Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 5/16

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8

Thông tin
GRETIL — Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009.CC BY-NC-SA 4.0

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya yathādṛṣṭabuddhakṣetrapariniṣpādanatā? yā trisāhasramahāsāhasralokadhātvīśvaracakravartimūrtisthitasya sarvalokadhātuparityāgasyāmanyanatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya yathādṛṣṭabuddhakṣetrapariniṣpādanatā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya buddhaparyupāsanatā? yā buddhaparyupāsanatā sarvasattvānugrahaṃ prati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya buddhaparyupāsanatā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakāyayathābhūtapratyavekṣaṇatā? yā dharmakāyayathābhūtapratyavekṣaṇatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakāyayathābhūtapratyavekṣaṇatā,

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya indriyaparāparajñānatā? yā daśasu baleṣu sthitvā sarvasattvānām indriyaparipūriprajñājñānatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya indriyaparāparajñānatā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakṣetrapariśodhanatā? (psp1-2: 101) yā sarvasattvacittapariśodhanatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakṣetrapariśodhanatā.

tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya māyopamasamādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvāḥ kriyāḥ karoti na cāsya cittapracāro bhavati, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya māyopamasamādhiḥ.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasyābhīkṣṇasamāpattiḥ? yā bodhisattvasya mahāsattvasya vipākajaḥ samādhir, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyābhīkṣṇasamāpattiḥ.

tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya saṃcintyātmabhāvaparigrahaḥ? yad bodhisattvo mahāsattvo yathāyathā sattvānāṃ kuśalamūlapariniṣpattir bhavati tathātathā saṃcintayātmabhāvaṃ parigṛhṇāti, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyātmabhāvaparigrahaḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyānantapraṇidhānam? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ paripūrṇatvād yathāyathā praṇidhiṃ praṇidadhāti tathātathā samṛdhyate, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyānantapraṇidhānam.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvarutajñānam? yad bodhisattvo mahāsattvo niruktipratisaṃvidā devādīnāṃ rutaṃ pratisaṃvidhyati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvarutajñānam.

tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya paripūrṇapratibhānam? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ pratibhānapratisaṃvidā paripūrṇapratibhānanirdeśajñānaṃ pratividhyati, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya paripūrṇapratibhānam.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya garbhāvakrāntisaṃpat? iha bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvāsu jātiṣu aupapāduka upapadyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya garbhāvakrantisaṃpat.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya kulasaṃpat? yad bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvakuleṣu pratyājāyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kulasaṃpat.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya jātisaṃpat? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣatriyamahāśālakuleṣu brāhmaṇamahāśālakuleṣu vā pratyājāyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya jātisaṃpat.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya gotrasaṃpat? yad bodhisattvo (psp1-2: 102) mahāsattvo yasmād gotrāt pūrvakā bodhisattva abhūvaṃs tatra gotre pratyājāyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya gotrasaṃpat.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya parivārasaṃpat? yad bodhisattvo mahāsattvo bodhau sattvān pratiṣṭhāpya bodhisattvaparivāra evaṃ bhavatīyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya parivārasaṃpat.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya janmasaṃpat? yaj jātamātra eva bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvalokadhātūn avabhāsena spharati, tāṃś ca sarvān ṣaḍ vikāraṃ kampayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya janmasaṃpat.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasyābhiniṣkramaṇasaṃpat? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ pravrajito 'nekaiḥ sattvakoṭīniyutaśatasahasraiḥ sārdham abhiniṣkrāmati gṛhāt, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyābhiniṣkramaṇasaṃpat.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya bodhivṛkṣavyūhasaṃpat? yad bodhisattvasya mahāsattvasya bodhivṛkṣasya mūlaṃ sauvarṇaṃ bhavati skandho vaiḍūryamayo bhavati, sarvaratnamayāḥ śākhāḥ patrāṇi sarvaratnamayāni tasya vṛkṣasya puṣpāṅ gandho 'vabhāsaś cānantān lokadhātūn avabhāsena sphurati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya bodhivṛkṣavyūhasaṃpat.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya sarvaguṇaparipūrisaṃpat? yā bodhisattvasya mahāsattvasya sattvaparipākena buddhakṣetrapariśuddhir, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvaguṇaparipūrisaṃpat.

tatra kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo daśamyāṃ bhūmau sthitaḥ saṃstathāgata eveti vaktavyaḥ? yadā bodhisattvasya mahāsattvasya daśapāramitāḥ paripūrṇā bhavanti, yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ paripūrṇā bhavanti, sarvākārajñatājñānaṃ ca sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇaṃ bhavati, mahākaruṇā ca sarvabuddhadharmāḥ paripūrṇā bhavanti, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo daśamyāḥ punar bodhisattvabhūmeḥ paraṃ tathāgata eveti vaktavyaḥ.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya daśa bhūmayaḥ? yad bodhisattvo mahāsattva upāyakauśalyena sarvāsu pāramitāsu caran saptatriṃśad bodhipakṣeṣu dharmeṣu śikṣito 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu caran daśatathāgatabalapratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu (psp1-2: 103) caran gotrabhūmim aṣṭamakabhūmiṃ darśanabhūmiṃ tanūbhūmiṃ vītarāgabhūmiṃ kṛtāvībhūmiṃ śrāvakabhūmiṃ pratyekabuddhabhūmiṃ bodhisattvabhūmiṃ bodhisattvo mahāsattvo 'tikramya etā navabhūmīr atikramya buddhabhūmau pratiṣṭhate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya daśamī bhūmiḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāyānasaṃprasthito bhavati.

iti bhūmisaṃbhāraḥ

yat punaḥ subhūtir evam āha, kutas tad yānaṃ niryāsyatīti traidhātukān niryāsyati yena sarvākārajñatā tena sthāsyati tat punar advayayogena. tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca mahāyānaṃ yā ca sarvākārajñatā ubhāv etau dharmau na saṃyuktau na visaṃyuktau arūpiṇau anidarśanau apratighau ekalakṣaṇau yad utālakṣaṇau. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'lakṣaṇau dharmau niryātau vā niryāto vā niryāsyato vā dharmadhātoḥ sa subhūte niryāṇam icchet, tathatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icched, evaṃ bhūtakoṭer acintyadhātor ākāśadhātoḥ prahāṇadhātor virāgakoṭer anutpādasyānirodhasyābhāvasyasa niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet.

rūpaśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ vedanāśūnyatāyāḥ saṃjñāśūnyatāyāḥ saṃskāraśūnyatāyāḥ vijñānaśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ?

na hi subhūte rūpaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, na vedanāśūnyatā na saṃjñāśūnyatā na saṃskāraśūnyatā na vijñānaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ?

tathā hi subhūte rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ vedanā vedanayā śūnyā saṃjñā saṃjñayā śūnyā saṃskārāḥ saṃskāraiḥ śūnyā vijñānaṃ vijñānena śūnyaṃ,

cakṣuḥśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ śrotraśūnyatāyā ghrāṇaśūnyatāyā jihvāśūnyatāyāḥ kāyaśūnyatāyā manaḥśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icchedyo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ rūpaśūnyatāyāḥ śabdaśūnyatāyā gandhaśūnyatāyā rasaśūnyatāyāḥ sparśaśūnyatāyā dharmaśūnyatāyāḥ,

cakṣurvijñānaśūnyatāyāḥ śrotravijñānaśūnyatāyā ghrāṇavijñānaśūnyatāyā jihvāvijñānaśūnyatāyāḥ kāyavijñānaśūnyatāyā manovijñānaśūnyatāyāś

cakṣuḥsaṃsparśaśūnyatāyā śrotrasaṃsparśaśūnyatāyā ghrāṇasaṃsparśaśūnyatāyā jihvāsaṃsparśaśūnyatāyāḥ kāyasaṃsparśaśūnyatāyā manaḥsaṃsparśaśūnyatāyāś

cakṣuḥsaṃsparśajavedayitaśūnyatāyāḥ śrotrasaṃsparśajavedayitaśūnyatāyā ghrāṇasaṃsparśajavedayitaśūnyatāyā jihvāsaṃsparśajavedayitaśūnyatāyāḥ kāyasaṃsparśajavedayitaśūnyatāyā manaḥsaṃsparśajavedayitaśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ?

na hi subhūte cakṣuḥśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ na śrotraśūnyatā na ghrāṇaśūnyatā na jihvāśūnyatā na kāyaśūnyatā na manaḥśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati,

na hi subhūte rūpaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ na śabdaśūnyatā na gandhaśūnyatā na rasaśūnyatā na sparśaśūnyatā na dharmaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati.

na hi subhūte cakṣurvijñānaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati na śrotravijñānaśūnyatā na ghrāṇavijñānaśūnyatā na jihvāvijñānaśūnyatā na kāyavijñānaśūnyatā na manovijñānaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati.

na hi subhūte cakṣuḥsaṃsparśaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ na śrotrasaṃsparśaśūnyatā na ghrāṇasaṃsparśaśūnyatā na jihvāsaṃsparśaśūnyatā na kāyasaṃsparśaśūnyatā na manaḥsaṃsparśaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati.

na hi subhūte cakṣuḥsaṃsparśajavedayitaśūnyatā traidhātukān niryāsyati, na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ na śrotrasaṃsparśajavedayitaśūnyatā na ghrāṇasaṃsparśajavedayitaśūnyatā na jihvāsaṃsparśajavedayitaśūnyatā na kāyasaṃsparśajavedayitaśūnyatā na (psp1-2: 105) manaḥsaṃsparśajavedayitaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte cakṣuś cakṣuṣā śūnyaṃ śrotraṃ śrotreṇa śūnyaṃ ghrāṇaṃ ghrāṇena śūnyaṃ jihvā jihvayā śūnyā kāyaḥ kāyena śūnyo mano manasā śūnyaṃ, evaṃ rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ śabdaḥ śabdena śūnyo gandho gandhena śūnyo raso rasena śūnyaḥ sparśaḥ sparśena śūnyo dharmā dharmaiḥ śūnyāḥ,

cakṣurvijñānaṃ cakṣurvijñānena śūnyaṃ śrotravijñānaṃ śrotravijñānena śūnyaṃ ghrāṇavijñānaṃ ghrāṇavijñānena śūnyaṃ jihvāvijñānaṃ jihvāvijñānena śūnyaṃ kāyavijñānaṃ kāyavijñānena śūnyaṃ manovijñānaṃ manovijñānena śūnyaṃ,

cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśena śūnyaḥ śrotrasaṃsparśaḥ śrotrasaṃsparśena śūnyo ghrāṇasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśena śūnyo jihvāsaṃsparśo jihvāsaṃsparśena śūnyaḥ kāyasaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśena śūnyo manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśena śūnyaḥ,

cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā cakṣuḥsaṃsparśajayā vedanayā śūnyā, śrotrasaṃsparśajā vedanā śrotrasaṃsparśajayā vedanayā śūnyā, ghrāṇasaṃsparśajā vedanā ghrāṇasaṃsparśajayā vedanayā śūnyā, jihvāsaṃsparśajā vedanā jihvāsaṃsparśajayā vedanayā śūnyā, kāyasaṃsparśajā vedanā kāyasaṃsparśajayā vedanayā śūnyā, manaḥsaṃsparśajā vedanā manaḥsaṃsparśajayā vedanayā śūnyā.

svapnasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, vistareṇa kartavyam, evaṃ marīcyā māyāyāḥ pratiśrutkāyāḥ pratibhāsasya pratibimbasya gandharvanagarasya tathāgatanirmitasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte svapnasya svabhavas traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ na marīcyāḥ svabhāvo na māyāyāḥ svabhāvo na pratiśrutkāyāḥ svabhāvo na pratibhāsasya svabhāvo na pratibimbasya svabhāvo na gandharvanagarasya svabhāvo na tathāgatanirmitasya svabhāvas traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte svapnasvabhāvaḥ svapnasvabhāvena śūnyo, marīcisvabhāvo marīcisvabhāvena śūnyaḥ, māyāsvabhāvo māyāsvabhāvena śūnyaḥ, pratiśrutkāsvabhāvaḥ pratiśrutkāsvabhāvena śūnyaḥ, pratibhāsasvabhāvaḥ pratibhāsasvabhāvena śūnyaḥ, (psp1-2: 106) pratibimbasvabhāvaḥ pratibimbasvabhāvena śūnyaḥ, gandharvanagarasvabhāvaḥ gandharvanagarasvabhāvena śūnyaḥ, tathāgatanirmitasvabhāvas tathāgatanirmitasvabhāvena śūnyaḥ.

iti darśanamārge prathamagrāhyavikalpapratipakṣaḥ

dānapāramitāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo dānapāramitāyāḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ tathā hi yaḥ prajñāpāramitāyāḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte dānapāramitāsvabhāvo dānapāramitāsvabhāvena śūnyaḥ, śīlapāramitāsvabhāvaḥ śīlapāramitāsvabhāvena śūnyaḥ, kṣāntipāramitāsvabhāvaḥ kṣāntipāramitāsvabhāvena śūnyaḥ, vīryapāramitāsvabhāvo vīryapāramitāsvabhāvena śūnyaḥ, dhyānapāramitāsvabhāvo dhyānapāramitāsvabhāvena śūnyaḥ, prajñāpāramitāsvabhāvaḥ prajñāpāramitāsvabhāvena śūnyaḥ.

adhyātmaśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, bahirdhāśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi yo 'dhyātmaśūnyatāyāḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tathā hi yo bahirdhāśūnyatāyāḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, tathā hi yo 'dhyātmabahirdhāśūnyatāyāḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ yāvad yo 'bhāvasvabhāvaśūnyatāyāḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayāśūnyā, bahirdhāśūnyatā bahirdhāśūnyatayā śūnyā, adhyātmabahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatayā śūnyā, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā (psp1-2: 107) yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā.

smṛtyupasthānānāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaḥ smṛtyupasthānānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānaiḥ śūnyāni.

samyakprahāṇānāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaḥ samyakprahāṇānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte samyakprahāṇāni samyakprahāṇaiḥ śūnyāni.

ṛddhipādānāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ya ṛddhipādānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ṛddhipādā ṛddhipādaiḥ śūnyāḥ.

indriyāṇāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ya indriyāṇāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte indriyāṇi indriyaiḥ śūnyāni,

balānāṃ sa suabhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo balānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte balāni balaiḥ śūnyāni.

bodhyaṅgānāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo bodhyaṅgānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhyaṅgāni bodhyaṅgaiḥ śūnyāni.

mārgasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo mārgasya svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte mārgo mārgeṇa śūnyaḥ.

evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ sa subhūte niryāṇam icched (psp1-2: 108) yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattisvabhāvena śūnyaḥ.

daśānāṃ tathāgatabalānāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yas tathāgatabalānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte daśatathāgatabalāni daśatathāgatabalaiḥ śūnyāni.

caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte catvāri vaiśāradyāni caturbhir vaiśāradyaiḥ śūnyāni.

catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte catasraḥ pratisaṃvidaś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhiḥ śūnyāḥ.

aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmasvabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte buddhadharmā buddhadharmaiḥ śūnyāḥ.

iti darśanamārge dvitīyagrāhyavikalpapratipakṣaḥ

arhataḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo 'rhataḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte arhatsvabhāvo 'rhataḥ svabhāvena śūnyaḥ.

pratyekabuddhasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaḥ pratyekabuddhasvabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ (psp1-2: 109) sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte pratyekabuddhasvabhāvaḥ pratyekabuddhasvabhāvena śūnyaḥ.

bodhisattvasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo bodhisattvasya mahāsattvasya svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvasvabhāvo bodhisattvasvabhāvena śūnyaḥ.

tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yas tathāgatasya svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tathāgatasvabhāvas tathāgatasvabhāvena śūnyaḥ.

srotaāpattiphalasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ sakṛdāgāmiphalasya anāgāmiphalasya arhattvasya pratyekabodher mārgajñatāyāḥ sarvākārajñatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaḥ srotaāpattiphalasya svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi srotaāpattiphalasvabhāvaḥ srotaāpattiphalasvabhāvena śūnyaḥ.

evaṃ sakṛdāgāmiphalasya yaḥ svabhāvo 'nāgāmiphalasya yaḥ svabhāvo 'rhattvasya yaḥ svabhāvaḥ pratyekabuddhatvasya yaḥ svabhāvo mārgajñatāyāyaḥ svabhāvaḥ sarvākārajñatāyā yaḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvākārajñatāyāḥ svabhāvaḥ sarvākārajñatāsvabhāvena śūnyaḥ.

iti darśanamārge prathamagrāhakavikalpapratipakṣaḥ

nāmnaḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ nimittasya saṃketasya vyavahārasya prajñapteḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo nāmnaḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte nāmasvabhāvo nāmasvabhāvena śūnyaḥ. evaṃ saṃketasyayaḥ svabhāvo vyavahārasya yaḥ svabhāvaḥ prajñapter yaḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? (psp1-2: 110) tathā hi prajñaptisvabhāvaḥ prajñaptisvabhāvena śūnyaḥ.

anutpādasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo 'nutpādasya svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi anutpādasvabhāvo 'nutpādasvabhāvena śūnyaḥ.

evam anirodhasyāsaṃkleśasyāvyavadānasyānabhisaṃskārasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo 'nabhisaṃskārasvabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi anabhisaṃskārasvabhāvo 'nabhisaṃskārasvabhāvena śūnyaḥ.

evaṃ hi subhūte na mahāyānaṃ traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, acalitaṃ tad yānam.

iti darśanamārge dvitīyagrāhakavikalpapratipakṣaḥ

yat punaḥ subhūtir evam āha, kva tad yānaṃ sthāsyatīti, na tad yānaṃ kvacit sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte asthitāḥ sarvadharmāḥ, api tu subhūte asthānaṃ na sthānayogena tad yānaṃ sthāsyati, tadyathāpi nāma subhūte dharmadhātur na sthito nāsthitaḥ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ, tadyathāpi nāma subhūte 'nutpādo 'nirodho 'saṃkleśo 'vyavadānam anabhisaṃskāro na sthito nāsthitaḥ, evam eva subhūte tan mahāyanaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ, tathā hi subhūte dharmadhātur dharmadhātunā śūnyaḥ. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte dharmadhātusvabhāvaḥ sthito vā asthito va. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte dharmadhātusvabhāvo dharmadhātusvabhāvena śūnyaḥ, evam anutpādo 'nirodho 'saṃkleśo 'vyavadānam abhisaṃskāro 'nabhisaṃskāreṇa śūnyaḥ. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nabhisaṃskārasvabhāvaḥ sthito vā asthito vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte anabhisaṃskārasvabhāvo 'nabhisaṃskārasvabhāvena śūnyaḥ, evaṃ hi subhūte tad yānaṃ na kvacit sthāsyati, asthitam asthānayogena acālyayogena.

iti bhāvanāmārge prathamagrāhyavikalpapratipakṣaḥ

yat punaḥ subhūtir evam āha, kas tena yānena niryāsyatīti, na kaścit tena yānena niryāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yac ca tad yānaṃ yena ca niryāsyati yaś ca niryāsyati yataś ca niryāsyati sarva ete (psp1-2: 111) dharmā na saṃvidyante, evam asaṃvidyamānānāṃ sarvadharmāṇāṃ katamo dharmaḥ katamena dharmeṇa niryāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte nātmā upalabhyate na sattvo na jīvo na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyaka upalabhyate, ātmano 'tyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ yāvat paśyakasyātyantaviśuddhitām upādāya, dharmadhātur nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, evam anutpādo 'nirodho 'saṃkleśo 'vyavadānam anabhisaṃskāro nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, skandhadhātvāyatanāni nopalabhyante atyantaviśuddhitām upādāya, pratītyasamutpādo nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, dānapāramitā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya. adhyātmaśūnyatā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, bahirdhāśūnyatā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, adhyātmabahirdhāśūnyatā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya. smṛtyupasthānāni nopalabhyante atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā nopalabhyante atyantaviśuddhitām upādāya, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nopalabhyante

atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ daśa tathāgatabalāni nopalabhyante catvāri vaiśāradyāni nopalabhyante catasraḥ pratisaṃvido nopalabhyante aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā nopalabhyante atyantaviśuddhitām upādāya, srotaāpanno nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, sakṛdāgāmī nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, anāgāmī nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, arhan nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, pratyekabuddho nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, bodhisattvo nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, tathāgato nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, srotaāpattiphalan nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ sakṛdāgāmiphalan nopalabhyate atyantaviśuddhitāmupādāya, anāgāmiphalan nopalabhyate, arhattvan nopalabhyate, pratyekabodhir nopalabhyate, tathāgatatvan nopalabhyate, sarvākārajñatā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, pramuditābhūmir nopalabhyateatyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ vimalā prabhākarī arciṣmatī (psp1-2: 112) sudurjayā abhimukhī dūraṅgamā acalā sādhumatī dharmameghā bhūmir nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, pūrvānto nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, aparānto nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, pratyutpanno nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, evam agatir nopalabhyate gatir nopalabhyate sthitir nopalabhyate cyutir nopalabhyate upapattir nopalabhyate hānir nopalabhyate vṛddhir nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya.

kasyānupalabdhyā nopalabhyate? dharmadhātor anupalabdhyā nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte dharmadhātur upalabhyate anupalabdhyā nopalabhyate, anutpādasyānirodhasyāsaṃkleśasyāvyavadānasyānabhisaṃskārasyānupalabdhyā nopalabhyate abhisaṃskāraḥ, skandhadhātvāyatanānupalabdhyā nopalabhyante skandhadhātvāyatanāni, pratītyasamutpādānupalabdhyā nopalabhyate pratītyasamutpādaḥ, dānapāramitānupalabdhyā nopalabhyate dānapāramitā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitānupalabdhyā nopalabhyate prajñāpāramitā, adhyātmaśūnyatānupalabdhyā nopalabhyate adhyātamasūnyatā, bahirdhāśūnyatānupalabdhyā nopalabhyate bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatānupalabdhyā nopalabhyate, adhyātmabahirdhāśūnyatā, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatānupalabdhyā abhāvasvabhāvaśūnyatā nopalabhyate, smṛtyupasthānānupalabdhyā smṛtyupasthānāni nopalabhyante, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgānupalabdhyāsamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā nopalabhyante, apramāṇadhyānārūpyasamāpattyanupalabdhyā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nopalabhyante, evaṃ daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmānupalabdhyā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā nopalabhyante. iti bhāvanāmārge dvitīyagrāhyavikalpapratipakṣaḥ

srotaāpannaḥ srotaāpannānupalabdhyā nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte srotaāpanna upalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ sakṛdāgāmy anāgāmy arhann arhadanupalabdhyā nopalabhyate, pratyekabuddhaḥ pratyekabuddhānupalabdhyā nopalabhyate, yāvat tathāgatas tathāgatānupalabdhyā nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte tathāgata upalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya.

iti bhāvanāmārge prathamagrāhakavikalpapratipakṣaḥ

srotaāpattiphalaṃ srotaāpattiphalānupalabdhyā nopalabhyate, evaṃ sakṛdāgāmiphalam ānāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhatvaṃ bodhisattvatvaṃ buddhatvaṃ buddhānupalabdhyā nopalabhyate. evaṃ pramuditā bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, vimalābhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, prabhākalī bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, arciṣmatī bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, sudurjayā bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, abhimukhī bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, dūraṅgamā bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, acalā bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, sādhumatī bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, dharmameghā bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, atyantaviśuddhitām upādāya.

punar aparaṃ subhūte daśa bhūmayo bhūmyanupalabdhyā nopalabhyante. katamā daśa? śuklavidarśanābhūmir gotrabhūmir aṣṭamakabhūmir darśanabhūmis tanūbhūmiḥ vītarāgabhūmiḥ kṛtāvībhūmiḥ pratyekabuddhabhūmir bodhisattvabhūmir buddhabhūmiḥ.

adhyātmaśūnyatayā prathamā bhūmir nopalabhyate, bahirdhāśūnyatayā prathamā bhūmir nopalabhyate, adhyātmabahirdhāśūnyatayā prathamā bhūmir nopalabhyate, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā prathamā bhūmir nopalabhyate, yāvad daśamī bhūmir adhyātmaśūnyatayā daśamī bhūmir nopalabhyate, bahirdhāśūnyatayā daśamī bhūmir nopalabhyate, adhyātmabahirdhāśūnyatayā daśamī bhūmir nopalabhyate, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā daśamī bhūmir nopalabhyate, atyantaviśuddhitām upādāya.

adhyātmaśūnyatayā sattvaparipāko nopalabhyate, bahirdhāśūnyatayā sattvaparipāko nopalabhyate, adhyātmabahirdhāśūnyatayā sattvaparipāko nopalabhyate, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā sattvaparipāko nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya.

adhyātmaśūnyatayā buddhakṣetrapariśuddhir nopalabhyate, bahirdhāśūnyatayā buddhakṣetrapariśuddhir nopalabhyate, adhyātmabahirdhāśūnyatayā buddhakṣetrapariśuddhir nopalabhyate, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā buddhakṣetrapariśuddhir nopalabhyate, atyantaviśuddhitām upādāya.

adhyātmaśūnyatayā pañca cakṣūṃṣi nopalabhyante, bahirdhāśūnyatayā pañca cakṣūṃṣi nopalabhyante, adhyātmabahirdhāśūnyatayā pañca cakṣūṃṣi nopalabhyante, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā pañca cakṣūṃṣi nopalabhyante, atyantaviśuddhitām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nupalambhayogena sarvadharmāṇāṃ mahāyānena sarvākārajñatāyāṃ niryāsyati.

iti bhāvanāmārge dvitīyagrāhakavikalpapratipakṣaḥ

ity uktā saṃbhārapratipattiḥ

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: mahāyānaṃ mahāyānam itīdaṃ bhagavann ucyate, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati tenocyate mahāyānam iti, ākāśasamaṃ tad yānaṃ, tadyathāpi nāma bhagavann ākāśe 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ, evam eva bhagavann asmin mahāyāne aprameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. evaṃ hi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, tadyathāpi nāma bhagavan ākāśasya nāpy āgamo dṛśyate na nirgamo na sthānaṃ dṛśyate, evam evāsya bhagavan mahāyānasya naivāgama upalabhyate na nirgamo na sthānam upalabhyate, tadyathāpi nāma bhagavann ākāśasya nāpi pūrvānta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhya upalabhyate adhyavasamatām upādāya. evam eva bhagavann asya mahāyānasya na pūrvānto nāparānto na madhya upalabhyate, adhvasamatām upādāya, evam idaṃ bhagavan mahāyānaṃ mahāyānam ity ucyate.

bhagavān āha: evam etat subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad imāḥ ṣaṭ pāramitā, dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta sarvadhāraṇīmukhāni sarvasamādhimukhāni śūraṅgamaḥ samādhir vistareṇa kāryaḥ, yāvad asaṅgākāśavimuktinirupalepaḥ samādhiḥ, idaṃ subhūte bodhisatvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, idaṃ subhūte bodhisatvasya mahāsattvasya (psp1-2: 115) mahāyānam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāny āryāṣṭaṅgo mārgaḥ catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

yat punaḥ subhūtir evam āha, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya tad yānaṃ niryāsyatīti, katamaś ca sadevamānuṣāsuro loko yad uta kāmadhātū rūpadhātur ārūpyadhātuḥ

sacet subhūte kāmadhātus tathatā avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvato 'vipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte kāmadhātuḥ kalpito viṭhapitaḥ saṃdarśito 'yathāvat sarvam anityam adhruvam aśāśvataṃ vipariṇāmadharmi, abhāvas tasmād idaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati,

sacet subhūte rūpadhātus tathatābhaviṣyad avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvato 'vipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte rūpadhātuḥ kalpito viṭhapitaḥ saṃdarśito 'yathāvat sarvam idam anityam adhruvam aśāśvataṃ vipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati,

sacet subhūte ārūpyadhātus tathatābhaviṣyad avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvato 'vipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte ārūpyadhātuḥ kalpito viṭhapitaḥ saṃdarśito 'yathāvat sarvam idam anityam adhruvam aśāśvataṃ vipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte rūpaṃ tathatābhaviṣyad avitathatā ananyatathatā (psp1-2: 116) aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmi bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte rūpaṃ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ,

sacet subhūte vijñānaṃ tathatābhaviśyad avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ, yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmi bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte vijñānaṃ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte cakṣus tathatābhaviśyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ, yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmi bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuaraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte cakṣuḥ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyaḥ,

sacet subhūte manas tathatābhaviṣyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ, yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte manaḥ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte rūpaṃ tathatābhaviṣyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmi bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte rūpaṃ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya (psp1-2: 117) niryāsyati, evaṃ śabdagandharasasparśāḥ,

sacet subhūte dharmas tathatābhaviṣyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvatam avipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte dharmaḥ kalpito viṭhapitaḥ saṃdarśito 'nityo 'dhruvo 'śāśvato 'vipariṇāmadharmī, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte cakṣurvijñānaṃ tathatā sadevamānuṣāsuraṃ bhaviṣyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmi bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte cakṣurvijñānaṃ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ,

sacet subhūte manovijñānaṃ tathatābhaviṣyad avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmi bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte manovijñānaṃ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte cakṣuḥsaṃsparśas tathatābhaviśyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte cakṣuḥsaṃsparśaḥ kalpito viṭhapitaḥ saṃdarśito anityo 'dhruvo 'śāśvato 'vipariṇāmadharmī, abhāvas tasmān mahāyānaṃ, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśaḥ,

sacet subhūte manaḥsaṃsparśas tathatā abhaviśyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ, yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvato (psp1-2: 118) 'vipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte manaḥsaṃsparśaḥ kalpito viṭhapitaḥ saṃdarśito 'nityo 'dhruvo 'śāśvato 'vipariṇāmadharmī, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā tathatābhaviśyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvato 'vipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā kalpitā viṭhapitā saṃdarśitā anityā adhruvā aśāśvatā avipariṇāmadharmiṇī, abhāvas tasmān mahāyānaṃ, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ śrotrasaṃsparśajā vedanā ghrāṇasaṃsparśajā vedanā jihvāsaṃsparśajā vedanā kāyasaṃsparśajā vedanā,

sacet subhūte manaḥsaṃsparśajā vedanā tathatābhaviśyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ, yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvato 'vipariṇāmadharmiṇī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte manaḥsaṃsparśajā vedanā kalpitā viṭhapitā saṃdarśitā anityā adhruvā aśāśvatā avipariṇāmadharmiṇī, abhāvas tasmān mahāyānaṃ, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte dharmadhātur bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte dharmadhātur abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ tathatā bhūtakoṭiḥ.

sacet subhūte acintyadhātur bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte acintyadhātur abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirnāsyati.

sacet subhūte dānapāramitā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte dānapāramitābhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā (psp1-2: 119) vīryapāramitā dhyānapāramitā,

sacet subhūte prajñāpāramitā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte prajñāpāramitābhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte adhyātmaśūnyatābhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte adhyātmaśūnyatābhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte bahirdhāśūnyatā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte bahirdhāśūnyatābhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte adhyātmabahirdhāśūnyatā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte adhyātmabahirdhāśūnyatābhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

evaṃ yāvat sacet subhūte abhāvasvabhāvaśūnyatā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte abhāvasvabhāvaśūnyatābhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte catvāri smṛtyupasthānāni bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte catvāri smṛtyupasthānāny abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

evaṃ catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni.

