Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa
Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8
- Thông tin
- GRETIL — Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009.CC BY-NC-SA 4.0
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvānām abhiprāyaṃ paripūrayitukāmena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvakuśalamūlāni paripūrayitukāmena yaiḥ kuśalamūlaiḥ paripūrṇair nāpāyeṣūpapadyate, na hīnakuleṣūpapadyate, na ca śrāvakabhūmiṃ vā na ca pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati, na ca bodhisattvamūrdhāmaṃ vā patati prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
śāriputra āha: kathaṃ cāyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvo mūrdhāmaṃ patati?
subhūtir āha: yad āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo 'nupāyakuśalaḥ ṣaṭsu pāramitāsu carann upāyakauśalam ajānan śūnyatānimittāpraṇihitān samādhīn āgamya naiva śrāvakabhūmiṃ naiva pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati naiva bodhisattvanyāmam avakrāmati, ayam ucyate bodhisattvamūrdhāmaḥ.
śāriputra āha: kena kāraṇena āyuṣman subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāyam āmaḥ?
subhūtir āha: āma ity āyuṣman śāriputra ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya dharmatṛṣṇā.
iti bhāvanāmārgāvavādaḥ
ity ukto 'vavādaḥ
śāriputra āha: katamā āyuṣman subhūte dharmatṛṣṇā?
subhūtir āha: ihāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpam anityam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na (psp1-1: 151) saṃjānīte, duḥkhaṃ śūnyam anātmakam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte, rūpaṃ śūnyam ity apraṇihitam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam anityam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte, duḥkhaṃ śūnyam anātmakam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte, vijñānaṃ śūnyam ity apraṇihitam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte. iyam āyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya ānulomikī dharmatṛṣṇā āmaḥ.
iti duḥkhasatyādhikāreṇa mṛdūṣmagatasyālambanākāraviśeṣaḥ
evaṃ rūpaṃ prahātavyam anena rūpaṃ prahātavyam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte, evaṃ vedanā prahātavyā anena vedanā prahātavyeti, evaṃ saṃjñā prahātavyā anena saṃjñā prahātavyeti, evaṃ saṃskārāḥ prahātavyā anena saṃskārāḥ prahātavyā iti, evaṃ vijñānaṃ prahātavyam anena vijñānaṃ prahātavyam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte, evaṃ duḥkhaṃ parijñeyam anena duḥkhaṃ parijñeyam iti, evaṃ samudayaḥ prahātavyo 'nena samudayaḥ prahātavya iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte.
iti samudayasatyādhikāreṇa mṛdūṣmagatasyālambanākāraviśeṣaḥ
evaṃ nirodhaḥ sākṣātkartavyo 'nena nirodhaḥ sākṣātkartavya iti, evaṃ mārgo bhāvayitavyo 'nena mārgo bhāvayitavya iti, ayaṃ saṃkleśa idaṃ vyavadānam iti, ime dharmāḥ sevitavyā ime dharmā na sevitavyā iti, iha caritavyam iha na caritavyam, ayaṃ mārgo bhāvayitavyo 'yaṃ na bhāvayitavyaḥ, iyaṃ bodhisattvasya śikṣā iyam aśikṣā, iyaṃ bodhisattvasya dānapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya śīlapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya kṣāntipāramitā, iyaṃ bodhisattvasya vīryapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya dhyānapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya prajñāpāramitā, iyaṃ bodhisattvasya na dānapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya na śīlapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya na kṣāntipāramitā, iyaṃ bodhisattvasya na vīryapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya na dhyānapāramitā, iyaṃ bodhisattvasyana prajñāpāramitā, idaṃ bodhisattvasyopāyakauśalam idam anupāyakauśalam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte. ayaṃ bodhisattvasya mūrdhāmaḥ.
saced āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran imān dharmān evaṃ nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte 'yaṃ bodhisattvasyānulomikī dharmatṛṣṇā āmaḥ.
śāriputra āha: katamaḥ punar āyuṣman subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya nyāmaḥ?
subhūtir āha: ihāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nādhyātmaśūnyatayā bahirdhāśūnyatāṃ samanupaśyati, na bahirdhāśūnyatayā adhyātmaśūnyatāṃ samanupaśyati, na bahirdhāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ samanupaśyati, nādhyātmabahirdhāśūnyatayā bahirdhāśūnyatāṃ samanupaśyati, nādhyātmabahirdhāśūnyatayā śūnyatāśūnyatāṃ samanupaśyati, na śūnyatāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ samanupaśyati, na śūnyatāśūnyatayā mahāśūnyatāṃ samanupaśyati, na mahāśūnyatayā śūnyatāśūnyatāṃ samanupaśyati, na mahāśūnyatayā paramārthaśūnyatāṃ samanupaśyati, na paramārthaśūnyatayā mahāśūnyatāṃ samanupaśyati, na paramārthaśūnyatayā saṃskṛtaśūnyatāṃ samanupaśyati, na saṃskṛtaśūnyatayā paramārthaśūnyatāṃ samanupaśyati, na saṃskṛtaśūnyatayā asaṃskṛtaśūnyatāṃ samanupaśyati, nāsaṃskṛtaśūnyatayā saṃskṛtaśūnyatāṃ samanupaśyati, nāsaṃskṛtaśūnyatayā atyantaśūnyatāṃ samanupaśyati, nātyantaśūnyatayā asaṃskṛtaśūnyatāṃ samanupaśyati, nātyantaśūnyatayā anavarāgraśūnyatāṃsamanupaśyati, nānavarāgraśūnyatayā atyantaśūnyatāṃ samanupaśyati, nānavarāgraśūnyatayā anavakāraśūnyatāṃ samanupaśyati, nānavakāraśūnyatayā anavarāgraśūnyatāṃ samanupaśyati, nānavakāraśūnyatayā prakṛtiśūnyatāṃ samanupaśyati, na prakṛtiśūnyatayā anavakāraśūnyatāṃ samanupaśyati, na prakṛtiśūnyatayā sarvadharmaśūnyatāṃ samanupaśyati, na sarvadharmaśūnyatayā prakṛtiśūnyatāṃ samanupaśyati, na sarvadharmaśūnyatayā svalakṣaṇaśūnyatāṃ samanupaśyati, na svalakṣaṇaśūnyatayā sarvadharmaśūnyatāṃ samanupaśyati, na
svalakṣaṇaśūnyatayā anupalambhaśūnyatāṃ samanupaśyati, nānupalambhaśūnyatayā svalakṣaṇaśūnyatāṃ samanupaśyati, nānupalambhaśūnyatayā abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, nābhāvasvabhāvaśūnyatayā anupalambhaśūnyatāṃ (psp1-1: 153) samanupaśyati, nābhāvasvabhāvaśūnyatayā bhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, na bhāvaśūnyatayā abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, na bhāvaśūnyatayā abhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, nābhāvaśūnyatayā bhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, nābhāvaśūnyatayā svabhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, na svabhāvaśūnyatayā abhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, na svabhāvaśūnyatayā parabhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, na parabhāvaśūnyatayā svabhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati.
ayaṃ hi śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvanyāmaḥ
iti nirodhasatyādhikāreṇa mṛdūṣmagatasyālambanākāraviśeṣaḥ
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivaṃ śikṣitavyam. yathā śikṣamāṇena rūpaṃ jñātavyaṃ na ca tena mantavyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ jñātavyaṃ na ca tena mantavyaṃ, cakṣur jñātavyam evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manojñātavyaṃ na ca tena mantavyaṃ, śabdagandharasaspraṣṭavyadharmā jñātavyā na ca tair mantavyaṃ, dānapāramitā jñātavyā śīlapāramitā jñātavyā kṣāntipāramitā jñātavyā vīryapāramitā jñātavyā dhyānapāramitā jñātavyā prajñāpāramitā jñātavyā na ca tābhir mantavyaṃ, evaṃ pañcābhijñāḥ pañca cakṣūṃṣi catvāri smṛtyupasthānāni samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā bhāvayitavyā na ca tair mantavyaṃ, catvāri vaiśāradyāni daśatathāgatabalāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā jñātavyā na ca tair mantavyam.
evaṃ hi śāriputra bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhicittaṃ nāma jñātavyam asamacittaṃ nāmodāracittaṃ nāma jñātavyaṃ na ca tena mantavyam. tat kasya hetoḥ? tathā tac cittam acittaṃ prakṛtiś cittasya prabhāsvarā.
