Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 4/16

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8

Thông tin
GRETIL — Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009.CC BY-NC-SA 4.0

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena udāracittena bhavitavyaṃ yena cittena sarvasattvānām agratā kārayitavyā, tatreyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyodāracittatā yat prathamacittotpādam upādāya na rāgacittam utpādayati, na doṣacittam utpādayati, na mohacittam utpādayati, na vihiṃsācittam utpādayati, na śrāvakacittam utpādayati, na pratyekabuddhacittam utpādayati, iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyodāracittatā yayā sarvasattvānām agratāṃ kārayiṣyati, tena ca cittena na manyate.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena akampyacittena bhavitavyaṃ, tatreyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyākampyacittatā yat sarvākārajñatāpratisaṃyuktam api manasikāran na manyate, iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyākampyacittatā.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvānām antike hitasukhacittena bhavitavyaṃ, tatreyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya hitasukhacittatā yā sarvasattvānāṃ paritrāṇatā yaḥ sarvasattvānām aparityāgaḥ, tena ca na manyate, iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya hitasukhacittatā. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahasattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvasattvānām agratāṃ kārayiṣyati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena dharmārāgeṇa bhavitavyaṃ dharmaratena dharmārāmatāyogam anuyuktena bhavitavyaṃ, tatra katamo dharmo? yad uta sarvadharmāṇām asaṃbhedaḥ, ayam ucyate dharmaḥ, tatra katamā dharmaratir? yā dharme 'bhiratir iyam ucyate dharmaratiḥ, tatra katamā dharmārāmatā? yā tasya dharmasya bhāvanā bahulīkaraṇatā, iyam ucyate dharmārāmatā. evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā mahataḥ sattvarāśer mahataḥ sattvanikāyasyāgratā kārayitavyā anupalambhayogena.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā adhyātmaśūnyatāyāṃ sthitvā bahirdhāśūnyatāyāṃ sthitvā adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ sthitvā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ sthitvā mahataḥ sattvarāśer mahataḥ sattvanikāyasyāgratā kārayitavyā anupalambhayogena.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā saptatriṃśad bodhipakṣeṣu dharmeṣu sthitvā baleṣu vaiśāradyeṣu pratisamvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu sthitvā mahataḥ sattvarāśer mahataḥ sattvanikāyasyāgratā kārayitavyā anupalambhayogena.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā vajropamasamādhau sthitvā yāvad ākāśāsaṅgavimuktinirupalepasamādhau sthitvā mahataḥ sattvarāśer mahataḥ sattvanikāyasyāgratā kārayitavyā anupalambhayogena, eteṣu subhūte dharmeṣu sthitvā bodhisattena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā mahataḥ sattvarāśer mahataḥ sattvanikāyasyāgratā kārayitavyā, tenocyate bodhisattvo mahāsattvaḥ.

iti sarvasattvāgratācittamahattvam

atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: mamāpi bhagavan pratibhāti yenārthena bodhisattvo mahāsattva ity ucyate.

bhagavān āha: pratibhātu te śāriputra yenārthena bodhisattvo mahāsattva ity ucyate.

śāriputra āha: ātmadṛṣṭer bhagavan sattvadṛṣṭer jīvadṛṣṭer jantudṛṣṭer poṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakadṛṣṭer (psp1-2: 31) cchedadṛṣṭeḥ śāśvatadṛṣṭer astidṛṣṭer nāstidṛṣṭeḥ skandhadṛṣṭer dhātudṛṣṭer āyatanadṛṣṭeḥ pratītyasamutpādadṛṣṭer bodhipakṣadharmadṛṣṭer balavaiśāradyadṛṣṭer āveṇikabuddhadharmadṛṣṭeḥ sattvaparipācanadṛṣṭer buddhakṣetrapariśodhanadṛṣṭer bodhisattvadṛṣṭer buddhadṛṣṭer dharmacakrapravartanadṛṣṭer iti, āsāṃ sarvāsāṃ dṛṣṭīnāṃ prahāṇāya dharmaṃ deśayaty anupalambhayogena, tenārthena bodhisattvo mahāsattva ity ucyate.

subhūtir āha: kena kāraṇenāyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya rūpadṛṣṭir bhavati, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānadṛṣṭir bhavati?

śāriputra āha: ihāyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anupāyakuśalo bhavati, sa rūpam upalabhya dṛṣṭim utpādayaty upalambhayogena, evaṃ vistareṇa vyastasamastaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ yāvaj jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsān upalabhya dṛṣṭim utpādayaty upalambhayogena, evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgapāramitābhijñākṣarāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīr upalabhya dṛṣṭim utpādayaty upalambhayogena, evaṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān upalabhya dṛṣṭim utpādayaty upalambhayogena.

iti prahāṇamahattvam

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: mamāpi bhagavan pratibhāti yenārthena bodhisattvo mahāsattva ity ucyate.

bhagavān āha: pratibhātu te subhūte.

subhūtir āha: yad api bhagavan bodhicittam asamasamacittam asādhāraṇacittaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ tatrāpi citte 'saktaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tat sarvajñatācittam anāsravam aparyāpannaṃ traidhātuke tatrāpi citte 'saktas tena bodhisattvo mahāsattva iti saṃkhyāṃ gacchati.

śāriputra āha: katamad āyuṣman subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya asamasamacittam asādhāraṇacittaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ?

subhūtir āha: ihāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya na kasyacid dharmasya utpādaṃ vā nirodhaṃ vā samanupaśyati, na hāniṃ na vṛddhiṃ nāgatiṃ na gatiṃ na saṃkleśaṃ na vyavadānaṃ yatra cāyuṣman śāriputra na saṃkleśo na vyavadānaṃ na gatir nāgatir na hānir na vṛddhir notpādo na nirodhaḥ, tac ca na śrāvakacittaṃ na pratyekabuddhacittam, idaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya asamasamacittam asādhāraṇacittaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ.

śāriputra āha: yad āyuṣmān subhūtir evam āha, tatrāpi śrāvakapratyekabuddhacitte 'sakta iti, nanv āyuṣman subhūte rūpam apy asaktaṃ prakṛtiśūnyatām upādāya, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam apy asaktam.

subhūtir āha: evam etad āyuṣman śāriputra rūpam apy asaktaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam apy asaktaṃ, yāvad vyastasamastāḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā yāvaj jarāmaraṇam apy asaktaṃ, evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'py asaktāḥ, yāvat saptatriṃśad bodhipakṣā dharmā balāni vaiśāradyāni pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā apy asaktāḥ.

śāriputra āha: yad apy āyuṣmān subhūtir idam āha, yad api tat sarvajñatācittam anāsravam aparyāpannam iti, nanv āyuṣman subhūte bālapṛthagjanānām api cittam anāsravam aparyāpannaṃ prakṛtiśūnyatām upādāya, nanu sarvaśrāvakapratyekabuddhasamyaksaṃbuddhānām api cittam anāsravam aparyāpannaṃ prakṛtiśūnyatām upādāya.

subhūtir āha: evam etad āyuṣman śāriputra.

śāriputra āha: rūpam api subhūte anāsravam aparyāpannaṃ prakṛtiśūnyatām upādāya, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam apy āyuṣman subhūte anāsravam aparyāpannaṃ prakṛtiśūnyatām upādāya, nanv āyuṣman subhūte saptatriṃśad bodhipakṣā dharmā daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā anāsravā aparyāpannāḥ prakṛtiśūnyatām upādāya.

subhūtir āha: evam etad āyuṣman śāriputra yathā vadasi bālapṛthagjanānām api cittam anāsravam aparyāpannaṃ prakṛtiśūnyatām (psp1-2: 33) upādāya, yāvat sarvaśrāvakapratyekabuddhasamyaksaṃbuddhānām api cittam anāsravam aparyāpannaṃ prakṛtiśūnyatām upādāya, yāvat saptatriṃśad bodhipakṣā dharmā daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā anāsravā aparyāpannāḥ prakṛtiśūnyatām upādāya.

śāriputra āha: yad api tad āyuṣmān subhūtir evam āha, acittatvāt tatrāpi citte asakta iti, nanv āyuṣman subhūte 'rūpe 'pi rūpam asaktam avedanāyām api vedanā asaktāsaṃjñāyām api saṃjñā asaktāsaṃskāreṣv api saṃskārā asaktāvijñāne 'pi vijñānam asaktam.

subhūtir āha: evam etad āyuṣman śāriputra.

śāriputra āha: nanv āyuṣman subhūte 'smṛtyupasthāneṣv api smṛtyupasthānāny asaktāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgapāramitāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyabhijñābalavaiśāradyāni yāvad āveṇikabuddhadharmeṣv api āveṇikabuddhadharmā asaktāḥ.

subhūtir āha: evam etad āyuṣman śāriputra yathā vadasi, rūpe 'py āyuṣman śāriputra rūpam asaktaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñāne 'pi vijñānam asaktam, evaṃ vyastasamastā api skandhadhātava āyatanāni satyāni pratītyasamutpādo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, pāramitā abhijñā bodhipakṣā dharmā balāni vaiśāradyāni pratisaṃvidaḥ, āveṇikeṣu buddhadharmeṣv āveṇikā buddhadharmā asaktāḥ, evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tenāpi bodhicittena asamasamacittena sarvaśrāvakapratyekabuddhair asādhāraṇacittena na manyate nābhiniviśate sarvadharmānupalambhayogena.

ity adhigamamahattvam

ity uktaḥ pratipattyuddeśaḥ

pūrṇo maitrāyaṇīputra āha: mamāpi bhagavan pratibhāti yenārthena bodhisattvo mahāsattva ity ucyate.

bhagavān āha: pratibhātu te pūrṇa.

pūrṇa āha: mahāsannāhasannaddhaḥ sa bhagavan sattvo mahāyānasaṃprasthitaḥ sa sattvo mahāyānasamārūḍhaḥ sa sattvas tena bhagavan bodhisattvo mahāsattva ity ucyate.

śāriputra āha: kiyatā ayuṣman pūrṇa bodhisattvo mahasattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate?

pūrṇa āha: ihāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo na prādeśikānāṃ sattvānāṃ kṛtena bodhāya caran dānapāramitāyāṃ sthitvā dānaṃ dadāti, api tu sarvasattvānāṃ kṛtena dānapāramitāyāṃ sthitvā dānaṃ dadāti, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ na prādeśikānāṃ sattvānāṃ kṛtena bodhāya caran prajñāpāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ bhāvayati, api tu sarvasattvānāṃ kṛtena prajñāpāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ bhāvayati, na sattvaparicchedena bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhaṃ saṃnahyate, iyataḥ sattvān parinirvāpayiṣyāmi, iyataḥ sattvān na parinirvāpayiṣyāmīti, iyataḥ sattvān bodhāya pratiṣṭhāpayiṣyāmi, iyataḥ sattvān bodhāya na pratiṣṭhāpayiṣyāmīti, api tu khalu punaḥ sarvasattvānāṃ kṛtena sannāhaṃ saṃnahyate, evaṃ cāsya bhavati, ātmanā ca dānapāramitāṃ paripūrayiṣyāmi sarvasattvāṃś ca dānapāramitāyāṃ niyojayiṣyāmīti, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ, ātmanā ca prajñāpāramitāṃ paripūrayiṣyāmi, sarvasattvāṃś ca prajñāpāramitāyāṃ niyojayiṣyāmīti, evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ, ātmanā ca bhāvayiṣyāmi sarvasattvāṃś ca tāsu pratiṣṭhāpayiṣyāmīti, yāvat saptatriṃśad bodhipakṣeṣu dharmeṣu daśabalavaiśāradyāṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣv ātmanā ca sthāsyāmi sarvasattvāṃś ca teṣu pratiṣṭhāpayiṣyāmīti, iyatāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.

iti pratipattisvarūpam

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānaṃ dadataḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair yāvad dānasya sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye niryātanā, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānaṃ dadato dānapāramitāsannāhaḥ.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānaṃ dadataḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair yā śrāvakapratyekabuddhamanasikārāṇāṃ parivarjanatā, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānaṃ (psp1-2: 35) dadataḥ śīlapāramitāsannāhaḥ.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānaṃ dadataḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair yā teṣāṃ kṣamaṇā rocanā vyupaparīkṣaṇā, ayam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato kṣāntipāramitāsannāhaḥ.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāñ carato dānaṃ dadataḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair yā vīryāsraṃsanatā tat kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānaṃ dadato vīryapāramitāsannāhaḥ.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānaṃ dadato yā cittasyaikāgratā sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ śrāvakapratyekabuddhacittasyānavakāśaṃ dānatā tat kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānaṃ dadato dhyānapāramitāsannāhaḥ.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānaṃ dadataḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair yā māyākṛtasaṃjñopasthitā naiva dāyakam upalabhate na pratigrāhakaṃ na deyaṃ, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānaṃ dadataḥ prajñāpāramitāsannāhaḥ, yad āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena tāḥ ṣaṭ pāramitā na nimittīkaroti nopalabhate.

evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran mahāsannāhasannaddho bhavati.

iti dānapāramitāsannāhaṣaṭkaṃ prathamam

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ caran sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dānaṃ dadāti sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttrāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayaty anupalambhayogena, iyaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitāyāṃ carato dānapāramitā.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ śīlapāramitāyāṃ carato yā śrāvakapratyekabuddhabhūmyaspṛhaṇatā prāg eva pṛthagjanabhūmeḥ, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitāyāṃ carataḥ śīlapāramitā.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitāyāṃ carataḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair yā dharmāṇāṃ kṣamaṇā rocanā vyupaparīkṣaṇā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitāyāṃ carataḥ kṣāntipāramitā.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitāyāṃ carataḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair yā vīryāsraṃsanatā anavalīnatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitāyāṃ carato vīryapāramitā.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitāyāṃ carataḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair viharato yac chrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktānāṃ cittotpādānām anavakāśadānaṃ tasya kṛtaśaḥ kuśalamūlasya sarvasattvasādhāraṇī kṛtasyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmanā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitāyāṃ carato dhyānapāramitā.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitāyāṃ carataḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ sarvadharmeṣu māyākṛtasaṃjñāpratyupasthitā bhavati, tac ca śīlaṃ na manyate nopalabhate, iyam āyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitayāṃ carataḥ prajñāpāramitā.

evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ caran ṣaṭ pāramitāḥ parigṛhṇāti, tena mahāsannāhasannaddha iti saṃkhyāṃ gacchati.

iti śīlapāramitāsannāhaṣaṭkaṃ dvitīyam

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārais tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, (psp1-2: 37) iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitāyāṃ carato dānapāramitā, evaṃ kṣāntipāramitāyāṃ carataḥ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā.

punar aparam āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ caran sarvabuddhadharmasamudānayanatāyai sarvasattvaparipākāya ca prayujyate prajñayā sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārais tac cakuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitā.

evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ caran ṣaṭ pāramitāḥ parigṛhṇāti, tena mahāsannāhasannaddha iti saṃkhyāṃ gacchati.

iti kṣāntipāramitāsannāhaṣaṭkaṃ tṛtīyam

punar aparam āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārais tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitāyāṃ carato dānapāramitā, evaṃ vīryapāramitāyāṃ carataḥ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā.

punar aparam āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāṃ bhāvayan sarvadharmeṣu māyākṛtasaṃjñām upasthāpayati, sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārais tac ca kusalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitā.

evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ caran ṣaṭ pāramitāḥ parigṛhṇāti, tena mahāsannāhasannaddha iti saṃkhyāṃ gacchati.

iti vīryapāramitāsannāhaṣaṭkaṃ caturtham

punar aparam āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ (psp1-2: 38) caran dānaṃ dadāti sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārais tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitāyāṃ carato dānapāramitā, evaṃ dhyānapāramitāyāṃ carataḥ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāṃ bhāvayan sarvadharmeṣu māyākṛtasaṃjñām upasthāpayati, sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārais tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitā.

evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ caran ṣaṭ pāramitāḥ parigṛhṇāti, tena mahāsannāhasannaddha iti saṃkhyāṃ gacchati.

iti dhyānapāramitāsannāhaṣaṭkaṃ pañcamam

punar aparam āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃs trimaṇḍalapariśuddhaṃ dānaṃ dadāti sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārais tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānapāramitā, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā.

punar aparam āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāṃ bhāvayati, tasya sarvapāramitāsu sarvadharmeṣu ca māyāsvapnapratibhāsapratiśrutkāpratibimbanirmāṇasaṃjñā pratyupasthitā bhavati sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārais tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāṃ paripūrayati, yad āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittenaitāḥ ṣaṭ (psp1-2: 39) pāramitā na nimittīkaroti nopalabhate.

evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran mahāsannāhasannaddho bhavati, evaṃ ca punar āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattva ekaikasyāṃ pāramitāyāṃ sthitvā ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati.

iti prajñāpāramitāsannāhaṣaṭkaṃ ṣaṣṭham

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo dhyānāni ca samāpadyate na ca dhyānāny āsvādayati na ca taiḥ saṃhriyate na ca teṣāṃ vaśenopapadyate, evam apramāṇāni cārūpyasamāpattīś ca samāpadyate na ca tā āsvādayati na ca tābhiḥ saṃhriyate na ca tāsāṃ vaśenopapadyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalagatā prajñāpāramitā veditavyā.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo dhyānārūpyasamāpattiṣu vivekadarśanena ca viharati śūnyatānimittāpraṇihitadarśanena ca viharati na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakauśalasannāhaḥ.