sacet subhūte āryāṣṭāṅgamārgo bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte āryāṣṭāṅgo mārgo 'bhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya (psp1-2: 120) nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'bhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

evaṃ daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvidaḥ.

sacet subhūte aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

ity agratāniryāṇam

sacet subhūte gotrabhūdharmā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte gotrabhūdharmā abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte aṣṭamakadharmā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte aṣṭamakadharmā abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

evaṃ srotaāpannnadharmāḥ sakṛdāgāmidharmā anāgāmidharmā arhaddharmāḥ pratyekabuddhadharmā bodhisattvadharmāḥ.

sacet subhūte buddhadharmā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte buddhadharmā abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte gotrabhūmir bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte gotrabhūmir abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

evam aṣṭamakaḥ srotaāpannaḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhan pratyekabuddho bodhisattvaḥ.

sacet subhūte buddho bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte buddho 'bhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte sadevamānuṣāsuro loko bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte sadevamānuṣāsuro loko 'bhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

iti prahāṇaniryāṇam

sacet subhūte prathamacittotpādam upādāya bodhisattvasya mahāsattvasya yāvad ā bodhimaṇḍād etasminn antare ye cittotpādās te bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prathamacittotpādam upādāya yāvad ā bodhimaṇḍād etasminn antare ye cittotpādās te abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vajropamaṃ jñānaṃ bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naiva bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvavāsanānusaṃdhikleśān abhāvān viditvā sarvākāravaropetaṃ sarvajñajñānam anuprāpnuyāt, yasmāt subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vajropamaṃ jñānam abhāvo na bhāvas tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvavāsanānusaṃdhikleśān abhāvān iti viditvā sarvākāravaropetaṃ sarvajñajñānam anuprāpnoti, evaṃ mahāyānaṃ sadevanānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.

sacet subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya dvātriṃśan mahāpuruṣalakṣaṇāni bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naiva tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ sadevamānuṣāsuraṃ lokaṃ tejasā ca śriyā cābhyabhaviṣyat, yasmāt subhūte dvātriṃśan mahāpuruṣalakṣaṇāny abhāvo nabhāvas tasmāt tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ sadevamānuṣāsuraṃ lokaṃ tejasā ca śriyā cābhibhavanti.

sacet subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naiva tathagato 'rhan samyaksaṃbuddho gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn avabhāsenāsphāriṣyat, yasmāt tarhi subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'bhāvo na bhāvas tasmāt tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn avabhāsena sphārati.

sacet subhūte tathāgatasya ṣaṣṭyaṅgopetaḥ svaro bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naiva tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho daśasu dikṣu aprameyāsaṃkhyeyān (psp1-2: 122) lokadhātūn svareṇābhivyajñāpayiṣyat, yasmāt tarhi subhūte tathāgatasya ṣaṣṭyaṅgopetaḥ svaro 'bhāvo na bhāvas tasmāt tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho daśasu dikṣv aprameyasaṃkhyeyān lokadhātūn svareṇābhivijñapayati.

sacet subhūte tathāgatasya triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakraṃ bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naiva tathāgatas triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakraṃ prāvartayiṣyat, apravartanīyaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacid vā punar loke sahadharmeṇa, yasmāt tarhi subhūte tathāgatasya triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakram abhāvo na bhāvas tasmāt tathagatena triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakraṃ pravartitam apravartanīyaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacid vā punar loke saha dharmeṇa.

sacet subhūte sattvā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo yeṣāṃ kṛtaśas tathāgatena dharmacakraṃ pravartitaṃ naiva te sattvā anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāsyan yasmāt tarhi subhūte sattvā abhāvo na bhāvo yeṣāṃ kṛtaśas tathāgatena dharmacakraṃ pravartitaṃ tasmāt te sattvā nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāsyanti.

ity adhigamaniryāṇam

iti trividham uddeśaniryāṇam

yat punaḥ subhūtir evam āha, ākāśasamaṃ tad yānam iti, evam etat subhūte evam etat, ākāśasamaṃ tad yānaṃ, yathākāśasya na pūrvā dik prajñāyate na dakṣiṇā na paścimā nottarā na vidiśo nādho nordhvā dik prajñāyate, evam eva subhūte tasya yānasya na pūrvā dik prajñāyate na dakṣiṇā na paścimā nottarā na vidiśo nādho nordhvā dik prajñāyate,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na dīrghaṃ na hrasvaṃ na vṛttaṃ na caturasraṃ na samaṃ na viṣamaṃ na nīlaṃ na pītaṃ na lohitaṃ nāvadātaṃ na mañjiṣṭhaṃ na sphāṭikarajatavarṇam, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na dīrghaṃ na hrasvaṃ na vṛttaṃ na caturasraṃ na samaṃ na viṣamaṃ na nīlaṃ na pītaṃ na lohitaṃ nāvadātaṃ na māñjiṣṭhaṃ na sphāṭikarajatavarṇaṃ, tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ nātītaṃ nānāgataṃ na pratyutpannaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ nātītaṃ nānāgataṃ na (psp1-2: 123) pratyutpannaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśasya na hānir na vṛddhiḥ, evam eva subhūte tasya mahāyānasya na hānir na vṛddhis tenocyate, ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśasya na saṃkleśo na vyavadānaṃ, evam eva subhūte tasya mahāyānasya na saṃkleśo na vyavadānaṃ tenocyate, ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśasya notpādo na nirodho na sthitir na viṣṭhitir na sthiter anyathātvaṃ, evam eva subhūte tasya mahāyānasyanotpādo na nirodho na sthitir na viṣṭhitir na sthiter anyathātvaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na kuśalaṃ nākuśalaṃ na vyākṛtaṃ nāvyākṛtaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na kuśalaṃ nākuśalaṃ na vyākṛtaṃ nāvyākṛtaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ na mataṃ na vijñātaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ na mataṃ na vijñātaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na jñeyaṃ nājñeyaṃ na parijñeyaṃ na parijñātavyaṃ na prahātavyaṃ na sākṣātkartavyaṃ na bhāvayitavyaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na jñeyaṃ nājñeyaṃ na parijñeyaṃ na parijñātavyaṃ na prahātavyaṃ na sākṣātkartavyaṃ na bhāvayitavyaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na vipāko na vipākadharmi, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na vipāko na vipākadharmi tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na kāmadhātuparyāpannaṃ na rūpadhātuparyāpannaṃ nārūpyadhātuparyāpannaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na kāmadhātuparyāpannaṃ na rūpadhātuparyāpannaṃ nārūpyadhātuparyāpannaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśe na prathamacittotpādo na dvitīyo na tṛtīyo na caturtho na pañcamo na ṣaṣṭho na saptamo nāṣṭamo na navamo na daśamaś cittotpādaḥ, evam eva subhūte tatra mahāyāne na prathamacittotpādo na dvitīyo na tṛtīyo na caturtho na pañcamo na ṣaṣṭho (psp1-2: 124) na saptamo nāṣṭamo na navamo na daśamaś cittotpādas tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśe na śuklavidarśanābhūmir na gotrabhūmir nāṣṭamakabhūmir na darśanabhūmir na tanūbhūmir na vītarāgabhūmir na kṛtāvibhūmiḥ, evam eva subhūte tatra mahāyāne na śuklavidarśanābhūmir na gotrabhūmir nāṣṭamakabhūmir na darśanabhūmir na tanūbhūmir na vītarāgabhūmir na kṛtāvibhūmis tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśe na srotaāpattiphalaṃ na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ na pratyekabuddhatvaṃ na buddhatvaṃ, evam eva subhūte tatra mahāyāne na srotaāpattiphalaṃ na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ na pratyekabuddhatvaṃ na buddhatvaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśe na śrāvakabhūmir na pratyekabuddhabhūmir na samyaksaṃbuddhabhūmiḥ, evam eva subhūte tatra mahāyānena śrāvakabhūmir na pratyekabuddhabhūmir na samyaksaṃbuddhabhūmis tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na rūpi nārūpi na sanidarśanaṃ nānidarśanaṃ na sapratighaṃ nāpratighaṃ na saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na rūpi nārūpi na sanidarśanaṃ nānidarśanaṃ na sapratighaṃ nāpratighaṃ na saṃyuktaṃna visaṃyuktaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na nityaṃ nānityaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ nātmā nānātmā na śāntaṃ nāśāntaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na nityaṃ nānityaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ nātmā nānātmā na śāntaṃ nāśāntaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na śūnyaṃ nāśūnyaṃ na nimittaṃ nānimittaṃ na praṇihitaṃ nāpraṇihitaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na śūnyaṃ nāśūnyaṃ na nimittaṃ nānimittaṃ na praṇihitaṃ nāpraṇihitaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na viviktaṃ nāviviktaṃ nāloko nāndhakāraḥ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na viviktaṃ nāviviktaṃ nāloko nāndhakāras tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na labhyate nopalabhyate, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na labhyate nopalabhyate tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,

tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na pravyāhāro nāpravyāhāraḥ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na pravyāhāro nāpravyāhāras tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam.

iti samatāniryāṇam

yat punaḥ subhūtir evam āha, yathā ākāśe 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ, evam eva tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśa iti, evam etat subhūte evam etat, yathā ākāśe 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ, evam eva tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? sattvāsattayā hi subhūte ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, anenāpi subhūte paryāyeṇa tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye ca sattvā yac cākāśaṃ yac ca mahāyānaṃ sarvam etan nopalabhyate.

punar aparaṃ subhūte sattvāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye ca sattvā yac cākāśaṃ yac ca mahāyānaṃ yac cāprameyaṃ sarvam etan nopalabhyate.

punar aparaṃ subhūte sattvāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā asaṃkhyeyāsattā veditavyā,

evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye ca sattvā yac cākāśaṃ yac ca mahāyānaṃ yac cāsaṃkhyeyaṃ sarvam etan nopalabhyate.

punar aparaṃ subhūte sattvāsattayā tathāgatāsattā veditavyā, tathāgatāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aparimāṇāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām (psp1-2: 126) avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye ca sattvā yac cākāśaṃ yac ca mahāyānaṃ yac cāparimāṇaṃ sarvam etan nopalabhyate.

punar aparaṃ subhūte sattvāsattayā tathāgatāsattā veditavyā, tathāgatāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā asaṃskṛtāsattā veditavyā, saṃskṛtāsattayāprameyāsattā veditavyā, aprameyāsattayā asaṃkhyeyāsattā veditavyā, asaṃkhyeyāsattayā aparimāṇāsattā veditavyā, aparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye ca sattvā yaś ca tathāgato yac cākāśaṃ yac ca mahāyānaṃ yac cāsaṃskṛtaṃ yac cāprameyaṃ yac cāsaṃkhyeyaṃ yac cāparimāṇaṃ ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.

punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā sattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā bhūtakoṭyasattā veditavyā, bhūtakoṭyasattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yaś ca yāvaj jānakapaśyako yā ca bhūtakoṭir yac cāprameyam asaṃkhyeyam aparimāṇaṃ ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.

punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, yāvaj jānakapaśyakāsattayā acintyadhātvasattā veditavyā, acintyadhātvasattayā rūpaskandhāsattā veditavyā, rūpaskandhāsattayā vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaskandhāsattā veditavyā, vijñānaskandhāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.

punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā (psp1-2: 127) veditavyā, jānakapaśyakāsattayā cakṣurasattā veditavyā, cakṣurasattayā śrotraghrāṇajihvākāyamano 'sattā veditavyā, mano 'sattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.

punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā dānapāramitāsattā veditavyā, dānapāramitayāsattayā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāsattā veditavyā, prajñāpāramitāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.

punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāsattā veditavyā, abhāvasvabhāvaśūnyatāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyāṇām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.

punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā smṛtyupasthānāsattā veditavyā, smṛtyupasthānāsattayā samyakprahāṇāsattā veditayā, samyakprahāṇāsattayā ṛddhipādāsattā veditavyā, ṛddhipādāsattayā indriyāsattā veditavyā, indriyāsattayā balāsattā veditavyā, balāsattayā bodhyaṅgāsattā veditavyā, bodhyaṅgāsattayā mārgāsattā veditavyā, mārgāsattayā apramāṇāsattā veditayā, (psp1-2: 128) apramāṇāsattayā dhyānāsattā veditavyā, dhyānāsattayā ārūpyasamāpattyasattā veditavyā, ārūpyasamāpattyasattayā pratisaṃvidasattā veditavyā, pratisaṃvidasattayā daśabalāsattā veditavyā, daśabalāsattayā vaiśāradyāsattā veditavyā, vaiśāradyāsattayā āveṇikabuddhadharmāsattā veditavyā, āveṇikabuddhadharmāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.

punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā gotrabhūmyasattā veditavyā, gotrabhūmyasattayā aṣṭamakabhūmyasattā veditavyā, aṣṭamakabhūmyasattayā darśanabhūmyasattā veditavyā, darśanabhūmyasattayā tanūbhūmyasattā veditavyā, tanūbhūmyasattayā vītarāgabhūmyasattā veditavyā, vītarāgabhūmyasattayā kṛtāvibhūmyasattā veditavyā, kṛtāvibhūmyasttayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvadye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.

punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā srotaāpannāsattā veditavyā, srotaāpannāsattayā sakṛdāgāmyasattā veditavyā, sakṛdāgāmyasattayā anāgāmyasattā veditavyā, anāgāmyasattayā arhadasattā veditavyā, arhadasattayā pratyekabuddhāsattā veditavyā, pratyekabuddhāsattayā yāvad ākāśamahāyānāprameyāsaṃkhyeyāparimāṇasarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.

punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā śrāvakayānāsattā veditavyā, śrāvakayānāsattayā (psp1-2: 129) pratyekabuddhayānāsattā veditavyā, pratyekabuddhayānāsattayā tathāgatāsattā veditavyā, tathāgatāsattayā sarvākārajñatāsattā veditavyā, sarvākārajñatāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā yāvat sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.

tadyathāpi nāma subhūte nirvāṇadhātāv aprameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ, evam eva subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ.

tadyathāpi nāma subhūte ākāśe 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ, evam eva subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ.