śāriputra āha: kā punar āyuṣman subhūte cittasya prabhāsvaratā?
subhūtir āha: yad āyuṣman śāriputra cittaṃ na rāgeṇa saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, na dveṣeṇa mohena saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, na paryutthānaiḥ saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, nāvaraṇaiḥ saṃyuktaṃ na (psp1-1: 154) visaṃyuktaṃ, nānuśayaiḥ saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, na saṃyojanaiḥ saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, na dṛṣṭikṛtaiḥ saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, na śrāvakapratyekabuddhacittaiḥ saṃyuktaṃ na visaṃyuktam. iyaṃ śāriputra cittasya prabhāsvaratā.
śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte asti tac cittaṃ yac cittam acittam?
subhūtir āha: kiṃ punar āyuṣman śāriputra yā acittatā tatrāstitā vā nāstitā vā vidyate vā upalabhyate vā?
śāriputra āha: na khalv āyuṣman subhūte.
subhūtir āha: saced āyuṣman śāriputra tatrācittatāyām astitā vā nāstitā vā na vidyate vā nopalabhyate vā, api nu te yukta eṣa paryanuyogaḥ, yad āyuṣman śāriputra evam āha, asti tac cittaṃ yac cittam acittam iti.
śāriputra āha: kā punar eṣā āyuṣman subhūte acittatā?
subhūtir āha: avikārā āyuṣman śāriputra avikalpā acittatā yā sarvadharmāṇāṃ dharmatā, iyam ucyate acittatā.
śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte yathaiva tac cittam avikāram avikalpaṃ tathaiva rūpam apy avikāram avikalpaṃ, vedanāpy avikārā avikalpā saṃjñāpy avikārā avikalpā saṃskārā apy avikārā avikalpā vijñānam apy avikāram avikalpaṃ, evam eva cakṣurdhātū rūpadhātuś cakṣurvijñānadhātur avikāro 'vikalpaḥ, śrotradhātuḥ śabdadhātuḥ śrotravijñānadhātur avikāro 'vikalpaḥ, ghrāṇadhātur gandhadhātur ghrāṇavijñānadhātur avikāro 'vikalpaḥ, jihvādhātū rasadhātur jihvāvijñānadhātur avikāro 'vikalpaḥ, kāyadhātuḥ spraṣṭavyadhātuḥ kāyavijñānadhātur avikāro 'vikalpaḥ, manodhātur dharmadhātur manovijñānadhātur avikāro 'vikalpaḥ. evam āyatanāni pratītyasamutpādaḥ pāramitā abhijñāḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgavaiśāradyapratisaṃvidbalāveṇikā buddhadharmā yāvad anuttarā samyaksaṃbodhir avikārā avikalpā.
subhūtir āha: evam etad āyuṣman śāriputra yathaiva cittam avikāram (psp1-1: 155) avikalpaṃ tathaiva skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābhijñābodhipakṣyā dharmā daśatathāgatabalavaiśāradyāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā yāvad anuttarā samyaksaṃbodhiḥ.
śāriputra āha: sādhu sādhu āyuṣman subhūte tadyathāpi nāma bhagavataḥ putra auraso mukhato jāto dharmajo dharmanirmito dharmadāyādo nāmiṣadāyādaḥ pratyakṣacakṣudharmeṣu kāyasākṣī yathāpi nāmāgrāro 'raṇāvihāriṇāṃ bhagavatā agratāyāṃ nirdiṣṭasyāyam upadeśaḥ.
evam āyuṣman subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, ataś ca bodhisattvo mahasattvo 'vinivartanīya upaparīkṣitavyo 'virahitaś ca prajñāpāramitayā veditavyaḥ.
iti mārgasatyādhikāreṇa mṛdūṣmagatasyālambanākāraviśeṣaḥ
śrāvakabhūmāv api āyuṣman subhūte śikṣitukāmena bodhisattvena mahāsattvena iyam eva prajñāpāramitā śrotavyodgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā yoniśaś ca upaparīkṣitavyā.
pratyekabuddhabhūmāv api āyuṣman subhūte śikṣitukāmena bodhisattvena mahāsattvena iyam eva prajñāpāramitā śrotavyodgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā yoniśaś ca upaparīkṣitavyā.
bodhisattvabhūmāv api āyuṣman subhūte śikṣitukāmena bodhisattvena mahāsattvena iyam eva prajñāpāramitā śrotavyodgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā yoniśaś ca upaparīkṣitavyā.
buddhabhūmāv api āyuṣman subhūte śikṣitukāmena bodhisattvena mahāsattvena iyam eva prajñāpāramitā śrotavyodgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā yoniśaś ca upaparīkṣitavyā.
tat kasya hetoḥ? tathā hy atra prajñāpāramitāyāṃ trīṇi yānāni vistareṇopadiṣṭāni yatra bodhisattvair mahāsattvaiḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā bodhisattvabhūmau vā śikṣitavyam.
iti sarveṣāṃ hetutvaviśeṣaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo 'haṃ bhagavan na bodhisattvaṃ na prajñāpāramitāṃ vindāmi nopalabhe na (psp1-1: 156) samanupaśyāmi. tat katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi? etad eva me bhagavan kaukṛtyaṃ syāt, yo 'haṃ vastu na vindāmi nopalabhe na samanupaśyāmi so 'haṃ bhagavan vastv avindann anupalabhamāno 'samanupaśyan katamena dharmeṇa katamaṃ dharmam avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi? etad eva me bhagavan kaukṛtyaṃ syāt, yo 'haṃ sarvadhharmān avindann anupalabhamāno 'samanupaśyan nāmadheyamātreṇāyavyayaṃ kuryāṃ bodhisattva iti vā prajñāpāramiteti vā.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvena tasya nāmadheyasya evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam, rūpasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, vedanāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, saṃjñāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, saṃskārāṇām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ canopalabhe na samanupaśyāmi, vijñānasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañca nopalabhe na samanupaśyāmi, so 'haṃ bhagavan rūpādīnām āyañ ca vyayañ cānupalabhamāno 'samanupaśyan kasya nāmadheyaṃ kariṣyāmi bodhisattva iti?
anena bhagavan paryāyeṇa tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvāt tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam.
cakṣuṣo 'haṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, śrotrasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, ghrāṇasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, jihvāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, kāyasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, manaso 'haṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe.
api tu khalu punar bhagavan yad api tad rūpaṃ nāma vedanā nāma saṃjñā nāma saṃskārā nāma vijñānaṃ nāma cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ (psp1-1: 157) jihvā kāyo mana iti nāma, etāni nāmadheyāni na sthitāni nāsthitāni na viṣṭitāni nāviṣṭitāni. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvena teṣāṃ nāmadheyānāṃ, evaṃ tāni nāmadheyāni na sthitāni nāsthitāni na viṣṭitāni nāviṣṭitāni, rūpasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe. evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadharmāṇām āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, so 'haṃ bhagavan rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmāṇām āyañ ca vyayañ cānupalabhamāno 'samanupaśyan kasya nāmadheyaṃ kariṣyāmi bodhisattva iti.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvena tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitaṃ, cakṣurvijñānasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, evaṃ śrotravijñānasya ghrāṇavijñānasya jihvāvijñānasya kāyavijñānasya manovijñānasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, so 'haṃ bhagavaṃś cakṣurvijñānasya śrotravijñānasya ghrāṇavijñānasya jihvāvijñānasya kāyavijñānasya manovijñānasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyann anupalambhamānaḥ kasya nāmadheyaṃ kariṣyāmi bodhisattva iti.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvena tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitaṃ, cakṣuḥsaṃsparśasyāhaṃ bhagavan yāvac cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, śrotrasaṃsparśasyāhaṃ bhagavan yāvac chrotrasaṃsparśapratyayavedayitasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, ghrāṇasaṃsparśasyāhaṃ bhagavan yāvad ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, jihvāsaṃsparśasyāhaṃ bhagavan yāvad jihvāsaṃsparśapratyayavedayitasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, kāyasaṃsparśasyāhaṃ bhagavan yāvat kāyasaṃsparśapratyayavedayitasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, manaḥsaṃsparśasyāhaṃ bhagavan yāvan manaḥsaṃsparśapratyayavedayitasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, (psp1-1: 158) pṛthivīdhātor evam abdhātos tejodhātor vāyudhātor ākāśadhātor vijñānadhātor āyañ ca vyayañ ca na sanupaśyāmi nopalabhe. evam avidyā yāvaj jarāmaraṇasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, evam avidyānirodhasya yāvaj jarāmaraṇanirodhasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādānām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, rāgadveṣamohānām ahaṃ bhagavan āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, paryutthānāvaraṇānuśayasaṃyojanadṛṣṭikṛtānām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe.
dānapāramitāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, śīlapāramitāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, kṣāntipāramitāyā ahaṃ bhagavann āyañ cavyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, vīryapāramitāyā ahaṃ bhagavannāyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, dhyānapāramitāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, prajñāpāramitāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi.
