmapathānāṃ loke prādurbhāvo bhavati. daśānāṃ pāramitānāṃ daśānāṃ bodhisattvabhūmīnām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ satyānām abhijñānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ loke prādurbhāvo bhavati. daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ sarvākārajñatāyā bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya loke prādurbhāvo bhavati. kṣatriyamahāśālakulāni brāhmaṇamahāśālakulāni gṛhapatimahāśālakulāni bodhisattvaṃ mahāsāttvam āgamya loke prajñāyante, cakravartirājyakulāni loke prajñāyante, cāturmahārājakāyikā devaputrā yāvad akaniṣṭhā devaputrāḥ prajñāyante, srotaāpattiphalaṃ srotaāpannaḥ, evaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ sakṛdāgāmī anāgāmiphalam anāgāmī arhattvam arhaś ca loke prajñāyate, pratyekabodhiḥ pratyekabuddhā loke prajñāyante, bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya sattvaparipākaḥ prajñāyate, buddhakṣetrapariśuddhiḥ prajñāyate, tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loke prajñāyate, dharmacakrapravartanaṃ loke prajñāyate, buddharatnasya dharmaratnasya saṃgharatnasya bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya loke prādurbhāvo bhavati tasmāt tarhi kauśika bodhisattvo mahāsattvaḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena satkartavyo gurukartavyo mānayitavyaḥ pūjayitavyaḥ satatasamitaṃ cātra
nu rakṣāvaraṇaguptiḥ saṃvidhātavyā, imāṃ prajñāpāramitāṃ sa kauśika satkartavyāṃ gurukartavyāṃ mānayitavyāṃ pūjayitavyāṃ manyeta yo bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ satkartavyaṃ gurukartavyaṃ manyeta, tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ sadevakena (psp_2-3:40) lokena satkartavyaḥ satatasamitaṃ cātra nu rakṣāvaraṇaguptiḥ saṃvidhātavyā. yaś ca kauśika imaṃ trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ śrāvakapratyekabuddhapratipūrṇaṃ, tadyathāpi nāma ikṣuvanaṃ vā naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā śaravanaṃ vā sālivanaṃ vā tilavanaṃ vā kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed, yaś ca prathamacittotpādikaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam avirahitaṃ ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ satkuryād gurukuryād mānayet pujayed ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati tat kasya hetor bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati? tathā hi na kauśika śrāvakapratyekabuddhān āgamya bodhisattvās tathāgatāś cārhantaḥ samyaksaṃbuddhā loke prajñāyante, bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ punar āgamya śrāvakapratyekabuddhās tathāgatāś cārhantaḥ samyaksaṃbuddhā loke prajñāyante, tasmāt tarhi kauśika sadevamānuṣāsureṇa lokena bodhisattvo mahāsattvaḥ satkartavyo gurukartavyo mānayitavyaḥ pūjayitavyaḥ satatasamitaṃ cātra nu rakṣāvaraṇaguptiḥ saṃvidhātavyā. iti nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvad amī bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitām udgṛhṇantaḥ paryavāpnuvanto dhārayanto vācayanto yoniśaś ca manasikurvantaḥ, imān dṛṣṭadhārmikān guṇān parigṛhṇanti, sattvāṃś ca paripācayanti buddhakṣetraṃ ca pariśodhayanti, buddhakṣetrāc ca buddhakṣetraṃ saṃkrāmanti buddhān bhagavataḥ paryupāsanāya, yaiś ca kuśalamūlair ākāṅkṣeyus tān buddhān bhagavataḥ pūjayituṃ taiḥ pūjayeyus. tac caiṣāṃ tathaiva ṛdhyate. yaṃ ca teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antike sthitvā dharmaṃ śṛṇvanti sa caiṣāṃ dharmas tāvad eva na pramuṣyate yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhāḥ. iti kulasaṃpadaṃ ca parigṛhṇanti jananīsaṃpadaṃ ca parivārasaṃpadaṃ ca lakṣaṇasaṃpadaṃ ca prabhāsaṃpadaṃ ca cakṣuḥsaṃpadaṃ ca svarasaṃpadaṃ ca samādhisaṃpadaṃ ca dhāraṇīsaṃpadaṃ ca parigṛhṇanti. upāyakauśalyena (psp_2-3:41) ātmānaṃ buddhavigrahaṃ nirmāya lokadhātor lokadhātuṃ saṃkrāmanti, yatra buddhānāṃ bhagavatām utpādo nāsti te tatra gatvā dānapāramitāyā varṇaṃ bhāṣante. evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyā varṇaṃ bhāṣante. adhyātmaśūnyatāyā varṇaṃ bhāṣante. evaṃ bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā varṇaṃ bhāṣante. dhyānānāṃ varṇaṃ bhāṣante. apramāṇānām ārūpyasamāpattīnāṃ varṇaṃ bhāṣante. smṛtyupasthānānāṃ varṇaṃ bhāṣante. evaṃ samyakprahāṇānām ṛddhipādānām indriyāṇāṃ balānāṃ bodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgikasya mārgasya varṇaṃ bhāṣante. caturṇām āryasatyānām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidāṃ yāvad aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ varṇaṃ bhāṣante. upāyakuśalena ca dharmaṃ deśayanti yānatrayeṇa ca sattvān vinayanti, śrāvakayānena pratyekabuddhayānena buddhayānena. iti nirodhe dharmajñānam
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvad anayā gambhīrayā prajñāpāramitāyā parigṛhītayā sarvāḥ pāramitāḥ parigṛhīta bhavanti. yad uta dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā sarve bodhipakṣyā dharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni sarvaśūnyatā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ satyābhijñā daśabalāni vaiśāradyāni pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ yāvad vyastasamastāḥ skandhadhātava āyatanāni pratītyasamutpādāṅgāni ca parigṛhītāni bhavanti. srotaāpattiphalaṃ parigṛhītaṃ bhavati. evaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabodhiḥ sarvākārajñatā parigṛhitā bhavati.