iti sattvārthaniryāṇam

yad api subhūtir evam āha, nāpi tasya mahāyānasya āgatir dṛśyate nāpi gatir na sthānaṃ dṛśyata iti. evam etat subhūte tasya mahāyānasyāgatir na dṛśyate nāpi gatir na sthānaṃ dṛśyate. tat kasya hetoḥ? acalā hi subhūte sarvadharmās te na kvacid gacchanti na kutaścid āgacchanti na kvacit tiṣṭhanti. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte rūpasya prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, na hi subhūte vijñānasya prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte rūpatathatā kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, na subhūte vijñānasya tathatā kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte rūpasvabhāvaḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na vedanāyāḥ svabhāvaḥ na saṃjñāyāḥ svabhāvo na saṃskārāṇāṃ svabhāvo na subhūte vijñānasya svabhāvaḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte rūpasya lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na vedanāyā lakṣaṇaṃ na saṃjñāyā lakṣaṇaṃ na saṃskārāṇāṃ lakṣaṇaṃ na subhūte vijñānasya lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati (psp1-2: 130) na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte cakṣuṣaḥ prakṛtir na tathatā na svabhāvo na lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, evaṃ na śrotrasya na ghrāṇasya na jihvāyā na kāyasya na subhūte manasaḥ prakṛtir na tathatā na svabhāvo na lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte pṛthivīdhātoḥ prakṛtir na tathatā na svabhāvo na lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, evaṃ nābdhātor na tejodhātor na vāyudhātor nākāśadhātor na subhūte vijñānadhātoḥ prakṛtir na tathatā na svabhāvo na lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte dharmadhātoḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na dharmadhātos tathatā na svabhāvo na lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte tathatāyāḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na tathatāyās tathatā na svabhāvo na lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte bhūtakoṭeḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na bhūtakoṭes tathatā na bhūtakoṭeḥ svabhāvo na bhūtakoṭer lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte acintyadhātoḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na subhūte acintyadhātos tathatā nācintyadhātoḥ svabhāvo nācintyadhātor lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte dānapāramitāyāḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na dānapāramitāyās tathatā na dānapāramitāyāḥ svabhāvo na dānapāramitāyā lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

evaṃ na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā na prajñāpāramitāyāḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na prajñāpāramitāyas tathatā na prajñāpāramitāyāḥ svabhāvo na prajñāpāramitāyā lakṣaṇaṃ kutaścid (psp1-2: 131) āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte smṛtyupasthānānāṃ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na smṛtyupasthānānāṃ tathatā na smṛtyupasthānānāṃ svabhāvo na smṛtyupasthānānāṃ lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

evaṃ na samyakprahāṇānāṃ na ṛddhipādānāṃ nendriyāṇāṃ na balānāṃ na bodhyaṅgānāṃ nāryāṣṭāṅgasya mārgasya prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, nāryāṣṭāṅgasya mārgasya tathatā nāryāṣṭāṅgasya mārgasya svabhāvo nāryāṣṭāṅgasya mārgasya lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte apramāṇadhyānārūpyasamāpattīṇāṃ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīṇāṃ tathatā nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ svabhāvo nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīṇāṃ lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte daśānāṃ tathāgatabalānāṃ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na daśānāṃ tathāgatabalānāṃ tathatā na daśānāṃ tathāgatabalānāṃ svabhāvo na daśānāṃ tathāgatabalānāṃ lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

evaṃ na caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ na catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ na ṣaṇṇām abhijñānāṃ na subhūte aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, nāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ tathatā nāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ svabhāvo nāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte bodheḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na bodhes tathatā na bodheḥ svabhāvo na bodher lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,

na subhūte asaṃskṛtasya prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, nāsaṃskṛtasya tathatā nāsaṃskṛtasya svabhāvo nāsaṃskṛtasya lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati.

ity anābhoganiryāṇam

yad api tat subhūtir evam āha, nāsya yānasya pūrvānta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhya upalabhyate tryadhvasamaṃ tad yānaṃ tasmān mahāyānaṃ mahāyānam ity ucyate, evam etat subhūte evam etat, nāsya yānasya pūrvānta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhya upalabhyate tryadhvasamaṃ tad yānaṃ tasmān mahāyānaṃ mahāyānam ity ucyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte atīto 'dhvā atītenādhvanā śūnyaḥ, anāgato 'dhvā anāgatenādhvanā śūnyaḥ, pratyutpanno 'dhvāpratyutpannenādhvanā śūnyaḥ, tryadhvasamatā tryadhvasamatayā śūnyā, mahāyānaṃ mahāyānena śūnyaṃ bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ.

na subhūte śūnyatā ekā vā dve vā tisro vā catasro vā pañca vā ṣaḍ vā sapta vā aṣṭa vā nava vā daśa vā tasmāt tryadhvasamatayā samam idaṃ yānaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya, nāpi tatra samam upalabhyate na viṣamaṃ, nāpi tatra rāga upalabhyate na virāgaḥ, na doṣa upalabhyate nādoṣaḥ, na moha upalabhyate nāmohaḥ, na nāma upalabhyate nānāma, yāvan na kuśalam upalabhyate nākuśalaṃ, na sāsravam upalabhyate nānāsravaṃ, na sāvadyam upalabhyate nānavadyaṃ, na kleśa upalabhyate nākleśaḥ, na kleśakṣaya upalabhyate nākleśakṣayaḥ, na laukikam upalabhyate na lokottaraṃ, na saṃkleśa upalabhyate na vyavadānaṃ, na saṃsāra upalabhyate na nirvāṇaṃ, nāpy atra nityam upalabhyate nānityaṃ, na sukham upalabhyate na duḥkhaṃ, nātmā upalabhyate nānātmā, na śāntam upalabhyate nāśāntaṃ, na kāmadhātur upalabhyate na kāmadhātusamatikramaḥ, na rūpadhātur upalabhyate na rūpadhātusamatikramaḥ, nārūpyadhātur upalabhyate nārūpyadhātusamatikramaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tasya svabhāvo nopalabhyate, atītaṃ subhūte rūpam atītena rūpeṇa śūnyam, anāgataṃ rūpam anāgatena rūpeṇa śūnyaṃ, pratyutpannaṃ rūpaṃ pratyutpannena rūpeṇa śūnyam. evam atītā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, atītaṃ vijñānam atītena vijñanena śūnyam, anāgataṃ vijñānam anāgatena vijñānena śūnyaṃ, pratyutpannaṃ vijñānaṃ pratyutpannena vijñānena śūnyam. tat kasya hetoḥ?

na śūnyatāyām atītaṃ rūpam upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītaṃ rūpam upalapsyate,

na śūnyatāyām atītā vedanā upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā (psp1-2: 133) śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītā vedanā upalapsyate,

na śūnyatāyām atītā saṃjñā upalabhyate, śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītā saṃjñā upalapsyate,

na śūnyatāyām atītāḥ saṃskārā upalabhyante śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītāḥ saṃskārā upalapsyante,

na śūnyatāyām atītaṃ vijñānam upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītaṃ vijñānam upalapsyate,

evaṃ na śūnyatāyām anāgataṃ rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāvijñānam upalabhyate.

na śūnyatāyāṃ pratyutpannaṃ rūpam upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyāṃ pratyutpannaṃ rūpam upalapsyate,

na śūnyatāyāṃ pratyutpannā vedanā upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyāṃ pratyutpannā vedanā upalapsyate,

na śūnyatāyāṃ pratyutpannā saṃjñā upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyāṃ pratyutpannā saṃjñā upalapsyate,

na śūnyatāyāṃ pratyutpannāḥ saṃskārā upalabhyante śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyāṃ pratyutpannā saṃskārā upalapsyante,

na śūnyatāyāṃ pratyutpannaṃ vijñānam upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyāṃ pratyutpannaṃ vijñānam upalapsyate.

na śūnyatāyām atītānāgatapratyutpannaṃ rūpam upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītānāgatapratyutpannaṃ rūpam upalapsyate,

na śūnyatāyām atītānāgatapratyutpannā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītānāgatapratyutpannā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam upalapsyate.

pūrvāntataḥ subhūte dānapāramitā nopalabhyate, aparāntato 'pi subhūte dānapāramitā nopalabhyate, pratyutpannato 'pi subhūte dānapāramitā nopalabhyate, tryadhvasamatayā dānapāramitā nopalabhyate, na subhūte tryadhvasamatāyām atīto 'dhvā upalabhyate samataiva tāvat samatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ samatāyām atītānāgatapratyutpannā dānapāramitopalapsyate,

evaṃ pūrvāntāparāntapratyutpanneṣv adhvasu śīlapāramitā nopalabhyate, pūrvāntāparāntapratyutpanneṣv adhvasu kṣāntipāramitā nopalabhyate, pūrvāntāparāntapratyutpanneṣv adhvasu vīryapāramitā nopalabhyate, pūrvāntāparāntapratyutpanneṣv adhvasu dhyānapāramitā nopalabhyate,

pūrvāntataḥ subhūte prajñāpāramitā nopalabhyate, aparāntato 'pi subhūte prajñāpāramitā nopalabhyate pratyutpannato 'pi subhūte prajñāpāramitā nopalabhyate, tryadhvasamatayā prajñāpāramitā nopalabhyate, na subhūte samatāyām atīto 'dhvā upalabhyate nānāgato na pratyutpanno 'dhvā upalabhyate samataiva tāvat samatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ samatāyām atītānāgatapratyutpannā prajñāpāramitopalapsyate.

punar aparaṃ subhūte pūrvāntāparāntamadhyeṣu smṛtyupasthānāni nopalabhyante tryadhvasamatāyāṃ smṛtyupasthānāni nopalabhyante, na subhūte samatāyām atītānāgatapratyutpanno 'dhvā nopalabhyante, samataiva tāvat samatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ samatāyām atītānāgatapratyutpannāni smṛtyupasthānāni upalapsyante,

evaṃ samyakprahāṇābni pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, ṛddhipādāḥ pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, indriyāṇi pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, balāni pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, bodhyaṅgāni pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, āryāṣṭāṅgamārgaḥ pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, daśa tathāgatabalāni pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, catvāri vaiśāradyāni pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, catasraḥ pratisaṃvidaḥ pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, tryadhvasamatayā āveṇikabuddhadharmā nopalabhyante, na subhūte samatāyāṃ (psp1-2: 135) atītānāgatapratyutpannādhvā upalabhyante samataiva tāvat samatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ samatāyām atītānāgatapratyutpannā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā upalapsyante.

punar aparaṃ subhūte pūrvāntataḥ pṛthagjano nopalabhyate, aparāntataḥ pṛthagjano nopalabhyate, pratyutpannataḥ pṛthagjano nopalabhyate, tryadhvasamatayā pṛthagjano nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? sattvānupalabdhitām upādāya.

evaṃ śrāvakapratyekabuddhabodhisattvāḥ pūrvāntatas tathāgato nopalabhyate, aparāntatas tathāgato nopalabhyate, madhyatas tathāgato nopalabhyate, tryadhvasamatayā tathāgato nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? sattvānupalabdhitām upādāya.

evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthitvā triṣv adhvasu śikṣitvā sarvākārajñatā paripūrayitavyā. idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya tryadhvasamatayā mahāyānaṃ, atra sthito bodhisattvo mahāsattvaḥ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhavan sarvākārajñatāyāṃ niryāsyati.

ity antaniryāṇam

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: sādhu sādhu bhagavan subhāṣitam idaṃ bhagavato bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mahāyānam, atra bhagavan mahāyāne śikṣamāṇair atīte 'dhvani bodhisattvair mahāsattvaiḥ sarvākārajñatā anuprāptā, anāgatā api bodhisattvā mahāsattvā atra mahāyāne śikṣamāṇāḥ sarvākārajñatām anuprāpsyanti, ye 'pi bhagavan daśadiśi loke 'saṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu bodhisattvā mahāsattvāḥ pratyutpannās te 'py atra mahāyāne śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpnuvanti, tasmāt tarhi bhagavan mahāyānam idaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta tryadhvasamatānām,

atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, atra mahāyāne śikṣitvā atītānāgatapratyutpannā bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvākārajñatām anuprāptā anuprāpsyanti anuprāpnuvanti ca.

atha khalu pūrṇo maitrāyaṇīputro bhagavantam etad avocat: ayaṃ bhagavan subhūtiḥ sthaviras tathāgatena prajñāpāramitāyāḥ kṛtaśo 'dhīṣṭo mahāyānam upadeṣṭavyaṃ manyeta.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: mā haivāhaṃ bhagavan prajñāpāramitāṃ vyatikramya mahāyānam upadiśāmi.

bhagavan āha: na hi subhūte anulomatvaṃ prajñāpāramitāyāṃ mahāyānam upadiśasi. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye kecit kuśalā bodhipakṣā dharmāḥ śrāvakadharmā vā pratyekabuddhadharmā vā bodhisattvadharmā vā buddhadharmā vā sarve te prajñāpāramitāyāṃ saṃgrahaṃ samavasaraṇaṃ gacchanti.

subhūtir āha: katame bhagavan kuśalā bodhipakṣā dharmāḥ śrāvakadharmāḥ pratyekabuddhadharmā bodhisattvadharmā buddhadharmāś ca ye prajñāpāramitāyāṃ saṃgrahaṃ samavasaraṇaṃ gacchanti?

bhagavān āha: tadyathā catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhaṃ catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayo dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā, daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahāmaitrī mahākaruṇā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā asaṃpramuṣitadharmatā sadopekṣāvihāritā, ime subhūte kuśalā bodhipakṣā dharmāḥ śrāvakadharmāḥ pratyekabuddhadharmā bodhisattvadharmā buddhadharmāś ca ye prajñāpāramitāyāṃ saṃgrahaṃ samavasaraṇaṃ gacchanti.

yac ca subhūte mahāyānaṃ yā ca dhyānapāramitā yā ca vīryapāramitāyā ca kṣāntipāramitā yā ca śīlapāramitā yā ca dānapāramitā, yac ca rūpaṃ yā ca vedanā yā ca saṃjñā ye ca saṃskārā yac ca vijñānaṃ, yac ca cakṣur yac ca śrotraṃ yac ca ghrāṇaṃ yā ca jihvā yaś ca kāyo yac ca mano yac ca rūpaṃ yaś ca śabdo yaś ca gandho yaś ca raso yaś ca sparśo ye ca dharmā yac ca cakṣurvijñānaṃ yac ca śrotravijñānaṃ yac ca ghrāṇavijñānaṃ yac ca jihvāvijñānaṃ yac ca kāyavijñānaṃ yac ca manovijñānaṃ yaś ca cakṣuḥsaṃsparśo yaś ca śrotrasaṃsparśo yaś ca ghrāṇasaṃsparśo yaś ca jihvāsaṃsparśo yaś ca kāyasaṃsparśo yaś ca manaḥsaṃsparśo yā ca cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā yā ca śrotrasaṃsparśajāvedanā yā ca ghrāṇasaṃsparśajā vedanā yā ca jihvāsaṃsparśajā vedanāyā ca kāyasaṃsparśajā vedanā yā ca manaḥsaṃsparśajā vedanā,

yāni ca catvāri smṛtyupasthānāni yāni ca samyakprahāṇāni ye ca ṛddhipādā yāni cendriyāni yāni ca balāni yāni ca bodhyaṅgāni yaś cāryāṣṭāṅgo mārgo yāni cāpramāṇāni yāni ca dhyānāni yāś cārūpyasamāpattayo yāni ca tathāgatabalāni yāni ca vaiśāradyāni yāś ca catasraḥ pratisaṃvido yāni ca śūnyatānimittāpraṇihitāni ye cāsaṃskṛtā dharmā yac ca duḥkhaṃ yaś ca samudayo yaś ca nirodho yaś ca mārgo yaś ca kāmadhātur yaś ca rūpadhātur yaś cārūpyadhātur yā cādhyātmaśūnyatāyā ca bahirdhāśūnyatā yā cādhyātmabahirdhāśūnyatā yā ca yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā ye ca samādhayo yāni ca dhāraṇīmukhāni ye ca yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, yaś ca tathāgatapravedito dharmavinayoyaś ca dharmadhātur yā ca tathatā yā ca bhūtakoṭir yaś cācintyadhātur yac ca nirvāṇaṃ, sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ.

anena paryāyeṇa subhūte anulomatvaṃ prajñāpāramitāyāṃ mahāyānaṃ vyapadiśasi. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte anyan mahāyānam anyā prajñāpāramitā anyā dhyānapāramitā anyā vīryapāramitā anyā kṣāntipāramitā anyā śīlapāramitā anyā dānapāramitā, iti hi mahāyānañ ca prajñāpāramitā dhyānavīryakṣāntiśīladānapāramitā cādvayam etad advaidhīkāraṃ, na subhūte anyan mahāyānam anyāni smṛtyupasthānāni iti hi mahāyānaṃ smṛtyupasthānāni cādvayam etad advaidhīkāraṃ, evaṃ nānyan mahāyānam anye samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā iti hi mahāyānaṃ ca samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāś cādvayam etad advaidhīkāraṃ, nānyan mahāyānaṃ anyā apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya iti hi mahāyānaṃ cāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaś cādvayam etad advaidhīkāraṃ, nānyan mahāyānam anye daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā iti hi mahāyānaṃ ca buddhadharmāś cādvayam etad advaidhīkāraṃ, anena kāraṇena subhūte anulomatvaṃ prajñāpāramitāyāṃ mahāyānaṃ vyapadiśasi.

iti prāptiniryāṇam

subhūtir āha: api tu khalu punar bhagavan pūrvāntato bodhisattvo nopaiti, aparāntato bodhisattvo nopaiti, madhyato bodhisattvo nopaiti, rūpāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānāparyantatayā bodhisattvāparyantatatā veditavyā, rūpaṃ (psp1-2: 138) bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ vijñānaṃ bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate, evaṃ hi bhagavan sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ bodhisattvam anupalabhamāno 'samanupaśyan katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi?

api tu khalu punar bhagavan nāmadheyamātram etad yad uta bodhisattva iti, yathā ātmā ātmeti cocyate atyantatayā cānabhinivṛtta ātmā, evam asvabhāvānāṃ dharmāṇāṃ katamad rūpaṃ yad anabhinivṛttam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ katamat tad vijñānaṃ yad anabhinivṛttaṃ, na tad rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā yac cānabhinivṛttaṃ na tad vijñānaṃ tat kim anabhinivṛttim anabhinivṛttau prajñāpāramitayām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi? na cānyatrānabhinivṛtter bodhisattva upalabhyate yo bodhāya caret, saced evaṃ nirdiśyamāne bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate carati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām.