ātmano 'haṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, evaṃ sattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakānām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi.
smṛtyupashānām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, evaṃ samyakprahāṇarddhipādenadriyabalabodhyaṅgamārgasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, śūnyatāyā ānimittasyāpraṇihitasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, caturṇāṃ dhyānānāṃ caturṇām apramāṇānāṃ catasṛṇām ārūpyasamāpattīnām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, buddhānusmṛter dharmānusmṛteḥ saṃghānusmṛteḥ śīlānusmṛtes tyāgānusmṛter devatānusmṛter āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, ānāpānānusmṛter maraṇānusmṛter āyañ ca (psp1-1: 159) vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, pañcānāṃ cakṣuṣām abhijñānāṃ vaiśāradyānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānām āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, aṣṭādaśānām āveṇikānām ahaṃ bhagavan buddhadharmāṇām āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, so 'haṃ bhagavann aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇām āyañ ca vyayañ cānupalabhamāno 'samanupaśyan kasya nāmadheyaṃ kariṣyāmi bodhisattva iti.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvena tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam.
svapnopamānām ahaṃ bhagavan pañcānām upādānaskandhānām āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, evaṃ māyopamānāṃ pratiśrutkopamānāṃ pratibhāsopamānāṃ pratibimbopāmānāṃ marīcyupamānāṃ udakacandropamānāṃ nirmitakopamānām ahaṃ bhagavan pañcānām upādānaskandhānām āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi. evaṃ viviktasya śāntasyānutpādasyānirodhasyāsaṃkleśasyāvyavadānasya ahaṃ bhagavan āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi. evaṃ dharmadhātos tathatāyā bhūtakoṭer dharmasthititāyā dharmaniyāmatāyā ahaṃ bhagavan āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi.
evaṃ kuśalānām akuśalānāṃ sāvadyānām anavadyānāṃ sāsravāṇām anāsravāṇāṃ saṃkleśānāṃ niḥkleśānāṃ laukikānāṃ lokottarāṇāṃ saṃskṛtānām asaṃskṛtānāṃ saṃkleśānāṃ vyavadānānāṃ saṃsārikāṇāṃ nairvāṇikānām ahaṃ bhagavan dharmāṇām āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi.
atītānāgatapratyutpannānāṃ dharmāṇām āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, bhagavato 'py ahaṃ bhagavan āyañ ca vyayañ canopalabhe na samanupaśyāmi.
pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhanāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sabodhisattvasaṃghānām (psp1-1: 160) ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, evaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, paścimasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, uttarasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, uttarapūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, pūrvadakṣiṇasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣulokadhātuṣu, dakṣiṇapaścimasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, paścimottarasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, ūrdhvaṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, adho diśi gaṅgānadīvālukopameṣulokadhātuṣu, tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sabodhisattvasaṃghānām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, so 'haṃ bhagavaṃs tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sabodhisattvasaṃghānāmāyañ ca vyayañ ca nopalaṃbhamāno 'samanupaśyan katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvāt tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitaṃ, sarvadharmatathatāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, so 'haṃ bhagavan sarvadharmatathatāyām āyañ ca vyayañ cānupalabhamāno 'samanupaśyan katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvāt tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam.
iti madhyoṣmagatasyālambanākāraviśeṣaḥ
yāpīyaṃ bhagavan dharmasāṃketikī dharmaprajñaptir yad uta bodhisattva iti, sā na kenacid vacanīyā skandhena vā dhātunā vā āyatanena vā yāvad āveṇikena vā buddhadharmeṇa, yāvad evaiṣā dharmaprajñaptiḥ, tadyathāpi nāma bhagavan svapno na kenacid vacanīyaḥ pratiśrutko pratibhāsaḥ pratibimbaṃ nirmitakaṃ na kenacid vacanīyaṃ, tadyathāpi nāma bhagavan pṛthivyāptejovāyvākāśaṃ nāma na kenacid (psp1-1: 161) vacanīyam, tadyathāpi nāma bhagavan śīlam iti samādhir iti prajñeti vimuktir iti vimuktijñā anadarśanam iti nāma na kenacid vacanīyaṃ, srotaāpanna iti nāma na kenacid vacanīyaṃ, sakṛdāgāmīti, anāgāmīti, arhann iti, pratyekabuddha iti, yāvad bodhisattvadharma iti tathāgata iti buddha iti tathateti buddhadharma iti nāma na kenacid vacanīyaṃ, kuśalena vā akuśalena vā sāvadyena vā anavadyena vā sukhena vā duḥkhenavā ātmanā vā anātmanā vā śāntena vā aśāntena vā viviktena vā aviviktenavā nimittena vā animittena vā bhāvena vā abhāvena vā imam apy ahaṃ bhagavan arthavaśaṃ pratītya evaṃ vadāmi etad eva me bhagavan kaukṛtyaṃ syāt, yo 'haṃ sarvadharmāṇām āyañ ca vyayañ cānupalabhamāno 'samanupaśyan nāmadheyamātreṇāyañ ca vyayañ ca kuryāṃ bodhisattva iti.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam, tat kasya hetoḥ? avidyamānatvāt tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitaṃ, saced bhagavann evaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati, mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate niyataṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartaṇīyāyāṃ bodhisattvabhūmau sthito veditavyaḥ susthito 'sthānayogena.
iti adhimātroṣmagatasyālambanākāraviśeṣaḥ
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na rūpe sthātavyaṃ na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne sthātavyaṃ tena na cakṣuṣi sthātavyaṃ na śrotre na ghrāṇe na jihvāyāṃ na kāye na manasi sthātavyaṃ, tena na rūpe sthātavyaṃ na śabde na gandhe na rase na spraṣṭavye na dharme sthātavyaṃ, tena na cakṣurvijñāne sthātavyan na śrotravijñāne na ghrāṇavijñāne na jihvāvijñāne na kāyavijñāne na manovijñāne sthātavyaṃ, tena na cakṣuḥsaṃsparśe sthātavyan na cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayite sthātavyaṃ, na śrotrasaṃsparśe na śrotrasaṃsparśapratyayavedayite sthātavyaṃ, na ghrāṇasaṃsparśe (psp1-1: 162) na ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayite sthātavyaṃ, na jihvāsaṃsparśe na jihvāsaṃsparśapratyayavedayite sthātavyaṃ, na kāyasaṃsparśe na kāyasaṃsparśapratyayavedayite sthātavyaṃ, na manaḥsaṃsparśe na manaḥsaṃsparśapratyayavedayite sthātavyam. na pṛthivīdhātau sthātavyaṃ nābdhātau na tejodhātau na vāyudhātau nākāśadhātau na vijñānadhātau sthātavyaṃ, tena nāvidyāyāṃ sthātavyaṃ na saṃskāreṣuna vijñāne na nāmarūpe na ṣaḍāyatane na sparse na vedanāyāṃ na tṛṣṇāyāṃ nopādāne na bhave na jātau na jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaumanasyopayāseṣu sthātavyam.
tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan rūpaṃ rūpatvena śūnyaṃ, vedanāvedanātvena śūnyā, saṃjñā saṃjñātvena śūnyā, saṃskārāḥ saṃskāratvena śūnyāḥ, vijñānaṃ vijñānatvena śūnyaṃ, yā ca bhagavan rūpasya śūnyatā na tad rūpaṃ, na cānyatra śūnyatāyā rūpaṃ, rūpam eva śūnyatāśūnyataiva rūpaṃ, yā ca bhagavan vedanāyāḥ śūnyatā na sā vedanā, na cānyatra śūnyatāyā vedanā, vedanaiva śūnyatā śūnyataiva vedanā, yā ca bhagavan saṃjñāyāḥ śūnyatā na sā saṃjñā, na cānyatra śūnyatāyāḥ saṃjñā, saṃjñaiva śūnyatā śūnyataiva saṃjñā, yā ca bhagavan saṃskārāṇāṃ śūnyatā na te saṃskārāḥ, na cānyatra śūnyatāyāḥ saṃskārāḥ, saṃskārā eva śūnyatā śūnyataiva saṃskārāḥ, yā ca bhagavan vijñānasya śūnyatā na tad vijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyā vijñānaṃ, vijñānam eva śūnyatā śūnyataiva vijñānam.
anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na rūpe sthātavyaṃ na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne sthātavyam.
na pṛthivīdhātau sthātavyaṃ nābdhātau na tejodhātau na vāyudhātau nākāśadhātau na vijñānadhātau sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan pṛthivīdhātuḥ pṛthivīdhātutvena śūnyā, yā ca pṛthivīdhātuśūnyatā nāsau pṛthivīdhātur na cānyatra śūnyatāyāḥ pṛthivīdhātuḥ, pṛthivīdhātur eva śūnyatā, śūnyataiva pṛthivīdhātuḥ, evam abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātus tathā hi bhagavan vijñānadhātur vijñānadhātutvena śūnyā, yā ca vijñānadhātuśūnyatā nāsau vijñānadhātur na cānyatra śūnyatāyā vijñānadhātur vijñānadhātur eva śūnyatā, śūnyataiva (psp1-1: 163) vijñānadhātuḥ. anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na pṛthivīdhātau sthātavyaṃ nābdhātau na tejodhātau na vāyudhātau nākāśadhātau na vijñānadhātau sthātavyam.