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: prajñāpāramitayā parigṛhītayā sarvāḥ pāramitāḥ parigṛhitā bhavanti. evaṃ sarve bodhipakṣyā dharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni sarvaśūnyatā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ satyābhijñāḥ sarve kuśalāḥ karmapathā daśabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā yāvad vyastasamastāni skandhadhātvāyatanani pratityasamutpādāṅgāni yāvat sarvākārajñatā parigṛhītā bhavati. (psp_2-3:42)
punar aparaṃ kauśika prajñāpāramitayā udgṛhītayā dhāritayā vācitayā paryavāptayā likhitayā yoniśo manasikṛtayā yān guṇān sa kulaputro vā kuladuhitā vā pratilabhate dṛṣṭa eva dharme tān śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru bhāṣiṣye 'haṃ te. evaṃ bhagavann iti śakro devānām indro bhagavataḥt pratyaśroṣīt bhagavān etad avocat: yaḥ kaścit kauśikānyatīrthikaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā māro vā mārakāyikā vā devatā abhimāniko vā pudgalo bodhisattvaṃ mahāsattvam itaḥ prajñāpāramitāto vivecayitukāmo bhaviṣyati, vivaditukāmo bhaviṣyati, vigrahītukāmo bhaviṣyati, virodhayitukāmo bhaviṣyati, teṣāṃ vivecayitukāmānāṃ vivaditukāmānāṃ vigrahītukāmānāṃ virodhayitukāmānām utpannotpannā vigrahā vivādā virodhāḥ kṣipraṃ punar evāntardhāsyanti, teṣāṃ vivecayitukāmānāṃ vigrahītukāmānāṃ vivaditukāmānāṃ virodhayitukāmānāṃ na te 'bhiprāyāḥ paripūriṃ gamiṣyanti. tat kasya hetos? tathā hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena dīrgharātraṃ dānapāramitāyāṃ caratā, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratā. yeṣāṃ kṛtaśaḥ sattvā dīrgharātraṃ vigrahān vivādān virodhān āpadyante te 'dhyātmikabāhyā dharmāḥ sarve sarvadā parityaktā. yeṣāṃ kṛtaśaḥ sattvā dīrgharātraṃ sattvadauḥśīlyam āpadyante tān bodhisattvo mahāsattva ādhyātmikabāhyān dharmān parityajya tān sattvān śīle pratiṣṭhāpayati. yeṣāṃ kṛtaśaḥ sattvā dīrgharātraṃ krodhavyāpādavihiṃsām āpadyante tān bodhisattvo mahāsattva ādhyātmikabāhyān dharmān parityajya tān sattvān kṣāntau pratiṣṭhāpayati. yeṣāṃ
kṛtaśaḥ sattvā dīrgharātraṃ kausīdyam āpadyante tān bodhisattvo mahāsattva ādhyātmikabāhyān dharmān parityajya tān sattvān vīryapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati. yeṣāṃ kṛtaśaḥ sattvā dīrgharātraṃ vikṣiptacittam āpadyante tān bodhisattvo mahāsattva ādhyātmikabāhyān dharmān parityajya tān sattvān dhyāne pratiṣṭhāpayati. yeṣāṃ kṛtaśaḥ sattvā dīrgharātraṃ dauṣprajñām āpadyante tān bodhisattvo mahāsattva ādhyātmikabāhyān dharmān parityajya tān sattvān mahāprajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati. yeṣāṃ kṛtaśaḥ kauśika sattvā dīrgharātraṃ saṃsāre saṃsaranti yad utānunayapratighaparyavasthāne tadbodhisattvo mahāsattva (psp_2-3:43) upāyakauśalyena teṣāṃ sattvānāṃ vinīya tān sattvāṃś caturṣu dhyāneṣu pratiṣṭhāpayati. caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu pratiṣṭhāpayati, caturṣu smṛtyupasthāneṣu pratiṣṭhāpayati. evaṃ samyakprahāneṣv ṛddhipādeṣv indriyeṣu baleṣu vaiśāradyeṣv āryāṣṭāṅgeṣu mārgeṣu śūnyatāyāṃ vānimitte 'praṇihite samādhidhāraṇīmukheṣu ca pratiṣṭhāpayati. caturṣv āryasatyeṣv abhijñāsu daśabalavaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpayati. srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale 'rhattve pratiṣṭhāpayati. pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati. anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati. ime te kauśika bodhisattvasya mahāsattvasya bodhisattvacārikāṃ carato dṛṣṭā dhārmikā guṇānuśaṃsā bhaviṣyanti. saṃparāye cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. dharmacakraṃ pravartya sattvān yathāpraṇidhāne pratiṣṭhāpya nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau
parinirvāpayiṣyanti. ime kauśika bodhisattvasya mahāsattvasya sāmparāyikā guṇānuśaṃsā bhaviṣyanti. iti nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ
punar aparaṃ kauśika yasmin pṛthivīpradeśe kulaputrā vā kuladuhitaro vā imāṃ prajñāpāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti, na tatra pṛthivīpradeśe mārā vā mārakāyikā vā devatā anyatīrthikā vā parivrājakā vā ābhimānikā vā pudgalāḥ śakṣyanti cittavikṣepaṃ kartuṃ asyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vigrahāya vivādāya virodhāya. uttare ca teṣāṃ guṇānuśaṃsā bhaviṣyanti yad utāsyāḥ prajñāpāramitāyāḥ śravaṇenānupūrveṇa tribhir yānair niryāya duḥkhasyāntaṃ kariṣyanti. tadyathāpi nāma kauśika maghi nām' auṣadhī tatra āśīviṣeṇa jantunā bubhukṣitenāhārārthinā āhāragaveṣiṇā kaścid eva prāṇakajāto dṛṣṭo bhavet, sa taṃ prāṇakajātaṃ punaḥ khāditukāmaḥ prāṇakajātam anudhāvet.