evam āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddhas tenocyate bodhisattvo mahāsattva iti, evaṃ mahāsannāhasannaddhasyāyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya daśasu dikṣu buddhā bhagavanta udānam udānayanti varṇam udīrayanti nāmadheyaṃ parikīrtayamānās tasya bodhisattvasya mahāsattvasya śabdam anuśrāvayanti ghoṣam udīrayanti, amuṣmin lokadhātuprasare bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha iti sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati.

iti sannāhaṣaṭkopasaṃhāraḥ

ity uktā sannāhapratipattiḥ

śāriputra āha: kiyat āyuṣman pūrṇa bodhisattvo mahāsattvo mahāyānasaṃprasthito mahāyānasamārūḍho bhavati?

pūrṇa āha: ihāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkasavicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam (psp1-2: 40) upasaṃpadya viharati, evaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ dhyānaṃ, evam ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanam ākiñcanyāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati, imāni bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānārūpyāṇi yadā bodhisattvo mahāsattva etaiś ca dhyānair etaiś cārūpyair dānapāramitāyāṃ carann ākāśākāraliṅganimittaiḥ samāpadyamāno vyuttiṣṭhamānaś ca tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ vācyam.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃś catvāri dhyānāni samāpadyate catasra ārūpyasamāpattīḥ samāpadyate, yadā bodhisattvo mahāsattva etaiś ca dhyānair etābhiś cārūpyasamāpattibhir viharati, sa etā dhyānārūpyasamāpattīḥ samāpadyamāno vyuttiṣṭhamānaś cākāśākāraliṅganimittāni manasikaroti, prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tāni ca kuśalamūlāny anyāni ca sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā.

evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāsu caran mahāsannāhasannaddhaḥ sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati.

iti dhyānārūpyasamāpattivyutthānaprasthānam

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo yat sarvākārajñatāpratisaṃyuktaṃ manasikāram utpādya kleśānāṃ dhvaṃsanāya sarvasattvānāṃ dharmaṃ deśayiṣyāmīti cittam utpādayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā,

yad bodhisattvo mahāsattvas tair eva sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ prathamaṃ dhyānam ākrāmati deśayati, tatra ca prathame dhyāne pratiṣṭhate na cānyeṣāṃ cittotpādānām avakāśaṃ dadāti śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktānām iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya aparāmṛṣṭā śīlapāramitā,

yad bodhisattvasya mahāsattvasya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair (psp1-2: 41) manasikārair dhyānārūpyair viharata evaṃ bhavati, sarvasattvānāṃ kleśakṣayāya dharmaṃ deśayiṣyāmīti, yāvat teṣāṃ manasikārāṇāṃ kṣamaṇā rocanā vyupaparīkṣaṇā avabodha upanidhyāpanam, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ sarvakuśalamūlāni sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati vīryaṃ ca na sraṃsayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā,

yad bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dhyānārūpyasamāpattīś ca samāpadyate na copalabhate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā,

yad bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ prathamadhyānāṅgāni dvitīyāni tṛtīyāni caturthāni dhyānāṅgāni anityākāreṇa duḥkhākāreṇa anātmākāreṇa śāntākāreṇa śūnyākāreṇa ānimittākāreṇa apraṇihitākāreṇa pratyavekṣate na copalabhate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā.

idam āyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

iti ṣaṭpāramitāprasthānam

punar aparam āyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yat sarvākāraṃ saptatriṃśad bodhipakṣān dharmān bhāvayati, sarvākāraṃ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhasamādhiṃ bhāvayati, sarvākāraṃ balāni vaiśāradyāni aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān bhāvayati.

idam āyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

ity āryamārgaprasthānam

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo maitrīsahagatena cittena vipulena mahadgatenādvayenāpramāṇenāvaireṇāsapatnenānāvaraṇenāvyāvadhena sarvatrānugatena subhāṣitena dharmadhātuparame loke ākāśadhātuparyavasāne sarvāvantaṃ lokam ekāṃ diśaṃ sphuritvopasaṃpadya viharati, yāvad daśa diśaḥ sphuritvopasaṃpadya viharati, evaṃ karuṇāsahagatena muditāsahagatena upekṣāsagatena cittenavipulena mahadgatenādvayenāpramāṇenāvaireṇāsapatnenānāvaraṇenāvyāvādhena sarvatrānugatena subhāṣitena dharmadhātuparame loke ākāśadhātuparyavasāne sarvāvantaṃ lokaṃ, ekāṃ diśaṃ sphuritvopasaṃpadya (psp1-2: 42) viharati, yāvad daśa diśaḥ sphāritvopasaṃpadya viharati. imāny ucyante bodhisattvasya mahāsattvasyāpramāṇāni.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahasattvo maitrīsamādhiṃ samāpadyate mayā sarvasattvās trātavyā iti nirṇāmayati, karuṇāṃ ca samādhiṃ samāpadyate klībakāruṇyatāṃ ca sattveṣu nirṇāmayati, muditāṃ ca samādhiṃ samāpadyate aham eva modayiṣyāmīti sattveṣu nirṇāmayati, upekṣāṃ ca samādhiṃ samāpadyate āsravakṣayaṃ ca sattveṣu nirṇāmayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyāpramāṇeṣu carato dānapāramitā,

yadā bodhisattvo mahāsattvo dhyānāpramāṇākāraliṅganimittāni samāpadyate vyuttiṣṭhate ca na ca śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayaty anyatra sarvākārajñatāyāḥ, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyāpramāṇeṣu carato 'parāmṛṣṭā śīlapāramitā,

yadā bodhisattvo mahāsattvas tābhir dhyānāpramāṇārūpyasamāpattibhir avyavakīrṇo viharati, ābhyāṃ dvābhyāṃ śrāvakabhūmaye vā pratyekabuddhabhūmaye vā na spṛhayate sarvākārajñataivāsya kṣamate rocate ceyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyāpramāṇeṣu carataḥ kṣāntipāramitā,

yadā bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādair anikṣiptadhuro viharati akuśaladharmaprahāṇāya kuśaladharmopasaṃpade, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyāpramāṇeṣu carato vīryapāramitā,

yadā bodhisattvo mahāsattva etāni ca dhyānāny etāś cāpramāṇārūpyasamāpattīś ca samāpadyate, na ca dhyānāpramāṇārūpyasamāpattivaśenopapadyate, na ca tā āsvādayati na ca tābhiḥ saṃhriyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyāpramāṇeṣu carato dhyānapāramitā,

yadā bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārais tā dhyānāpramāṇārūpyasamāpattīḥ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca tāś cānityākāreṇa duḥkhākāreṇa anātmākāreṇa śāntākāreṇa śūnyākāreṇa animittākāreṇa apraṇihitākāreṇa pratyavekṣate, na ca śrāvakanyāmaṃ vā pratyekabuddhanyāmaṃ vābhikrāmati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyāpramāṇeṣu carataḥ prajñāpāramitā. idam āyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvsya māhāyānam.

ity apramāṇaprasthānam

punar aparam āyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam, yad adhyātmaśūnyatāyāṃ jñānaṃ na copalambhayogena, yad bahirdhāśūnyatāyāṃ jñānaṃ na copalambhayogena, yad adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ jñānaṃ na copalambhayogena, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ jñānaṃ na copalambhayogena. idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yat sarvadharmeṣu na śikṣiṣyate cittaṃ samāhitaṃ taj jñānam. idam api bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyanam.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad asya na nityam iti jñānaṃ pravartate nānityam iti, na duḥkham iti nāduḥkham iti, na sukham iti nāsukham iti, nātmeti nānātmeti, na śāntam iti nāśāntam iti, na śūnyam iti nāśūnyam iti, na nimittam iti nānimittam iti, na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti jñānaṃ pravartate. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyanam.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad atīte 'dhvani jñānaṃ na pravartate, anāgate 'dhvani jñānaṃ na pravartate, pratyutpanne 'dhvani jñānaṃ na pravartate, na cāsya triṣv adhvasv ajñānaṃ pravartate, tac cānupalambhayogena. idam api śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yan na kāmadhātau jñānaṃ pravartate na rūpadhātau jñānaṃ pravartatenārūpyadhātau jñānaṃ pravartate, na cāsya kāmarūpārūpyadhātāv ajñānaṃ pravartate, tac cānupalambhayogena. idam api śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yan na laukikeṣu lokottareṣu dharmeṣu jñānaṃ pravartate, na sāsraveṣu dharmeṣu nānāsraveṣu dharmeṣu na saṃskṛteṣu nāsaṃskṛteṣu na cāsyalaukikalokottarasāsravānāsravasaṃskṛtāsaṃskṛteṣu dharmeṣv ajñānaṃ pravartate, tac cānupalambhayogena. idam āyuṣman śāriputra bodhisattvasya (psp1-2: 44) mahāsattvasya mahāyānam.

ity anupalambhayogena prasthānam

śāriputra āha: kiyatāyuṣman pūrṇa bodhisattvo mahāsattvo mahāyānasamārūḍha ity ucyate?

pūrṇa āha: ihāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānapāramitām ārohati, sa naiva dānapāramitām upalabhate na dāyakaṃ na pratigrāhakaṃ na dānam upalabhate anupalambhayogena, evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvodānapāramitāsamārūḍha ity ucyate, evaṃ śīlapāramitāsamārūḍhaḥ kṣāntipāramitāsamārūḍho vīryapāramitāsamārūḍho dhyānapāramitāsamārūḍhaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitām ārohati, sa naivaprajñāpāramitām upalabhate na bodhisattvaṃ na manasikāram upalabhate anupalambhayogena. evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahasattvaḥ prajñāpāramitāsamārūḍha ity ucyate.

iti trimaṇḍalapariśuddhiprasthānam

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo 'vyavakīrṇena sarvākārajñatācittotpādena saptatriṃśad bodhipakṣān dharmān bhāvayati bhāvanāvibhāvanārthena tac cānupalambhayogena. evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo mahāyānasamārūḍha ity ucyate.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo 'vyavakīrṇena sarvākārajñatācittotpādena śūnyatānimittāpraṇihitasamādhīn bhāvayati bhāvanāvibhāvanārthena tac cānupalambhayogena. evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo mahāyānasamārūḍha ity ucyate.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo 'vyavakīrṇena sarvākārajñatācittotpādena daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān bhāvayati bhāvanāvibhāvanārthena tac cānupalambhayogena. evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo mahāyānasamārūḍha ity ucyate.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattva evaṃ saṃjānāti, vyavahāramātram idaṃ yad uta bodhisattva iti sattvānupalabdhitām upādāya, idam api nāmamātraṃ yad uta rūpaṃ rūpānupalabdhitām upādāya, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, nāmamātram idaṃ yad uta vijñānaṃ vijñānānupalabdhitām upādāya, nāmamātram idaṃ yad uta cakṣuś cakṣuṣo (psp1-2: 45) 'nupalabdhitām upādāya, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo nāmamātram idaṃ yad uta mano manaso 'nupalabdhitām upādāya, evaṃ vyastasamastāḥ skandhā dhātava āyatanāni pratītyasamutpādaḥ saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā balāni vaiśāradyāni pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, nāmamātram idaṃ yad uta adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatānupalabdhitām upādāya, nāmamātram idaṃ yad uta buddhadharmābuddhadharmānupalabdhitām upādāya, nāmamātram idaṃ yad uta tathatā dharmadhātuś ca dharmaniyāmatā ca bhūtakoṭiś ca bhūtakoṭyanupalabdhitām upādāya, nāmamātraṃ yad uta bodhir buddhaś ca buddhānupalabdhitām upādāya. evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo mahāyānasamārūḍha ity ucyate.

ity uddeśaprasthānam

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhir atrāntare bodhisattvo mahāsattvo 'bhijñāparipūrṇatvāt sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetreṇa ca buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, buddhakṣetre buddhakṣetre ca buddhān bhagavataḥ satkaroti gurukaroti mānayati pūjayati, yo yasya buddhasya aupayikapūjāsatkāravidhis tebhyaś ca buddhebhyo bhagavadbhyo dharmaṃ śṛṇoti, yad uta idam eva mahāyānam, sa tatra bodhisattvayāne abhiruhya buddhakṣetreṇa ca buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati sattvāṃś ca paripācayati, na cāsya buddhakṣetrasaṃjñā pravartate na sattvasaṃjñā pravartate, so 'dvayabhūmau sthitvā yādṛśenātmabhāvena sattvānāṃ śaknoty arthakaraṇāya tādṛśam ātmabhāvaṃ saṃcintya parigṛhṇāti, sa na jātu tena mahāyānena virahito bhavati, yāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti.

ity abhijñāprasthānam

sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati, apravartanīyaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhair devanāgayakṣagandhrvāsuragaruḍakinnaramahoragamanuṣyāmanuṣyāsureṇa lokena, tasyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya, pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavanto varṇaṃ bhāṣante ghoṣam udīrayanti (psp1-2: 46) yaśaḥ prakāśayanti, eṣā amuṣmin lokadhātuprasare 'mukena bodhisattvena mahāsattvena mahāyānam abhiruhya sarvākārajñatānuprāptā sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartitam, evaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi paścimāyām uttarasyām uttarapūrvasyāṃ pūrvadakṣiṇasyāṃ dakṣiṇapaścimāyāṃ paścimottarasyām adha ūrdhvadiśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavanto varṇaṃ bhāṣante ghoṣam udīrayanti yaśaḥ prakāśayanti, eṣāmuṣmin lokadhātuprasare 'mukena bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatānuprāptā sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartitam. evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo mahāyānasamārūḍha ity ucyate.

iti sarvākārajñatāprasthānam

ity uktā prasthānapratipattiḥ

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: mahāsannāhasannaddho mahāsannāhasannaddha iti bhagavan bodhisattvo mahāsattva ity ucyate, kiyatā bhagavan bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāyānaṃ sannahya yad uta dānapāramitāsannāhaṃ śīlapāramitāsannāhaṃ kṣāntipāramitāsannāhaṃ vīryapāramitāsannāhaṃ dhyānapāramitāsannāhaṃ prajñāpāramitāsannāhaṃ sannahyate, smṛtyupasthānasannāhaṃ sannahya, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgasannāhaṃsannahya, apramāṇadhyānārūpyasamāpattisannāhaṃ sannahya, adhyātmaśūnyatāsannāhaṃ sannahya, bahirdhāśūnyatāsannāhaṃ sannahya, adhyātmabahirdhāśūnyatāsannāhaṃ sannahya, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāsannāhaṃ sannahya, abhijñābalasannāhaṃ sannahya, vaiśāradyasannāhaṃ sannahya, pratisaṃvitsannāhaṃ sannahya, aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmasannāhaṃ sannahya, sarvākārajñatāsannāhaṃ sannahya, buddhavigrahasannāhaṃ sannahya, trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum avabhāsena spharati ca, ṣaḍ vikāraṃ kampayati ca sarvasmin nairayikabhavane ca tam agniskandhaṃ nirvāpya nairayikānāṃ sattvānāṃ duḥkhāni praśāmya tān sarvān nirvāṇābhimukhān vijñāya bodhisattvo mahāsattva (psp1-2: 47) evaṃ śabdam udīrayati ghoṣam anuśrāvayati namas tathāgatāyārhate samyaksaṃbuddhāyeti, tatas te nairayikāḥ sattvās taṃ buddhaghoṣaṃ śrutvā sukhaṃ pratilabhante, te tenaiva sukhasaumanasyena tebhyo nirayebhyo vyutthāya tatra lokadhātāv upapadyante yatra buddhān bhagavataḥ paśyanty ārāgayanti devamanuṣyopapattiñ ca parigṛhṇanti, evaṃ tiryagyonito yamalokato vyutthāya tatra lokadhātāv upapadyante yatra buddhān bhagavataḥ paśyanty ārāgayanti ca devamanuṣyopapattiṃ ca parigṛhṇanti, evaṃ pūrvasyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām

uttarasyām uttarapūrvasyāṃ pūrvadakṣiṇasyāṃ dakṣiṇapaścimāyāṃ paścimottarasyām adha ūrdhvadiśi gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn avabhāsena spharati ca ṣaḍ vikāraṃ kampayati ca sarveṣu nairayika bhavaneṣu ca tam agniskandhaṃ nirvāpya nairayikānāṃ sattvānāṃ duḥkhāni praśāmya tān sarvān nirvāṇābhimukhān vijñāya bodhisattvo mahāsattva evaṃ śabdam udīrayati ghoṣam anuśrāvayati namas tathāgatāyārhate samyaksaṃbuddhāyeti, tatas te nairayikāḥ sattvās taṃ buddhaghoṣaṃ śrutvā sukhaṃ pratilabhante, te tenaiva sukhasaumanasyena tebhyo nirayabhyo vyutthāya tatra tatra lokadhātāv upapadyante yatra yatra budhhān bhagavataḥ paśyanty ārāgayanti devamanuṣyopapattiṃ ca parigṛhṇanti, evaṃ tiryagyonibhyo yamalokebhyo vyutthāya tatra tatra lokadhātāv upapadyante yatra yatra buddhān bhagavataḥ paśyanty ārāgayanti devamanuṣyopapattiṃ ca parigṛhṇanti. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.

tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahato janakāyasya purato nirayāṃs tiryagyoniyamalokaṃ ca nirmimīte nirmāya teṣāṃ sattvānāṃ buddhaśabdaṃ dharmaśabdaṃ saṃghaśabdam anuśrāvayati, tatas tena buddhaśabdena dharmaśabdena saṃghaśabdena tebhyo nirayatiryagyoniyamalokebhyo vyutthāya devamanuṣyeṣūpapadyeran, api tu subhūte tena māyākāreṇa māyākārāntevāsinā vā kaścit sattvo nirayatiryagyoniyamalokagatibhyo vyutthāpitaḥ?