na rūpe sthātavyan na śabde na gandhena rase na spraṣṭavye na dharme sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan rūpaṃ rūpatvena śūnyaṃ, yā ca rūpe śūnyatā na tad rūpaṃ, na cānyatra śūnyatāyā rūpaṃ, rūpam eva śūnyatā śūnyataiva rūpaṃ, tathā hi śabdaḥ śabdatvena śūnyā, yā ca śabdaśūnyatā na sa śabdo, na cānyatra śūnyatāyāḥ śabdaḥ, śabda eva śūnyatā śūnyataiva śabdaḥ, tathā hi gandho gandhatvena śūnyo, yā ca gandhaśūnyatā na sa gandho, na cānyatra śūnyatāyā gandho, gandha eva śūnyatā śūnyataiva gandhaḥ, tathā hi raso rasatvena śūnyo, yā ca rasaśūnyatā na sa raso, na cānyatra śūnyatāyā raso, rasa eva śūnyatā śūnyataiva rasaḥ, tathā hi spraṣṭavyaṃ spraṣṭavyatvena śūnyaṃ, yā ca spraṣṭavyaśūnyatā na tat spraṣṭavyaṃ, na cānyatra śūnyatāyāḥ spraṣṭavyaṃ, spraṣṭavyam eva śūnyatā śūnyataiva spraṣṭavyaṃ, tathā hi bhagavan dharmo dharmatvena śūnyo, yā ca dharmaśūnyatā na te dharmā, na cānyatra śūnyatāyā dharmā, dharmā eva śūnyatā śūnyataiva dharmāḥ.
anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na rūpe sthātavyaṃ na śabde na gandhe na rase na spraṣṭavye na dharme sthātavyaṃ, na cakṣuṣi sthātavyaṃ na śrotre na ghrāṇe na jihvāyāṃ na kāye na manasi sthātavyam.
tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃś cakṣuś cakṣutvena śūnyaṃ, yā ca cakṣuḥśūnyatā na tac cakṣur, na cānyatra śūnyatāyāś cakṣuś, cakṣur eva śūnyatā śūnyataiva cakṣuḥ, tathā hi śrotraṃ śrotratvena śūnyaṃ yā ca śrotraśūnyatā na tac chrotraṃ, na cānyatra śūnyatāyāḥ śrotraṃ, śrotram eva śūnyatā śūnyataiva śrotraṃ, tathā hi ghrāṇaṃ ghrāṇatvena śūnyaṃ, yā ca ghrāṇaśūnyatā na tad ghrāṇaṃ, na cānyatra śūnyatāyā ghrāṇaṃ, ghrāṇam eva śūnyatā śūnyataiva ghrāṇaṃ, tathā hi jihvā jihvātvena śūnyā, yā ca jihvāśūnyatā na sā jihvā, na cānyatra śūnyatāyā jihvā, jihvaiva śūnyatā śūnyataiva jihvā, tathā hi kāyaḥ kāyatvena śūnyā, yā ca kāyaśūnyatā na sa kāyo, na cānyatra śūnyatāyāḥ kāyaḥ, kāya eva śūnyatā (psp1-1: 164) śūnyataiva kāyaḥ, tathā hi bhagavan mano manastvena śūnyaṃ, yā ca manaḥśūnyatā na taṃ mano, na cānyatra śūnyatāyā mano, mana eva śūnyatā śūnyataiva manaḥ.
anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na cakṣuṣi sthātavyaṃ na śrotre na ghrāṇe na jihvāyāṃ na kāye na manasi sthātavyaṃ, na cakṣurvijñāne sthātavyaṃ na śrotravijñānena ghrāṇavijñāne na jihvāvijñāne na kāyavijñāne na manovijñāne sthātavyam.
tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃś cakṣurvijñānaṃ cakṣurvijñānatvena śūnyaṃ, yā ca cakṣurvijñānaśūnyatā na tac cakṣurvijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyāś cakṣurvijñānaṃ, cakṣurvijñānam eva śūnyatā śūnyataiva cakṣurvijñānaṃ, tathā hi śrotravijñānaṃ śrotravijñānatvena śūnyaṃ, yā ca śrotravijñānaśūnyatā na tac chrotravijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyāś śrotravijñānaṃ, śrotravijñānam eva śūnyatā śūnyataiva śrotravijñānaṃ, tathā hi ghrāṇavijñānaṃ ghrāṇavijñānatvena śūnyaṃ, yā ca ghrāṇavijñānaśūnyatā na tad ghrāṇavijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyā ghrāṇavijñānaṃ, ghrāṇavijñānam eva śūnyatā śūnyataiva ghrāṇavijñānaṃ, tathā hi jihvāvijñānaṃ jihvāvijñānatvena śūnyaṃ, yā ca jihvāvijñānaśūnyatā na taj jihvāvijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyāś jihvāvijñānaṃ, jihvāvijñānam eva śūnyatā śūnyataiva jihvāvijñānaṃ, tathā hi kāyavijñānaṃ kāyavijñānatvena śūnyaṃ, yā ca kāyavijñānaśūnyatā na tat kāyavijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyāś kāyavijñānaṃ, kāyavijñānam eva śūnyatā śūnyataiva kāyavijñānaṃ, tathā hi manovijñānaṃ manovijñānatvena śūnyaṃ, yā ca manovijñānaśūnyatā na tan manovijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyā manovijñānaṃ, manovijñānam eva śūnyatā śūnyataiva manovijñānaṃ,
anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na cakṣurvijñāne sthātavyan na śrotravijñāne na ghrāṇavijñāne na jihvāvijñāne na kāyavijñāne na manovijñāne sthātavyaṃ, na cakṣuḥsaṃsparśe sthātavyaṃ na śrotrasaṃsparśe na ghrāṇasaṃsparśena jihvāsaṃsparśe na kāyasaṃsparśe na manaḥsaṃsparśe sthātavyam.
tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃś cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśatvena (psp1-1: 165) śūnyaḥ, yā ca cakṣuḥsaṃsparśaśūnyatā na sa cakṣuḥsaṃsparśaḥ, na cānyatra śūnyatāyāś cakṣuḥsaṃsparśaś, cakṣuḥsaṃsparśa eva śūnyatā śūnyataiva cakṣuḥsaṃsparśaḥ, evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśaḥ, tathā hi bhagavan manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśatvena śūnyo, yā ca manaḥsaṃsparśaśūnyatā na sa manaḥsaṃsparśo, na cānyatra śūnyatāyā manaḥsaṃsparśo, manaḥsaṃsparśa eva śūnyatā śūnyataiva manaḥsaṃsparśaḥ.
anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na cakṣuḥsaṃsparśe sthātavyaṃ na śrotrasaṃsparśe na ghrāṇasaṃsparśe na jihvāsaṃsparśe na kāyasaṃsparśe na manaḥsaṃsparśe sthātavyam.
na cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayite sthātavyam evaṃ yāvan na manaḥsaṃsparśapratyayavedayite sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃś cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitatvena śūnyaṃ, yā ca cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatāna tac cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, na cānyatra śūnyatāyāścakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataiva cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, evaṃ śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaṃ jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, tathā hi bhagavan manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ manaḥsaṃsparśapratyayavedayitatvena śūnyaṃ, yā ca manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ śūnyatā na tan manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, na cānyatra śūnyatāyā manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, manaḥsaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataiva manaḥsaṃsparśapratyayavedayitam.
anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na cakṣuḥsaṃsparśapratyayotpanne vedayite sthātavyaṃ, na śrotrasaṃsparśapratyayotpanne vedayite, na ghrāṇasaṃsparśapratyayotpanne vedayite, na jihvāsaṃsparśapratyayotpanne vedayite, na kāyasaṃsparśapratyayotpanne vedayite na kāyasaṃsparśapratyayotpanne vedayite na manaḥsaṃsparśapratyayotpanne vedayite sthātavyam.
nāvidyāyāṃ sthātavyam evaṃ yāvan na jarāmaraṇe sthātavyam. tat (psp1-1: 166) kasya hetoḥ? tathā hi bhagavann avidyā avidyātvena śūnyā, yā cāvidyāśūnyatā na sāvidyā, na cānyatra śūnyatāyā avidyā, avidyaiva śūnyatāśūnyataivāvidyā, evaṃ saṃskārāḥ saṃskāratvena śūnyāḥ vijñānaṃ vijñānatvena śūnyaṃ, nāmarūpaṃ nāmarūpatvena śūnyaṃ, ṣaḍāyatanaṃ ṣaḍāyatanatvena śūnyaṃ, sparśaḥ sparśatvena śūnyaḥ, vedanā vedanātvena śūnyā, tṛṣṇā tṛṣṇātvena śūnyā, upādānam upādānatvena śūnyaṃ, bhavo bhavatvena śūnyaḥ, jātir jātitvena śūnyā, tathā hi bhagavañ jarāmaraṇaṃ jarāmaraṇatvena śūnyaṃ, yā ca jarā amaraṇaśūnyatā na taj jarāmaraṇaṃ, na cānyatra śūnyatāyā jarāmaraṇaṃ, jarāmaraṇam eva śūnyatā śūnyataiva jarāmaraṇam.
anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā nāvidyāyāṃ sthātavyaṃ na saṃskāreṣu na vijñāne na nāmarūpe na ṣaḍāyatane na sparse na vedanāyāṃ na tṛṣṇāyāṃ nopādānena bhave na jātau na jarāmaraṇe sthātavyam.
evaṃ skandhadhātvāyataneṣu ca kartavyam.