atha khalu sa prāṇajātaḥ yena sā maghi nām' auṣadhi tenopasaṃkrāmed atha sa āśīviṣas tasyā auṣadhyā gandhena pratyudāvartate. tat (psp_2-3:44) kasya hetoḥ? tathā hi tasyā auṣadhyā bhaiṣajyaguṇaḥ yat tasyāśīviṣasya tad viṣam abhibhavati. evaṃ balavatī hi sā kauśika auṣadhī evam eva kauśika yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. tatra kauśika ye utpannotpannā vigrahā vivādā virodhā bhaviṣyanti te prajñāpāramitāyās tejasā prajñāpāramitāyā balena kṣipram evāntardhāsyanty upaśamiṣyanti yato yata evotpatsyante tatra tatraivāntardhāsyanti na vivardhiṣyanty upaśamiṣyanti. iti nirodhe 'nvayajñānam
tat kasya hetos? tathā hi kauśika prajñāpāramitā sarvadharmāṇam upaśamayitrī na vivardhikā, katameṣāṃ dharmāṇām? yad uta rāgasya doṣasya mohasyāvidyāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya nāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanātṛṣṇopādānabhavajātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyānām upaśamayitrī na vivardhikā sarvaduḥkhaskandhasya nivaraṇāvaraṇānuśayaparyavasthānānām ātmadṛṣṭeḥ sattvadṛṣṭer jīvadṛṣṭeḥ poṣadṛṣṭeḥ puruṣadṛṣṭeḥ pudgaladṛṣṭer manujadṛṣṭer mānavadṛṣṭeḥ kārakadṛṣṭer vedakadṛṣṭer jānakadṛṣṭeḥ paśyakadṛṣṭer ucchedadṛṣṭeḥ śāśvatadṛṣṭer astidṛṣṭer nāstidṛṣṭer yāvat sarvadṛṣṭikṛtānāṃ mātsaryadauḥśīlyavyāpādasya kauśīdyasya vikṣepasya dauṣprajñasya nityasaṃjñāsukhasaṃjñātmasaṃjñāśucisaṃjñāśubhasaṃjñātṛṣṇāvicaritānāṃ rūpagrāhasya vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānagrāhasya dānapāramitāgrāhasya śīlapāramitāgrāhasya kṣāntipāramitāgrāhasya vīryapāramitāgrāhasya dhyānapāramitāgrāhasya prajñāpāramitāgrāhasyādhyātmaśūnyatāgrāhasya bahirdhāśūnyatāgrāhasyādhyātmabahirdhaśūnyatāgrāhasya yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāgrāhasya smṛtyupastānagrāhasya samyakprahāṇarddhipādāndriyabalabodhyaṅgagrāhasyāpramāṇadhyānarūpyasamāpattigrāhasya satyābhijñāgrāhasya sarvasamādhidhāraṇīmukhagrāhasya daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmagrāhasya sarvākārajñatāgrāhasya nirvāṇagrāhasyopaśamayitrī na vivardhikā. iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ
atha khalu ya iha trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mahārājāno (psp_2-3:45) lokapālāḥ śakrā devendrā ye ca brahmāṇo brahmā ca sahāpatir yāvad akaniṣṭhā devaputrās te satatasamitaṃ tasya bodhisattvasya mahāsattvasya rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyanti yatra kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati likhiṣyati likhāpayiṣyati yoniśaś ca manasikariṣyati. ye 'pi te daśasu dikṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti te 'pi tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyanti ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati likhiṣyati likhāpayiṣyati yoniśaś ca manasikariṣyati yathā kuśalair dharmair na parihāsyate, kuśalair dharmair vivardhiṣyate. yad uta dānapāramitāśīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitābhir vivardhiṣyate na parihāsyati anupalambhayogena. adhyātmaśūnyatayā vivardhiṣyate na parihāsyati. evaṃ bahirdhāśūnyatayādhyātmabahirdhāśūmyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā vivardhiṣyate na parihāsyati anupalambhayogena. smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgair vivardhiṣyate na parihāsyati. apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir vivardhiṣyate na parihāsyati. satyābhijñābhir daśabalair vaiśāradyaiḥ pratisaṃvidbhir āveṇikair buddhadharmair vivardhiṣyate na parihāsyati anupalambhayogena. sarvasamādhibhiḥ sarvadhāraṇīmukhair vivardhiṣyate na parihāsyati, yāvat sarvākārajñatayā vivardhiṣyate na parihāsyati anupalambhayogena. iti mārge dharmajñānam
sa ādeyavacanaś ca mitavacanaś ca bhaviṣyati, na krodhādhibhūto bhaviṣyati, na mānābhibhūtaś bhaviṣyati, na matsarī bhaviṣyati, nerṣyālur bhaviṣyati. ātmanā ca prāṇātipātāt prativirato bhaviṣyati, parāṃś ca prāṇātipatavairamaṇe pratiṣṭhāpayiṣyati, prāṇātipātavirateś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye prāṇātipātāt prativiratā bhaviṣyanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā cādattādānāt prativirato bhaviṣyati, parāṃś cādattādānavairamaṇe pratiṣṭhāpayiṣyati, adattādānavirateś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi (psp_2-3:46) cānye 'dattādānāt prativiratā bhaviṣyanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca kāmamithyācārāt prativirato bhaviṣyati, parāṃś ca kāma mithyācāravairamaṇe pratiṣṭhāpayiṣyati, kāmamithyācāravirateś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye kāmamithyācārāt prativiratā bhaviṣyanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca mṛṣāvādāt prativirato bhaviṣyati, parāṃś ca mṛṣāvādavairamaṇe pratiṣṭhāpayiṣyati, mṛṣāvādavirateś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye mṛṣāvādāt prativiratā bhaviṣyanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca piśunavacanāt prativirato bhaviṣyati, parāṃś ca piśunavacanavairamaṇe pratiṣṭhāpayiṣyati, piśunavacanavirateś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye piśunavacanāt prativiratā bhaviṣyanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca paruṣavacanāt prativirato bhaviṣyati, parāṃś ca paruṣavacanavairamaṇe pratiṣṭhāpayiṣyati, paruṣavacanavirateś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye paruṣavacanāt prativiratā bhaviṣyanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca saṃbhinnapralāpāt prativirato bhaviṣyati, parāṃś ca saṃbhinnapralāpavairamaṇe pratiṣṭhāpayiṣyati, saṃbhinnapralāpavirateś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye saṃbhinnapralāpāt prativiratā bhaviṣyanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā cābhidhyāyāḥ prativirato bhaviṣyati, parāṃś cābhidhyāvairamaṇe pratiṣṭhāpayiṣyati, abhidhyāvirateś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye 'bhidhyāyāḥ prativiratā bhaviṣyanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca vyāpādāt prativirato bhaviṣyati, parāṃś ca vyāpādavairamaṇe pratiṣṭhāpayiṣyati, vyāpādavirateś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye vyāpādāt prativiratā bhaviṣyanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca mithyādṛṣṭeḥ prativirato bhaviṣyati, parāṃś ca mithyādṛṣṭivairamaṇe pratiṣṭhāpayiṣyati, mithyādṛṣṭivirateś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye mithyādṛṣṭeḥ prativiratā bhaviṣyanti teṣām api varṇavādī (psp_2-3:47) bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhito bhaviṣyati, pārāṃś ca dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayiṣyati, dānapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate. ye 'pi cānye dānapāramitāyāṃ caranti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca śīlaparamitāyāṃ pratiṣṭhito bhaviṣyati, parāṃś ca śīlapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayiṣyati, śīlapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye śīlapāramitāyāṃ caranti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca kṣāntipāramitāyāṃ pratiṣṭhito bhaviṣyati, parāṃś ca kṣāntipāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayiṣyati, kṣāntipāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣīṣyate, ye 'pi cānye kṣāntipāramitāyāṃ caranti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca vīryapāramitāyāṃ pratiṣṭhito bhaviṣyati, parāṃś ca vīryapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayiṣyati, vīryapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye vīryapāramitāyāṃ caranti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhito bhaviṣyati, parāṃś ca dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayiṣyati, dhyānapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye dhyānapāramitāyāṃ caranti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhito bhaviṣyati, parāṃś ca prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayiṣyati, prajñāpāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye prajñāpārmitāyāṃ caranti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā cādhyātmaśūnyatāyāṃ pratiṣṭhito bhaviṣyati, parāṃś cādhyātmaśūnyatāyāṃ pratiṣṭhāpayiṣyati, adhyātmaśūnyātāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate. ye 'pi cānye 'dhyātmaśūnyatāṃ bhāvayanti teṣām api varṇavādi bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca bahirdhāśūnyatāyāṃ pratiṣṭhito bhaviṣyati, parāṃś ca (psp_2-3:48) bahirdhāśūnyatāyāṃ pratiṣṭhāpayiṣyati, bahirdhāśūnyatāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye bahirdhāśūnyatāṃ bhāvayanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā cādhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ pratiṣṭhito bhaviṣyati, parāṃś cādhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ pratiṣṭhāpayiṣyati, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye 'dhyātmabahirdhāśūnyatāṃ bhāvayanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ pratiṣṭhito bhaviṣyati, parāṃś cābhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ pratiṣṭhāpayiṣyati, abhāvasvabhāvaśūnyatāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye 'bhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca sarvasamādhīn samāpatsyate, parāṃś ca sarvasamādhisamāpattau pratiṣṭhāpayiṣyati, sarvasamādhisamāpattīnāṃ varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye sarvasamādhisamāpattīḥ samāpadyante teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca dhāraṇīpratilabdho bhaviṣyati, parāṃś ca dhāraṇīpratilambhāya samādāpayiṣyati, dhāraṇīpratilambhasya varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye dhāraṇīpratilabdhā bhavanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca prathamaṃ dhyānaṃ samāpatsyate, parāṃś ca prathamadhyānasamāpattau pratiṣṭhāpayiṣyati, prathamadhyānapratiṣṭhānasya ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye prathamaṃ dhyānaṃ samāpadya viharanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpatsyate yāvat tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpatsyate. ātmanā ca caturthaṃ dhyānaṃ samāpatsyate, parāṃś ca caturthadhyāne pratiṣṭhāpayiṣyati, caturthadhyānapratiṣṭhānasya varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye caturthaṃ dhyānaṃ samāpadya viharanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca maitrīṃ samāpatsyate, parāṃś ca maitryāṃ samādāpayiṣyati, maitrīsamādheś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye maitrīṃ (psp_2-3:49) samāpadyante teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca karuṇāmuditopekṣāḥ samāpatsyate, parāṃś ca karuṇāmuditopekṣāsu samādāpayiṣyati, karuṇāmuditopekṣāṇāṃ ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye karuṇāmuditopekṣāḥ samāpadyante teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā cākāśānantyāyatanaṃ samāpatsyate, parāṃś cākāśānantyāyatanasamāpattau samādāpayiṣyati, ākāśānantyāyatanasamāpatteś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyante teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca vijñānānantyāyatanaṃ samāpatsyate. ātmanā cākiṃcanyāyatanaṃ samāpatsyate. ātmanā ca naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ upasaṃpadya vihariṣyati, parāṃś ca naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau samādāpayiṣyati, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatteś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayiṣyati, parāṃś ca smṛtyupasthānabhāvanāyāṃ samādāpayiṣyati, smṛtyupasthānabhāvanāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye smṛtyupasthānāni bhāvayiṣyanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
evam ātmanā ca catvāri samyakprahāṇāni bhāvayiṣyati, catura ṛddhipādān pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni, āttnanā cāryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ bhāvayiṣyati, parāṃś ca mārgabhāvanāyāṃ samādāpayiṣyati, mārgabhāvanāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye mārgaṃ bhāvayanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca catvāry āryasatyāni bhāvayiṣyati, parāṃś ca caturṣv āryasatyeṣu pratiṣṭhāpayiṣyati, caturṇāṃ āryasatyānāṃ ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye catvāry āryasatyāni bhāvayanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca śūnyatānimittāpraṇihitān samādhīn bhāvayiṣyati, parāṃś ca śūnyatānimittāpraṇihitasamādhibhāvanāyāṃ pratiṣṭhāpayiṣyati, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhibhāvanāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye śūnyatānimittāpraṇihitān samādhīn bhāvayanti teṣām api varṇavādi bhaviṣyati samanujñaḥ. (psp_2-3:50)
ātmanā cāṣṭavimokṣān samāpatsyate, parāṃś cāṣṭavimokṣasamāpattau samādāpayiṣyati, aṣṭānāṃ ca vimokṣāṇāṃ varṇaṃ bhāsiṣyate, ye 'pi cānye 'ṣṭavimokṣān samāpadyante teṣāṃ api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca navānupūrvavihārasamāpattīḥ samāpatsyate, parāṃś ca navānupūrvavihārasamāpattau samādāpayiṣyati, navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye navānupūrvavihārasamāpattīḥ samāpadyante teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvidaḥ samāpatsyate, parāṃś ca daśatathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu samādāpayiṣyati daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvidaḥ samāpadyante teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā cāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān samāpatsyate, parāṃś cāṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu samādāpayiṣyati, aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān samāpatsyante teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā cāsaṃmoṣadharmā bhaviṣyati, parāṃś cāsaṃmoṣadharmatāyāṃ samādāpayiṣyati, asaṃmoṣadharmatāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye 'saṃmoṣadharmatāyāṃ pratiṣṭāpitā bhavanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ.