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena asaṃkhyeyeṣv aprameyeṣv apramāṇeṣu lokadhātuṣu sattvāṃs tribhyo 'pāyebhyaḥ parimocya na kaścit sattvaḥ parimocito bhavati. tat kasya (psp1-2: 48) hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya.

evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāyānasamārūḍho mahāsannāhasannaddha ity ucyate.

iti karuṇāsaṃbhāraḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā mahāsannāhasannaddhas trisāhasraṃ mahāsāhasraṃ lokadhātuṃ vaiḍūryam ayaṃ nirmimīte vaiḍūryam ayaṃ nirmāya cakravartivyūhaṃ nirmimīte cakravartivyūhaṃ nirmāya annārthikebhyo 'nnaṃ dadāti, evaṃ yāvad vastrayānagandhamālyapuṣpadhūpavilepanacūrṇapariṣkāraṃ vāsaśayanāsanaprāvaraṇajīvitopakaraṇabhaiṣajyasuvarṇarūpyamaṇiratnapravāḍaśaṅkhaśilāmuktābharaṇāni yāvad anyatarānyataraṃ pariṣkāraṃ dadāti, so 'nnam annārthikebhyo datvā yāvad anyatarānyataraṃ pariṣkāraṃ datvā teṣāṃ sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, yad uta imam eva ṣaṭpāramitāpratisaṃyuktam, te khalu punaḥ sattvās tāṃ dharmadeśanāṃ śrutvā na jātu tābhiḥ pāramitābhir virahitā bhavanti yavād anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.

tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe sthitvā mahato janakāyasya purato mahāntaṃ janakāyam abhinirmimīte nirmāya annam annārthikebhyo dadyād anyatarānyataraṃ pariṣkāran tad arthikebhyo dadyāt. tat kiṃ manyase? subhūte api nu tena māyākāreṇa māyākārāntevāsinā vā kasmaicit kiñcid dattaṃ bhavet.

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena yāvac cakravartivyūham abhinirmāya annam annārthikebhyo dadatā yāvad anyatarānyatarān mānuṣyakān pariṣkārān dadatā na kasmaicit sattvāya yāvad anyatarānyatarā mānuṣyakāḥ pariṣkārā dattā bhavanti. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.

iti dānasaṃbhāraḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitvā saṃcintyopapattiparigraheṇa cakravartikule pratyājāyate, sa tatra (psp1-2: 49) sthitvā sattvān daśakuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayati, caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu pratiṣṭhāpayati, saptatriṃśad bodhipakṣeṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayati, yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpayati, te ca sattvā na jātu virahitā bhavanti tayā dharmadeśanayā, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.

tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahāntaṃ janakāyaṃ nirmāya daśakuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayet, yāvad aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpayet, tena tāvataḥ sattvān yāvad buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpya na kaścit sattvo yāvad buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpito bhavati, evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena tāṃs tāvataḥ sattvān daśakuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpya, yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpya na kaścit sattvo yāvad buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.

iti śīlasaṃbhāraḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā sattvān kṣāntau samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā sattvān kṣāntau samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya, evaṃ sannāhaṃ sannahyate, sacen mama sarvasattvā daṇḍaloṣṭamuṣṭiśastraprahāran dadyus tatra mayā ekam api kṣobhacittaṃ notpādayitavyaṃ sarvasattvāś caivaṃrūpāyāṃ kṣāntau pratiṣṭhāpayitavyā iti.

tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahāntaṃ janakāyaṃ nirmimīte te 'pi sarve tasya māyākārasya daṇḍair loṣṭair muṣṭibhiḥ śastrair vā prahāraṃ dadyuḥ, sa ca teṣu ekam api kṣobhacittaṃ notpādayet tāṃś ca sattvān nirmitān evaṃ rūpāyāṃ kṣāntau pratiṣṭhāpayet, tena tāvataḥ sattvān kṣāntau pratiṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ pratiṣṭhāpito bhavati, evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena tāṃs tāvataḥ sattvān kṣāntau pratiṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ kṣāntau pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte (psp1-2: 50) dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.

iti kṣāntisaṃbhāraḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvān vīryapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvān vīryapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ kāyikacaitasikavīrye pratiṣṭhitaḥ sarvasattvān kāyikacaitasikavīrye samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati.

tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro vā māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahāntaṃ janakāyaṃ nirmāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ kāyikacaitasikavīrye pratiṣṭhāpayet, tena tāṃs tāvataḥ sattvān kāyikacaitasikavīrye pratiṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ kāyikacaitasikavīrye pratiṣṭhāpito bhavati, evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena tāṃs tāvataḥ sattvān kāyikacaitasikavīrye praviṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ kāyikacaitasikavīrye pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.

iti vīryasaṃbhāraḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvān dhyānapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvān dhyānapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ samatāyāṃ sthitvā na kasyacid dharmasya vikṣepaṃ vā avikṣepaṃ vā samanupaśyati, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito bhavati, sa tathaiva sarvasattvān dhyānapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, te ca samādāpitā niveśitāḥ pratiṣṭhāpitā bhavanti, na jātu virahitā bhavanti dhyānapāramitayā yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā iti.

tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā (psp1-2: 51) caturmahāpathe mahato janakāyasya purato mahāntaṃ janakāyam abhinirmāya taṃ janakāyaṃ dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayet, tena tāṃs tāvataḥ sattvān dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpya na kaścid ekaḥ sattvo 'pi dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpito bhavati, evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvān dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpya na kaścit sattvo dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.

iti dhyānasaṃbhāraḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvān prajñāpāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvān prajñāpāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati? yataḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kasyacid dharmasyāpāraṃ vā pāraṃ vā upalabhate, evaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthito bhavati, sa tathaiva sarvasattvān api tatra samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati.

tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahato janakāyasya purato mahāntaṃ janakāyam abhinirmāya prajñāpāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, tena tāṃs tāvataḥ sattvān prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpya na kaścid ekasattvo 'pi prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpito bhavati, evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvān prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ prajñā apāramitāyāṃ pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.

iti prajñāsaṃbhāraḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddhaḥ pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu yāvantaḥ sattvās tān sarvān yathaivātmanā dānapāramitāyāṃ sthitas tathā dānapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, dharmaṃ ca (psp1-2: 52) deśayati, yad uta imam eva ṣaṭpāramitāpratisaṃyuktam, te ca taṃ śrutvā na jātu bhūyo virahitā bhavanti ṣaḍbhiḥ pāramitābhir yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā iti, evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām uttarapūrvasyāṃ pūrvadakṣiṇasyāṃ dakṣiṇapaścimāyāṃ paścimottarasyām adha ūrdhvadiśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu yāvantaḥ sattvās tān sarvān yathaivātmanā dānapāramitāyāṃ sthitas tathā dānapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, dharmaṃ ca deśayati, yad uta imam eva ṣaṭpāramitāpratisaṃyuktaṃ, te ca taṃ śrutvā na jātu bhūyo virahitā bhavanti ṣaḍbhiḥ pāramitābhir yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā iti.

tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahato janakāyasya purato mahāntaṃ janakāyam abhinirmāya ṣaṭsu pāramitāsu samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati. tat kiṃ manyase? subhūte api nu tena māyākāreṇa māyākārāntevāsinā vā kaścit sattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu samādāpito bhavati, niveśito vā pratiṣṭhāpito vā bhavet.

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena tāṃs tāvataḥ sattvān ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhaṃ sannahya sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena viharan nānyeṣāṃ cittotpādānām avakāśaṃ dadāti, iyanto mayā sattvā dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iti, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyām iyanto mayā sattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iti, iyantaḥ sattvāḥ saptatriṃśad bodhipakṣyeṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā, yāvad iyantaḥ sattvā aṣṭādaśasv (psp1-2: 53) āveṇikeṣu buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iyantaḥ sattvāḥ srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyāḥ, evaṃ sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale iyantaḥ sattvā arhattve pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iyantaḥ sattvāḥ pratyekabuddhatve pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iyantaḥ sattvāḥ sarvajñatve pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iti.

api tu khalu punar asaṃkhyeyāḥ sattvā aprameyāḥ sattvāḥ ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpayitavyāḥ, evaṃ saptatriṃśad bodhipakṣeṣu dharmeṣu daśasu tathāgatabaleṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpayitavyāḥ srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale arhattve pratyekabuddhatve asaṃkhyeyā aprameyāḥ sattvā buddhatve pratiṣṭhāpayitavyāḥ.

iti śamathasaṃbhāraḥ

tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahāntaṃ janakāyam asaṃkhyeyam aprameyaṃ nirmāya taṃ ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpayet, yāvat sarvākāravaropete sarvajñajñāne pratiṣṭhāpayed evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena tāṃs tāvataḥ sattvān asaṃkhyeyān aprameyān ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpya yāvat sarvākāravaropete sarvajñajñāne pratiṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ yad imāṃ māyādharmatām upādāya.

subhūtir āha: yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi tathā asannāhasannaddho batāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ svalakṣaṇaśūnyatām upādāya. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ vijñānena śūnyaṃ, cakṣuś cakṣuṣā śūnyam, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano manasā śūnyam, rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ, evaṃ śabdo gandho rasaḥ spraṣṭavyaṃ dharmā dharmaiḥ śūnyāḥ, cakṣurvijñānaṃ cakṣurvijñānena śūnyam, evaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ manovijñānena śūnyaṃ, cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśena śūnyaḥ, evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśena śūnyaḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ (psp1-2: 54) cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitena śūnyam, evaṃ śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, ghrāṇasaṃsparśa apratyayavedayitaṃ, jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ manaḥsaṃsparśapratyayavedayitena śūnyam.

dānapāramitāpi bhagavan dānapāramitayā śūnyā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā prajñāpāramitayā śūnyā,

adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayā śūnyā, bahirdhāśūnyatā bahirdhāśūnyatayā śūnyā, adhyātmabahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatayā śūnyā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā,

saptatriṃśad bodhipakṣā dharmā bodhipakṣair dharmaiḥ śūnyāḥ, daśatathāgatabalāni daśabhis tathāgatabalaiḥ śūnyāni, vaiśāradyāni vaiśāradyaiḥ śūnyāni, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmaiḥ śūnyā, bodhisattvo 'pi bhagavan bodhisattvena śūnyaḥ, mahāyānasannāho 'pi bhagavan mahāyānasannāhena śūnyaḥ. anena bhagavan paryāyeṇa asannāhasannaddho bodhisattvo veditavyaḥ.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte yathā vadasi. tat kasya hetoḥ? akṛtā hi subhūte sarvākārajñatā avikṛtā anabhisaṃskṛtā, te 'pi sattvā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ, yeṣāṃ kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsannāhaḥ sannaddhaḥ.

subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvākārajñatā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtā, te 'pi sattvā akṛtā vikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ, yeṣāṃ kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsannāhaḥ sannaddhaḥ.

bhagavān āha: kārakānupalabdhitām upādāya subhūte sarvākārajñatā akṛtā vikṛtā anabhisaṃskṛtā, te 'pi sattvā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte rūpaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na vedanā na saṃjñā na saṃskārāḥ, na vijñānaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti.

na cakṣuḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śrotraṃ na ghrāṇaṃna jihvā na kāyo na manaḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na rūpaṃ (psp1-2: 55) karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śabdo na gandho na raso na spraṣṭavyaṃ na dharmāḥ kurvanti na vikurvanti nābhisaṃskurvanti.

na cakṣurvijñānaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śrotravijñānaṃ na ghrāṇavijñānaṃ na jihvāvijñānaṃ na kāyavijñānaṃ na manovijñānaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti.

na cakṣuḥsaṃsparśaḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śrotrasaṃsparśo na ghrāṇasaṃsparśo na jihvāsaṃsparśo na kāyasaṃsparśo na manaḥsaṃsparśaḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti.

na cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ na ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaṃ na jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ na kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ na manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sarva ete na vidyante nopalabhyante.

ātmā subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, evaṃ na sattvo na jīvo na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyakaḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sarva ete na vidyante nopalabhyante.

svapnaḥ subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, evaṃ pratiśrutkā pratibhāsaḥ pratibimbaṃ marīcir na nirmāṇaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sarva ete na vidyante nopalabhyante.

adhyātmaśūnyatā subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy adhyātmaśūnyatā atyantatayā na vidyate nopalabhyate, atyantānupalabdhitām upādāya, bahirdhāśūnyatā na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hi bahirdhāśūnyatā na vidyate nopalabhyate, atyantānupalabdhitām upādāya, adhyātmabahirdhāśūnyatā na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy adhyātmabahirdhāśūnyatā na vidyate nopalabhyate, atyantānupalabdhitām upādāya, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy abhāvasvabhāvaśūnyatā na vidyate (psp1-2: 56) nopalabhyate, atyantānupalabdhitām upādāya.

saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā na kurvanti na vikurvanti nābhisaṃskurvanti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā na vidyante nopalabhyante, daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā na kurvanti na vikurvanti nābhisaṃskurvanti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā na vidyante nopalabhyante.

tathatā subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathatā hy atyantatayā na vidyate nopalabhyate, evam avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭir acintyadhātur bodhiḥ sarvākārajñatā subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā na vidyante nopalabhyante.

anena subhūte paryāyeṇa sarvākārajñatā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtā, te 'pi sattvā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ, yeṣāṃ kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsannāhaḥ sannaddhaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.

iti vidarśanāsaṃbhāraḥ

subhūtir āha: yathāhaṃ bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi, rūpaṃ bhagavann abaddham amuktaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānaṃ bhagavann abaddham amuktam.

pūrṇo maitrāyaṇīputra āha: rūpam āyuṣman subhūte abaddham amuktam iti vadasi, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānam āyuṣman subhūte abaddham amuktam iti vadasi.

subhūtir āha: evam etad āyuṣman pūrṇa.

pūrṇa āha: katamat tad āyuṣman subhūte rūpaṃ yad abaddham amuktam? katame te vedanā saṃjñā saṃskārāḥ? katamat tad vijñānaṃ yad abaddham amuktam?

subhūtir āha: yad etad āyuṣman pūrṇa svapnopamaṃ rūpaṃ tad abaddham amuktam, ya ete svapnopamā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, yad etat svapnopamaṃ vijñānaṃ tad abaddham amuktam, evaṃ pratiśrutkopamā māyopamā marīcyupamā pratibhāsopamā yad etad āyuṣman pūrṇa (psp1-2: 57) nirmitopamaṃ rūpaṃ tad abaddham amuktam, ya ete nirmitopamā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, yad etaṃ nirmitopamaṃ vijñānaṃ tad abaddham amuktam.

atītam āyuṣman pūrṇa rūpam abaddham amuktam, atītā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, atītam āyuṣman pūrṇa vijñānam abaddham amuktam, evam anāgataṃ pratyutpannam āyuṣman pūrṇa rūpam abaddham amuktam, pratyutpannā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, pratyutpannam āyuṣman pūrṇa vijñānam abaddham amuktam. tat kasya hetoḥ? asattvād āyuṣman pūrṇa rūpasya, evaṃ tad rūpam abaddham amuktam, asattvād āyuṣman pūrṇa vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām, asattvād āyuṣman pūrṇa vijñānasyaivaṃ tad vijñānam abaddham amuktam, evaṃ viviktatvāc chāntatvāc chūnyatvād ānimittatvād apraṇihitatvād asaṃskṛtatvād anutpannatvāt kuśalam akuśalaṃ saṃkleśaṃ niṣkleśaṃ sāvadyam anavadyaṃ sāsravam anāsravaṃ laukikaṃ lokottaraṃ saṃkliṣṭaṃ vyavadānam, āyuṣman pūrṇa rūpam abaddham amuktam. tat kasya hetoḥ? asattvād rūpasyaivaṃ tad rūpam abaddham amuktaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, saṃkliṣṭaṃ vyavadānam āyuṣman pūrṇa vijñānam abaddham amuktam. tat kasya hetoḥ? asattvād vijñānasya evaṃ tad vijñānam abaddham amuktam.

sarvadharmā apy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktāḥ. tat kasya hetoḥ? asattvād abaddhā amuktāḥ.

dānapāramitāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, asattvād abaddhā amuktā, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddhā amuktā.

adhyātmaśūnyatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, bahirdhāśūnyatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, adhyātmabahirdhāśūnyatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā. tat kasya hetoḥ? asattvād abaddhā amuktā, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddhā amuktā.

saptatriṃśad āyuṣman pūrṇa bodhipakṣyā dharmā abaddhā amuktā, evaṃ daśa balāni catvāri vaiśāradyāni yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā apy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktāḥ. tat kasya hetoḥ? asattvād abaddhā amuktāḥ, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddhā amuktāḥ.

bodhir apy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, sarvākārajñatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, bodhisattvo 'py abaddho 'muktaḥ, tat kasya hetoḥ? asattvād abaddho 'muktaḥ, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddho 'muktaḥ.

tathatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, avitathatāpy ananyatathatāpi dharmatāpi dharmadhātur api dharmaniyāmatāpi bhūtakoṭir apy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā. tat kasya hetoḥ? asattvād abaddhā amuktā, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddhā amuktā.

evaṃ hy āyuṣman pūrṇa bodhisattvo mahāsattvo 'baddho 'muktaḥ, evaṃ ṣaḍ api pāramitā abaddhā amuktāḥ, yāvat sarvākārajñatāpy abaddhā amuktā, yāvat sarvākārajñatāpy abaddhā amuktā, sattvān api yān parinirvāpayiṣyati, te 'py abaddhā amuktāḥ, buddhakṣetrāṇy api yāni pariśodhayiṣyati, tāny apy abaddhāny amuktāni, yān api buddhān bhagavataḥ paryupāsiṣyate te 'py abaddhā amuktāḥ, yam api dharmaṃ śroṣyati so 'py abaddho 'muktaḥ, buddhair bhagavadbhir na jātu virahito bhaviṣyaty abaddho 'muktaḥ, nābhijñābhir virahito bhaviṣyaty abaddho 'muktaḥ, na pañcabhiś cakṣurbhir virahito bhaviṣyaty abaddho 'muktaḥ, tathā nānyaiḥ samādhibhir virahito bhaviṣyaty abaddho 'muktaḥ, abaddhām amuktāṃ mārgākārajñatām utpādayiṣyati, abaddhām amuktāṃ sarvākārajñatām avabhotsyate, abaddham amuktaṃ dharmacakraṃ pravartayiṣyati, abaddhān amuktān sattvāṃs tribhir yānaiḥ parinirvāpayiṣyaty abaddho amuktaḥ.

evaṃ hy āyuṣman pūrṇa bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaḍbhiḥ pāramitābhir abaddho 'muktaḥ sarvadharmān abhisaṃbhotsyate asattvam upādāya, evaṃ viviktatāṃ yāvad anutpannatām upādāya.

evaṃ hy āyuṣman pūrṇa bodhisattvasya mahāsattvasya abaddho 'mukto mahāyānasannāho veditavyaḥ.

iti yuganaddhamārgasaṃbhāraḥ

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamad bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam? kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo mahāyanasaṃprasthito veditavyaḥ? kutas tad yānaṃ niryāsyati? kva vā tad yānaṃ sthāsyati? ko vā tena yānena niryāsyati?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat subhūte (psp1-2: 59) evaṃ vadasi, katamad bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam iti. ṣaṭ pāramitāḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam. katamāḥ ṣaṭ? dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā.

subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādair dānaṃ dadāti yad utādhyātmikabāhyāni vastūni tāni ca sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, parāṃś ca tatra samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā.

subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitā?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādaiḥ, ātmanā ca daśa kuśalān karmapathān samādāya vartate, parāṃś ca daśa kuśale karmapathe samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya aparāmṛṣṭā śīlapāramitā.

subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādaiḥ, ātmanā ca kṣāntisamāpanno bhavati, parāṃś ca kṣāntau samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā.

subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ pañcasu pāramitāsu anikṣiptadhuro viharati, parāṃś ca tāsu pañcasu pāramitāsu samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā.

subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpadyate, (psp1-2: 60) na ca teṣāṃ vaśenopapadyate, parāṃś ca dhyāneṣu samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā.

subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena sarvadharmān nābhiniviśate, sarvadharmāṇāṃ ca prakṛtiṃ pratyavekṣate, sarvadharmaprakṛtipratyavekṣāyāṃ ca sattvāṃś ca samādāpayaty anupalaṃbhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā.

idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

ity upāyakauśalasaṃbhāraḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad utādhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā śūnyatāśūnyatā mahāśūnyatā paramārthaśūnyatā saṃskṛtaśūnyatā asaṃskṛtaśūnyatā atyantaśūnyatā anavarāgraśūnyatā anavakāraśūnyatā prakṛtiśūnyatā sarvadharmaśūnyatā svalakṣaṇaśūnyatā anupalambhaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatā bhāvaśūnyatā abhāvaśūnyatā svabhāvaśūnyatā parabhāvaśūnyatā.

tatra katamā adhyātmaśūnyatā? adhyātmikā dharmā ucyante cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaḥ, tatra cakṣuś cakṣuṣā śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, śrotraṃ śrotreṇa śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, ghrāṇaṃ ghrāṇena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, jihvā jihvayā śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyā eṣā, kāyaḥ kāyena śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, mano manasāśūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate adhyātmaśūnyatā.

tatra katamā bahirdhāśūnyatā? ye bahirdhā dharmās tadyathā rūpaśabdagandharasasparśadharmāḥ, tatra rūpaṃ rūpeṇa śūnyam akūṭasthāvināśitām (psp1-2: 61) upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, evaṃ śabdagandharasasparśāḥ, dharmā dharmaiḥ śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate bahirdhāśūnyatā.

tatra katamā adhyātmabahirdhāśūnyatā? ṣaḍ ādhyātmikāny āyatanāni ṣaḍ bāhyāny āyatanāni, iyam ucyate adhyātmabahirdhāśūnyatā.

tatra katame adhyātmikā dharmā bahirdhādharmaiḥ śūnyāḥ? cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanāṃsy adhyātmikāni rūpaśabdagandharasasparśadharmaiḥ śūnyāny akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā.

tatra katame bahirdhā dharmā adhyātmikair dharmaiḥ śūnyāḥ? rūpaśabdagandharasasparśadharmāś cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanobhiḥ śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate adhyātmabahirdhāśūnyatā.

tatra katamā śūnyatāśūnyatā? yā sarvadharmāṇāṃ śūnyatā tayā śūnyatayā śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyā eṣā, iyam ucyate śūnyatāśūnyatā.

tatra katamā mahāśūnyatā? pūrvā dik pūrvayā diśā śūnyā, evaṃ dakṣiṇā paścimā uttarā uttarapūrvā pūrvadakṣiṇā dakṣiṇapaścimā paścimottarā adha ūrdhvā dik ūrdhvayā diśā śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir āsām eṣā, iyam ucyate mahāśūnyatā. tatra katamā paramārthaśūnyatā? paramārtha ucyate nirvāṇaṃ, tac ca nirvāṇena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate paramārthaśūnyatā.

tatra katamā saṃskṛtaśūnyatā? saṃskṛta ucyate kāmadhātū rūpadhātur ārūpyadhātuś ca, tatra kāmadhātuḥ kāmadhātunā śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, rūpadhātū rūpadhātunā śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, ārūpyadhātur ārūpyadhātunā śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate saṃskṛtaśūnyatā.

tatra katamā asaṃskṛtaśūnyatā? asaṃskṛta ucyate yasya notpādo na nirodho na sthitir nānyathātvam, idam ucyate asaṃskṛtam (psp1-2: 62) asaṃskṛtena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate asaṃskṛtaśūnyatā.

tatra katamā atyantaśūnyatā? yasyānto nopalabhyate tad atyantam atyantena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate atyantaśūnyatā.

tatra katamā anavarāgraśūnyatā? yasya naivāgraṃ nāvaram upalabhyate, tasya madhyābhāvaḥ, yasya ca nādir na madhyaṃ nāvaram upalabhyate tasya nāgatir na gatiḥ, ādimadhyāvasānāny api ādimadhyāvasānaiḥ śūnyāny akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate anavarāgraśūnyatā. tatra katamā anavakāraśūnyatā? yasya dharmasya na kaścid avakāraḥ, avakāro nāma avikiraṇaṃ choraṇam utsargaḥ, anavakāro 'navakāreṇa śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate anavakāraśūnyatā.

tatra katamā prakṛtiśūnyatā, yā sarvadharmāṇāṃ prakṛtiḥ saṃskṛtānāṃ vā asaṃskṛtānāṃ vā na śrāvakaiḥ kṛtā na pratyekabuddhaiḥ kṛtā na tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ kṛtā nāpakṛtā, prakṛtiḥ prakṛtyā śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyā eṣā, iyam ucyate prakṛtiśūnyatā.

tatra katamā sarvadharmaśūnyatā? sarvadharmā ucyante rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manorūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmā cakṣurvijñānaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaḥ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo manaḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā śrotrasaṃsparśapratyayā vedanā ghrāṇasaṃsparśapratyayā vedanā jihvāsaṃsparśapratyayā vedanā kāyasaṃsparśapratyayā vedanā manaḥsaṃsparśapratyayā vedanā saṃskṛtā dharmā asaṃskṛtā dharmā ima ucyante sarvadharmāḥ. tatra dharmā dharmaiḥ śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate sarvadharmaśūnyatā.

tatra katamā svalakṣaṇaśūnyatā? rūpeṇālakṣaṇaṃ rūpam, anubhavalakṣaṇā (psp1-2: 63) vedanā, udgrahaṇalakṣaṇā saṃjñā, abhisaṃskāralakṣaṇāḥ saṃskārā, vijānanālakṣaṇaṃ vijñānaṃ vistareṇa kartavyaṃ, yac ca saṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ lakṣaṇālakṣaṇaṃ, yac cāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ lakṣaṇālakṣaṇaṃ sarva ete dharmāḥ svalakṣaṇeṇa śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate svalakṣaṇaśūnyatā.

tatra katamā anupalambhaśūnyatā? ye dharmā atītānāgatapratyutpannās te nopalabhyante. tat kasya hetoḥ? nātīta anāgatā upalabhyante nāpy anāgata atītā, na pratyutpanne 'tītānāgatā upalabhyante, nāpy atītānāgatayoḥ pratyutpannā eṣām iyam anupalabdhir ādiviśuddhitvād akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate anupalambhaśūnyatā.

tatra katamā abhāvasvabhāvaśūnyatā? nāsti sāṃyogikasya dharmasya svabhāvaḥ pratītyasamutpannatvāt, saṃyogaḥ saṃyogena śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate abhāvasvabhāvaśūnyatā.

tatra katamā bhāvaśūnyatā? bhāva ucyate pañcopādānaskandhāḥ, sa ca bhāvo bhāvena śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate bhāvaśūnyatā.

tatra katamā abhāvaśūnyatā? abhāva ucyate asaṃskṛtaṃ, tac cāsaṃskṛtam asaṃskṛtena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate abhāvaśūnyatā.

tatra katamā svabhāvaśūnyatā? svabhāvo hi prakṛtir aviparītatā tasyā yā tayā śūnyatā akūṭasthāvināśitām upādāya, na sā jñānena darśanena ca kṛtā. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate svabhāvaśūnyatā.

tatra katamā parabhāvaśūnyatā? yā utpādād vā tathāgatānāṃ anutpādād vā sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmasthititā dharmadhātur dharmaniyāmatā tathatā avitathatā ananyatathatā bhūtakoṭis tasyā yā tayā śūnyatā akūṭasthāvināśitām upādāya, na sā pareṇa kṛtā. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate parabhāvaśūnyatā.

idam ucyate subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

iti jñānasaṃbhāraḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, (psp1-2: 64) yad uta śūraṅgamo nāma samādhiḥ, ratnamudro nāma samādhiḥ, siṃhavikrīḍito nāma samādhiḥ, sucandro nāma samādhiḥ, candradhvajaketur nāma samādhiḥ, sarvadharmodgato nāma samādhiḥ, avalokitamūrdhvā nāma samādhiḥ, dharmadhātuniyato nāma samādhiḥ, niyatadhvajaketur nāma samādhiḥ, vajropamo nāma samādhiḥ, dharmapraveśamudro nāma samādhiḥ, samādhirājasupratiṣṭhito nāma samādhiḥ, raśmipramukto nāma samādhiḥ, balavyūho nāma samādhiḥ, samudgato nāma samādhiḥ, niruktinirdeśapraveśo nāma samādhiḥ, adhivacanasaṃpraveśo nāma samādhiḥ, digvilokito nāma samādhiḥ, ādhāraṇamudro nāma samādhiḥ, asaṃpramuṣito nāma samādhiḥ, sarvadharmasamavasaraṇasāgaramudro nāma samādhiḥ, ākāśasphāraṇo nāma samādhiḥ, tejovatī nāma samādhiḥ, apramāṇāvabhāso nāma samādhiḥ, asaṃgānāvaraṇo nāma samādhiḥ, sarvadharmapravṛttisamucchedo nāma samādhiḥ, raṇajaho nāma samādhiḥ, vairocano nāma samādhiḥ, animiṣo nāma samādhiḥ, aniketasthito nāma samādhiḥ, niścitto nāma samādhiḥ, vimalapradīpo nāma samādhiḥ, anantaprabho nāma samādhiḥ, prabhākaro nāma samādhiḥ, samantāvabhāso nāma samādhiḥ, śuddhasāro nāma samādhiḥ, vimalaprabho nāma samādhiḥ, ratikaro nāma samādhiḥ, vidyutpradīpo nāma samādhiḥ, akṣayo nāma samādhiḥ, vajramaṇḍalo nāma samādhiḥ, akṣayāpagato nāma samādhiḥ, aniñjyo nāma samādhiḥ, vivṛto nāma samādhiḥ, sūryapradīpo nāma samādhiḥ, candravimalo nāmasamādhiḥ, śuddhaprabhāso nāma samādhiḥ, ālokakaro nāma samādhiḥ, kārākāro nāma samādhiḥ,

jñānaketur nāma samādhiḥ, vajropamo nāmasamādhiḥ, cittasthitir nāma samādhiḥ, samantāvaloko nāma samādhiḥ, supratiṣṭhito nāma samādhiḥ, ratnakoṭir nāma samādhiḥ, varadharmamudro nāma samādhiḥ, sarvadharmasamatā nāma samādhiḥ, ratijaho nāmasamādhiḥ, sarvadharmodgatapūrṇo nāma samādhiḥ, vikiraṇo nāma samādhiḥ, sarvadharmapadaprabhedo nāma samādhiḥ, samākṣaro nāma samādhiḥ, akṣarāpagato nāma samādhiḥ, ārambaṇacchedo nāma samādhiḥ, avikāro nāma samādhiḥ, aprakāro nāma samādhiḥ, nāma nimittāpraveśo nāma samādhiḥ, aniketacārī nāma samādhiḥ, timirāpagato nāma samādhiḥ, cāritravatī nāma samādhiḥ, acalo nāma samādhiḥ, viṣayatīrṇo nāma samādhiḥ, sarvaguṇasaṃcayopagato nāma samādhiḥ, cittasthitiniścito nāma (psp1-2: 65) samādhiḥ, śubhapuṣpitaśuddhir nāma samādhiḥ, bodhyaṅgavān nāma samādhiḥ, anantapratibhāso nāma samādhiḥ, asamasamo nāma samādhiḥ, sarvadharmātikramaṇo nāma samādhiḥ, paricchedakaro nāma samādhiḥ, vimativikiraṇo nāma samādhiḥ, niradhiṣṭhāno nāma samādhiḥ, ekavyūho nāma samādhiḥ, ākārābhinirhāro nāma samādhiḥ, ekākāravyūho nāma samādhiḥ, akārānavakāro nāma samādhiḥ, nirvedhikasarvabhāvatalādhikāro nāma samādhiḥ, saṃketarutapraveśo nāma samādhiḥ, gītanirghoṣākṣaravimukto nāma samādhiḥ, jvalanolko nāma samādhiḥ, lakṣaṇapariśodhano nāma samādhiḥ, anabhilakṣito nāma samādhiḥ, sarvākāravaropeto nāma samādhiḥ, sarvasukhaduḥkhanirabhinandī nāma samādhiḥ, akṣayākāro nāma samādhiḥ, dhāraṇīpratipattir nāma samādhiḥ, sarvasamyaktvamithyātvasaṃgraho nāma samādhiḥ,

sarvarodhanirodhapraśamano nāma samādhiḥ, anusārapratisāro nāma samādhiḥ, vimalaprabho nāma samādhiḥ, sāravatī nāma samādhiḥ, paripūrṇacandravimalo nāma samādhiḥ, mahāvyūho nāma samādhiḥ, sarvākāraprabhākaro nāma samādhiḥ, samādhisamatā nāma samādhiḥ, araṇasamavasaraṇo nāma samādhiḥ, araṇasaraṇasarvasamavasaraṇo nāma samādhiḥ, anilāniketo nāma samādhiḥ, tathatāsthitiniścito nāma samādhiḥ, kāyakalisaṃpramathano nāma samādhiḥ, vākkalividhvaṃsano nāma samādhiḥ, gaganakalpo nāma samādhiḥ, ākāśāsaṅgavimuktinirupalepo nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ śūraṅgamo nāma samādhiḥ? yena samādhinā sarvasamādhīnāṃ gocaram anubhavati, ayam ucyate śūraṅgamo nāma samādhiḥ.