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā smṛtyupasthāneṣu na sthātavyam. tat kasya hetoḥ? smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānatvena śūnyāni, yā ca bhagavan smṛtyupasthānānāṃ śūnyatā na tāni smṛtyupasthānāni na cānyatra śūnyatāyāḥ smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānāny eva śūnyatā śūnyataiva smṛtyupasthānāni, tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na smṛtyupasthāneṣu sthātavyaṃ, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgapāramitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikabuddhadharmeṣu na sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hy āveṇikabuddhadharmā āveṇikabuddhadharmatvena śūnyā yā ca bhagavann āveṇikabuddhadharmāṇāṃ śūnyatā na te āveṇikabuddhadharmā na cānyatra śūnyatāyā āveṇikā buddhadharmā āveṇikā buddhadharmā eva śūnyatā śūnyataivāveṇikā buddhadharmāḥ. tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgapāramitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikabuddhadharmeṣu (psp1-1: 167) na sthātavyam.
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na dānapāramitāyāṃ sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi dānapāramitaiva śūnyā dānapāramitāsvabhāvena, yā ca bhagavan dānapāramitāyāḥ śūnyatā na sā dānapāramitā, na cānyatra śūnyatāyā dānapāramitā, dānapāramitaiva śūnyatā śūnyataiva dānapāramitā, na śīlapāramitāyāṃ na kṣāntipāramitāyāṃ na vīryapāramitāyāṃ na dhyānapāramitāyāṃ na prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi prajñāpāramitaiva śūnyā prajñāpāramitāsvabhāvena, yā ca bhagavan prajñāpāramitāyāḥ śūnyatā na sā prajñāpāramitā, na cānyatra śūnyatāyāḥ prajñāpāramitā, prajñāpāramitaiva śūnyatā śūnyataiva prajñāpāramitā. tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na dānapāramitāyāṃ sthātavyaṃ, na śīlapāramitāyāṃ na kṣāntipāramitāyāṃ na vīryapāramitāyāṃ na dhyānapāramitāyāṃ na prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam.
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā akṣareṣu na sthātavyaṃ, akṣarābhinirhāreṣu na sthātavyaṃ, ekodāhāre dvir udāhāre trir udāhāre na sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hy akṣarāṇi śūnyāny akṣarasvabhāvena, yā ca bhagavann akṣaraśūnyatā na tāni akṣarāṇi, na cānyatra śūnyatāyā akṣarāṇi, akṣarāṇy eva śūnyatā śūnyataivākṣarāṇi, tad anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā nākṣareṣu sthātavyam.
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā nābhijñāsu sthātavyam. tat kasya hetoḥ? abhijñā eva śūnyā abhijñāsvabhāvena, yā ca bhagavann abhijñā śūnyatā na tā abhijñā, na cānyatra śūnyatāyā abhijñā, abhijñā evaśūnyatā śūnyataivābhijñāḥ, tad anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā nābhijñāsu sthātavyam.
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na rūpam anityam iti sthātavyaṃ, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam anityam iti sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi (psp1-1: 168) rūpānityatā anityatāsvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavan rūpānityatā śūnyatā na sā anityatā, na cānyatra śūnyatāyā anityatā, anityataiva śūnyatā śūnyataivānityatā, tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā rūpam anityam iti na sthātavyam.
na vedanānityeti sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi vedanānityatānityatāsvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavan vedanānityatāśūnyatā na sā anityatā, na cānyatra śūnyatāyā anityatā, anityataiva śūnyatā śūnyataivānityatā,
na saṃjñā anityeti sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi saṃjñānityatānityatāsvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavan saṃjñā anityatā śūnyatā na sā anityatā, na cānyatra śūnyatāyā anityatā, anityataiva śūnyatā śūnyataivānityatā,
na saṃskārā anityā iti sthātavyaṃ, tat kasya hetoḥ? tathā hi saṃskārānityatānityatāsvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavan saṃskārā anityatā śūnyatā na sā anityatā, na cānyatra śūnyatāyā anityatā anityataiva śūnyatā śūnyataivānityatā,
na vijñānam anityam iti sthātavyaṃ, tat kasya hetoḥ? tathā hi vijñānānityatānityatāsvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavan vijñānānityatā śūnyatā na sā anityatā, na cānyatra śūnyatāyā anityatā, anityataiva śūnyatā śūnyataivānityatā, tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na vijñānam anityam iti sthātavyam.
evaṃ na rūpaṃ duḥkham iti sthātavyaṃ, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ duḥkham iti sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi rūpaduḥkhatā duḥkhatāsvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavan rūpaduḥkhatā śūnyatā na sā duḥkhatā na cānyatra śūnyatāyā duḥkhatā duḥkhataiva śūnyatā śūnyataiva duḥkhatā, tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na rūpaṃ duḥkham iti sthātavyaṃ. na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ duḥkham iti sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi vijñānaduḥkhatā duḥkhatāsvabhāvena śūnyā yā ca bhagavan vijñānaduḥkhatā śūnyatā na sā duḥkhatā na cānyatra śūnyatāyā duḥkhatā duḥkhataiva śūnyatā śūnyataiva duḥkhatā, tad anenāpi (psp1-1: 169) bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na vijñānaṃ duḥkham iti sthātavyam.
evaṃ na rūpam anātmeti sthātavyaṃ, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam anātmeti sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi rūpānātmatā anātmatāsvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavan rūpānātmatā śūnyatā na sānātmatā, na cānyatra śūnyatāyā anātmatā, anātmataivaśūnyatā śūnyataivānātmatā. tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na rūpam anātmeti sthātavyaṃ, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam anātmeti sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi vijñānānātmatā anātmatāsvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavan vijñānānātmatā śūnyatā na sā anātmatā, na cānyatra śūnyatāyā anātmatā, anātmataiva śūnyatā śūnyataivānātmatā. tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na vijñānam anātmeti sthātavyam.
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na rūpaṃ śāntam iti sthātavyaṃ, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ śāntam iti sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi rūpaśāntatā śāntatāsvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavan rūpaśāntatā śūnyatā na sā śāntatā, na cānyatra śūnyatāyāḥ śāntatā, śāntataiva śūnyatā śūnyataiva śāntatā. tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na rūpaṃ śāntam iti sthātavyaṃ, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ śāntam iti sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi vijñānaśāntatā śāntatāsvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavan vijñānaśāntatā śūnyatā na sā śāntatā, na cānyatra śūnyatāyāḥ śāntatā, śāntataiva śūnyatā śūnyataiva śāntatā. tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na vijñānaṃ śāntam iti sthātavyam.
evaṃ hetusamudayaprabhavapratyayatāyāṃ na sthātavyam.