śāriputra āha: kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, pūrvāntato bodhisattvo nopaiti, aparāntato bodhisattvo nopaiti, madhyato bodhisattvonopaiti?

kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, rūpāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā?

kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, rūpaṃ bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate, evam ahaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvam anupalabhamānaḥ, asamanupaśyan katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi?

kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, yāvad eva nāmadheyamātram etat, yad uta bodhisattva iti, yathā ātmā ātmeti cocyate atyantatayā cānabhinivṛtta ātmā, evam abhāvasvabhāvānāṃ dharmāṇāṃ katamad rūpaṃ yad anabhinivṛttaṃ katame te vedanā saṃjñā saṃskārāḥ katamat tad vijñānaṃ yad anabhinivṛttaṃ yac cānabhinivṛttaṃ na tad rūpaṃ ye (psp1-2: 139) cānabhinivṛttā na vedanā saṃjñā saṃskārā yac cānabhinivṛttaṃ na tad vijñānaṃ, tat kim anabhinivṛttam anabhinivṛttau prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi?

kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, na cānyatrānabhinivṛtte bodhisattva upalabhyate yo bodhāya caret?

kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, saced evam upadiśyamāne bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate carati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām iti?

subhūtir āha: sattvāsattayā āyuṣman śāriputra pūrvāntato bodhisattvo nopaiti, sattvaśūnyatayā āyuṣman śāriputra pūrvāntato bodhisattvo nopaiti, sattvaviviktatayā āyuṣman śāriputra pūrvāntato bodhisattvo nopaiti, sattvāsvabhāvatayā āyuṣman śāriputra pūrvāntato bodhisattvo nopaiti, evam aparāntato madhyataś ca vaktavyam. tat kasya hetoḥ? sattvāsattayā śūnyatāviviktatāsvabhāvatā pūrvāntādīnām anupalabdheḥ, na cānyatra sattvāsattāśūnyatāviviktatāsvabhāvatā anyo bodhisattvo 'nyat pūrvāntādi iti hi yā ca sattvāsattā yāvad yac ca madhyaṃ sarvam etad advaidhīkāraṃ,

rūpāsattayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, rūpaśūnyatayā rūpaviviktatayā rūpāsvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānāsattayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, vijñānaśūnyatayā vijñānaviviktatayā vijñānāsvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, evam āyataneṣu dhātuṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu ca pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaitīti vaktavyam.

dānapāramitāsattayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, dānapāramitāśūnyatayā dānapāramitāviviktatayā dānapāramitāsvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāsattayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, prajñāpāramitāśūnyatayā prajñāpāramitāviviktatayā prajñāpāramitāsvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti. tat kasya hetoḥ? na hy āyuṣman śāriputra dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktatāyām (psp1-2: 140) asvabhāvatāyāṃ pūrvāntāparāntamadhyāny upalabhyante, na ca śāriputra anyā asattā anyā śūnyatā anyā viviktatā anyā asvabhāvatā anyo bodhisattvaḥ, anyā dānapāramitā anyā śīlapāramitā anyā kṣāntipāramitā anyā vīryapāramitā anyā dhyānapāramitā anyā prajñāpāramitā anyāni pūrvāntāparāntamadhyāni, iti hy āyuṣman śāriputra yā cāsattā yāvad abhāvasvabhāvatā yāś ca ṣaṭ pāramitā yaś ca bodhisattvo yāni ca pūrvāntāparāntamadhyāni sarvam etad advaidhīkāram.

evaṃ hy āyuṣman śāriputra pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti, adhyātmaśūnyatāsattayā śūnyatayā viviktatayā asvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāsattayā śūnyatayā viviktatayā asvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti. tat kasya hetoḥ? na hy āyuṣman śāriputra adhyātmaśūnyatāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktatāyām asvabhāvatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktatāyām asvabhāvatāyāṃ pūrvāntāparāntamadhyāny upalabhyante, na ca śāriputra anyā asattā anyā śūnyatā anyā viviktatā anyā asvabhāvatā anyo bodhisattvo 'nyāni pūrvāntāparāntamadhyāni, iti hy āyuṣman śāriputra yā cādhyātmaśūnyatā asattā śūnyatā viviktatā asvabhāvatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā asattā śūnyatā viviktatā asvabhāvatā yaś ca bodhisattvo yāni ca pūrvāntāparāntamadhyāni sarvam etad advaidhīkāram. anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti.

punar aparam āyuṣman śāriputra smṛtyupasthanāsattayā śūnyatayā viviktatayā asvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāsattayā śūnyatayā viviktatayā asvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti. tat kasya hetoḥ? na hy āyuṣman śāriputra smṛtyupasthānāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktatāyām asvabhāvatāyāṃ yāvad aṣṭādaśaveṇikabuddhadharmāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktāyām asvabhāvatāyāṃ pūrvāntāparāntamadhyāni upalabhyante, na ca śāriputra anyā asattā śūnyatā viviktatā asvabhāvatā anyāni smṛtyupasthānāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāpramāṇārūpyasamāpattayo (psp1-2: 141) daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'nye 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā anyāni pūrvāntāparāntamadhyāni, iti hy āyuṣman śāriputra yā ca smṛtyupasthānāsattā śūnyatā viviktā asvabhāvatā yāvad yo ca aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāsattā śūnyatā viviktā asvabhāvatā yaś ca bodhisattvo yāni ca pūrvāntāparāntamadhyāni sarvam etad advaidhīkāram. anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti.

punar aparam āyuṣman śāriputra sarvasamādhyasattayā sarvadhāraṇīmukhāsattayā dharmadhātvasattayā tathatāsattayā bhūtakoṭyasattayā bhūtakoṭiśūnyatayā bhūtakoṭiviviktatayā bhūtakoṭyasvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti. tat kasya hetoḥ? na hy āyuṣman śāriputra samādhyasattāyāṃ yāvad bhūtakoṭyasattāyāṃ bhūtakoṭiśūnyatāyāṃ bhūtakoṭiviviktatāyāṃ bhūtakoṭyasvabhāvatāyāṃ pūrvāntāparāntamadhyāny upalabhyante, na ca śāriputra anyā asattā anyā śūnyatā anyā viviktatā anyā asvabhāvatā anyo bodhisattvo 'nyaḥ samādhir anyad dhāraṇīmukham anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭir anyāni pūrvāntāparāntamadhyāni. iti hy āyuṣman śāriputra yā ca samādhyasattā yāvad yā ca bhūtakoṭyasattā śūnyatā viviktatā asvabhāvatā yaś ca bodhisattvo yāni ca pūrvāntāparāntamadhyāni, sarvam etad advaidhīkāram. anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti.

punar aparam āyuṣman śāriputra śrāvakāsattayā śūnyatayā viviktatayā asvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti, pratyekabuddhāsattayā bodhisattvāsattayā sarvajñāsattayā sarvajñaśūnyatayā sarvajñaviviktatayā sarvajñāsvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti. tat kasya hetoḥ? na hy āyuṣman śāriputra śrāvakāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktatāyām asvabhāvatāyāṃ yāvat sarvajñāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktatāyām asvabhāvatāyāṃ pūrvāntāparāntamadhyāny upalabhyante, na ca śāriputra anyā asattā anyā śūnyatā anyā viviktatā anyā asvabhāvatā anyaḥ śrāvako 'nyaḥ pratyekabuddho 'nyo bodhisattvo 'nyaḥ sarvajñaḥ, anyāni pūrvāntāparāntamadhyāni. iti hy āyuṣman śāriputrayā ca śrāvakāsattā śūnyatā viviktatā asvabhāvatā yāvad yā ca sarvajñāsattā śūnyatā viviktatā asvabhāvatā yaś ca bodhisattvo yāni ca pūrvāntāparāntamadhyāni (psp1-2: 142) sarvam etad advaidhīkāram. anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti.

iti prāptiniryāṇe prāpyapratiṣedhaḥ

yat punar āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, kena kāraṇena rūpāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyeti, rūpam āyuṣman śāriputra ākāśasamaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā ākāśasamā, vijñānam āyuṣman śāriputra ākāśasamam. tat kasya hetoḥ? tadyathāpi nāma āyuṣman śāriputra yathā ākāśasya na pūrvanta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhyam upalabhyate, anantāparyantatayā ākāśam iti ca vyavahriyate.

evam evāyuṣman śāriputra rūpasya naiva pūrvānta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhya upalabhyate. tat kasya hetoḥ? rūpaśūnyatām upādāya. na ca śūnyatāyāḥ pūrvānto vā aparānto vā madhyaṃ vopalabhyate, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasya naivapūrvānta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhyam upalabhyate. tat kasya hetoḥ? vijñānaśūnyatām upādāya. na ca śūnyatāyāḥ pūrvānto vā aparānto vā madhyaṃ vopalabhyate, śūnyateti ca vyavahriyate.

anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa rūpāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā.

evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratityasamutpādeṣu yāvaj jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāseṣu, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāpramāṇadhyānārūpyasamāpattidaśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv āveṇikabuddhadharmā āyuṣman śāriputra ākāśasamāḥ. tat kasya hetoḥ? tadyathāpi nāmāyuṣman śāriputra ākāśasya naivādir nānto na madhyam upalabhyate anantāparyantatayā ākāśam iti ca vyavahriyate. evam evāyuṣman śāriputra buddhadharmāṇāṃ nādir nānto na madhyam upalabhyate buddhadharmaśūnyatām upādāya. na ca śūnyatāyāḥ pūrvānto vā aparānto vā madhyaṃ vopalabhyate.

anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa buddhadharmāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā.

yat punar āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, kena kāraṇena rūpaṃ bodhisattva ity evam api na vidyate nopalabhyate, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ bodhisattva ity evam api na vidyate nopalabhyate iti?

rūpam āyuṣman śāriputra rūpeṇa śūnyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam āyuṣman śāriputra vijñānena śūnyam. tat kasya hetoḥ? na hy āyuṣman śāriputra śūnyatāyāṃ rūpaṃ saṃvidyate nāpi śūnyatāyāṃ bodhisattvaḥ saṃvidyate, vedanā saṃjñā saṃskārā, na śūnyatāyāṃ vijñānaṃ saṃvidyate, nāpi śūnyatāyāṃ bodhisattvaḥ saṃvidyate.

anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa rūpaṃ bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate.

punar aparam āyuṣman śāriputra dānapāramitā dānapāramitayā śūnyā, śīlapāramitā śīlapāramitayā śūnyā, kṣāntipāramitā kṣāntipāramitayā śūnyā, vīryapāramitā vīryapāramitayā śūnyā, dhyānapāramitā dhyānapāramitayā śūnyā, prajñāpāramitā prajñāpāramitayā śūnyā. tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatāyāṃ dānapāramitā vidyate na śūnyatāyāṃ bodhisattvo vidyate, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, na śunyatāyāṃ prajñāpāramitā vidyate na śūnyatāyāṃ bodhisattvo vidyate. adhyātamaśūnyatā āyuṣman śāriputra adhyātmaśūnyatayā śūnyā, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā.

smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānaiḥ śūnyāni, evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādā indriyāṇi balāni bodhyaṅgāni mārgo 'pramāṇāni dhyānāny ārūpyasamāpattayaḥ ṣaḍ abhijñā daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā aṣṭādaśāveṇikair buddhadharmaiḥ śūnyā, dharmadhātur dharmadhātunā śūnyaḥ samādhiḥ samādhinā śūnyo dhāraṇimukhāni dhāraṇīmukhaiḥ śūnyāni sarvajñatā sarvajñatayā śūnyā mārgākārajñatā mārgākārajñatayā śūnyā sarvākārajñatā sarvākārajñatayā śūnyā śrāvakayānaṃ śrāvakayānena śūnyaṃ pratyekabuddhayānaṃ pratyekabuddhayānena śūnyaṃ buddhayānaṃ buddhayānena śūnyaṃ śrāvakatvena śrāvakaḥ śūnyaḥ pratyekabuddhatvena pratyekabuddhaḥ śūnyas tathāgatatvena tathāgataḥ śūnyaḥ. tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatāyāṃ tathāgato vidyate śūnyatāyāṃ bodhisattvo vidyate.

anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa rūpaṃ bodhisattva iti, evam api (psp1-2: 144) na vidyate nopalabhyate, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate.

yad apy āyuṣman śāriputra āha, kena kāraṇenaivaṃ vadasi, evam ahaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvam anupalabhamāno 'samanupaśyan katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmīti?

rūpam āyuṣman śāriputra rūpe rūpaṃ na saṃvidyate nopalabhyate, rūpaṃ vedanāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate,

vedanā vedanāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, vedanā rūpe na saṃvidyate nopalabhyate, rūpaṃ vedanā ca saṃjñāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate,

saṃjñā saṃjñāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, saṃjñā rūpe na saṃvidyate nopalabhyate, saṃjñā rūpavedanayor na saṃvidyate nopalabhyate, rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskāreṣu na saṃvidyate nopalabhyate,

saṃskārāḥ saṃskāreṣu na saṃvidyate nopalabhyante, saṃskārā rūpavedanāsaṃjñāsu na saṃvidyante nopalabhyante, rūpavedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñāne na saṃvidyante nopalabhyante,

vijñānaṃ vijñāne na saṃvidyate nopalabhyate, vijñānaṃ rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāreṣu na saṃvidyate nopalabhyate.

cakṣur āyuṣman śāriputra cakṣuṣi na saṃvidyate nopalabhyate, cakṣuḥ śrotre na saṃvidyate nopalabhyate,

śrotraṃ cakṣuṣi na saṃvidyate nopalabhyate, cakṣuḥ śrotraṃ ca ghrāṇena saṃvidyate nopalabhyate,

ghrāṇaṃ ghrāne na saṃvidyate nopalabhyate, ghrāṇaṃ cakṣuṣi śrotre ca na saṃvidyate nopalabhyate, cakṣuḥśrotraghrāṇāni jihvāyāṃ na saṃvidyante nopalabhyante,

jihvā jihvāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, jihvā cakṣuḥśrotraghrāṇeṣu na saṃvidyate nopalabhyate, cakṣuḥśrotraghrāṇajihvāḥ kāye na saṃvidyante nopalabhyante,

kāyaḥ kāye na saṃvidyate nopalabhyate, kāyaś cakṣuḥśrotraghrāṇajihvāsu na saṃvidyate nopalabhyate, cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyā manasi na saṃvidyante nopalabhyante,

mano manasi na saṃvidyate nopalabhyate, manaś cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyeṣu (psp1-2: 145) na saṃvidyate nopalabhyate.