tatra katamo ratnamudro nāma samādhiḥ? yena samādhinā sarvasamādhayo mudritā, ayam ucyate ratnamudro nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ siṃhavikrīḍito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhibhir vikrīḍati, ayam ucyate siṃhavikrīḍito nāma samādhiḥ,

tatra katamaḥ sucandro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn avabhāsayati, ayam ucyate sucandro nāma samadhiḥ.

tatra katamaś candradhvajaketur nāma samādhiḥ? yaḥ sarvasamādhīnāṃ dhvajaṃ dhārayati, ayam ucyate candradhvajaketur nāmasamādhiḥ.

tatra katamaḥ sarvadharmodgato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhibhir udgacchati, ayam ucyate sarvadharmodgato nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'valokitamūrdhnā nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ mūrdhnānam avalokayati, ayam ucyate avalokitamūrdhnā nāma samādhiḥ.

tatra katamo dharmadhātuniyato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā dharmadhātor niścayaṃ gacchati, ayam ucyate dharmadhātuniyato nāma samādhiḥ.

tatra katamo niyatadhvajaketur nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ niyatadhvajaṃ dhārayati, ayam ucyate niyatadhvajaketur nāma samādhiḥ.

tatra katamo vajropamo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhibhir na bhidyate, ayam ucyate vajropamo nāma samādhiḥ.

tatra katamo dharmapraveśamudro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ mudrāṃ praviśati, ayam ucyate dharmapraveśamudro nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ samādhirājasupratiṣṭhito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ rājasupratiṣṭhānena pratitiṣṭhati, ayam ucyate samādhirājasupratiṣṭhito nāma samādhiḥ.

tatra katamo raśmipramukto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ raśmīn avasṛjati, ayam ucyate raśmipramukto nāma samādhiḥ.

tatra katamo balavyūho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ balavyūhaṃ dhārayati, ayam ucyate balavyūho nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ samudgato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā samādhayaḥ samudāgacchanti, ayam ucyate samudgato nāma samādhiḥ.

tatra katamo niruktinirdeśapraveśo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ niruktinirdeśaṃ praviśati, ayam ucyate niruktinirdeśapraveśo nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'dhivacanasaṃpraveśo nāma samādhiḥ? yatra (psp1-2: 67) samādhau sthitvā sarvasamādhīnām adhivacananāmadheyāni praviśati, ayam ucyate adhivacanasaṃpraveśo nāma samādhiḥ.

tatra katamo digvilokito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ diśo vyavalokyante, ayam ucyate digvilokito nāma samādhiḥ.

tatra katama ādhāraṇamudro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ mudrā ādhārayati, ayam ucyate ādhāraṇamudro nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'saṃpramuṣito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhayo na pramuṣyante, ayam ucyate asaṃpramuṣito nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sarvadharmasamavasaraṇasāgaramudro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā tasya sarvasamādhayaḥ saṃgrahaṃ samavasaraṇatāṃ gacchanti, ayam ucyate sarvadharmasamavasaraṇasāgaramudro nāma samādhiḥ.

tatra katama ākāśasphāraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ākāśasphāraṇatayā spharati, ayam ucyate ākāśasphāraṇo nāma samādhiḥ.

tatra katamas tejovatī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ tejasā ca dhiyā ca jvalayati, tenocyate tejovatī nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'pramāṇāvabhāso nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā apramāṇam avabhāsate, tenocyate apramāṇāvabhāso nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'saṅgānāvaraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasaṃgarahitatām upādāya nirāvaraṇo 'vabhāsate, tenocyate asaṃgānāvaraṇo nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sarvadharmapravṛttisamucchedo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmeṣu pravṛttiṃ samucchinatti tenocyate sarvadharmapravṛttisamucchedo nāma samādhiḥ.

tatra katamo raṇajaho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā (psp1-2: 68) sarvasamādhīnāṃ nimittāny api jahāti prāg evānyāni nimittāni kleśānāṃ, tenocyate raṇajaho nāma samādhiḥ.

tatra katamo vairocano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn avabhāsayati tapati virocate, tenocyate vairocano nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'nimiṣo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā na kaścid dharmam eṣati, tenocyate 'nimiṣo nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'niketasthito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiṣu na kañcid dharmam aniketaṃ samanupaśyati tenocyate 'niketasthito nāma samādhiḥ.

tatra katamo niścitto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā nihīnāṃś cittacaitasikān dharmān na pravartayati tenocyate niścitto nāma samādhiḥ.

tatra katamo vimalapradīpo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ pradīpaṃ dhārayati tenocyate vimalapradīpo nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'nantaprabho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā anantāṃ prabhāṃ karoti tenocyate 'nantaprabho nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ prabhākaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ prabhāṃ karoti tenocyate prabhākaro nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ samantāvabhāso nāma samādhiḥ? yasya samādheḥ saha pratilambhena sarvasamādhimukhany avabhāsante, tenocyate samantāvabhāso nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ śuddhasāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ śuddhasamatām anuprāpnoti, tenocyate śuddhasāro nāmasamādhiḥ.

tatra katamo vimalaprabho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ balam ākarṣayati sarvasamādhīn prabhāvayati, tenocyate vimalaprabho nāma samādhiḥ.

tatra katamo ratikaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ ratim anubhavati, tenocyate ratikaro nāma samādhiḥ.

tatra katamo vidyutpradīpo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ pradīpaṃ karoti, tenocyate vidyutpradīpo nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'kṣayo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ naivākṣayaṃ na kṣayaṃ samanupaśyati, tenocyate 'kṣayo nāma samādhiḥ.

tatra katamo vajramaṇḍalo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhimaṇḍalāni dhārayati, ayam ucyate vajramaṇḍalo nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'kṣayāpagato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ kṣayaṃ samanupaśyati tathā ca paśyati yathā aṇum api dharmaṃ na samanupaśyati, tenocyate 'kṣayāpagato nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'niñjyo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn neñjayati na manyate na spandati na prapañcayati, tenocyate 'niñjyo nāma samādhiḥ.

tatra katamo vivṛto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn vivṛtān samanupaśyati, tenocyate vivṛto nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sūryapradīpo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ raśmimukham avabhāsayati, tenocyate sūryapradīpo nāma samādhiḥ,

tatra katamaś candravimalo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām andhakāraṃ vidhamayati, tenocyate candravimalo nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ śuddhaprabhāso nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ catasraḥ pratisaṃvidaḥ pratilabhate, tenocyate śuddhaprabhāso nāma samādhiḥ.

tatra katama ālokakaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhimukhānām ālokaṃ karoti, tenocyate ālokakaro nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ kārākāro nāma samādhiḥ? yatra samā adhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ kāragatāṅ kriyāṅ karoti, tenocyate kārākāro nāma samādhiḥ.

tatra katamo jñānaketur nāmasamādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ jñānaketuṃ samanupaśyati, tenocyate jñānaketur nāma samādhiḥ.

tatra katamo vajropamo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā (psp1-2: 70) sarvadharmān nirvidhyate samādhim api na samanupaśyati, tenocyate vajropamo nāma samādhiḥ.

tatra katamaś cittasthitir nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā cittaṃ na varṇayati na vivartate na pratibhāsate na vighātam āpatsyate na cāsyaivaṃ bhavati cittam iti, tenocyate cittasthitir nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ samantāloko nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ samantālokaṃ samanupaśyati, tenocyate samantāloko nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ supratiṣṭhito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiṣu pratiṣṭhito bhavati, tenocyate supratiṣṭhito nāma samādhiḥ.

tatra katamo ratnakoṭir nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhayaḥ samantād ratnakotir iva saṃdṛśyante, tenocyate ratnakoṭir nāma samādhiḥ.

tatra katamo varadharmamudro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhayo mudritā bhavanti, ādimudrāmudritām upādāya, tenocyate varadharmamudro nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sarvadharmasamatā nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā na kañcid dharmaṃ samatānirmuktaṃ samanupaśyati, tenocyate sarvadharmasamatā nāma samādhiḥ.

tatra katamo ratijaho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiratiḥ sarvadharmaratīr jahāti, tenocyate ratijaho nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sarvadharmodgatapūrṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmaiś codgacchati sarvadharmaiś cāpūryate, tenocyate sarvadharmodgatapūrṇo nāma samādhiḥ.

tatra katamo vikiraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhibhiḥ sarvadharmān vikirati vidhamayati, tenocyate vikiraṇo nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sarvadharmapadaprabhedo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ ca sarvadharmāṇāṃ ca padāni prabhinatti, tenocyate sarvadharmapadaprabhedo nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ samākṣaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā (psp1-2: 71) sarvasamādhīnāṃ samākṣaratāṃ pratilabhate, tenocyate samākṣaro nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'kṣarāpagato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ekākṣaram api nopalabhate, tenocyate 'kṣarāpagato nāma samādhiḥ.

tatra katama ārambaṇacchedo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ārambanaṃ cchidyate, tenocyate ārambaṇacchedo nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'vikāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇāṃ vikāraṃ nopalabhate, tenocyate 'vikāro nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'prakāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇāṃ prakāram api nopalabhate, tenocyate 'prakāro nāma samādhiḥ.

tatra katamo nāmanimittāpraveśo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ nāmanimittāni nopalabhate, tenocyate nāmanimittāpraveśo nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'niketacārī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ niketaṃ nopalabhate, tenocyate 'niketacārī nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ timirāpagato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhi timiraṃ viśodhayati, tenocyate timirāpagato nāma samādhiḥ.

tatra katamaś cāritravatī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ cāritraṃ samanupaśyati, tenocyate cāritravatī nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'calo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sattvānāṃ calitaṃ na samanupaśyati, tenocyate 'calo nāma samādhiḥ.

tatra katamo viṣayatīrṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ viṣayam atikrāmati, tenocyate viṣayatīrṇo nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sarvaguṇasaṃcayopagato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvaguṇānāṃ sarvasamādhīnāṃ ca saṃcayatām anuprāpnoti, tenocyate sarvaguṇasaṃcayopagato nāma samādhiḥ.

tatra katamaś cittasthitiniścitto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ cittaṃ na pravartate, tenocyate cittasthitiniścitto (psp1-2: 72) nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ śubhapuṣpitaśuddhir nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiṣu śubhapuṣpitaśuddhiṃ pratilabhate, tenocyate śubhapuṣpitaśuddhir nāma samādhiḥ.

tatra katamo bodhyaṅgavān nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā saptabodhyaṅgāni pratilabhate, tenocyate bodhyaṅgavān nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'nantapratibhāso nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā antadvayaṃ nopalabhate, tenocyate 'nantapratibhāso nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'samasamo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ samasamatāṃ na pratilabhate, tenocyate 'samasamo nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sarvadharmātikramaṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvatraidhātukaṃ samatikrāmati, tenocyate sarvadharmātikramaṇo nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ paricchedakaro nāma samādhiḥ? yatra samā adhau sthitvā sarvasamadhīnāṃ sarvadharmāṇāṃ ca paricchedaṃ kariṣyati, tenocyate paricchedakaro nāma samādhiḥ.

tatra katamo vimativikiraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhivimativikiraṇam anuprāpnoti, tenocyate vimativikiraṇo nāma samādhiḥ.

tatra katamo niradhiṣṭhāno nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇāṃ sthānaṃ na samanupaśyati, tenocyate niradhiṣṭhāno nāma samādhiḥ.

tatra katama ekavyūho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā na kasyacid dharmasya dvayatāṃ samanupaśyati, tenocyate ekavyūho nāma samādhiḥ.

tatra katama ākārābhinirhāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ sarvadharmāṇāṃ cākārābhinirhāraṃ samanupaśyati, tenocyate ākārābhinirhāro nāma samādhiḥ.

tatra katama ekākāravyūho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ekākāratāṃ samanupaśyati, tenocyate ekākāravyūho nāma samādhiḥ.

tatra katama ākārānavakāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇām advayatāṃ samanupaśyati, tenocyate ākārānavakāro nāma samādhiḥ.

tatra katamo nirvedhikasarvabhāvatalādhikāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamadhīnāṃ nirvedhikaṃ jñānam anuprāpnoti yasyānuprāptito na kaścin na pratividhyate, tenocyate nirvedhikasarvabhāvatalādhikāro nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ saṃketarutapraveśo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ saṃketarutāni praviśati, tenocyate saṃketarutapraveśo nāma samādhiḥ.

tatra katamo gīrghoṣākṣaravimukto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn akṣaravimuktān samanupaśyati, tenocyate gīrghoṣākṣaravimukto nāma samādhiḥ.

tatra katamo jvalanolko nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīṃs tejasāvabhāsayati patati virocate, tenocyate jvalanolko nāma samādhiḥ.

tatrakatamo lakṣaṇapariśodhano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvalakṣaṇāni pariśodhayati, tenocyate lakṣaṇapariśodhano nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'nabhilakṣito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn abhilakṣayati abhilakṣayati, tenocyate 'nabhilakṣito nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sarvākāravaropeto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvākāravaropeto bhavati, tenocyate sarvākāravaropeto nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sarvasukhaduḥkhanirabhinandī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiṣu sukhaduḥkhāni na samanupaśyati, tenocyate sarvasukhaduḥkhanirabhinandī nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'kṣayākāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ kṣayaṃ na samanupaśyati, tenocyate 'kṣayākāro nāma samādhiḥ.

tatra katamo dhāraṇīpratipattir nāma samādhiḥ? yatra samādhau (psp1-2: 74) sthitvā sarvasamādhīn ādhārayati, tenocyate dhāraṇīpratipattir nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sarvasamyaktvamithyātvasaṃgraho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā samādhṃāṃ samyaktvamithyātvāni na samanupaśyati, tenocyate sarvasamyaktvamithyātvasaṃgraho nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sarvarodhanirodhapraśamano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ rodhanirodhān na samanupaśyati, tenocyate sarvarodhanirodhapraśamano nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'nusārapratisāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām anusārapratisārān na samanupaśyati, tenocyate 'nusārapratisāro nāma samādhiḥ.

tatra katamo vimalaprabho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ prabhāmaṇḍalaṃ nopalabhyate, tenocyate vimalaprabho nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sāravatī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām asāratāṃ nopalabhyate, tenocyate sāravatī nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ paripūrṇacandravimalo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā tasya sarvasamādhayaḥ paripūrṇā bhavanti, tadyathāpi nama candraḥ pūrṇamāsyāṃ, tenocyate paripūrṇacandravimalo nāma samādhiḥ.

tatra katamo mahāvyūho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā tasya sarvasamādhayo mahāvyūhena samanvāgatā bhavanti, tenocyate mahāvyūho nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ sarvākāraprabhākaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ sarvadharmāṇāṃ ca prabhāṃ karoti, tenocyate sarvākāraprabhākaro nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ samādhisamatā nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ na vikṣepaṃ naikāgratāṃ ca samanupaśyati, tenocyate samādhisamatā nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'raṇasamavasaraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhayo na raṇanti, tenocyate 'raṇasamavasaraṇo nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'raṇasaraṇasarvasamavasaraṇo nāma samādhiḥ? yatra (psp1-2: 75) samādhau sthitvā sarvasamādhīnām araṇasaraṇasarvasamavasaraṇatām anuprāpnoti, tenocyate 'raṇasaraṇasarvasamavasaraṇo nāma samādhiḥ.

tatra katamo 'nilāniketo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ālayaṃ na samanupaśyati, tenocyate 'nilāniketo nāma samādhiḥ.

tatra katamas tathatāsthitaniścito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ tathatāṃ na vyativartate, tenocyate tathatāsthitaniścito nāma samādhiḥ.

tatra katamaḥ kāyakalisaṃpramathano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhikāyaṃ nopalabhate, tenocyate kāyakalisaṃpramathano nāma samādhiḥ.

tatra katamo vākkalividhvaṃsano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ vākkarma nopalabhate, tenocyate vākkalividhvaṃsano nāma samādhiḥ.

tatra katamo gaganakalpo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā gaganavad avabhāsate, tenocyate gaganakalpo nāma samādhiḥ.

tatra katama ākāśāsaṅgavimuktinirupalepo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇām ākāśāsaṅgavimuktinirupalepanām anuprāpnoti, tenocyate ākāśāsaṅgavimuktinirupalepo nāma samādhiḥ.

idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāñ carato mahāyānam.

iti puṇyasaṃbhāraḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta catvāri smṛtyupasthānāni, katamāni catvāri? kāyasmṛtyupasthānaṃ vedanāsmṛtyupasthānaṃ cittasmṛtyupasthānaṃ dharmasmṛtyupasthānam.

tatra katamat kāyasmṛtyupasthānam? evaṃ yāvat katamad dharmasmṛtyupasthānam? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, na ca kāyasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, na ca kāyasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, adhyātmabahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, na ca kāyasahagatān vitarkān vitarkayati tac (psp1-2: 76) cānupalambhayogena, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye, evam adhyātmaṃ vedanāsu citte, adhyātmadharmeṣu dharmānupaśyī viharati, na ca dharmasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, bahirdhādharmeṣu dharmānupaśyī viharati, na ca dharmasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, adhyātmabahirdhādharmeṣu dharmānupaśyī viharati, na ca dharmasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.

kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaś caraṃś carāmīti prajānāti, sthitaḥ sthito 'smīti prajānāti, niṣaṇṇo niṣaṇṇo 'smīti prajānāti, śayānaḥ śayito 'smīti prajānāti, yathā yathāsya kāyaḥ sthito bhavati praṇītam apraṇītaṃ vā tathā tathainaṃ prajānāti, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, abhikrāman vā pratikrāman vā saṃprajānacārī bhavati, ālokite vilokite samiñjite prasārite saṃghāṭīpaṭapātracīvaradhāraṇe aśite pīte khādite śayite nidrāklamaprativinodane āgate gate sthite niṣaṇṇe supte jāgarite bhāṣite tuṣṇīmbhāve pratisaṃlayane evaṃ saṃprajānacārī bhavati. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye tac cānupalambhayogena.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ smṛta āśvasan smṛta āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, smṛtaḥ praśvasan smṛtaḥ praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, dīrghaṃ vā āśvasan dīrghaṃ vā āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, dīrghaṃ vā praśvasan dīrghaṃ vā praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvaṃ vā āśvasan hrasvaṃ vā āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvaṃ vā praśvasan hrasvaṃ vā praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, tadyathāpi nāma subhūte cakraṃ bhrāmayan kumbhakāraḥ kumbhakārāntevāsī vā dīrgham āvidhyan dīrgham āvidhyāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvam āvidhyaṃ hrasvam āvidhyāmīti (psp1-2: 77) yathābhūtaṃ prajānāti. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ smṛta āśvasan smṛta āśvāsāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, smṛtaḥ praśvasan smṛtaḥ praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, dīrghaṃ vā āśvasan dīrghaṃ vā āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, dīrghaṃ vā praśvasan dīrghaṃ vā praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvaṃ vā āśvasan hrasvaṃ vā āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvaṃ vā praśvasan hrasvaṃ vā praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīyaloke 'bhidhyādaurmanasye.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva imam eva kāyaṃ dhātuśo yathābhūtaṃ pratyavekṣate, asty asmin kāye pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātuḥ, tadyathāpi nāma subhūte goghātako vā goghātakāntevāsī vā tīkṣṇena śastreṇa gāṃ hanyāt gāṃ hatvā catvāri phalakāni kuryāt, catvāri phalakāni kṛtvā pratyavekṣeta sthito vā atha vā niṣaṇṇaḥ, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imam eva kāyaṃ dhātuśo yathābhūtaṃ pratyavekṣate, asty asmin kāye pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātuḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye tac cānupalambhayogena.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imam eva kāyam ūrdhvapādatalād adhaḥ keśamastakān nakharomatvakparyantaṃ pūrṇaṃ nānāprakārasyāśucer yathābhūtaṃ pratyavekṣate, santy asmin kāye keśā romāṇi nakhā dantās tvakcarmamāṃsasnāyavaḥ śoṇitam asthimajjāhṛdayaṃ vṛkkā yakṛtklomaplīhā āmamantrāṇi antraguṇā udaraṃ purīṣaṃ mūtram aśrusvedo medaḥ kheṭaḥ siṃhāṇakaṃ pūyaṃ lohitaṃ pittaṃ śleṣmā vasā malo mastakaluṅgam akṣigūthakaṃ karṇagūthakam ity asmin kāye yathābhūtaṃ pratyavekṣate, tadyathāpi nāma subhūte karmakārasya mūtoḍiḥ pūrṇo nānādhānyānāṃ śālīnāṃ brīhīnāṃ tilānāṃ taṇḍulānāṃ mudgānāṃ māṣāṇāṃ yavānāṃ godhūmānāṃ masūrāṇāṃ sarṣapāṇām apyi anyaś cakṣuṣmān puruṣo muktvā pratyavekṣamāṇaḥ, evaṃ jānīyād ayaṃ śāliḥ ayaṃ brihī (psp1-2: 78) amī tilāḥ amī taṇḍulāḥ amī mudgāḥ amī māṣāḥ amī yavāḥ ami godhūmāḥ amī masūrāḥ amī sarṣapā iti, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattva imam eva kāyam ūrdhvaṃ pādatalād adhaḥ keśamastakān nakharomatvakcarmāntaṃ pūrṇaṃ nānāprakārasyāśucer yathābhūtaṃ pratyavekṣate, santy asmin kāye keśā romāṇi nakhā dantās tvakcarmamāṃsasnāyavaḥ śoṇitam asthimajjāhṛdayaṃ vṛkkāyakṛtklomaplīhā āmam antrāṇi antraguṇā udaraṃ purīṣaṃ mūtram aśrusvedo medaḥ kheṭaḥ siṃhāṇakaṃ pūyaṃ lohitaṃ pittaṃ śleṣmā vasā malo mastakaluṅgam akṣigūthakaṃ karṇagūthakam. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā śmaśānagataḥ paśyati nānārūpāṇi śmaśāne 'paviddhāni śivapathikāyām ujjhitāni ekāhamṛtāni vā dvyahamṛtāni vā tryahamṛtāni vā caturahamṛtāni vā pañcāhamṛtāni vā ādhmātakāni vinīlakāni vā vipūyakāni vā vikhāditakāni vā vikṣiptakāni vā sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃ dharmā evaṃ svabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā mṛtaśarīrāṇi paśyati śmaśāna utsṛṣṭāni ṣaḍrātramṛtāni vā saptarātramṛtāni vā tāni kākair vā khādyamānāni kurarair vā gṛdhrair vā sṛgālair vā vṛkair vā śvabhir vā tad anyair vā nānāvidhaiḥ prāṇakajātaiḥ khādyamānāni sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāni tāni paśyati mṛtaśarīrāṇi śmaśāna ujjhitāni khāditakāni aśucīni vipūtīni durgandhīni, sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā paśyati śivapathikāyām asthisaṃkalāṃ māṃsaśoṇitamrakṣitāṃ snāyuvinibaddhāṃ tāṃ dṛṣṭvā sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāni tāni paśyati mṛtaśarīrāṇi śivapathikāyām asthisaṃkalām apagatamāṃsaśoṇitasnāyubandhanāṃ tāṃ dṛṣṭvā sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā paśyati śivapathikāyām asthisaṃkalāṃ vigrahabandhanaviprayuktāṃ visaṃyuktāṃ yathāsaṃkhyāḥ pṛthivyāṃ vikṣiptāḥ sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā paśyati śivapathikāyām asthīni digvidiśo vikṣiptāni yad utānyena pādāsthīni anyena jaṃghāsthīni anyena urvasthīni anyena śroṇīkaṭāhāsthīni anyena pṛṣṭhavaṃśāsthīni anyena pārśvakāsthīni anyena grīvāsthīni anyena bāhvasthīni anyena śiraḥkapālāsthīni sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā paśyati śivapathikāyām asthīni anekavārṣikāṇi anekavarṣaśatāni vātātapaparītāni śvetāni śaṅkhasaṃnibhāni sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā paśyati śivapathikāyām asthīni tirovārṣikāṇi nīlāni kapotavarṇāni pūtīni cūrṇakajātāni pṛthivyāṃ pāṃśunā samasamībhūtāni sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye. evaṃ vedanāyāṃ citte, dharme dharmānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke abhidhyādaurmanasye tac cānupalambhayogena. idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta catvāri samyakprahāṇāni. katamāni catvāri? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pratigṛhṇāti samyak praṇidadhāti, utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāṃ yac chandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pratigṛhṇāti samyak praṇidadhāti, anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ utpādāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pratigṛhṇāti samyak praṇidadhāti, utpannānāṃ kuśalanāṃ dharmāṇāṃ sthitaye bhūyobhāvāya asaṃpramoṣāya aparihāṇāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pratigṛhṇāti samyak praṇidadhāti tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta catvāra ṛddhipādāḥ. katame catvāraḥ? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaś cchandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatam ṛddhipādaṃ bhāvayati vivekaniśritaṃ virāganiśritaṃ nirodhaniśritaṃ vyavasargaparigatam, evaṃ vīryasamādhicittasamādhimīmāṃsāsamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatam ṛddhipādaṃ bhāvayati vivekaniśritaṃ virāganiśritaṃ nirodhaniśritaṃ vyavasargaparigataṃ tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta pañcendriyāṇi. katamāni pañca? śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ (psp1-2: 81) smṛtīndriyaṃ samādhīndriyaṃ prajñendriyaṃ tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta pañcabalāni. katamāni pañca? śraddhābalaṃ vīryabalaṃ smṛtibalaṃ samādhibalaṃ prajñābalaṃ tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta saptabodhyaṅgāni. katamāni sapta? smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ vīryasaṃbodhyaṅgaṃ prītisaṃbodhyaṅgaṃ praśrabdhisaṃbodhyaṅgaṃ samādhisaṃbodhyaṅgam upekṣāsaṃbodhyaṅgam. tatra katamat smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ yāvad upekṣāsaṃbodhyaṅgam? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ yāvad upekṣāsaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayati vivekaniśritaṃ virāganiśritaṃ nirodhaniśritaṃ vyavasargaparigataṃ tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta āryāṣṭāṅgamārgaḥ. katama āryāṣṭāṅgo mārgaḥ? yad uta samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvāk samyakkarmāntaḥ samyagājīvaḥ samyagvyāyāmaḥ samyaksmṛtiḥ samyaksamādhiḥ tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta trayaḥ samādhayaḥ. katame trayaḥ samādhayaḥ? śūnyatānimittāpraṇihitaṃ, tatra katamaḥ śūnyatāsamādhiḥ? svalakṣaṇena śūnyān sarvadharmān pratyavekṣamāṇasya yā cittasya sthitiḥ śūnyatāvimokṣamukhamayam ucyate śūnyatāsamādhiḥ, ānimittān sarvadharmān pratyavekṣamāṇasya yā cittasya sthitir ānimittaṃ vimokṣamukham ayam ucyate ānimittaḥ samādhiḥ, apraṇihitān sarvadharmān pratyavekṣamāṇasya yā cittasya sthitir apraṇihitaṃ vimokṣamukham ayam ucyate apraṇihitaḥ samādhiḥ, imāni trīṇi vimokṣamukhāni trayaḥ samādhayaḥ. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam. eteṣu triṣu vimokṣamukheṣu śikṣitavyam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ (psp1-2: 82) yad uta duḥkhajñānaṃ samudayajñānaṃ nirodhajñānaṃ mārgajñānaṃ kṣayajñānam anutpādajñānaṃ dharmajñānam anvayajñānaṃ saṃvṛtijñānaṃ parijayajñānaṃ yathārutajñānam. tatra katamad duḥkhajñānam? yad duḥkhasyānutpādajñānam idaṃ duḥkhajñānam. tatra katamat samudayajñānam? yat samudayasya prahāṇajñānam. tatra kataman nirodhajñānam? yad duḥkhanirodhajñānam. tatra kataman mārgajñānam? yan nirodhasākṣātkaraṇajñānam. tatra katamat kṣayajñānam? yad rāgadoṣamohakṣayajñānam. tatra katamad anutpādajñānam? yad anutpāde anutpādajñānam. tatra katamad dharmajñānam? yat pañcānāṃ skandhānāṃ dharmopacchedajñānam. tatra katamad anvayajñānam? cakṣur anityaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'nityaṃ, evaṃ yāvad vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu ca jñānam. tatra katamat saṃvṛtijñānam? yat parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasaiva cetaso jñānam. tatra katamat parijayajñānam? yat pratipat parijayajñānam. tatra katamad yathārutajñānam? yat tat tathāgatasya sarvākārajñatājñānaṃ tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad idaṃ trīṇīndriyāni. katamāni trīṇi? anājñātamājñāsyāmīndriyam ājñendriyam ājñātāvīndriyam.

tat katamad anājñātamājñāsyāmīndriyam? yac chaikṣāṇāṃ pudgalānām anabhisamitānām anavabhāsaṃ yad avinayaṃ śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtīndriyaṃ samādhīndriyaṃ prajñendriyam idam ucyate anājñātamājñāsyāmīndriyam.

tatra katamad ājñendriyam? yac chaikṣāṇāṃ pudgalānām ājñātavatāṃ śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtīndriyaṃ samādhīndriyaṃ prajñendriyamidam ucyate ājñendriyam.

tatra katamad ājñātāvīndriyam? yad utāśaikṣāṇāṃ pudgalānām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtīndriyaṃ samādhīndriyaṃprajñendriyam, idam ucyate ājñātāvīndriyam. idam api subhūte bodhisattvasya (psp1-2: 83) mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta savitarkaḥ savicāraḥ samādhir avitarko 'vicāramātraḥ samādhir avitarko 'vicāraḥ samādhiḥ. tatra katamaḥ savitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, ayam ucyate savitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ. tatra katamo 'vitarko 'vicāramātraḥ samādhiḥ? yaḥ prathamasya dhyānasya dvitīyasya dhyānasyāntariko yam ucyate 'vitarko 'vicāramātraḥ samādhiḥ. tatra katamo 'vitarko 'vicāraḥ samādhiḥ? yad dvitīyaṃ dhyānaṃ vistareṇa kartavyaṃ yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattir ayam ucyate 'vitarko 'vicāraḥ samādhiḥ. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta daśānusmṛtayaḥ. katamā daśa? yad uta buddhānusmṛtir dharmānusmṛtiḥ saṃghānusmṛtiḥ śīlānusmṛtis tyāgānusmṛtir devatānusmṛtir, udvegānusmṛtir maraṇānusmṛtiḥ kāyānusmṛtir ānāpānānusmṛtiḥ. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta catvāri dhyānāni, catvāry apramāṇāni, catasra ārūpyasamāpattayo 'ṣṭau vimokṣā, navānupūrvavihārasmāpattayaḥ. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, daśa tathāgatabalāni. katamāni daśa? yad uta iha bodhisattvo mahāsattvaḥ sthānañ ca sthānato 'sthānañ cāsthānato yathābhūtaṃ prajānāti, atītānāgatapratyutpannānāṃ ca karmaṇāṃ karmasamādānānāṃ ca sthānato hetuto vipākañ ca yathābhūtaṃ prajānāti, nānādhātukaṃ lokam anekadhātukaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, parasattvānāṃ parapudgalānāṃ nānādhimuktikatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti, parasattvānāṃ parapudgalānām indriyaparāparajnānatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti, sarvatragāminīṃ (psp1-2: 84) pratipadaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, parasattvānāṃ parapudgalānāṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattisaṃkleśavyavadānavyutthānaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, so 'nekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmarati, sa ca divyena cakṣuṣā sattvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, sa āsravāṇāṃ kṣayād anāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayam abhijñāya sākṣātkṛtvā upasaṃpadya viharati, kṣīṇā me jātir uṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamithyātvam iti yathābhūtaṃ prajānāti. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta catvāri vaiśāradyāni. katamāni catvāri?

yad uta samyaksaṃbuddhasya bata me pratijānataḥ, ime dharmā abhisaṃbuddhā iti, atra ca me kaścic chramaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā kaścid vā punar loke saha dharmeṇa codayed iti nimittam etan na samanupaśyāmi, idam atra nimittam asamanupaśyan kṣemaprāpto 'bhayaprāpto viharāmi ārṣabhaṃ sthānaṃ pratijānāmi parṣadi samyak siṃhanādaṃ nadāmi brāhmaṃ cakraṃ pravartayāmy apravartitaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brāhmaṇā vā kenacid vā punar loke saha dharmeṇeti,

kṣīṇāsravasya bata me pratijānataḥ, ime āsravā aparikṣīṇā iti naitat sthānaṃ vidyate, atra ca me kaścic chramaṇo vā brāhmaṇo vā peyālaṃ yāvad brāhmaṃ cakraṃ pravartayāmy apravartitaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacid vā punar loke saha dharmeṇeti,

ye khalu punar ime mayā āntarāyikā dharmā ākhyātās tān pratiṣedhamāṇasya nālam antarāyāyeti naitat sthānaṃ vidyate, atra me kaścic chramaṇo vā peyālaṃ yāvat kenacid vā punar loke saha dharmeṇeti,

yā mayā pratipad āhyātā āryā nairyāṇikī niryāti tat katarasya samyag duḥkhakṣayāya tāṃ pratipadyamāno na niryāyāt samyag duḥkhakṣayāyeti naitat sthānaṃ vidyate, atra ca me kaścic chramaṇo vā peyālaṃ, yāvat kenacid vā punar loke saha dharmeṇeti. imāni catvāri vaiśāradyāni. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta catasraḥ pratisaṃvidaḥ. katamāś catasraḥ? dharmapratisaṃvid arthapratisaṃvid niruktipratisaṃvit pratibhānapratisaṃvit. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad utāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ. katame aṣṭādaśa? yad uta yāñ ca rātriṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ, yāñ ca rātrim upādāya parinirvāsyati, etasminn antare subhūte nāsti tathāgatasya skhalitaṃ, nāsti ravitaṃ, nāsti muṣitasmṛtitā, nāsti nānātvasaṃjñā, nāsty asamāhitaṃ cittaṃ, nāsty apratisaṃkhyāyopekṣā, nāsti cchandaparihāṇir, nāsti vīryaparihāṇir, nāsti smṛtiparihāṇir, nāsti samādhiparihāṇir, nāsti prajñāparihāṇir, nāsti vimuktiparihāṇiḥ, sarvakāyakarma jñānapūrvaṅgamajñānānuparivarti, sarvavākkarma jñānapūrvaṅgamajñānānuparivarti, sarvamanaskarma jñānapūrvaṅgamajñānānuparivarti, atīte 'dhvany apratihatam asaṅgajñānaṃ darśanaṃ ca, anāgate 'dhvanyapratihatam asaṅgajñānaṃ darśanaṃ ca, pratyutpanne 'dhvany apratihatam asaṅgajñānaṃ darśanaṃ ca pravartate, ime aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.