ātmanā ca sarvākārajñatāyāṃ pratiṣṭhito bhaviṣyati, parāṃś ca sarvākārajñatāyāṃ samādāpayiṣyati sarvākārajñatāyāś ca varṇaṃ bhāṣiṣyate, ye 'pi cānye sarvākārajñatāyāṃ pratiṣṭhitā bhavanti teṣām api varṇavādī bhaviṣyati samanujñaḥ. iti mārge 'nvayajñānakṣāntiḥ
punar aparaṃ kauśika bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caran yad dānaṃ dadāti tat sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayaty anupalambhayogena. yac chīlaṃ rakṣati tat sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayaty (psp_2-3:51) anupalambhayogena. yāṃ kṣāntiṃ bhāvayati tāṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayaty anupalambhayogena. yad vīryam ārabhate tat sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayaty anupalambhayogena. yad dhyānaṃ samāpadyate tat sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayaty anupalambhayogena. yāṃ prajñāṃ bhāvayati tāṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayaty anupalambhayogena. evaṃ carataḥ kauśika kulaputrasya vā kuladuhitur vā ṣaṭsu pāramitāsu smṛtir evam utpadyate: yady ahaṃ dānaṃ na dāsyāmi, durgateṣu me kuleṣūpapattir bhaviṣyati, na ca me sattvaparipāko bhaviṣyati, na ca me buddhakṣetraṃ pariśodhanaṃ bhaviṣyati, na ca sarvajñatāṃ pratilapsye. tasyaivaṃ bhavati: yady ahaṃ śīlaṃ na rakṣiṣyāmi, tisṛṇaṃ durgatīnāṃ me 'pāvṛtāni dvārāṇi bhaviṣyanti, na devamanuṣyopapattir me bhaviṣyati, na sattvaparipāko na buddhakṣetrapariśodhanaṃ, kuta eva sarvajñatāpratilābhas. tasyaivaṃ bhavati: yady ahaṃ kṣāntiṃ na bhāvayiṣyāmi, indriyāṇi me paribhetsyante, mukhamaṇḍalaṃ me dhyāmībhaviṣyati, na ca rūpasaṃpadaṃ pratilapsye, yayā rūpasaṃpadā bodhisattvacārikāṃ me carataḥ. sattvāḥ saha darśanena niyatā bhaviṣyanty
anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, na ca rūpasaṃpadā sattvān paripācayiṣyāmi, na buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmi, kutaḥ punaḥ sarvajñatāṃ pratilapsye. tasyaivaṃ bhavati: saced ahaṃ kusīdo bhaviṣyāmi, naiva bodhisattvamārgaṃ bhāvayiṣyāmi, na vīryam ārapsye kathaṃ buddhadharmān paripūrayiṣyāmi, kuta eva sarvajñatāṃ pratilapsye, tasyaivaṃ bhavati: saced ahaṃ vikṣiptacitto bhaviṣyāmi, na śikṣiṣyāmi sarvasamādhipariniṣpādanāya, na sattvān paripācayiṣyāmi, na buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmi, kutaḥ punaḥ sarvajñatāṃ pratilapsye. tasyaivaṃ bhavati: saced ahaṃ duṣprajño bhaviṣyāmi, prajñopāyakauśalyena śrāvakabhūmiṃ pratyekabuddhabhūmiṃ cātikramya sattvān paripācya buddhakṣetraṃ pariśodhya sarvajñatām abhisaṃboddhuṃ nāhaṃ śikṣiṣyāmi sa evaṃ pratisaṃśikṣate, ayuktam (psp_2-3:52) etat mama bhaved, yo 'haṃ mātsaryavaśena dānapāramitāṃ na paripūrayeyam, evaṃ dauḥśīlyavaśena śīlapāramitāṃ vyāpādavaśena kṣāntipāramitāṃ kauśīdyavaśena vīryapāramitāṃ vikṣepavaśena dhyānapāramitāṃ dauṣprajñāvaśena prajñāpāramitāṃ na paripūrayeyaṃ. aparipūrayan dānapāramitām evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāpāramitāṃ cāparipūrayan na niryāsyāmi sarvākārajñatāyām. evaṃ hi kauśika sa kulaputro vā kuladuhitā vā dṛṣṭadharmikān sāṃparāyikāṃś ca guṇānuśaṃsān pratilabhate ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati likhiṣyati likhāpayiṣyati yoniśaś ca manasikariṣyati, avirahitaś ca bhaviṣyati sarvajñatācittena. iti mārge 'nvayajñānam ity ukto bodhisattvadarśanamārgaḥ
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvad iyaṃ prajñāpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ paridamanāya pariṇamanāya ca pratyupasthitā.
bhagavān āha: kathaṃ punaḥ kauśika prajñāpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ paridamanāya pariṇamanāya ca pratyupasthitā?
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: iha bhagavan bodhisattvo mahāsattvo laukikyāṃ dānapāramitāyāṃ caran buddhebhyo bhagavadbhyaḥ pratyekabuddhebhyaḥ śrāvakebhyo dānāṃ dadāti. tasyaivaṃ bhavati: ahaṃ dānaṃ dadāmi buddhabodhisattvaśrāvakapratyekabuddhebhyaḥ kṛpaṇavanīkārthikayācanakebhyaḥ. sa etena dānenānupāyakauśalyenonnatiṃ gacchati. tasya bodhisattvasya mahāsattvasya laukikaṃ śīlaṃ rakṣata evaṃ bhavaty: ahaṃ śīlapāramitāyāṃ carāmi, ahaṃ śīlapāramitāṃ paripūrayāmi, sa tenonnatiṃ gacchati. tasya bodhisattvasya mahāsattvasya laukikīṃ kṣāntiṃ bhāvayata evaṃ bhavaty: ahaṃ kṣāntipāramitāyāṃ carāmi, ahaṃ kṣāntipāramitāṃ paripūrayāmi, sa tenonnatiṃ gacchati. tasya bodhisattvasya mahāsattvasya laukikaṃ vīryam ārambhamāṇasyaivaṃ bhavati: ahaṃ vīryapāramitāyāṃ carāmi, ahaṃ vīryapāramitāṃ paripūrayāmi, sa tenonnatiṃ gacchati. tasya bodhisattvasya mahāsattvasya laukikaṃ dhyānaṃ samāpadyamānasyaivaṃ bhavaty: ahaṃ dhyānapāramitāyāṃ carāmi, ahaṃ dhyānapāramitāṃ paripūrayāmi, sa tenonnatiṃ gacchati. tasya bodhisattvasya mahāsattvasya (psp_2-3:53) laukikyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carato 'nupāyakauśalyenaivaṃ bhavaty: ahaṃ prajñāpāramitāyāṃ carāmi, prajñāpāramitāṃ paripūrayāmi, sa tenonnatiṃ gacchati. tasya bodhisattvasya mahāsattvasya laukikyāṃ smṛtyupasthānabhāvanāyāṃ sthitasyaivaṃ bhavaty: ahaṃ smṛtyupasthānāni, bhāvayāmi, ahaṃ samyakprahāṇāni, aham ṛddhipādān, aham indriyāṇi, ahaṃ balāni, ahaṃ bodhyaṅgāni, aham āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ bhāvayāmi, ahaṃ
śūnyatānimittāpraṇihitasamādhiṃ bhāvayāmi, ahaṃ sarvasamādhīn, ahaṃ sarvadhāraṇīmukhāni, aham apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr bhāvayāmi, ahaṃ catvāry āryasatyāni bhāvayāmi, aham abhijñā, ahaṃ daśabalāni, ahaṃ vaiśāradyāni, ahaṃ pratisaṃvidaḥ, aham aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān bhāvayāmi, ahaṃ sattvān paripācayiṣyāmi, ahaṃ buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmi, ahaṃ sarvākārajñatāṃ pariprāpsyāmi, sa tenāhaṃkāramamakārābhiniveśenonnatiṃ gacchati. evaṃ hi bhagavan bodhisattvo mahāsattvo laukikeṣu dharmeṣu carann unnatiṃ gacchati. ahaṃkāramamakārābhiniveśena. tasya khalu punaḥ prajñāpāramitā paridamanāya pariṇāmanāya ca pratyupasthitā bhavati.