rūpaṃ rūpe na saṃvidyate nopalabhyate, rūpaṃ śabdagandharasasparśadharmeṣu na saṃvidyate nopalabhyate,

śabdaḥ śabde gandhe rase na saṃvidyate nopalabhyate, śabdo 'nyeṣu na saṃvidyate nopalabhyate.

evaṃ gandho gandhe 'nyeṣu ca na saṃvidyate nopalabhyate, raso rase 'nyeṣu ca na saṃvidyate nopalabhyate, sparśaḥ sparse 'nyeṣu ca na saṃvidyate nopalabhyate, dharmā dharmeṣv itareṣu na saṃvidyante nopalabhyante.

cakṣurvijñānaṃ cakṣurvrjñāne itaratra ca na saṃvidyate nopalabhyate, itarāṇītareṣu ca na saṃvidyante nopalabhyante,

evaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ manovijñāne itaratra ca na saṃvidyate nopalabhyate, itarāṇītareṣu ca na saṃvidyante nopalabhyante.

cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśe na saṃvidyate nopalabhyate, itareṣu ca na saṃvidyate nopalabhyate, tatra cetare na saṃvidyante nopalabhyante,

evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo manaḥsaṃsparso manaḥsaṃsparśe na saṃvidyate nopalabhyate, itareṣu ca na saṃvidyate nopalabhyate, tatra cetare na saṃvidyante nopalabhyante.

cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā cakṣuḥsaṃsparśajāyāṃ vedanāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, tatrāpītarā itarāsu ca sā na saṃvidyate nopalabhyate,

evaṃ śrotrasaṃsparśajā vedanā ghrāṇasaṃsparśajā vedanā jihvāsaṃsparśajā vedanā kāyasaṃsparśajā vedanā manaḥsaṃsparśajā vedanā manaḥsaṃsparśajāyāṃ vedanāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, tatrāpītarā itarāsu ca sā na saṃvidyate nopalabhyate.

smṛtyupasthānāni smṛtyupasthāneṣu na saṃvidyante nopalabhyante, evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgaś catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu na saṃvidyante nopalabhyante, tatrāpītare itareṣu ca te (psp1-2: 146) na saṃvidyante nopalabhyante.

adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, adhyātmaśūnyatāpi yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, abhāvasvabhāvaśūnyatāpi yāvad adhyātmaśūnyatāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate.

samādhiḥ samādhau na saṃvidyate nopalabhyate, samādhir dhāraṇīṣu na saṃvidyate nopalabhyate, dhāraṇī dhāraṇyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, dhāraṇyaḥ samādhau na saṃvidyante nopalabhyante.

pṛthagjanabhūmiḥ pṛthagjanabhūmau na saṃvidyate nopalabhyate, evaṃ gotrabhūmir aṣṭamakabhūmir darśanabhūmis tanūbhūmir vītarāgabhūmiḥ kṛtāvibhūmiḥ pratyekabuddhabhūmir bodhisattvabhūmis tathāgatabhūmiḥ, sarvajñatābhūmiḥ sarvajñatābhūmau na saṃvidyate nopalabhyate.

srotaāpannaḥ srotaāpannatve na saṃvidyate nopalabhyate, evaṃ sakṛdāgāmī anāgāmī arhan pratyekabuddhaḥ pratyekabuddhatve na saṃvidyate nopalabhyate, bodhisattvo bodhisattvatve na saṃvidyate nopalabhyate, tathāgatas tathāgatatve na saṃvidyate nopalabhyate, prajñāpāramitā prajñāpāramitāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, prajñāpāramitāyām avavādānuśāsanī na saṃvidyate nopalabhyate, avavādānuśāsanyāṃ prajñāpāramitā na saṃvidyate nopalabhyate, evaṃ hy āyuṣman śāriputra sarvadharmāsaṃvidyamānatvena anupalambhena bodhisattvo na saṃvidyate nopalabhyate.

iti prāptiniryāṇe prāpakapratiṣedhaḥ

yat punar āyuṣman śāriputraivaṃ vadasi, kena kāraṇena nāmadheyamātram etat, yad uta bodhisattva iti, kena kāranenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad uta bodhisattva iti, tathā hy āyuṣman śāriputra nāma daśabhyo digbhyo na kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati sarvadharmāṇām eva bodhisattvānāṃ nāmāpi na kutaścid eti na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, āgantukam etan nāmadheyaṃ tathā hi yad rūpaṃ yad vedanā yat saṃjñā yat saṃskārā yad vijñānam iti nāmadheyaṃ na tad rūpaṃ na (psp1-2: 147) vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam. tat kasya hetoḥ? tathā hi nāma śūnyaṃ nāmasvabhāvena yac ca śūnyaṃ na tan nāma, tena kāraṇenocyate bodhisattva iti nāmadheyamātram etad iti.

punar aparam āyuṣman śāriputra nāmadheyamātram etad yad uta dānapāramiteti, na ca dānapāramitāyāṃ nāma na ca nāmni dānapāramitā, tat kasya hetoḥ? yac ca nāma yā ca dānapāramitā ubhayam etan na saṃvidyate nopalabhyate, tasmān nāmadheyamātram etad yad uta bodhisattva iti, evaṃ nāmadheyamātram etad yad uta śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā nāmadheyamātram etad yad uta prajñāpāramiteti na ca prajñāpāramitāyāṃ nāma na ca nāmni prajñāpāramitā, tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca nāma yā ca prajñāpāramitā ubhayam etan na saṃvidyate nopalabhyate, tasman nāmadheyamātram etat, yad uta bodhisattva iti, āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣipta yad uta bodhisattva iti, nāmadheyamātram etad yad utādhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na cādhyātmaśūnyatāyāṃ nāma na ca nāmni adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca nāma yā cādhyātmaśūnyatā yā ca bahirdhāśūnyatā yā cādhyātmabahirdhāśūnyatā yā ca yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā sarva ete na saṃvidyante nopalabhyante.

anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa nāmadheyamātram etad yad uta bodhisattva iti, āgantukam etac chāriputra nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad uta smṛtyupasthānānīti, na ca smṛtyupasthāneṣu nāma na ca nāmni smṛtyupasthānāni. tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca nāma yāni ca smṛtyupasthānāni ubhayam etan na saṃvidyate nopalabhyate, evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādāḥ pañcendriyāni pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgo 'pramāṇāni dhyānāni ārūpyasamāpattayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvida āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad utāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā iti na ca buddhadharmeṣu nāma nāmni buddhadharmāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca nāma ye ca buddhadharmā ubhayam etad na saṃvidyate nopalabhyate, āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad uta samādhir iti, yāvat sarvajñateti, na (psp1-2: 148) ca sarvajñatāyāṃ nāma na ca nāmni sarvajñatā. tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca nāma yā ca sarvajñatā ubhayam etan na saṃvidyate nopalabhyate.

yat punar āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, kena kāraṇenocyate yathā ātmā ātmeti cocyate, atyantatayā cānabhinivṛtta ātmeti, ātmā śāriputra atyantatayā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati,

atyantatayā āyuṣman śāriputra sattvo jīvaḥ poṣaḥ puruṣaḥ pudgalo manujo mānavaḥ kārako vedako jānakaḥ paśyako na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati,

atyantatayā āyuṣman śāriputra rūpaṃ na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati, vedanā saṃjñā saṃskārā, atyantatayā āyuṣman śāriputra vijñānaṃ na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati,

atyantatayā āyuṣman śāriputra cakṣur na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati, evaṃ śrotraṃ ghrānaṃ jihvā kāyo manaḥ, atyantatayā mano na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati

atyantatayā rūpaṃ na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati, evaṃ śabdagandharasaspṛṣṭavyāni, atyantatayādharmā na saṃvidyante nopalabhyante, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati,

atyantatayā cakṣurvijñānaṃ na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati, evam atyantatayā śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati,

atyantatayā cakṣursaṃsparśo na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati, evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttit bhaviṣyati, atyantatayā manaḥsaṃsparśo na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati,

atyantatayā cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinivṛttir bhaviṣyati, atyantatayā śrotrasaṃsparśajā vedanā ghrāṇasaṃsparśajā vedanā jihvāsaṃsparśajā vedanā kāyasaṃsparśajā (psp1-2: 149) vedanā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asya abhinivṛttir bhaviṣyati, atyantatayā manaḥsaṃsparśajā vedanā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinivṛttir bhaviṣyati.

atyantatayā dānapāramitā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinivṛttir bhaviṣyati, evam atyantatayā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinivṛttir bhaviṣyati, atyantatayā prajñāpāramitā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinivṛttir bhaviṣyati.

atyantatayā adhyātmaśūnyatā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinivṛttir bhaviṣyati, evaṃ atyantatayā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinirvṛttir bhaviṣyati.

atyantatayā smṛtyupasthānāni na saṃvidyante nopalabhyante, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati, evam atyantatayā samyakprahāṇāni ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgaḥ, apramāṇāni dhyānāny ārūpyasamāpattayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido na saṃvidyante nopalabhyante, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati, atyantatayā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā na saṃvidyante nopalabhyante, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati.

atyantatayā samādhayo dhāraṇīmukhāni na saṃvidyante nopalabhyante, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati.

atyantatayā śrāvakaḥ pratyekabuddho bodhisattvas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati.

anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa ātmā ātmeti cocyate, atyantatayā cānabhinivṛtta ātmā.

punar aparaṃ yad āyuṣman śāriputra evam āha, abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā iti, evam etat. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ.

śāriputra āha: kasyāyuṣman subhūte nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ?

subhūtir āha: rūpasyāyuṣman śāriputra nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, (psp1-2: 150) vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyāyuṣman śāriputra nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ,

cakṣuṣo nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, evaṃ śrotrasya ghrāṇasya jihvāyāḥ kāyasya manaso nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ,

evaṃ rūpaśabdagandharasasparśadharmāṇāṃ nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, cakṣurvijñānasya śrotravijñānasya ghrāṇavijñānasya jihvāvijñānasya kāyavijñānasya manovijñānasya nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, cakṣuḥsaṃsparśasya śrotrasaṃsparśasya ghrāṇasaṃsparśasya jihvāsaṃsparśasya kāyasaṃsparśasya manaḥsaṃsparśasya nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, cakṣuḥsaṃsparśajāyā vedanāyāḥ śrotrasaṃsparśajāyā vedanāyā ghrāṇasaṃsparśajāyā vedanāyā jihvāsaṃsparśajāyā vedanāyāḥ kāyasaṃsparśajāyā vedanāyā manaḥsaṃsparśajāyā vedanāyā nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanāyā śrotrasaṃsparśapratyayavedanāyā ghrāṇasaṃsparśapratyayavedanāyā jihvāsaṃsparśapratyayavedanāyāḥ kāyasaṃsparśapratyayavedanāyā manaḥsaṃsparśapratyayavedanāyā nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, nāsti dānapāramitāyā nāsti śīlapāramitāyā nāsti kṣāntipāramitāyā nāsti vīryapāramitāyā nāsti dhyānapāramitāyā nāsti prajñāpāramitāyā nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ. anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇāsvabhāvāḥ sarvadharmāḥ. punar aparam āyuṣman śāriputra anityāḥ sarvadharmā na kasyacid vigamena.

śāriputra āha: katame te āyuṣman subhūte anityāḥ sarvadharmā na kasyacid vigamena?

subhūtir āha: rūpam āyuṣman śāriputrānityaṃ na kasyacid vigamena, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam āyuṣman śāriputrānityaṃ na kasyacid vigamena. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra yad anityaṃ so 'bhāvaḥ kṣayaś ca evaṃ duḥkhā anātmānaḥ śāntāḥ śūnyā ānimittā apraṇihitā na kasyacid vigamena sarvadharmāḥ kuśalā anavadyā anāsravā niḥkleśā lokottarā vyavadānā asaṃskṛtāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra yo 'saṃskṛtaḥ so 'bhāvaḥ kṣayaś cānenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa niḥsvabhāvāḥ sarvadharmā na kasyacid vigamena. punar aparaṃ śāriputrākūṭasthā avināśinaḥ sarvadharmāḥ.

śāriputra āha: kena kāraṇenāyuṣman subhūte akūṭasthāvināśinaḥ sarvadharmāḥ.

subhūtir āha: rūpam āyuṣman śāriputra akūṭastham avināśi. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam āyuṣman śāriputra akūṭastham avināśi. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, evaṃ kuśalam akuśalaṃ sāvadyam anavadyaṃ sāsravam anāsravaṃ saṃkleśaṃ niḥkleśaṃ laukikaṃ lokottaraṃ saṃskṛtam asaṃskṛtaṃ saṃkleśo vyavadānaṃ saṃsāro nirvāṇam akūṭastham avināśi. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇābhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ. yat punar āyuṣman śāriputra evam āha, kena kāraṇena rūpam anabhisaṃskṛtam evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ kena kāraṇena vijñānam anabhisaṃskṛtam iti.

subhūtir āha: tathā hy āyuṣman śāriputra rūpam anabhinivṛttaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam anabhinivṛttam. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputrābhisaṃskarttā nāsti,

cakṣur āyuṣman śāriputrānabhisaṃskṛtam. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra abhisaṃskarttā nāsti, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyā mano 'nabhisaṃskṛtam. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra abhisaṃskarttā nāsti.

punar aparaṃ śāriputra rūpaśabdagandharasasaṃsparśadharmā anabhisaṃskṛtāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy abhisaṃskarttā nopalabhyate yāvat sarvadharmā anabhisaṃskṛtāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy abhisaṃskarttā nopalabhyate, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānāny anabhinivṛttāni. yat punar āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, kena kāraṇena yad anabhinivṛttaṃ na tad rūpaṃna vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam iti.

subhūtir āha: tathā hy āyuṣman śāriputra rūpaṃ prakṛtiśūnyaṃ, yac ca prakṛtiśūnyaṃ na tasyotpādo na vyayaḥ, yasya ca notpādo na vyayo na tasyānyathātvaṃ prajñāyate, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ prakṛtiśūnyaṃ yac ca prakṛtiśūnyaṃ na tasyotpādo na vyayaḥ, yasya ca notpādo na vyayo na tasyānyathātvaṃ prajñāyate, evaṃ yāvat sarvadharmāḥ prakṛtiśūnyā ye ca prakṛtiśūnyās teṣāṃ notpādo na vyayo yeṣāṃ notpādo na vyayas teṣāṃ nānyathātvaṃ prajñāyate.

anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yad anabhinivṛttaṃ na tad rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam.

yat punar āyuṣman śāriputra evam āha, kena kāraṇenaivaṃ vadasi, tat kim anabhinivṛttim anabhinivṛttau prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmīti, yathā hy āyuṣman śāriputra yā anabhinivṛttiḥ sā prajñāpāramitā yā prajñāpāramitā sā anabhinivṛttiḥ, iti hi prajñāpāramitā cānabhinivṛttiś cādvayam etad advaidhīkāram. anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇaivaṃ vadāmi, tat kim anabhinivṛttim anabhinivṛttau prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmīti.

yat punar āyuṣman sāriputra evam āha, na cānyatrānabhinivṛtter bodhisattva upalabhyate yo bodhāya cared iti, tathā hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nānyām anabhinivṛttim anyaṃ bodhisattvaṃ samanupaśyati, iti hy anabhinivṛttiś ca bodhisattvaś cādvayam etad advaidhīkāram.