iti mārgasaṃbhāraḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta dhāraṇīmukhāni, yad utākṣaranayasamatākṣaramukham akṣarapraveśaḥ, katamo 'kṣaranayasamatā akṣaramukham akṣarapraveśaḥ?

akāro mukhaḥ sarvadharmāṇām ādyanutpannatvāt,

repho mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ rajo 'pagatatvāt,

pakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ paramārthanirdeśāt,

cakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ cyavanopapattyanupalabdhitvāt,

nakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ nāmāpagatatvāt,

lakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ lokottīrṇatvāt, tṛṣṇālatāhetupratyayasamudghātitvāt,

dakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ dāntadamathaparicchinnatvāt,

bakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ bandhanavimuktatvāt,

ḍakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ ḍamarāpagatvāt,

sakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃgānupalabdhitvāt,

vakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ vākpathaghoṣasamucchinnatvāt,

takāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ tathatācalitatvāt,

yakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ yathāvadanutpādatvāt,

stakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ stambhānupalabdhitvāt,

kakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ kārakānupalabdhitvāt,

sakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ samatānupalabdhitvāt,

makāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ mamakārānupalabdhitvāt,

gakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ gaganānupalabdhitaḥ,

sthakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ sthānānupalabdhitaḥ,

jakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ jātyanupalabdhitaḥ,

śvakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ śvāsānupalabdhitaḥ,

dhakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ dharmadhātvanupalabdhitaḥ,

śakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ śamathānupalabdhitaḥ,

khakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ khasamatānupalabdhitaḥ,

kṣakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ kṣayānupalabdhitaḥ,

stakāramukhāḥ sarvadharmās tac cānupalabdhitaḥ,

jñakāramukhāḥ sarvadharmāḥ sarvajñānānupalabdhitaḥ,

hakāramukhāḥ sarvadharmāḥ hetor anupalabdhitaḥ,

cchakāramukhāḥ sarvadharmāś cchaver apy anupalabdhitaḥ,

smakāramukhāḥ sarvadharmāḥ smaraṇānupalabdhitaḥ,

hvakāramukhāḥ sarvadharmā āhvānāpagatatvāt,

sakāramukhāḥ sarvadharmā utsāhānupalabdhitaḥ,

ghakāramukhāḥ sarvadharmā ghanānupalabdhitaḥ,

ṭhakāramukhāḥ sarvadharmā viṭhapanānupalabdhitaḥ,

ṇakāramukhāḥ sarvadharmā raṇavigatatvāt,

phakāramukhāḥ sarvadharmāḥ phalānupalabhitaḥ,

skakāramukhāḥ sarvadharmāḥ skandhānupalabdhitaḥ,

jakāramukhāḥ sarvadharmā jarānupalabdhitaḥ,

cakāramukhāḥ sarvadharmāś caraṇānupalabdhitaḥ,

ṭakāramukhāḥ sarvadharmāḥ ṣṭaṃkārānupalabdhitaḥ,

ḍhakāramukhāḥ sarvadharmā ḍhaṃkārānupalabdhitaḥ.

nāsti ata uttari akṣaravyavahāraḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi na kasyacin nāmāsti yena saṃvyavahriyeta yena vābhilapyeta yena nirdiśyeta yena lujyeta yena paśyeta, tadyathāpi nāma subhūte ākāśam, evam eva sarvadharmā anugantavyāḥ, ayaṃ subhūte dhāraṇīpraveśo 'kārādyakṣaranirdeśapraveśaḥ, yaḥ kaścit subhūte bodhisattvo mahāsattva idam akārādyakṣarakauśalyapraveśaṃ jñāsyati, na sa kvacid rute pratihanyate, sarvaṃ taṃ dharmatayā samādhayiṣyati, rutajñānakauśalyañ ca pratilapsyate, yo hi kaścit subhūte bodhisattvo mahāsattva imām akārādyakṣaramudrāṃ śroṣyati śrutvā codgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati pareṣāṃ deśayiṣyati ramayati tayā santatyā tasya viṃśatir anuśaṃsāḥ pratikāṅkṣitavyāḥ.

katamā viṃśatiḥ? smṛtimāṃś ca bhaviṣyati, matimāṃś ca bhaviṣyati, gatimāṃś ca bhaviṣyati, dhṛtimāṃś ca bhaviṣyati, hrīmāṃś ca prajñāvāṃś ca pratibhānavāṃś ca, idaṃ dhāraṇīmukham alpakṛcchreṇa pratilapsyatena ca kathaṃkathī bhaviṣyati, vimatiś cāsya na bhaviṣyati, na ca ślakṣṇāṃ vācaṃ śrutvā pareṣv anunīto bhaviṣyati, na ca paruṣayā vācā pratihanyate, na connato bhaviṣyati, nāvanataḥ yathāsthita eva bhaviṣyati, rutakuśalaś ca bhaviṣyati, skandhakuśalaś ca bhaviṣyati, dhātukuśalaś ca bhaviṣyati, āyatanakuśalaś ca bhaviṣyati, satyakuśalaś ca bhaviṣyati, pratītyasamutpādakuśalaś ca bhaviṣyati, hetukuśalaś ca bhaviṣyati, pratyayakuśalaś ca bhaviṣyati, dharmakuśalaś ca bhaviṣyati, indriyaparipūrṇajñānakuśalaś ca bhaviṣyati, paracittajñānakuśalaś ca bhaviṣyati, ṛddhividhijñānakuśalaś ca bhaviṣyati, divyaśrotrajñānakuśalaś ca bhaviṣyati, pūrvanivāsānusmṛtijñānakuśalaś ca bhaviṣyati, cyutopapattijñānakuśalaś ca bhaviṣyati, āsravakṣayajñānakuśalaś ca bhaviṣyati, sthānāsthananirdeśakuśalaś ca bhaviṣyati, atikramaṇakuśalaś ca bhaviṣyati, īryāpathakuśalaś ca bhaviṣyati, imān anuśaṃsān pratilapsyata iti. idam api subhūte dhāraṇīmukham akṣaramukham akāramukhaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.

iti dhāraṇīsaṃbhāraḥ

yad api tat subhūtir evam āha, kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo (psp1-2: 88) mahāyānasaṃprasthito bhavatīti, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caran bhūmer bhūmiṃ saṃkrāmati, kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo bhūmer bhūmiṃ saṃkrāmati yad utāsaṃkrāntyā sarvadharmāṇām. tat kasya hetoḥ? na hi sa kaścid dharmo ya āgacchati vā gacchati vā saṃkrāmati vā upasaṃkrāmati vā, api tu yā dharmāṇāṃ bhūmis tān na manyate na cintayati bhūmiparikarma ca karoti na ca bhūmiṃ samanupaśyati.

katamac ca bodhisattvasya mahāsattvasya bhūmiparikarma? prathamāyāṃ bhūmau vartamānena bodhisattvena mahāsattvena daśabhūmiparikarmāṇi karaṇīyāni. katamāni daśa?

adhyāśayaprarikarma anupalambhayogena,

hitavastutāparikarma nimittatānupalambhatām upādāya,

sarvasattvasamacittatāparikarma sattvānupalabdhitām upādāya,

tyāgaparikarma dāyakadeyaparigrāhakānupalabdhitām upādāya,

kalyāṇamitrasevāparikarma tair asaṃtāpanatām upādāya,

saddharmaparyeṣṭiparikarma sarvadharmānupalabdhitām upādāya,

abhīkṣṇaṃ naiṣkramyaparikarma gṛhānupalabdhitām upādāya,

buddhakāyaspṛhāparikarma lakṣaṇānuvyañjananimittānupalabdhitāmupādāya,

dharmavivaraṇaparikarma dharmabhedānupalabdhitām upādāya,

satyavacanaparikarma vacanānupalabdhitām upādāya,

imāni subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prathamāyā bhūmer daśa parikarmāṇi yāni prathamāyāṃ bhūmau vartamānena bodhisattvena mahāsattvena daśa parikarmāṇi karaṇīyāni.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dvitīyāyāṃ bhūmau vartamāno 'ṣṭau dharmān manasikaroti teṣu ca pratipadyate. katamān aṣṭau? yad uta śīlaviśuddhiṃ, kṛtajñatāṃ kṛtaveditāṃ, kṣāntibalapratiṣṭhānaṃ, prāmodyapratyanubhavatāṃ, sarvasattvāparityāgatayā mahākaruṇāyā āmukhīkarma, gurūṇāṃ śraddhayā gauravaṃ, śāstṛsaṃjñāyāguruśuśrūṣāṃ, pāramitās tad yogaparyeṣṭim, imān subhūte bodhisattvena mahāsattvena dvitīyāyāṃ bhūmau vartamānenāṣṭau dharmān manasikṛtvā pratipattavyam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena tṛtīyāyāṃ bhūmau vartamānena pañcasu dharmeṣu sthātavyam. katameṣu pañcasu? yad uta bahuśrutye 'tṛptatāyāṃ tatra cākṣarānabhiniveśe, nirāmiṣadharmadānavivaraṇatāyāṃ tayā cāmanyanatayā, buddhakṣetrapariśodhanakuśalamūlapariṇāmanatāyāṃ tayā cāmanyanatayā, amitasaṃsārāparikhedanatāyāṃ tayā cāmanyanatayā, hrīrapatrāpyavyavasthāne tena cāmanyanatayā, eṣu subhūte bodhisattvena mahāsattvena pañcasu dharmeṣu tṛtīyāyāṃ bhūmau vartamānena sthātavyam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena caturthyāṃ bhūmau vartamānena daśasu dharmeṣu sthātavyaṃ, te ca na parityaktavyāḥ. katameṣu daśasu? yad uta araṇyavāso, 'lpecchatā, saṃtuṣṭir, dhūtaguṇasaṃlekhānutsarjanaṃ, śikṣāyā aparityāgaḥ, kāmaguṇavijugupsanaṃ, nirvitsahagataś cittotpadaḥ, sarvāstiparityāgatā, anavalīnacittatā, sarvavastunirapekṣatā, ime subhūte daśa dharmā bodhisattvena mahāsattvena caturthyāṃ bhūmau vartamānena na parityaktavyā eṣu ca sthātavyam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena pañcamyāṃ bhūmau vartamānena daśa dharmāḥ parivarjayitavyāḥ. katame daśa? yad uta gṛhipravrajitasaṃstavaḥ parivarjayitavyaḥ, kulamātsaryaṃ parivarjayitavyaḥ, saṃgaṇikāsthānaṃ parivarjayitavyaṃ, ātmotkarṣaṇaṃ parivarjayitavyaṃ, parapaṃsanaṃ parivarjayitavyaṃ, daśākuśalāḥ karmapathāḥ parivarjayitavyāḥ, adhimānastambhau parivarjayitavyau, viparyāsāḥ parivarjayitavyāḥ, vicikitsā parivarjayitavyā, rāgadveṣamohādhivāsanāḥ parivarjayitavyāḥ. ime subhūte daśa dharmā bodhisattvena mahāsattvena pañcamyāṃ bhūmau vartamānena parivarjayitavyāḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṣṭyāṃ bhūmau vartamānena ṣaḍ dharmā paripūrayitavyāḥ. katame ṣaṭ? yad uta ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayitavyāḥ, apare ṣaḍ dharmāḥ parivarjayitavyāḥ. katame ṣaṭ? śrāvakacittaṃ parivarjayitavyaṃ, pratyekabuddhacittaṃ parivarjayitavyaṃ, paritasanācittaṃ parivarjayitavyaṃ, yācanakaṃ dṛṣṭvā nāvalīyate, sarvavastūni ca tyājyāni na ca daurmanasyacittam utpādayitavyaṃ, na ca yācanakavikṣepaḥ kartavyaḥ. ime subhūte ṣaḍ dharmā bodhisattvena (psp1-2: 90) mahāsattvena ṣaṣṭyāṃ bhūmau vartamānena paripūrayitavyāḥ, apare ṣaḍ dharmāḥ parivarjayitavyāḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya saptamyāṃ bhūmau vartamānasya viṃśatidharmā na bhavanti. katame viṃśatiḥ? yad uta ātmagrāho 'sya na bhavati sattvagrāho jīvagrāhaḥ pudgalagrāha ucchedagrāhaḥ śāśvatagrāho nimittasaṃjñā hetudṛṣṭiḥ skandhābhiniveśo dhātvabhiniveśaḥ, āyatanam ṛddhis traidhātuke pratiṣṭhānaṃ traidhātukādhyavasānaṃ traidhātuke ālayo buddhaniśrayadṛṣṭyabhiniveśo dharmaniśrayadṛṣṭyabhiniveśaḥ saṃghaniśrayadṛṣṭyabhiniveśaḥ śīlaniśrayadṛṣṭyabhiniveśaḥ śūnyā dharmā iti vivādaḥ śūnyatāvirodhaś cāsya na bhavati, ime subhūte viṃśatidharmā bodhisattvasya mahāsattvasya saptamyāṃ bhūmau vartamānasya na bhavanti.

tena viṃśatir eva dharmāḥ saptamyāṃ bhūmau sthitena paripūrayitavyāḥ. katame viṃśatiḥ? yad uta śūnyatāparipūritā, ānimittasākṣātkriyā, apraṇihitajñānaṃ, trimaṇḍalapariśuddhiḥ, kṛpākāruṇyaṃ ca sarvasattveṣu teṣv anavamanyanā, sarvadharmasamatādarśanaṃ tatra cānabhiniveśaḥ, bhūtanayaprativedhas tena cāmanyanā anutpādakṣāntir anutpādajñānam ekanayanirdeśaḥ sarvadharmāṇāṃ kalpanāsamudghātaḥ saṃjñādṛṣṭivivartaḥ kleśavivartaḥ śamathanidhyaptir vipaśyanākauśalyaṃ dāntacittatā sarvatrāpratihatajñānacittatā anunayasyābhūmir yatrecchākṣetragamanaṃ tatra ca buddhaparṣanmaṇḍale sthitvātmabhāvasaṃdarśanam. ime viṃśatidharmā bodhisattvena mahāsattvena saptamyāṃ bhūmau vartamānena paripūrayitavyāḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvenāṣṭamyāṃ bhūmau vartamānena catvāro dharmāḥ paripūrayitavyāḥ. katame catvāraḥ? yad uta sarvasattvacittānupraveśo 'bhijñāvikrīḍanaṃ buddhakṣetradarśanan teṣāṃ ca buddhakṣetrāṇāṃ yathādṛṣṭiniṣpādanatā buddhaparyupāsanatā buddhakāyayathābhūtapratyavekṣaṇatayā. ime subhūte catvāro dharmā bodhisattvena mahāsattvenāṣṭamyāṃ bhūmau vartamānena paripūrayitavyāḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvenāṣṭamyāṃ bhūmau vartamānena catvāro dharmāḥ paripūrayitavyāḥ. katame catvāraḥ? yad uta indriyaparāparajñānaṃ, buddhakṣetrapariśodhanaṃ, māyopamasya (psp1-2: 91) samādher abhīkṣṇaṃ samāpattir, yathāyathā ca sattvānāṃ kuśalamūlaniṣpattis tathātathātmabhāvam abhinirmimīte saṃcintyabhavotpādanatayā. ime subhūte bodhisattvena mahāsattvena aṣṭamyāṃ bhūmau vartamānena catvāro dharmāḥ paripūrayitavyāḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena navamyāṃ bhūmau vartamānena dvādaśa dharmāḥ paripūrayitavyāḥ. katame dvādaśa? yad uta anantapraṇidhānaparigrahaḥ, sa yathāyathā praṇidadhāti tathātathāsya samṛdhyate devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragarutajñānaṃ pratibhānanirdeśajñānaṃ garbhāvakrāntisaṃpat kuśalasaṃpad jātisaṃpad gotrasaṃpat parivārasaṃpad janmasaṃpan naiṣkramyasaṃpad bodhivṛkṣasaṃpat sarvaguṇaparipūraṇasaṃpat. ime subhūte bodhisattvena mahāsattvena navamyāṃ bhūmau vartamānena dvādaśa dharmāḥ paripūrayitavyāḥ.

daśamyāṃ punaḥ subhūte bodhisattvabhūmau vartamāno bodhisattvo mahāsattvas tathāgata eveti vaktavyaḥ.

subhūtir āha: katamad bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyādhyāśayaparikarma?