iha punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo lokottareṣu dharmeṣu caran dānaṃ dadad dāyakaṃ nopalabhate, pratigrāhakaṃ nopalabhate, deyaṃ ca nopalabhate. evaṃ hi bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran paridamanāya pratyupasthito bhavati pariṇāmanāya. evaṃ śīlaṃ rakṣan kṣāntiṃ saṃpādayamāno vīryam ārambhamāṇo dhyānaṃ dhyāyan prajñāpāramitāṃ bhāvayan prajñāṃ nopalabhate. evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayan nopalabhate. apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ, āryasatyāny abhijñāṃ bhāvayan nopalabhate. balāni vaiśāradyāṃ pratisaṃvidaḥ, aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān bhāvayan nopalabhate. sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhin sarvadhāraṇīmukhāni bhāvayan nopalabhate. evaṃ mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ ca bhāvayan nopalabhate yāvat sarvākārajñatāṃ bhāvayan nopalabhate. evaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran paridamanāya pariṇāmanāya ca pratyupasthito bhavati. iti sarvato damananamanakāritram (psp_2-3:54)
atha khalu bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: yo hi kaścit kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇan vā dhārayan vā vācayan vā paryavāpnuvan vā pravartayan vā svādhyāyan vā yoniśo manasikurvan vā saṃgrāmaśīrṣam ārūḍhaḥ saṃgrāme vartamāne saṃgrāme 'vatīrṇo vā śayito vātikrānto vā niṣaṇṇo vā sthito vā syāt, asthānaṃ kauśikānavakāśo yat tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā imāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇato dhārayato vācayataḥ paryavāpnuvataḥ pravartayataḥ svādhyāyato yoniśo manasikurvato vā kaścid eva kāṇḍaṃ vā śastraṃ vā loṣṭaṃ vā kṣipet kṣiptāni vā tasya tāni śarīre praharaṇāni pateyuḥ, paropakramena vāsya jīvitāntarāyo bhaven naitat sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā dīrgharātram iha prajñāpāramitāyāṃ caratā ātmano rāgakāṇḍāni rāgaśastrāṇi nirjitāni bhavanti. pareṣām api rāgakāṇḍāni rāgaśastrāṇi nirjitāni. ātmano doṣakāṇḍāni doṣaśastrāni mohakāṇḍāni mohaśastrāṇi nirjitāni. pareṣām api doṣakāṇḍāni doṣaśastrāṇi mohakāṇḍāni mohaśastrāṇi nirjitām. ātmano dṛṣṭikṛtakāṇḍāni dṛṣṭikṛtaśastrāṇi nirjitāni pareṣām api dṛṣṭikṛtakāṇḍāni dṛṣṭikṛtaśastrāṇi nirjitāni. ātmanaḥ paryutthānakāṇḍāni paryutthānaśastrāṇi nirjitāni. pareṣām api paryutthānakāṇḍāni paryutthānaśastrāṇi nirjitāni. ātmano 'nuśayakāṇḍāny anuśayaśastrāṇi nirjitāni. pareṣām apy anuśayakāṇḍāny anuśayaśastrāṇi nirjitāni. anena kauśika paryāyeṇa tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā kāṇḍaṃ vā śastraṃ vā śarīre kṣiptaṃ na patati. iti kleśanirjayakāritram
punar aparaṃ kauśika sacet kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati yoniśaś ca manasikariṣyati, avirahitaś ca sarvajñatācittena bhaviṣyati tasya kaścid evābhaiṣajyam avakiret, kākhordaṃ vā kuryād agnikhadāṃ vopanāmayec chastreṇa vā hanyād viṣaṃ vā dadyād udake vainac chorayet sarvāṇy etāni tasya na krāmanti. tat kasya hetor? mahāvidyaiṣā kauśika yad uta prajñāpāramitā, anuttaraiṣā (psp_2-3:55) kauśika vidyā yad uta prajñāpāramitā. atra hi kauśika śikṣamāṇaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā nātmavyābādhāya cetayate, na paravyābādhāya cetayate, nobhayavyābādhāya cetayate. ity upakramādhisahyatākāritram
tat kasya hetos? tathā hi naivātmānam upalabhate. na parān nobhayam upalabhate. na rūpam upalabhate. na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānam upalabhate. na yāvad vyastasamastān skandhadhātv āyatana pratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyadharmāpramāṇadhyānārūpyasamāpattisarvaśūnyatāsarvasamādhisarvadhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān yāvat sarvākārajñatām api nopalabhate. anupalabhamāno nātmavyābādhāya cetayate, na paravyābādhāya cetayate, nobhayavyābādhāya cetayate. anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ pratilabhate sarvasattvāṃś cāvalokayati. tat kasya hetor? atra hi vidyāyāṃ śikṣamāṇair atītais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā. ye 'pi te bhaviṣyanti tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'py atra prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. ye 'pi te daśadiglokadhātuṣv etarhi pratyutpannās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'py atra prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. iti samyaksaṃbodhikāritram
punar aparaṃ kauśika yatremāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti pravartayiṣyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti, na tatra maṇuṣyo vā amanuṣyo vā avatāraprekṣī avatāragaveṣī avatāraṃ lapsyate. tat kasya hetos? tathā hy atra prajñāpāramitāyāṃ pūjārthāya trisāhasramahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājakāyikā devaputrās trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmakāyikā brahmapurohitā brahmapārṣadyā yāvad akaniṣṭhā devaputrā, ye 'py anyeṣv aprameyeṣv asaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu cāturmahārājakāyikā devaputrā yāvad akaniṣṭhā devāputrās te 'pi teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ vā rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyanti. (psp_2-3:56) ya imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā dhārayiṣyanti vācayiṣyanti te ca devaputrā agatyemāṃ prajñāpāramitāṃ satkariṣyanti gurukariṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti pūjayitvā pratigamiṣyanti. ya imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā dhārayiṣyati vācayiṣyati tasyeme dṛṣṭadhārmikā guṇānuśaṃsā bhaviṣyanti. tadyathāpi nāma kauśika ye kecid bodhimaṇḍagatā vā bodhimaṇḍaparisāmantagatā vā bodhimaṇḍābhyantaragatā vā tiryagyonigatān apy upādāya na te śakyante manuṣyeṇa vā amanuṣyeṇa vā viheṭhayituṃ vā vihiṃsayituṃ vā. tat kasya hetor? atra hi niṣadya taiḥ paurvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā. anāgatair api pratyutpannair api tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbhotsyate abhisaṃbudhyate ca. abhisaṃbudhya ca sarvasattvān sukhe 'bhaye
'nudvege 'vaire 'nuttrāse 'vyābādhe 'sapatne pratiṣṭhāpayanti. sukhe 'bhaye 'nudvege 'nuttrāse 'vaire 'vyābādhe 'sapatne pratiṣṭhāpyāprameyān asaṃkhyeyān sattvān divyamānuṣyakāyaṃ saṃpattau pratiṣṭhāpayanti. srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale 'rhattve pratyekabuddhatve 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayanti. tat kasya hetor? anayaiva kauśika prajñāpāramitayā sapṛthivīpradeśaś caityabhūtaḥ kṛtaḥ sarvasattvānāṃ vandanīyaḥ satkaraṇīyo gurukaraṇīyo mānanīyaḥ pūjanīyo 'rcanīyo 'pacāyanīyaḥ puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ. ity ādhāradeśapūjyatākāritram ity uktaṃ kāritram
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: yo hi kaścid bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā pustakagatām api kṛtvā dhārayet tāñ ca puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ samantāc ca dīpamālābhir bahuvidhābhiś ca pūjābhiḥ satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati, yaś ca tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya parinirvṛtasya śarīrāṇi stūpeṣu pratiṣṭhāpayiṣyati pratiṣṭhāpya pratigṛhṇīyād dhārayed vācayet tāni ca satkuryād gurukuryād (psp_2-3:57) mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ, kataras tato bahupuṇyaṃ prasavati?