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā tathatāyāṃ na sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi tathatā tathatāsvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavaṃs tathatāyāḥ śūnyatā na sā tathatā, na cānyatra tathatāyāḥ śūnyatā, tathataiva śūnyatā śūnyataiva tathatā. tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena (psp1-1: 170) prajñāpāramitāyāṃ caratā tathatāyān na sthātavyam.
evaṃ dharmatāyāṃ na sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi dharmatā dharmatāsvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavan dharmatāyāḥ śūnyatā na sā dharmatā, na cānyatra dharmatāyāḥ śūnyatā, dharmataiva śūnyatā śūnyataiva dharmatā. tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dharmatāyāṃ na sthātavyam.
evaṃ dharmadhātau na sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi dharmadhātur dharmadhātusvabhāvena śūnyo, yā ca bhavagavan dharmadhātoḥ śūnyatā na sa dharmadhātur, na cānyatra dharmadhātoḥ śūnyatā, dharmadhātur eva śūnyatā śūnyataiva dharmadhātuḥ. tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dharmadhātau na sthātavyam.
evaṃ dharmaniyāmatāyāṃ na sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi dharmaniyāmatā dharmaniyāmatāsvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavan dharmaniyāmatā śūnyatā na sā dharmaniyamatā, na cānyatra dharmaniyāmatāyāḥ śūnyatā, dharmaniyāmataiva śūnyatā śūnyataiva dharmaniyamatā. tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dharmaniyāmatāyāṃ na sthātavyam.
evaṃ bhūtakoṭyāṃ na sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhūtakoṭir bhūtakoṭisvabhāvena śūnyā, yā ca bhagavan bhūtakoṭeḥ śūnyatā na sā bhūtakoṭir, na cānyatra bhūtakoṭeḥ śūnyatā, bhūtakoṭir eva śūnyatā śūnyataiva bhūtakotiḥ. tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā bhūtakoṭyāṃ na sthātavyam.
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā sarvadhāraṇīmukheṣu na sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi dhāraṇīmukhāni dhāraṇīmukhaiḥ śūnyāni, yā ca bhagavan dhāraṇīmukhānāṃ śūnyatā na tāni dhāraṇīmukhāni, na cānyatra dhāraṇīmukhebhyaḥ śūnyatā, dhāraṇīmukhāny eva śūnyatā śūnyataiva dhāraṇīmukhāni. tad anenāpi bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dhāraṇīmukheṣu na sthātavyam.
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anupāyakuśalo 'haṅkāramamakārapatitena mānasena saced rūpe (psp1-1: 171) tisthati rūpābhisaṃskāre carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, saced vijñāne tiṣṭhati vijñānābhisaṃskāre carati na carati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? na hy abhisaṃskāre caran prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti na prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate na prajñāpāramitāṃ paripūrayati, aparipūrayan prajñāpāramitāṃ na niryāsyati sarvākārajñatāyām.
tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan rūpam aparigṛhītaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam aparigṛhītam.
tat kasya hetoḥ? yaś ca rūpasyāparigraho na tad rūpaṃ prakṛtiśūnyatām upādāya, vedanā saṃjñā saṃskārā, yaś ca vijñānasyāparigraho na tad vijñānaṃ prakṛtiśūnyatām upādāya.
evaṃ yāvad bhūtakoṭir aparigṛhītā. tat kasya hetoḥ? yaś ca bhūtakoṭyā aparigraho na sā bhūtakoṭiḥ prakṛtiśūnyatām upādāya, sāpi prajñāpāramitā aparigṛhītā prakṛtiśūnyatām upādāya.
evaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmāḥ pratyavekṣitavyāḥ, tathā ca pratyavekṣitavyā yathā na kvacid dharme manaso vyupacāro bhavet. idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvadharmāparigṛhītaṃ nāma samādhimaṇḍalaṃ vipulaṃ puraskṛtam apramāṇaṃ niyatam asaṃhāryaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ.
sāpi sarvākārajñatā aparigṛhītā adhyātmaśūnyatām upādāya, bahirdhāśūnyatām upādāya, adhyātmabahirdhāśūnyatām upādāya, mahāśūnyatām upādāya, śūnyatāśūnyatām upādāya, paramārthaśūnyatām upādāya, saṃskṛtaśūnyatām upādāya, asaṃskṛtaśūnyatām upādāya, atyantaśūnyatām upādāya, anavarāgraśūnyatām upādāya, anavakāraśūnyatām upādāya, prakṛtiśūnyatām upādāya, sarvadharmaśūnyatām upādāya, svalakṣaṇaśūnyatām upādāya, anupalambhaśūnyatām upādāya, abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya, bhāvaśūnyatām upādāya, abhāvaśūnyatām upādāya, svabhāvaśūnyatām upādāya, parabhāvaśūnyatām upādāya.
iti mṛdumūrdhagatasyālambanākāraviśeṣaḥ
tat kasya hetoḥ? tathā hi na bhagavan sarvākārajñatā nimittataḥ udgrahītavyā nimittaṃ hi kleśaḥ.
katamat punar nimittam? rūpaṃ nimittaṃ vedanā nimittaṃ saṃjñā nimittaṃ saṃskārā nimittaṃ vijñānaṃ nimittaṃ, cakṣur nimittaṃ śrotraṃ nimittaṃ ghrāṇaṃ nimittaṃ jihvā nimittaṃ kāyo nimittaṃ mano nimittaṃ, rūpaṃ nimittaṃ śabdo nimittaṃ gandho nimittaṃ raso nimittaṃ sparśo nimittaṃ dharmo nimittaṃ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgapāramitābhijñākṣaradaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmaśūnyatānimittāpraṇihitānabhisaṃskāradharmadhātudharmatāidharmaniyāmatābhūtakoṭinimittam ayam ucyate kleśaḥ.
sacet punaḥ prajñāpāramitā nimittata udgrahītavyābhaviṣyan naiveha śreṇikaḥ parivrājakaḥ śāsane śraddhām alapsyata, atra sarvajñajñāne katamā ca śraddhā? yeyaṃ prajñāpāramitāyām abhiśraddadhānatā avakalpanatā adhimuktiś cintanā tulanā vyupaparīkṣaṇā tac cānimittayogena, evam animittata udgrahītavyā.
atra punaḥ śreṇikaḥ parivrājakaḥ adhimucya śraddhānusārī prādeśikena jñānenāvatīrṇaḥ, so 'vatīrya na rūpaṃ parigṛhītavān na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānaṃ parīgṛhītavān.
tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tena svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu na kaścid dharmaḥ parigṛhīto nimittāmanasikāratām upādāya.
tat kasya hetoḥ? tathā hi sa nādhyātmaprāptyabhisamayatas taj jñānaṃ samanupaśyati, na bahirdhāprāptyabhisamayatas taj jñānaṃ samanupaśyati, nādhyātmabahirdhāprāptyabhisamayatas taj jñānaṃ samanupaśyati, nāpy anyatraprāptyabhisamayatas taj jñānaṃ samanupaśyati.
tat kasya hetoḥ? tathā hi sa taṃ dharmaṃ na samanupaśyati, yo vā prajānīyād, yaṃ vā prajānīyād, yena vā prajānīyāt.
tat kasya hetoḥ? nādhyātmarūpasya taj jñānaṃ samanupaśyati nādhyātmavedanāyās taj jñānaṃ samanupaśyati, nādhyātmasaṃjñāyās taj jñānaṃ samanupaśyati, nādhyātmasaṃskārāṇāṃ taj jñānaṃ (psp1-1: 173) samanupaśyati, nādhyātmavijñānasya taj jñānaṃ samanupaśyati.
na bahirdhārūpasya taj jñānaṃ samanupaśyati, na bahirdhāvedanāyā na bahirdhāsaṃjñāyā na bahirdhāsaṃskārāṇāṃ na bahirdhāvijñānasya taj jñānaṃ samanupaśyati,
nādhyātmabahirdhārūpasya taj jñānaṃ samanupaśyati, nādhyātmabahirdhāvedanāyā nādhyātmabahirdhāsaṃjñāyā nādhyātmabahirdhāsaṃskārāṇāṃ nādhyātmabahirdhāvijñānasya taj jñānaṃ samanupaśyati,
nāpy anyatrarūpāt taj jñānaṃ samanupaśyati, nāpy anyatravedanāyā, nāpy anyatrasaṃjñāyā, nāpy anyatrasaṃskārebhyo, nāpy anyatravijñānāt taj jñānaṃ samanupaśyati, adhyātmabahirdhāśūnyatām upādāya.
atra padaparyāye śreṇikaḥ parivrājako 'dhimuktaḥ so 'trādhimucya śraddhānusārī prādeśikena jñānenāvatīrṇaḥ sarvajñajñāne dharmatāṃ pramāṇīkṛtya sarvadharmānupalabdhitām upādāya, evam adhimuktas tena na kaścid dharmaḥ parīgṛhīto nimittāmanasikāratām upādāya, nāpy anena kaścid dharma upalabdho yaṃ parigṛhīyād vā muñced vā sarvadharmānudgrahānutsargatām upādāya. sa nirvāṇenāpi na manyate sarvadharmānudgrahānutsargatām upādāya.
tat kasya hetoḥ? yaḥ sarvadharmāṇām aparigraho 'nutsargaḥ sā prajñāpāramitā, iyam api bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā apārapāragatām upādāya, yad rūpaṃ na parigṛhṇāti yad vedanāṃ na parigṛhṇāti yat saṃjñāṃ na parigṛhṇāti yat saṃskārān na parigṛhṇāti yad vijñānaṃ na parigṛhṇāti, sarvadharmāparigṛhītatām upādāya, yāvad vyastasamastān skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgapāramitābhijñākṣaradaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmaśūnyatānimittāpraṇihitānabhisaṃskāradharmadhātudharmatādharmaniyamatāsamādhimukhadhāraṇīmukhāni, yāvat samadhiṃ na parigṛhṇāti sarvadharmāparigṛhītatām upādāya, na cāntarāparinirvāty aparipūrṇaiḥ praṇidhānair, yāvad daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ.
tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmā adharmā, yāvat smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgapāramitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā (psp1-1: 174) buddhadharmā adharmā, nāpi te dharmā nādharmāḥ. iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā sarvadharmāparigṛhītatām upādāya.
iti madhyamūrdhagatālambanākāraviśeṣaḥ
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā evaṃ vyupaparīkṣitavyam.
katamaiṣā prajñāpāramitā? kasya caiṣā prajñāpāramitā? kim eṣā prajñāpāramitā? kenaiṣā prajñāpāramitā?
sacet punar bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evam upanidhyāyati, tat kiṃ yo dharmo na vidyate nopalabhyate sā prajñāpāramiteti na carati prajñāpāramitāyām.
atha khalu āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: katame te āyuṣman subhūte dharmā na vidyante nopalabhyante?
subhūtir āha: prajñāpāramitā āyuṣman śāriputra na vidyate nopalabhyate, dhyānapāramitā āyuṣmān śāriputra na vidyate nopalabhyate, vīryapāramitā na vidyate nopalabhyate, kṣāntipāramitā na vidyate nopalabhyate, śīlapāramitā na vidyate nopalabhyate, dānapāramitā āyuṣmān śāriputra na vidyate nopalabhyate, adhyātmaśūnyatām upādāya, bahirdhāśūnyatām upādāya, adhyātmabahirdhāśūnyatām upādāya, śūnyatāśūnyatām upādāya, mahāśūnyatām upādāya, paramārthaśūnyatām upādāya, saṃskṛtaśūnyatām upādāya, asaṃskṛtaśūnyatām upādāya, atyantaśūnyatām upādāya, anavarāgraśūnyatām upādāya, anavakāraśūnyatām upādāya, prakṛtiśūnyatām upādāya, sarvadharmaśūnyatām upādāya, svalakṣaṇaśūnyatām upādāya, anupalambhaśūnyatām upādāya, abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya, bhāvaśūnyatām upādāya, abhāvaśūnyatām upādāya, svabhāvaśūnyatām upādāya, parabhāvaśūnyatām upādāya.
rūpam āyuṣman śāriputra na vidyate nopalabhyate, vedanā na vidyate nopalabhyate, saṃjñā na vidyate nopalabhyate, saṃskārā na vidyante nopalabhyante, vijñānam āyuṣman śāriputra na vidyate nopalabhyate, adhyātmaśūnyatā āyuṣman śāriputra na vidyate nopalabhyate, bahirdhāśūnyatā na vidyate nopalabhyate, adhyātmabahirdhāśūnyatā na vidyate (psp1-1: 175) nopalabhyate, śūnyatāśūnyatā na vidyate nopalabhyate, mahāśūnyatā na vidyate nopalabhyate, paramārthaśūnyatā na vidyate nopalabhyate, saṃskṛtaśūnyatā na vidyate nopalabhyate, asaṃskṛtaśūnyatā na vidyate nopalabhyate, atyantaśūnyatā na vidyate nopalabhyate, anavarāgraśūnyatā na vidyate nopalabhyate, anavakāraśūnyatā na vidyate nopalabhyate, prakṛtiśūnyatā na vidyate nopalabhyate, sarvadharmaśūnyatā na vidyate nopalabhyate, svalakṣaṇaśūnyatā na vidyate nopalabhyate, anupalambhaśūnyatā na vidyate nopalabhyate, abhāvasvabhāvaśūnyatā na vidyate nopalabhyate, bhāvaśūnyatā na vidyate nopalabhyate, abhāvaśūnyatā na vidyate nopalabhyate, svabhāvaśūnyatā na vidyate nopalabhyate, parabhāvaśūnyatā na vidyate nopalabhyate, yāvat saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā na vidyante nopalabhyante, abhijñā na vidyante nopalabhyante, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā na vidyante nopalabhyante, tathatā na vidyate nopalabhyate, dharmatā na vidyate nopalabhyate, dharme sthititā na vidyate nopalabhyate, dharmaniyāmatā na vidyate nopalabhyate, bhūtakoṭir na vidyate nopalabhyate, buddhāpy āyuṣman śāriputra na vidyate nopalabhyate, sarvākārajñatāpy āyuṣman śāriputra na vidyate nopalabhyate, adhyātmaśūnyatām upādāya, yāvat parabhāvaśūnyatām upādāya.
sacet punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evam upaparīkṣate evam upanidhyāyati tasyaivam upaparīkṣamāṇasyaivam upanidhyāyataś cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, avirahito bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā veditavyaḥ.
ity adhimātramūrdhagatālambanākāraviśeṣaḥ
atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kena kāraṇenāyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā avirahito veditavyaḥ?
subhūtir āha: rūpam āyuṣman śāriputra virahitaṃ rūpasvabhāvena, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam āyuṣman śāriputra virahitaṃ vijñānasvabhāvena. dānapāramitāpy āyuṣman śāriputra virahitā dānapāramitāsvabhāvena, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā (psp1-1: 176) dhyānapāramitā prajñāpāramitāpy āyuṣman śāriputra virahitā prajñāpāramitāsvabhāvena. evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgapāramitābhijñākṣaradaśabalavaiśāradyāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā virahitā buddhadharmasvabhāvena, bhūtakoṭir apy āyuṣman śāriputra virahitā bhūtakoṭisvabhāvena.
śāriputra āha: kathaṃ punar āyuṣman subhūte rūpasya svabhāvaḥ? kathaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ? kathaṃ vijñānasya svabhāvaḥ? kathaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgānāṃ svabhāvaḥ? evaṃ vistareṇa yāvat kathaṃ bhūtakoṭyāḥ svabhāvaḥ?
subhūtir āha: abhāva āyuṣman śāriputra rūpasya svabhāvaḥ, abhāvo vedanāyāḥ, abhāvaḥ saṃjñāyāḥ, abhāvaḥ saṃskārāṇām, abhāvo vijñānasya svabhāvaḥ, abhāvo vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādānāṃ svabhāvaḥ, abhāvaḥ śūnyatānimittāpraṇihitānabhisaṃskārāṇāṃ jātaḥ svabhāvaḥ, abhāvaḥ tathatādharmadhātudharmasthititādharmaniyāmatānāṃ svabhāvaḥ.
evaṃ vistareṇa yāvad abhāvo bhūtakoṭyāḥ svabhāvaḥ, tad anena tvayāyuṣman śāriputra paryāyeṇaivaṃ veditavyam, yathā rūpaṃ virahitaṃ rūpasvabhāvena, vedanā virahitā vedanāsvabhāvena, saṃjñā virahitā saṃjñāsvabhāvena, saṃskārā virahitāḥ saṃskārasvabhāvena, vijñānaṃ virahitaṃ vijñānasvabhāvena.
evaṃ vistareṇa vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu kartavyaṃ, yāvad bhūtakoṭir virahitā bhūtakoṭisvabhāvena.
punar aparaṃ śāriputra rūpaṃ virahitaṃ rūpalakṣaṇena, vedanā virahitā vedanālakṣaṇena, saṃjñā virahitā saṃjñālakṣaṇena, saṃskārā virahitāḥ saṃskāralakṣaṇena, vijñānaṃ virahitaṃ vijñānalakṣaṇena. evaṃ vistareṇa vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu kartavyaṃ, yāvad bhūtakoṭir virahitā bhūtakoṭilakṣaṇena, lakṣaṇasvabhāvenāpi lakṣaṇaṃ virahitaṃ, svabhāvalakṣaṇenāpi svabhāvo virahitaḥ.
śāriputra āha: ya āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'tra śikṣiṣyate sa niryāsyati sarvākārajñatāyām.
subhūtir āha: evam etad āyuṣman śāriputra yo hy evam atra śikṣiṣyate sa niryāsyati sarvākārajñatāyām.
iti mṛdukṣānter ālambanākāraviśeṣaḥ
tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra ajātā aniryātāḥ sarvadharmāḥ.