bhagavān āha: yā sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ sarvakuśalamūlasamudānayanatā, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyādhyāśayaparikarma.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya hitavastutāparikarma? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānām arthāya mahāyānajñānaparyeṣṭim āpadyate, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya hitavastutāparikarma.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvasamacittatāparikarma? yat sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiś catur apramāṇābhinirharaṇā maitrīkaruṇāmuditopekṣāṇām, idam ucyate sarvasattvasamacittatāparikarma.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya tyāgaparikarma? yat sarvasattvebhyo 'vikalpitaṃ dānaṃ dadāti, idam ucyate tyāgaparikarma.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrasevanāparikarma? (psp1-2: 92) yāni bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi sarvākārajñatāyāṃ samādāpayanti, teṣāṃ mitrāṇāṃ sevanā bhajanā paryupāsanā śuśrūṣā, idam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrasevanāparikarma.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya dharmaparyeṣṭiparikarma? yat sarvākārajñatāpratisaṃyuktena manasikāreṇa dharmaṃparyeṣate na ca śrāvakapratyekabuddhabhūmau patati, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dharmaparyeṣṭiparikarma.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya abhīkṣṇaṃ naiṣkramyaparikarma? yat sarvajātiṣv avyavakīrṇo 'bhiniṣkrāmati tathāgataśāsane pravrajitasya na cāsya kaścid antarāyo bhavati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya abhīkṣṇaṃ naiṣkramyaparikarma.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakāyaspṛhāparikarma? yad buddhavigrahaṃ dṛṣṭvā na jātu buddha manasikāreṇa virahito bhavati, yāvat sarvākārajñatānuprāpto bhavati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakāyaspṛhāparikarma.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya dharmavivaraṇaparikarma? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃmukhībhūtasya tathāgatasya parinirvṛtasya vā sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, ādau kalyāṇaṃ madhye kalyāṇaṃ paryavasāne kalyāṇaṃ svarthaṃ suvyañjanaṃ kevalaṃ paripūrṇaṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ brahmacaryaṃ saṃprakāśayati, yad uta sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇam itivṛttakaṃ jātakaṃ nidānam avadānaṃ gāthā vaipulyādbhutadharmopadeśāḥ, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dharmavivaraṇaparikarma.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya satyavacanaparikarma? yad uta yathā vādi tathā kāritā, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya satyavacanaparikarma.

imāni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prathamāyāṃ bhūmau vartamānasya daśa parikarmāṇi.

tatra subhūte katamāni bodhisattvasya mahāsattvasya dvitīyāyāṃ bhūmau vartamānasyāṣṭau parikarmāṇi? iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapariśuddhir yad uta śrāvakapratyekabuddhacittānām (psp1-2: 93) amanasikāratā ye 'py anye dauḥśīlyakarā bodhiparipanthanakarā dharmās teṣām amanasikāraḥ, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapariśuddhiḥ.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya kṛtajñatā kṛtaveditā yad bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvacaryāṃ carann alpam api kṛtam ā saṃsārān na nāśayati prāg eva bahu, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kṛtajñatā kṛtaveditā.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntibalapratiṣṭhānam? yat sarvasattvānām antike 'vyāpādāvihiṃsācittatā, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntibalapratiṣṭhānam.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya prāmodyaprītyanubhavanatā? yat sarvasattvaparipācanatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prāmodyaprītyanubhavanatā.

tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya mahākaruṇāyā āmukhībhāvaḥ? yad bodhisattvasya mahāsattvasya bodhisattvacārikāṃ carata evaṃ bhavati, ekaikasya sattvasyārthāyāhaṅ gaṅgānadīvālukopamān kalpān niraye paceyaṃ yāvan na sa sattvo buddhajñāne pratiṣṭhāpita iti, evam ekaikasya kṛtaśaḥ sattvasya ya utsāho yo 'parikhedo yam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya mahākaruṇāyā āmukhībhāvaḥ,

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya śraddhāgauravam? yad bodhisattvasya mahāsattvasya sarvatra nihatamānatayā saśraddhatā, idam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya śraddhāgauravam.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya guruśuśrūṣāśraddadhānatā? yad gurūṇām antike śāstṛsaṃjñā, iyam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya guruśuśruṣāśraddadhānatā. tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya pāramitāstadyogaparyeṣṭiḥ? yā ananyakarmatayā pāramitāparyeṣaṇatā, iyam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya pāramitāstadyogaparyeṣṭiḥ.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya bahuśrutyātṛptatā? yat kiṃcid buddhair bhagavadbhir bhāṣitam iha vā lokadhātau samantād vā daśa diśi loke tat sarvam ārādhayiṣyāmīti yā atṛptatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya bahuśrutyātṛptatā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya nirāmiṣadharmadānavivaraṇatā? yad bodhisattvo mahāsattvo dharmaṃ deśayati, sa tena (psp1-2: 94) dharmadānakuśalenātmano bodhim api na pratikāṅkṣati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya nirāmiṣadharmadānavivaraṇatā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakṣetrapariśodhanakuśalamūlapariṇamanā? yaiḥ kuśalamūlair buddhakṣetraṃ pariśodhayanātmaparicittaṃ pariśodhayati teṣāṃ kuśalamūlānāṃ yā pariṇāmanā, iyam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakṣetrapariśodhanakuśalamūlapariṇamanā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasyāparimitasaṃsārāparikheditā? yā kuśalamūlopastambhatā yaiḥ kuśalamūlair upastabdhaḥ, sattvānāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca jātu khedam āpadyate yāvan na sarvadharmān sarvākārajñatāṃ ca paripūrayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyāparimitasaṃsārāparikheditā.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya hrīrapatrāpyavyavasthānam? yā sarvaśrāvakapratyekabuddhacittajugupsanatā, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya hrīrapatrāpyavyavasthānam.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya araṇyavāsāparityāgitā? yā sarvaśrāvakapratyekabodhisamatikramaṇatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya araṇyavāsāparityāgitā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasyālpecchatā? yad bodhisattvo mahasattvo bodhim api necchati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyālpecchatā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya saṃtuṣṭiḥ? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām api na manyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya saṃtuṣṭiḥ.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya dhūtaguṇasaṃlekhānutsarjanatā? yā gambhīreṣu dharmeṣu nidhyaptikṣāntir iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dhūtaguṇasaṃlekhānutsarjanatā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya śikṣāyā aparityāgitā? yaḥ sarvaśikṣāṇām apracāraḥ, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya śikṣāyā aparityāgitā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya kāmaguṇajugupsanatā? yaḥ kāmacittasyānutpādaḥ, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kāmaguṇajugupsanatā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya nirvitsahagataś cittotpādaḥ? yaḥ sarvadharmāṇām anabhisaṃskāro 'yaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya nirvitsahagataś cittotpādaḥ.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya sarvāstiparityāgitā? yā adhyātmikabāhyānāṃ dharmāṇām agrahaṇatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvāstiparityāgitā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya anavalīnacittatā? yā yad vijñānasthitiṣv asya cittaṃ nāvalīyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya anavalīnacittatā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya sarvavastunirapekṣatā? yā sarvavastūnām amanasikāratā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvavastunirapekṣatā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya gṛhisaṃstavaparivarjanatā? yā buddhakṣetrād buddhakṣetraṃ saṃkramaṇatā upapādukatā pratilābhamuṇḍakāṣāyaprāvaraṇatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya gṛhisaṃstavaparivarjanatā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya bhikṣubhikṣuṇīsaṃstavaparivarjanatā? yad bhikṣuṇā bhikṣuṇyā vā saha acchaṭikāsaṃghātamātram api na tiṣṭhati na ca tair vinā paritasanācittam utpādayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya bhikṣubhikṣuṇīsaṃstavaparivarjanatā.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena kulamātsaryaṃ parivarjayitavyam? iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena evaṃ cittam utpādayitavyaṃ, yan mayā sattvānāṃ sarvasukhopadhānaṃ kartavyaṃ ta ete sattvāḥ svapuṇyair eva sukhitā nātra mayā mātsaryacittam utpādayitavyam, idaṃ bodhisattvena mahāsattvena kulamātsaryaṃ parivarjayitavyam.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena saṃgaṇikāsthānaṃ parivarjayitavyam? yatra bodhisattvasya mahāsattvasya saṃgaṇikāsthānasthitasya śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktā kathā syāt tat pratisaṃyuktaṃ vā cittotpādam utpādayen na tatra bodhisattvena mahāsattvena sthātavyam, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya saṃgaṇikāsthānaparivarjanatā.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena ātmotkarṣaṇā parivarjayitavyā? yā ādhyātmikānāṃ dharmāṇām asamanupaśyanā iyaṃ (psp1-2: 96) bodhisattvasya mahāsattvasya ātmotkarṣaṇaparivarjanatā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya parapaṃsanāparivarjanatā? yad uta bāhyānāṃ dharmāṇām asamanupaśyanā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya parapaṃsanāparivarjanatā.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena daśākuśalāḥ karmapathāḥ parivarjayitavyāḥ? tathā hy ete āryamārgasyāntarāyakarāḥ sugater vā prāg eva saṃbodheḥ, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena daśākuśalāḥ karmapathāḥ parivarjayitavyāḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena adhimānaḥ parivarjayitavyaḥ? tathā hi sa na kañcid dharmaṃ samanupaśyati, kutaḥ punar adhikaṃ yenādhimaṃsyate, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena adhimānaḥ parivarjayitavyaḥ.

tatra kathaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena stambhaḥ parivarjayitavyaḥ? tathā hi tad vastu na samanupaśyati yatra stambham utpādayed evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena stambho notpādayitavyaḥ.

tatra kathaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena viparyāsāḥ parivarjayitavyāḥ? sarvavastūnām anupalabdhitām upādāya, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena viparyāsāḥ parivarjayitavyāḥ.

tatra kathaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena vicikitsā parivarjayitavyā? tathā hi saṃdehāpagatāt sarvadharmān samanupaśyati, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena vicikitsā parivarjayitavyā.

tatra kathaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena rāgadveṣamohānām adhivāsanā parivarjayitavyā? tathā hi rāgadveṣamohānāṃ vastu na samanupaśyati, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena rāgadveṣamohāḥ parivarjayitavyāḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena ṣaḍ dharmāḥ paripūrayitavyāḥ? yad uta ṣaṭ pāramitā dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā, imāḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayitavyāḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena ṣaḍ dharmāḥ parivarjayitavyāḥ? yad uta śrāvakacittaṃ parivarjayitavyam. tat kasya hetoḥ? tathā (psp1-2: 97) hi naiṣa mārgo bodhaye, pratyekabuddhacittaṃ parivarjayitavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi naiṣa mārgo bodhaye, paritasanācittaṃ na kartavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi naiṣa mārgo bodhaye, yācanakaṃ dṛṣṭvā nāvalīnacittam utpādayitavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi naiṣa mārgo bodhaye, sarvasvam api parityajya na durmanasko bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi naiṣa mārgo bodhaye, yācanakavikṣepo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi naiṣa mārgo bodhaye.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena ātmagrāho na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā ātmā na saṃvidyate evaṃ bodhisattvena mahāsattvena ātmagrāho na kartavyaḥ, evaṃ sattvagrāho jīvagrāhaḥ pudgalagrāho na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy ete atyantatayā na saṃvidyante, evaṃ sattvajīvapudgalagrāho na kartavyaḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena ucchedagrāho na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi na kaścid dharma ucchidyate, atyantatayānutpannatvāt sarvadharmāṇāṃ nocchedeḥ, evam ucchedagrāho na kartavyaḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena śāsvatagrāho na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi yo dharmo notpadyate sa na śāśvatī bhavati, evaṃ śāśvatagrāho na kartavyaḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena nimittasaṃjñā notpādayitavyā. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā saṃkleśo na saṃvidyate, evaṃ nimittasaṃjñā notpādayitavyā.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena hetudṛṣṭir na kartavyā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tāṃ dṛṣṭiṃ na samanupaśyati, evaṃ hetudṛṣṭir na kartavyā, evaṃ skandheṣu dhātuṣv āyataneṣv abhiniveśo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmāḥ svabhāvena na saṃvidyante, evaṃ skandhadhātvāyataneṣv abhiniveśo na kartavyaḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvana traidhātuke 'bhiniveśo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi traidhātukasvabhāvo na saṃvidyate, evaṃ traidhātuke 'bhiniveśo na kartavyaḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena traidhātuke 'dhyavasānaṃ na kartavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi tad vastu nopalabhyate, evaṃ traidhātuke 'dhyavasānaṃ na kartavyam.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena traidhātuke ālayo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi niḥsvabhāvatvād evaṃ traidhātuke ālayo na kartavyaḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena buddhadharmasaṃghaniśrayo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi na buddhadharmasaṃghadṛṣṭiniśrayād buddhadharmasaṃghadarśanaṃ, evaṃ buddhadharmasaṃghadṛṣṭiniśrayo na kartavyaḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena śīladṛṣṭiniśrayo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi na śīladṛṣṭiniśrayāc chīlapariśuddhir bhavaty evaṃ śīladṛṣṭiniśrayo na kartavyaḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena śūnyatāyāṃ vivādo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmāḥ svabhāvena śūnyā na śūnyatayā, evaṃ śūnyatāyāṃ vivādo na kartavyaḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena śūnyatāvirodho na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmāḥ śūnyā na śūnyatā śūnyatāṃ virodhayati, evaṃ bodhisattvena mahāsattvena śūnyatāvirodho na kartavyaḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena śūnyatā paripūrayitavyā? svalakṣaṇaśūnyatām upādāya, paripūrir bodhisattvasya mahāsattvasya śūnyatā paripūrir, evaṃ bodhisattvena mahāsattvena śūnyatā paripūrayitavyā.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya ānimittasākṣātkriyā? yad uta sarvanimittānām amanasikāratā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyānimittasākṣātkriyā.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya apraṇihitajñānam? yat sarvatraidhātuke cittasyāpratiṣṭhānam, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyāpraṇihitajñānam.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya trimaṇḍalapariśuddhiḥ? yad uta daśa kuśalakarmapathapariśuddhir evaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya trimaṇḍalapariśuddhiḥ.

tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena sarvasattveṣu kṛpākaruṇāparipūriḥ kartavyā? yo mahākaruṇāyāḥ pratilābhaḥ, evaṃ bodhisattvena mahāsattvena sarvasattveṣu kṛpākaruṇāparipūriḥ karaṇīyā.

tatra kathaṃ bodhisattvena maḥāsattvena sarvasattvā nāvamantavyāḥ? yad uta maitrīparipūryā, evaṃ bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvā nāvamantavyāḥ.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya sarvadharmāṇāṃ samatādarśanaṃ yad utānutkṣepo 'prakṣepaḥ sarvadharmāṇām idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvadharmāṇāṃ samatādarśanam.

tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya bhūtanayaprativedhaḥ? yaḥ sarvadharmāṇām aprativedhaḥ, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya bhūtanayaprativedhaḥ.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya anutpādakṣāntiḥ? yā sarvadharmāṇām anutpādāya anirodhāya anabhisaṃskārāya kṣāntir iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya anutpādakṣāntiḥ.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya anutpādajñānam? yan nāmarūpānutpādajñānam idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya anutpādajñānaṃ.

tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya ekanayanirdeśaḥ? yā advayasamudācāratā ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya ekanayanirdeśaḥ.

tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya kalpanāsamudghātaḥ? yā sarvadharmāṇāṃ kalpanā ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kalpanāsamudghātaḥ.

tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya saṃjñādṛṣṭivivartaḥ? yā sarvaśrāvakapratyekabuddhabhūmeḥ saṃjñādṛṣṭivivartanatā ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya saṃjñādṛṣṭivivartaḥ.

tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya kleśavivartaḥ? yaḥ sarvavāsanānusaṃdhikleśotsargaḥ, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kleśavivartaḥ,

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya śamathavipaśyanābhūmiḥ? yat sarvākārajñatājñānam iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya śamathavipaśyanābhūmiḥ,

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya dāntacittatā? yā traidhātuke 'nabhiratiḥ, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dāntacittatā.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasyāpratihatajñānam? yo (psp1-2: 100) buddhacakṣuḥpratilambhaḥ, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyāpratihatajñānam.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasyānunayāpasaraṇajñatā? yā ṣaḍ āyatanikā upekṣā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyānunayāpasaraṇajñatā.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya yatrecchākṣetragamanam? yad ekabuddhakṣetrān na calati sarvabuddhakṣetreṣu saṃdṛśyate, na cāsya buddhakṣetre saṃjñotpadyate, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya yatrecchākṣetragamanam.

tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya sarvatrātmabhāvadarśanam? yad yathāparṣan maṇḍale ātmabhāvadarśanam, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvatrātmabhāvadarśanam.

tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvacittacaritānupraveśaḥ? yad ekacittena sarvasattvacittacaritajñānam, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvacittacaritānupraveśaḥ.

tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya abhijñāvikrīḍanā? yābhir abhijñābhir vikrīḍamāno buddhakṣetrād buddhakṣetraṃ saṃkrāmati buddhadarśanāya na ca buddhasaṃjño bhavati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya abhijñāvikrīḍanā.

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.