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: tena hi kauśika tvām evātra pratiprakṣyāmi, yathā te kṣamate tathā vyākuryāḥ. tat kiṃ manyase? kauśika yeyaṃ tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya sarvajñatā yo cāyaṃ tathāgatasyātmabhāvo 'bhinirvṛttaḥ, sa katarasyāṃ pratipadi śikṣamāṇena tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā ayaṃ cātmabhāvo 'bhinirvṛttaḥ?
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: ihaiva bhagavan śikṣamāṇena tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena prajñāpāramitāyām anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā ayaṃ cātmabhāvo 'bhinirvṛttaḥ.
bhagavān āha: evam etat kauśikaivam etat, prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā ayaṃ cātmabhāvo 'bhinirvṛttaḥ.
tasmāt tarhi kauśika nānenātmabhāvaśarīrapratilambhena tathāgatas tathāgata iti saṃkhyāṃ gacchati. sarvajñatāyāṃ tu pratilabdhāyāṃ tathāgatas tathāgata iti saṃkhyāṃ gacchati. yeyaṃ kauśika sarvajñatā sā prajñāpāramitā nirjātā. evam ayam ātmabhāvaśarīrapratilābhas tathāgatasya prajñāpāramitānirjātatvāt, sarvajñajñānasyāśrayabhūto bhavati. evaṃ cāśrayaṃ niśritya sarvajñajñānapratilābhaprabhāvanābuddhaprabhāvanādharmaprabhāvanāsaṃghaprabhāvanā bhavati. evam asya sarvajñajñānahetuko 'yam ātmabhāvapratilābhaḥ. āśrayabhūtatvāt sarvasattvānāṃ caityabhūto vandanīyaḥ satkaraṇīyo gurukaraṇīyo mānanīyaḥ pūjanīyo 'rcanīyo 'pacāyanīyaḥ saṃvṛttaḥ. evaṃ ca mama parinirvṛtasyāpi sata eṣāṃ śarīrāṇāṃ pūjā bhaviṣyati.
tasmāt tarhi kauśika yaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā pustakagatāṃ kṛtvā satkāreṇa vācayiṣyati dhārayiṣyati, puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ samantāc ca dīpamālābhir bahuvidhābhiś ca pūjābhiḥ satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet, ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati.
tat kasya hetoḥ? sarvajñajñānasya hi kauśika tena kulaputreṇa vā (psp_2-3:58) kuladuhitrā vā pūjā kṛtā bhavet. yaḥ kaścit kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgatasya parinirvṛtasya saptaratnamaye stūpe śarīraṃ pratiṣṭhāpayet saptaratnamaye vā samudge vā kṛtvā parivahet, tac ca satkuryād yāvad apacāyet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhir, yaś ca iha prajñāpāramitāyāṃ likhyāmānāyāṃ vā pustakagatāyāṃ vā satkāraṃ kuryād gurukāraṃ kuryād mānanāṃ pūjanām arcanām apacāyanāṃ kuryāt, ayaṃ tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
tat kasya hetoḥ? sarvajñajñānasya tena pūjā kṛtā bhaviṣyati ato nirjātā hi pañcapāramitā, ato nirjātā adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, ato nirjātāni smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgābhijñāryasatyāni, ato nirjātā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ ato nirjātāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā, ato nirjātāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni, ato nirjātaḥ sarvasattvaparipākaḥ, ato nirjātā buddhakṣetrapariśuddhiḥ, ato nirjātā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kulasaṃpad bhogasaṃpad parivārasaṃpad, ato nirjātā mahāmaitrī mahākaruṇā, ato nirjātā kṣatriyamahāśālakulatā brāhmaṇamahāśālakulatā gṛhapatimahāśālakulatā, ato nirjātā cāturmahārājakāyikā devaputrās trāyastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartmo brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmāṇo yāvad akaniṣṭhā devaputrā, ato nirjātāḥ srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhā, ato nirjātā bodhisattvā mahāsattvā, ato nirjātās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā, ato nirjātācintyā atulyā anuttarā niruttarā asamā asamasamā sarvākārajñatā. iti svārthādhimuktimṛdumṛddhī
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: ya ime bhagavan jāmbūdvīpakā manuṣyā imāṃ prajñāpāramitāṃ na satkurvanti na gurukurvanti na mānayanti na pūjayanti nārcayanti nāpacāyante puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ kiṃ nu bhagavañ jñāsyanti evaṃ maharddhikā prajñāpāramitāyāḥ pūjā kṛtā bhaviṣyatīti, evaṃ mahānuśaṃsā prajñāpāramitāyāḥ pūjā kṛtā bhaviṣyatīti, uta na jñāsyanti? (psp_2-3:59)
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: tat kiṃ manyase kauśika kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye buddhe 'vetyaprasādena samanvāgatā, ye dharme 'vetyaprasādena samanvāgatā, ye saṃghe 'vetyaprasādena samanvāgatā, ye buddhe niṣkāṅkṣā ye dharme niṣkāṅkṣā ye saṃghe niṣkāṅkṣā, ye buddhe niṣṭhāṃgatā ye dharme niṣṭhāṃgatā ye saṃghe niṣṭhāṃgatāḥ?