nānyatrānabhinivṛtte rūpaṃ samanupaśyati, nānyatrānabhinivṛtter vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān samanupaśyati, nānyatrānabhinivṛtter vijñanaṃ samanupaśyati,

iti hy anabhinirvṛttiś ca rūpaṃ cādvyam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca vedanā saṃjñā saṃskārāś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca vijñanaṃ cādvayam etad advaidhīkāram,

iti hy anabhinivṛttiś ca cakṣuś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyaś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca manaś cādvayam etad advaidhīkāram,

iti hy anabhinivṛttaś ca rūpaśabdagandharasasparśadharmāś cādvayam etad advaidhīkāram,

iti hy anabhinivṛttiś ca cakṣurvijñānaṃ cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca manovijñānaṃ cādvayam etad advaidhīkāram,

iti hy anabhinivṛttaś ca cakṣuḥsaṃsparśaś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca śrotraghrāṇajihvākāyasaṃsparśaś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca manaḥsaṃsparśaś cādvayam etad advaidhīkāram,

iti hy anabhinivṛttiś ca cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśapratyayavedanāś cādvayam etad advaidhīkāram,

iti hy anabhinivṛttiś ca smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś cāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca daśabalavaiśāradyāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāś cādvayam etad advaidhīkāraṃ, yāvad iti hy anabhinivṛttiś ca sarvadharmaś cādvayam etad advaidhīkāram. anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa nānyatrānabhinivṛtter bodhisattva upalabhyate yo bodhāya caret.

yat punar āyuṣman śāriputra evam āha, kena kāraṇenaivaṃ vadasi, saced bodhisattvasya mahāsattvasya evam upadiśyamāne cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate carati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām iti, tathā hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmān nirīhān samanupaśyati māyopamān svapnopamān marīcyupamān pratiśrutkopamān pratibimbopamān pratibhāsopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamān samanupaśyati.

anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa bodhisattvasya mahāsattvasya evam upadiśyamāne cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate carati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yasmin samaye bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate, tasmin samaye rūpaṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati rūpam etad iti, yasmin samaye bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate, tasmin samaye vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati vijñānam etad iti, tasmin samaye cakṣur nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati cakṣur etad iti, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvāṃ kāyaṃ mano nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati mana etad (psp1-2: 154) iti.

punar aparaṃ bhagavan yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate, tasmin samaye dānapāramitāṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati dānapāramiteyam iti. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā, tasmin samaye prajñāpāramitāṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati prajñāpāramiteyam iti, tasmin samaye adhyātmaśūnyatāṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayaty adhyātmaśūnyateyam iti, tasmin samaye bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati yāvad abhāvasvabhāvaśūnyateyam iti. punar aparaṃ bhagavan yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate, tasmin samaye smṛtyupasthanāni nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati smṛtyupasthānānīmānīti, tasmin samaye samyakprahāṇāni ṛddhipādānīndriyāni balāni bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgaṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati mārgo 'yam iti, tasmin samaye apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati samāpattaya imā iti, tasmin samaye daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati buddhadharmā ime iti.

punar aparaṃ bhagavan yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate, tasmin samaye sarvasamādhidhāraṇīmukhāni nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati samādhidhāraṇīmukhānīmāni. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ na samanupaśyati yāvad vyastasamastāni skandhadhātvāyatanāni pratītyasamutpādaṃ na samanupaśyati, saptatriṃśad bodhipakṣān dharmān na samanupaśyati pāramitā na samanupaśyati apramāṇadhyānārūpyasamāpattidaśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikabuddhadharmān yāvat sarvākārajñatāṃ na samanupaśyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan yo rūpasyānutpādo na tad rūpaṃ yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ (psp1-2: 155) saṃskārāṇāṃ yo vijñānasyānutpādo na tad vijñānam iti hi vijñānaṃ cānutpādaś cādvayam etad advaidhīkaram. yo bhagavaṃś cakṣuṣo 'nutpādo na tac cakṣur yaḥ śrotrasya ghrāṇasya jihvāyāḥ kāyasya manaso 'nutpādo na tan mana iti hi manaś cānutpādaś cādvayam etad advaidhīkāram.

yo bhagavan dānapāramitāyā anutpādo na sā dānapāramitā, yaḥ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyā, yaḥ prajñāpāramitāyā anutpādo na sā prajñāpāramitā, iti hi prajñāpāramitā cānutpādaś cādvayam etad advaidhīkāram.

yo bhagavann adhyātmaśūnyatāyā anutpādo na sā adhyātmaśūnyatā, yo bahirdhāśūnyatāyā anutpādo na sā bahirdhāśūnyatā, yo 'dhyātmabahirdhāśūnyatāyā anutpādo na sā adhyātmabahirdhāśūnyatā, yo yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā anutpādo na sā abhāvasvabhāvaśūnyatā, iti hi abhāvasvabhāvaśūnyatā cānutpādaś cādvayam etad advaidhīkāram.

yo bhagavan smṛtyupasthānānām anutpādo na tāni smṛtyupasthānāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyabhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido,

yo bhagavann aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇām anutpādo na te 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā iti hi buddhadharmāś cānutpādaś cādvayam etad advaidhīkāram.

yo bhagavan dharmadhātor anutpādo na sa dharmadhātuḥ, yas tathatāyā ākāśadhātor bhūtakoṭer acintyadhātor bodher yaḥ sarvākārajñatāyā anutpādo na sā sarvākārajñateti hi sarvākārajñatā cānutpādaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hy anutpādo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yaḥ sarvākārajñatāyā anutpādo na sā sarvākārajñatā.

yo bhagavan rūpasya vyayo na tad rūpaṃ, yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ yo vijñānasya vyayo na tad vijñānam, iti hi skandhāś ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yaḥ pañcānāṃ skandhānāṃ vyayo na te pañca skandhāḥ,

yo bhagavan dānapāramitāyā vyayo na sā dānapāramitā, evaṃ (psp1-2: 156) yaḥ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyā, yaḥ prajñāpāramitāyā vyayo na sā prajñāpāramitā iti hi prajñāpāramitā ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yaḥ pāramitānāṃ vyāyo natāḥ pāramitā.

yo bhagavann adhyātmaśūnyatāyā vyayo na sā adhyātmaśūnyatā, iti hy adhyātmaśūnyatā ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yo 'dhyātmaśūnyatayā vyayo na sā adhyātmaśūnyatā evaṃ yo bahirdhāśūnyatāyā vyayo na sā bahirdhāśūnyatā, yo 'dhyātmabahirdhāśūnyatāyā vyayo na sā dhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad yo 'bhāvasvabhāvaśūnyatāyā vyayo na sā abhāvasvabhāvaśūnyatā iti hy abhāvasvabhāvaśūnyatā ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yo 'bhāvasvabhāvaśūnyatāyā vyayo na sā abhāvasvabhāvaśūnyatā.

yo bhagavan smṛtyupasthānānāṃ vyayo na tāni smṛtyupasthānāni, iti hi smṛtyupasthānāni ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkaram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yaḥ smṛtyupasthānānāṃ vyayo na tāni smṛtyupasthānāni,

evaṃ yaḥ samyakprahāṇānām ṛddhipādānām indriyāṇāṃ balānāṃ bodhyaṅgānāṃ yaś cāryāṣṭāṅgasya mārgasya vyayo na sa mārga iti hi mārgaś ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yo mārgasya vyayo na sa mārgaḥ,

evaṃ yo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām abhijñānāṃ pratisaṃvidāṃ vaiśāradyānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ yo 'ṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ vyayo na te buddhadharmā iti hi buddhadharmāś ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yo buddhadharmāṇāṃ vyayo na te buddhadharmāḥ.

yat punar bhagavann ucyate, rūpam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā, vedanā saṃjñā saṃskārā, yat punar ucyate vijñānam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā, yāvad yat punar ucyate rūpaṃ yāvat sarvākārajñatety (psp1-2: 157) advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā.

iti prāptiniryāṇe prāpyaprāpakasaṃbandhapratiṣedhaḥ

atha khalv āyuṣman śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: katham āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate, katama āyuṣman subhūte bodhisattvaḥ, katamā prajñāpāramitā, katamā upaparīkṣamāṇā.

subhūtir āha: yad āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, katamo bodhisattva iti, bodhir eva sattvas tenocyate bodhisattva iti, tayā ca bodhyā sarvadharmāṇām ākārāñ jānāti na cātrābhiniviśate.

katameṣāṃ dharmāṇām ākārāñ jānāti, rūpasyākārāñ jānāti na cātrābhiniviśate, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasyākārāñ jānāti, na cātrābhiniviśate, evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanānāṃ pratītyasamutpādasya saptatriṃśad bodhipakṣānāṃ dharmāṇām ākārāñ jānāti na cātrābhiniviśate, evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ pāramitānāṃ balānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām āveṇikānāṃbuddhadharmāṇām ākārāñ jānāti na cātrābhiniviśate.

śāriputra āha: katame te subhūte sarvadharmāṇām ākārāḥ?

subhūtir āha: yair āyuṣman śāriputra ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmā vā adhyātmikabāhyā vā dharmāḥ saṃskṛtā asaṃskṛtā vā ākāryante ima ucyante sarvadharmāṇām ākārāḥ.

yat punar āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, katamā prajñāpāramiteti, āratā āramitaiṣā āyuṣman śāriputra tenocyate prajñāpāramiteti, kuta āratā āramitā? skandhebhyo dhātubhya āyatanebhyaḥ pratītyasamutpadād dānapāramitāyāḥ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyā āratā āramitā, adhyātmaśūnyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā āratā āramitā, smṛtyupasthānebhya āratā āramitā, samyakprahāṇarddhipadendriyabalabodhyaṅgamārgād āratā āramitā, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhya āratā āramitā, balebhyo vaiśāradyebhya āratā āramitā, pratisaṃvidbhya āveṇikebhyo buddhadharmebhya āratā āramitā, yāvat sarvajñatāyā āratā āramitā, eṣā tenocyate prajñāpāramiteti.

anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa āratā āramitā eṣā yad uta prajñāpāramitā.

yat punar āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, katamā upaparīkṣaṇeti, ihāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ na nityam ity upaparīkṣate nānityam iti na sukham iti na duḥkham iti nātmeti nānātmeti na śāntam iti nāśāntam iti na śūnyam iti nāśūnyamiti na nimittam iti nānimittam iti na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti upaparīkṣate, na viviktam iti nāviviktam ity upaparīkṣate, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān, na vijñānaṃ nityam ity upaparīkṣate, nānityam iti na sukham iti na duḥkham iti nātmeti nānātmeti na śāntam iti nāśāntam iti na śūnyam iti nāśūnyam iti na nimittam iti nānimittam iti na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti upaparīkṣate, na viviktam iti nāviviktamity upaparīkṣate.

evaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvāṃ kāyaṃ mano na nityam iti upaparīkṣate, nānityam iti na sukham iti na duḥkham iti nātmeti nānātmeti śāntam iti nāśāntam iti na śūnyam iti nāśūnyam iti na nimittam iti nānimittam iti na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti upaparīkṣate, na viviktam iti nāviviktam ity upaparīkṣate.

evaṃ rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmān na nityā iti nānityā iti upaparīkṣate, na sukhā iti na duḥkhā iti nātmāna iti nānātmāna iti na śāntā iti nāśāntā iti na śūnyā iti nāśūnyā iti na nimittā iti nānimittā iti na praṇihitā iti nāpraṇihitā ity upaparīkṣate, na viviktā iti nāviviktāiti upaparīkṣate.

evaṃ cakṣurvijñānaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ na nityaṃ nānityam iti upaparīkṣate, na sukham iti na duḥkham iti nātmeti nānātmeti na śāntam iti nāśāntam iti na śūnyam iti nāśūnyam iti na nimittam iti nānimittam iti na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti upaparīkṣate, na viviktam iti nāviviktam ity upaparīkṣate.

evaṃ cakṣuḥsaṃsparśaṃ śrotrasaṃsparśaṃ ghrāṇasaṃsparśaṃ jihvāsaṃsparśaṃ kāyasaṃsparśaṃ manaḥsaṃsparśaṃ na nitya iti nānitya ity upaparīkṣate, na sukha iti na duḥkha iti nātmeti nānātmeti na śānta iti (psp1-2: 159) nāśānta iti na śūnya iti nāśūnya iti na nimitta iti nānimitta iti na praṇihita iti nāpraṇihita iti upaparīkṣate, na viviktam iti nāviviktam ity upaparīkṣate.

evaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā śrotrasaṃsparśapratyayā vedanā ghrāṇasaṃsparśapratyayā vedanā jihvāsaṃsparśapratyayā vedanā kāyasaṃsparśapratyayā vedanā manaḥsaṃsparśapṛtatyayā vedanā na nityā iti nānityā ity upaparīkṣate, na sukhā iti na duḥkhā iti nātmā iti nānātmā iti na śāntā iti nāśāntā iti na śūnyā iti nāśūnyā iti na nimittā iti nānimittā iti na praṇihitā iti nāpraṇihitā iti upaparīkṣate, na viviktā iti nāviviktā ity upaparīkṣate.

evaṃ dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā na nityeti nānityety upaparīkṣate, na sukheti na duḥkheti na ātmeti nānātmeti na śāntā iti nāśāntā iti, na śūnyā iti nāśunyā iti na nimittā iti nānimittā iti na praṇihitā iti nāpraṇihitā ity upaparīkṣate, na viviktā iti nāviviktā ity upaparīkṣate.

evam adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na nityeti nānityety upaparīkṣate, na sukheti na duḥkheti nātmeti nānātmeti na śānteti nāśānteti na śūnyeti nāśūnyeti na nimitteti nānimitteti na praṇihiteti nāpraṇihitety upaparikṣate, na vivikteti nāviviktety upaparīkṣate.

evaṃ smṛtyupasthānāni na nityānīti nānityānīty upaparīkṣate na sukhānīti na duḥkhānīti nātmānīti nānātmānīti na śāntānīti nāśāntānīti na śūnyānīti nāśūnyānīti na nimittānīti nānimittānīti na praṇihitānīti nāpraṇihitānīty upaparīkṣate, na viviktānīti nāviviktānīty upaparīkṣate,

evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādānīndriyāṇi balāni bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'bhijñā daśatathāgatabalāni vaiśāradyāni pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ samādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni sarvajñatā na nityeti nānityety upaparīkṣate, na sukheti na duḥkheti nātmeti nānātmeti na śānteti nāśānteti na śūnyeti nāśūnyeti na nimitteti nānimitteti na praṇihiteti nāpraṇihitety upaparīkṣate, na vivikteti nāviviktety upaparīkṣate.

evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvao mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate.