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: alpakās te bhagavan jāmbūdvīpakā manuṣyā ye buddhe 'vetyaprasādena samanvāgatā ye dharme 'vetyaprasādena samanvāgatā ye saṃghe 'vetyaprasādena samanvāgatā, ye buddhe niṣkāṅkṣā ye dharme niṣkāṅkṣā ye saṃghe niṣkāṅkṣā, ye buddhe niṣṭhāṃgatā ye dharme niṣṭhāṃgatā ye saṃghe niṣṭhāṃgatāḥ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase kauśika kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ lābhinaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ lābhinaḥ, kiyantas te jāmbādvīpakā manuṣyā ye 'ṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ lābhinaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ lābhinaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ lābhinaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye ṣaṇṇām abhijñānāṃ lābhinaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāt srotaāpannā, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye rāgadoṣamohatanutvāt sakṛdāgāminaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye pañcānām avarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇād anāgāminaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye pañcānām ūrdhvabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇād arhantaḥ, kiyantas te jāmbudvīpakā manuṣyā ye pratyekabodhaye saṃprasthitāḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ?
śakra āha: alpatarakās te bhagavan jāmbūdvīpakā manuṣyā ye saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṃ dharmāṇāṃ lābhinaḥ, tato 'lpatarakā ye trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ lābhinas, tato 'lpatarakā ye 'ṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ lābhinas, tato 'lpatarakā ye navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ lābhinas, tato 'lpatarakā ye catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ lābhinas, tato 'lpatarakā ye ṣaṇṇām abhijñānāṃ lābhinaḥ. tato 'lpatarakās jāmbūdvīpakā manuṣyā ye trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāt srotaāpannāḥ, tato 'lpatarakās te ye rāgadoṣamohatanutvāt (psp_2-3:60) sakṛdāgāminaḥ, tato 'lpatarakās te ye pañcānām avarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇād anāgāminaḥ, tato 'lpatarakās te ye pañcānām ūrdhvabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇād arhantaḥ, tato 'lpatarakās te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye pratyekabodhaye saṃprasthitāḥ, tato 'lpatarakās te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ.
bhagavān āha: evam etat kauśikaivam etat, alpakās te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye buddhe dharme saṃghe 'vetyaprasādena samanvāgatāḥ, ye buddhe dharme saṃghe niṣkāṅkṣāḥ, ye buddhe dharme saṃghe niṣṭhāṃgatāḥ. tebhyo 'py alpebhyo 'lpatarakās te ye daśakuśalakarmapathasevinas, tebhyo 'lpebhyo 'lpatarakās te ye dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñābhāvanā yuktāḥ. tebhyo 'py alpebhyo 'lpatarakās te ye saptatriṃśadbodhipakṣān dharmān bhāvayanti. tebhyo 'py alpebhyo 'lpatarakā ye trīṇi vimokṣamukhāni bhāvayanti. tebhyo 'lpebhyo 'lpatarakā ye 'ṣṭa vimokṣāṃ bhāvayanti, tebhyo 'lpebhyo 'lpatarakā ye navānupūrvavihārasamāpattīr bhāvayanti, tebhyo 'py alpebhyo 'lpatarakā ye catasraḥ pratisaṃvido bhāvayanti, tebhyo 'lpebhyo 'lpatarakā ye ṣaḍ abhijñā bhāvayanti. tato 'lpatarakā ye srotaāpannāḥ, tato 'lpatarakā ye sakṛdāgāminaḥ, tato 'lpatarakā ye 'rhantaḥ, tato 'lpatarakā ye pratyekabuddhāḥ, tato 'lpatarakā ye 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃprasthitāḥ. tato 'lpebhyo 'lpatarakā ye bodhāya caranti.
tat kasya hetos? tathā hi taiḥ saṃsāre saṃsaradbhir na buddho dṛṣṭaḥ na dharmaḥ śrutaḥ na saṃghaḥ paryupāsitaḥ. na dānaṃ dattaṃ na śīlaṃ rakṣitaṃ na kṣāntir bhāvitā na vīryam ārabdhaṃ na dhyānaṃ sevitaṃ na prajñā bhāvitā, na dānapāramitā śrutā evaṃ na śīlapāramitā na kṣāntipāramitā na vīryapāramitā na dhyānapāramitā na prajñāpāramitā śrutā nopāyakauśalaṃ śrutaṃ nādhyātmaśūnyatā na bahirdhāśūnyatā nādhyātmabahirdhāśūnyatā na yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā śrutā na saptatriṃśadbodhipakṣā dharmāḥ śrutā na samādhayo na sarvadhāraṇīmukhāni nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayāḥ śrutā nāryasatyāni nābhijñā na balāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ śrutā na sarvajñatā śrutā na bhāvitā na bahulī kṛtāḥ.
anena kauśika hetunālpakās te sattvā ye buddhe 'vetyaprasādena samanvāgatā ye dharme 'vetyaprasādena samanvāgatā ye saṃghe 'vetyaprasādena (psp_2-3:61) samanvāgatāḥ, alpakās te sattvā ye buddhe dharme saṃghe niṣkāṅkṣā, alpakās te sattvā ye buddhe dharme saṃghe niṣṭhāṃgatā, alpakās te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye daśakuśalakarmapathasevinaḥ, alpakās te ye dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñābhāvanā yuktāḥ, alpakās te ye saptatriṃśadbodhipakṣyāṃ dharmāṃ bhāvayanti. alpakās te ye trīṇi vimokṣamukhāni bhāvayanti. alpakās te ye 'ṣṭa vimokṣāṃ bhāvayanti alpakās te ye navānupūrvavihārasamāpattīr bhāvayanti. alpakās te ye catasraḥ pratisaṃvido bhāvayanti. alpakās te ṣaḍ abhijñā bhāvayanti. alpakās te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāt srotaāpannāḥ, rāgadoṣamohatanutvāt sakṛdāgāminaḥ, pañcānām avarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇād ānāgāminaḥ, pañcānam ūrdhvabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇād arhantaḥ. alpakās te jāmbudvīpakā manuṣyā ye pratyekabuddhayānaṃ saṃprasthitāḥ. tebhyo 'lpebhyo 'lpatarakā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ tebhyo 'lpebhyo 'lpatarakā ye bodhāya caranti. tato 'lpatarakā ye bodhicittam upabṛṃhayanti. tato 'lpatarakā ye prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyante. tato 'lpatarakā ye prajñāpāramitāyāṃ caranti. tato 'lpatarakā ye 'vinivartanīyāyāṃ bhūmau sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.
ihāhaṃ kauśika paśyāmi anāvaraṇena buddhacakṣuṣā pūrvasyāṃ diśi aprameyām asaṃkhyeyāṃ sattvām anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakauśalavirahitāṃs tata eko vā dvau vā bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyatve 'vatiṣṭheyātāṃ, bhūyastvena te śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā saṃtiṣṭhante.
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