śāriputra āha: kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, yo rūpasyānutpādo na tad rūpaṃ, yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yo vijñānasyānutpādo na tad vijñānam, evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pāramitāsu sarvaśūnyatāsu sarvabodhipakṣeṣu dharmeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu baleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsu samādhidhāraṇīmukheṣv abhijñāsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu, yaḥ sarvākārajñatāyā anutpādo na sā sarvākārajñateti.

subhūtir āha: rūpam āyuṣman śāriputra śūnyaṃ rūpeṇa, yā cāyuṣman śāriputra śūnyatā na tad rūpaṃ notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yo rūpasyānutpādo na tad rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ śūnyaṃ vijñānena, yā cāyuṣman śāriputra śūnyatā na tad vijñānaṃ notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yo vijñānasyānutpādona tad vijñānam.

dānapāramitā āyuṣman śāriputra dānapāramitayā śūnyā, yā ca śūnyatā na sā dānapāramitā notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yo dānapāramitāyā anutpādo na sā dānapāramitā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, prajñāpāramitā prajñāpāramitayā śūnyā, yā ca śūnyatā na sā prajñāpāramitā notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yaḥ prajñāpāramitāyā anutpādo na sā prajñāpāramitā.

adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayā śūnyā, yā ca śūnyatā na sā adhyātmaśūnyatā notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yaḥ prajñāpāramitāyā anutpādo na sā prajñāpāramitā, adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayā śūnyā, yā ca śūnyatā na sā adhyātmaśūnyatā notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yo 'dhyātmaśūnyatāyā anutpādo na sā adhyātmaśūnyatā, evaṃ bahirdhāśūnyatā bahirdhāśūnyatayā śūnyā, adhyātmabahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatayā śūnyā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā, yā ca śūnyatā na sā abhāvasvabhāvaśūnyatā notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yo 'bhāvasvabhāvaśūnyatāyā anutpādo na sā abhāvasvabhāvaśūnyatā.

smṛtyupasthānāny āyuṣman śāriputra smṛtyupasthānaiḥ śūnyāni, yā ca śūnyatā na tāni smṛtyupasthānāni notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yaḥ smṛtyupasthānānām anutpādo na tāni smṛtyupasthānāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgābhijñāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo (psp1-2: 161) daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaḥ samādhidhāraṇyaṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā sarvākārajñatā āyuṣman śāriputra sarvākārajñatayā śūnyā, yā ca śūnyatā na sā sarvākārajñatā notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra prayāyeṇa yaḥ sarvākārajñatāyā anutpādo na sā sarvākārajñatā.

śāriputra āha: kiṃ kāraṇam āyuṣman subhūte evaṃ vadasi, yo rūpasya vyayo na tad rūpaṃ, yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yo vijñānasya vyayo na tad vijñānam iti, evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaśūnyatābodhipakṣesu dharmeṣu pāramitāsv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu baleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu yaḥ sarvākārajñatāyā vyayo na sāsarvākārajñatā.

subhūtir āha: tathā hy āyuṣman śāriputra yaś ca vyayo yac ca rūpaṃ yac cādvaidhīkāraṃ yā ca vedanā yā ca saṃjñā ye ca saṃskārāḥ, yac ca vijñānaṃ sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighāḥ, ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ, evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābhijñāśūnyatābodhipakṣesu dharmeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu daśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmasamādhidhāraṇīmukheṣu yaś ca vyayo yāvat sarvākārajñatāyac cādvaidhīkāraṃ sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo nidarśanā apratighāḥ, ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yo rūpasya vyayo na tad rūpam, evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yo vijñānasya vyayo na tad vijñānam, evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaśūnyatāsu bodhipakṣesu dharmeṣv abhijñāpāramitāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu samādhidhāraṇīmukheṣu yāvad yaḥ sarvākārajñatāyā vyayo na sā sarvākārajñatā.

śāriputra āha: kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, yad idam ucyate rūpam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛteti, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, yad idam ucyate vijñānam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛteti, yāvad yad idam ucyate sarvākārajñatety advayasyaiṣā gaṇanā kṛteti.

subhūtir āha: tathā hy āyuṣman śāriputra nānyo 'nutpādo 'nyad rūpam, anutpāda eva rūpaṃ, rūpam evānutpādaḥ, vedanā saṃjñā (psp1-2: 162) saṃskārā, nānyo 'nutpādo 'nyad vijñānaṃ, vijñānam evānutpādo 'nutpāda eva vijñānam, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yad etad ucyate rūpam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā, vedanā saṃjñā saṃskārā, yad etad ucyate vijñānam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā.

evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣupāramitāsu bodhipakṣesu dharmeṣu sarvaśūnyatāsv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu abhijñāsu baleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsu āveṇikeṣu buddhadharmeṣu samādhidhāraṇīmukheṣu tathā hy āyuṣman śāriputra nānyo 'nutpādo 'nyā sarvākārajñatā anutpāda eva sarvākārajñatā, sarvākārajñataivānutpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yad etad ucyate sarvākārajñatety advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā.

punar aparam āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yasmin samaye bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate tasmin samaye rūpasyānutpādaṃ samanupaśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyānutpādaṃ samanupaśyati, atyantaviśuddhitām upādāya,

ātmano 'nutpādaṃ samanupaśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ sattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamanavakārakavedakajānakapaśyakasyānutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya,

evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādābhijñānām anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya,

dānapāramitāyā anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyā anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya,

adhyātmaśūnyatāyā anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya,

smṛtyupasthānānām anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgābhijñāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsamādhidhāraṇīmukhāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāṇāṃ sarvākārajñatāyā anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya,

pṛthagjanasyānutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, pṛthagjanadharmāṇām (psp1-2: 163) anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ srotaāpannasya srotaāpannadharmāṇāṃ sakṛdāgāminaḥ sakṛdāgāmidharmāṇām anāgāmino 'nāgāmidharmāṇām arhato 'rhaddharmāṇāṃ pratyekabuddhasya pratyekabuddhadharmāṇāṃ bodhisattvasya bodhisattvadharmāṇāṃ buddhasyānutpādaṃ samanupaśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, buddhadharmāṇām anutpādaṃ samanupaśyati, atyantaviśuddhitām upādāya.

śāriputra āha: yathāham āyuṣmataḥ subhūter bhāṣitasyārtham ājānāmi tathā rūpam anutpādo vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam anutpādo yāvad vyastā samastā skandhā anutpādo dhātavo 'nutpāda āyatanāny anutpādaḥ pratītyasamutpādo 'py anutpādaḥ pāramitānutpādaḥ sarvaśūnyatānutpādaḥ saptatriṃśad bodhipakṣā dharmā anutpādo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'nutpādaḥ, samādhidhāraṇīmukhāni anutpādo daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'nutpādaḥ, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā anutpādaḥ sarvākārajñatā anutpādaḥ pṛthagjano 'nutpādaḥ pṛthagjanadharmā anutpādaḥ, evaṃ srotaāpannaḥ srotaāpannadharmāḥ sakṛdāgāmīsakṛdāgāmidharmāḥ anāgāmī anāgāmidharmā arhann arhaddharmā pratyekabuddhaḥ pratyekabuddhadharmā bodhisattvo bodhisattvadharmā buddho 'nutpādo buddhadharmā anutpādaḥ.

yadi cāyuṣman subhūte rūpam apy anutpādo yāvad buddhadharmā apy anutpādaḥ, nanv āyuṣman subhūte prāptaiva śrāvakeṇa śrāvakabodhiḥ pratyekabuddhayānikena pratyekabuddhabodhiḥ, bodhisattvena prāptaiva sarvākārajñatā bhavati, pañcānāñ ca gatīnāṃ bhedo na bhaviṣyati, prāptaiva bhavati bodhisattvena mahāsattvena pañcavidhā bodhiḥ.

yadi cāyuṣman subhūte sarvadharmā anutpādaḥ, kim arthaṃ srotaāpannena trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya mārgo bhāvayitavyaḥ, sakṛdāgāminā rāgadoṣamohānāṃ tanutāyai mārgo bhāvayitavyaḥ, anāgāminā pañcānām avarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya mārgo bhāvayitavyaḥ, arhatā pañcordhvabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya mārgo bhāvayitavyaḥ, pratyekabuddhayānikaiḥ pratyekabodhiprāptaye mārgo bhāvayitavyaḥ, kiṃ kāraṇaṃ bodhisattvo duṣkaracārikāṃ carati, yāni tāni sattvānāṃ kṛtaśo duḥkhāni pratyanubhavati, kiṃ kāraṇaṃ tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā, (psp1-2: 164) kiṃ kāraṇaṃ tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena dharmacakraṃ pravartitam?

subhūtir āha: nāham āyuṣman śāriputra anutpannasya dharmasya prāptim icchāmi nāpy abhisamayaṃ,

nāham anutpādasya srotaāpannam icchāmi na srotaāpattiphalaṃ na sakṛdāgāminaṃ na sakṛdāgāmiphalaṃ, nānāgāminaṃ nānāgāmiphalaṃ, nārhattvaṃ nārhattvaphalaṃ, nānutpādasya pratyekāṃ bodhim icchāmi na pratyekabuddhatvaṃ,

nāham āyuṣman śāriputrecchāmi bodhisattvaṃ duṣkaracārikāṃ carantaṃ nāpi bodhisattvo duṣkarasaṃjñayā carati. tat kasya hetoḥ? na hi śakya āyuṣman śāriputra duṣkarasaṃjñāyāṃ sthitvā aprameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām arthaṃ kartum.

api tu khalu punar āyuṣman śāriputra mātṛsaṃjñāṃ sarvasattveṣu janayitvā pitṛsaṃjñāṃ bhrātṛsaṃjñāṃ putrasaṃjñām ātmasaṃjñāṃ janayitvā śakyo 'prameyāṇābm asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām arthaṃ kartum.

api tu khalu punar āyuṣman śāriputra bodhisattvena mahāsattvena evaṃcittam utpādayitavyaṃ, yathā ātmā ātmeti cocyate atyantatayā anutpanna ātmā, evaṃ sarveṣv adhyātmikabāhyeṣu dharmeṣu saṃjñotpādayitavyā, saced evaṃsaṃjñām utpādayiṣyati na duṣkarasaṃjñāṃ bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi te bodhisattvāḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ kañcid dharmaṃ notpādayante nopalabhante.

nāham āyuṣman śāriputrānutpāde tathagatam icchāmi, nāpy anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ, nāpi dharmacakrapravartanaṃ, nāpīcchāmy anutpannena dharmeṇānutpannāṃ prāptiṃ prāpyamāṇām.

śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte anutpannena dharmeṇa utpannā prāptiḥ prāpyate, atha utpannena dharmeṇa anutpannā prāptiḥ prāpyate?

subhūtir āha: nāham āyuṣman śāriputra utpannena dharmeṇa anutpannāṃ prāptiṃ prāpyamāṇām icchāmi, nāpy anutpanne notpannāṃ prāptiṃ prāpyamāṇām.

śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte anutpannena dharmeṇa prāptim icchasi, atha votpannena dharmeṇa prāptim icchasi?

subhūtir āha: nāham āyuṣman śāriputra anutpannena dharmeṇa prāptim icchāmi, nāpy utpannena dharmeṇa prāptim icchāmi.

śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte nāsti prāptir nāsty abhisamayaḥ?

subhūtir āha: asty āyuṣman śāriputra prāptir asty abhisamayo na punar dvayam, api tu khalu punar āyuṣman śāriputra lokavyavahāreṇa prāptiś cābhisamayaś ca prajñapyate lokavyavahāreṇa srotaāpanno vā sakṛdāgāmī vā anāgāmī vā arhan vā pratyekabuddho vā bodhisattvo vā buddho vā prajñapyate na punaḥ paramārthena prāptir nābhisamayo na srotaāpanno na sakṛdāgāmī nānāgāmī nārhan na pratyekabuddho na bodhisattvo na buddhaḥ.

śāriputra āha: anutpanno dharma ity āyuṣman subhūte pratibhāti mantrayitum.

subhūtir āha: anutpanno dharmo 'nutpanno dharma ity āyuṣman śāriputra yad vadasi pratibhāti mantrayitum iti, anutpādo 'pi ye āyuṣman śāriputra pratibhāti mantrayitum. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra yaś cānutpanno dharmo yac ca pratibhānaṃ ye ca mantrā yā cānutpattiḥ sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ.

śāriputra āha: anutpādo 'py āyuṣman subhūte mantraḥ, anutpādaḥ pratibhānam anutpādo dharmas te 'pi dharmā anutpannā yān ārabhya pratibhāti mantrayitum.

subhūtir āha: evam etad āyuṣman śāriputra anutpādo mantraḥ, anutpādaḥ pratibhānam anutpādo dharmas te 'pi dharmā anutpannā, yān ārabhya pratibhāti mantrayitum. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra rūpam anutpādaḥ, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam anutpādaḥ, evaṃ vyastasamastāḥ skandhadhātava āyatanāni pratītyasamutpādaḥ pāramitāḥ saptatriṃśad bodhipakṣā dharmāḥ sarvaśūnyatā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, abhijñāsamādhayo dhāraṇīmukhānibalāni vaiśāradyāni pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā anutpādaḥ, srotaāpannaḥ sakṛdāgāmī anāgāmī arhan pratyekabuddho bodhisattvaḥ sarvajñaḥ sarvākārajñaḥ sarvākārajñatāpy anutpādaḥ.

śāriputra āha: evam etad āyuṣman subhūte anutpādo mantraḥ, (psp1-2: 166) anutpādaḥ pratibhānam anutpādo dharmas te 'pi dharmā anutpannā yān ārabhya pratibhāti mantrayituṃ, yāvat skandhadhātvāyatanapratītyasamutpadapāramitābodhipakṣā dharmāḥ sarvaśūnyatā sarvadhāraṇīmukhāni sarvasamādhayo balavaiśāradyapratisaṃvida āveṇikabuddhadharmāḥ peyālaṃ, yāvat sarvākārajñatāpy anutpādāḥ.

śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte yathaiva lokavyavahāreṇa prāptiś cābhisamayaś ca, evaṃ pañcāṇāṃ gatīnāṃ saṃbhedo bhavati lokavyavahāreṇa paramārthato na bhavati.

subhūtir āha: evam etad āyuṣman śāriputraivam etat, yathaiva lokavyavahāreṇa prāptiś cābhisamayaś ca tathaiva lokavyavahāreṇa pañcāṇāṃ gatīnāṃ saṃbhedo bhavati nātra khalu punaḥ paramārthena. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra paramārthe na karma na vipāko notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānam.

śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte 'nutpanno dharma utpadyate utāho utpanno dharma utpadyate.

subhūtir āha: nāham āyuṣman śāriputra utpannasya dharmasya utpādam icchāmi nāpy anutpannasya dharmasya utpādam icchāmi.

śāriputra āha: katamasyāyuṣman subhūte anutpannasya dharmasyotpādaṃ necchasi?

subhūtir āha: rūpasyāham āyuṣman śāriputra anutpannasya dharmasya svabhāvaśūnyasyotpādaṃ necchāmi, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyāham āyuṣman śāriputra anutpannasya dharmasya svabhāvaśūnyasyotpādaṃ necchāmi, evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanānāṃ pratītyasamutpādasya pāramitānāṃ bodhipakṣāṇāṃ dharmāṇām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām abhijñānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ dhāraṇīmukhānāṃ balānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ bodher apy aham āyuṣman śāriputra anutpāpannāyāḥ svabhāvaśūnyāyā utpādaṃ necchāmi.

śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte utpāda utpadyate athānutpāda utpadyate?

subhūtir āha: na hy āyuṣman śāriputra utpāda utpadyate nāpy anutpāda utpadyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra yaś cotpādo yaś (psp1-2: 167) cānutpādo dvāv apy etau dharmau na saṃyuktau na visaṃyuktau arūpiṇau anidarśanau apratighau ekalakṣaṇau yad utālakṣaṇau.

anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa notpāda utpadyate nāpy anutpāda utpadyate.

anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa anutpādo mantro 'nutpādaḥ pratibhānam, anutpādo dharmas te 'pi dharmā anutpannā yān ārabhya pratibhāti mantrayitum.

śāriputra āha: dharmakathikānām āyuṣmān subhūtir agratāyāṃ sthāpayitavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi āyuṣmān subhūtir yad yad eva paripraśnīkriyate tatas tata eva niḥsarati.

subhūtir āha: dharmataiṣā āyuṣman śāriputra tathāgataśrāvakāṇām aniśritasarvadharmāṇāṃ te yato yata eva paripṛcchyante tatas tata eva niḥsaranti. tat kasya hetoḥ? yathāpi nāmāniśritatvāt sarvadharmāṇām.

śāriputra āha: katham āyuṣman subhūte aniśritāḥ sarvadharmāḥ?

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.