śāriputra āha: kena kāraṇenāyuṣman subhūte ajātā aniryātāḥ sarvadharmāḥ?
subhūtir āha: rūpam āyuṣman śāriputra śūnyaṃ rūpasvabhāvena tasya nāpi jātir nāpi niryāṇam upalabhyate, vedanā śāriputra śūnyā vedanāsvabhāvena tasyā nāpi jātir nāpi niryāṇam upalabhyate, saṃjñā śāriputra śūnyā saṃjñāsvabhāvena tasyā nāpi jātir nāpi niryāṇam upalabhyate, saṃskārāḥ śāriputra śūnyāḥ saṃskārasvabhāvena teṣāṃ nāpi jātir nāpi niryāṇam upalabhyate, vijñānam āyuṣman śāriputra śūnyaṃ vijñānasvabhāvena tasya nāpi jātir nāpi niryāṇam upalabhyate. evaṃ vistareṇa vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu kartavyaṃ, yāvad bhūtakoṭiḥ śūnyā bhūtakoṭisvabhāvena tasyā nāpi jātir nāpi niryāṇam upalabhyate.
evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ caran sarvākārajñatāyā āsannībhavati yathā yathā ca sarvākārajñatāyā āsannībhavati tathā tathā kāyapariśuddhiñ ca cittapariśuddhiñ ca lakṣaṇapariśuddhiṃ cādhigacchati, yathā yathā ca kāyapariśuddhiṃ ca cittapariśuddhiṃ ca lakṣaṇapariśuddhiṃ cādhigacchati tathā tathā bodhisattvasya mahāsattvasya rāgasahagataṃ cittaṃ notpadyate doṣasahagataṃ cittaṃ notpadyate mohasahagataṃ cittaṃ notpadyate mānasahagataṃ cittaṃ notpadyate lobhasahagataṃ cittaṃ notpadyate kudṛṣṭisahagataṃ cittaṃ notpadyate sa rāgacittānutpādād doṣacittānutpādān mohacittānutpādān mānacittānutpādāl lobhacittānutpādāt kudṛṣṭicittānutpādād na jātu mātuḥ kukṣāv upapadyate, satatasamitam aupapāduko bhavati, buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, buddhāṃś ca bhagavataḥ paryupāste, (psp1-1: 178) sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na tair buddhair bhagavadbhir virahito bhavati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ. evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattva āsannībhavaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
iti madhyakṣānter ālambanākāraviśeṣaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: saced bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nupāyakuśalaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpe carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced vedanāyāṃ carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, sacet saṃjñāyāṃ carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, sacet saṃskāreṣu carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced vijñāne carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyām.
saced rūpaṃ nityam anityaṃ veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced vedanā nityā anityā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced saṃjñā nityā anityā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced saṃskārā nityam anityaṃ veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced vijñānaṃ nityam anityaṃ veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyām.
saced rūpaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced vedanā sukhā duḥkhā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced saṃjñā sukhā duḥkhā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced saṃskārāḥ sukhā duḥkhā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced vijñānaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyām.
saced rūpam ātmā anātmā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced vedanā ātmā anātmā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced saṃjñā ātmā anātmā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced saṃskārā ātmāno 'nātmāno veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced vijñānam ātmā anātmā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyām.
saced rūpaṃ śāntam aśāntaṃ veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced vedanā śāntā aśāntā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced saṃjñā śāntā aśāntā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced saṃskārāḥ śāntā aśāntā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced vijñānaṃ śāntam aśāntaṃ veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyām.
saced rūpaṃ viviktam aviviktaṃ veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced vedanā viviktā aviviktā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced saṃjñā viviktā aviviktā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced saṃskārā viviktā aviviktā veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyāṃ, saced vijñānaṃ viviktam aviviktaṃ veti carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyām.
saced bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anupāyakuśalaḥ saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyām, evaṃ yāvad abhijñāsu pāramitāsv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu pañcasu cakṣuḥṣu daśasu tathāgatabaleṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu caturṣu vaiśāradyeṣu yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu carati nimitte carati na carati prajñāpāramitāyām.
saced bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyānupāyakauśalena prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, ahaṃ prajñāpāramitāyāṃ carāmīty upalambhe carati, ahaṃ carāmīti carati nimitte carati.
saced bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati, ya evaṃ carati sa prajñāpāramitāyāṃ carati, sa prajñāpāramitāyāṃ bhāvayatīti nimitta eva sa carati, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyānupāyakauśalaṃ veditavyam.
atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kena kāraṇenāyuṣman subhūte idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyānupāyakauśalaṃ veditavyam?
subhūtir āha: tathā hy āyuṣman śāriputra yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpam adhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, vedanām adhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, saṃjñām adhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, saṃskārān adhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, vijñānam (psp1-1: 180) adhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, sa rūpam adhitiṣṭhan saṃjānāno 'dhimucyamānaḥ, vedanām adhitiṣṭhan saṃjānāno 'dhimucyamānaḥ, saṃjñām adhitiṣṭhan saṃjānāno 'dhimucyamānaḥ, saṃskārān adhitiṣṭhan saṃjānāno 'dhimucyamānaḥ, vijñānam adhitiṣṭhan saṃjānāno 'dhimucyamānaḥ, rūpasyābhisaṃskāre carati vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyābhisaṃskāre carati tat tasya jātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsakaram iti vadāmi.
punar aparaṃ śāriputra saced bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anupāyakuśalaḥ, cakṣur adhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvāṃ kāyañ mano 'dhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, rūpam adhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, śabdān gandhān rasān spraṣṭavyān dharmān adhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, cakṣurvijñānaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānam adhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, sacec cakṣuḥsaṃsparśam adhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, sacec chrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśam adhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, sacec cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vādhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, sacec chrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vādhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate.
sacet saptatriṃśadbodhipakṣān dharmān adhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, evaṃ pañca cakṣūṃṣi ṣaḍ abhijñāḥ ṣaṭ pāramitāś catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvidaś catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattīr daśatathāgatabalāny aṣṭādaśaveṇikān buddhadharmān arhattvaṃ pratyekabuddhatvaṃ bodhisattvatvaṃ buddhadharmān adhitiṣṭhati saṃjānīte 'dhimucyate, sarvān buddhadharmān adhitiṣṭhan saṃjānāno 'dhimucyamānaḥ, buddhadharmāṇām abhisaṃskāre carati, abhisaṃskāre carann aparimucyate, jātyā jarayā maraṇena ca śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsair na parimucyate duḥkheneti vadāmi.
sa khalu punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo 'bhavyaḥ śrāvakabhūmiṃ pratyekabuddhabhūmiṃ vā patituṃ kutaḥ so 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim (psp1-1: 181) abhisaṃbhotsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate. evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anupāyakuśalo veditavyaḥ.
śāriputra āha: katham āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran upāyakuśalo veditavyaḥ?
subhūtir āha: ya āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na rūpam adhitiṣṭhati na saṃjānīte nādhimucyate, vedanā saṃjñā saṃskārān vijñānaṃ nādhitiṣṭhati na saṃjānīte nādhimucyate, evaṃ yāvad buddhadharmān nādhitiṣṭhati na saṃjānīte nādhimucyate, sa na rūpe carati na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne carati, na rūpasya nimitte carati na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ na vijñanasya nimitte carati, na rūpaṃ nityam iti nānityam iti carati, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ nityam iti nānityam iti carati, na rūpaṃ sukham iti na duḥkham iti nātmeti nānātmeti na śāntam iti nāśāntam iti carati, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ sukham iti na duḥkham iti nātmeti nānātmeti, na śāntam iti nāśāntam iti carati, na rūpaṃ śūnyam iti nāśūnyam iti carati na nimittam iti nānimittam iti carati, na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti carati na viviktam iti nāviviktam iti carati, evaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ na śūnyam iti nāśūnyam iti carati, na nimittam iti nānimittam iti carati na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti carati, na viviktam iti nāviviktam iti carati.
tat kasya hetoḥ? tathā hi āyuṣman śāriputra yā rūpasya śūnyatā na tad rūpaṃ, na cānyatra śūnyatāyāḥ rūpaṃ, nānyatra rūpāc chūnyatā, rūpam eva śūnyatā śūnyataivaṃ rūpam,
yā vedanāyāḥ śūnyatā saṃjñāyāḥ śūnyatā saṃskārāṇāṃ śūnyatā, yā vijñānasya śūnyatā na tad vijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyā vijñānaṃ, nānyatra vijñānāc chūnyatā, śūnyataiva vijñānaṃ vijñānam eva śūnyatā.
evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣu pāramitāsv abhijñāsu apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu balavaiśāradyeṣu pratisaṃvitsu āveṇikeṣubuddhadharmeṣu, yāvad yā buddhadharmāṇāṃ śūnyatā na te buddhadharmā,(psp1-1: 182) na cānyatra śūnyatāyā buddhadharmāḥ, nānyatra buddhadharmebhyaḥ śūnyatā, śūnyataiva buddhadharmā buddhadharmā eva śūnyatā.
evam āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakuśalo veditavyaḥ.
evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bhavyo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, sa punaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sacet kaṃcid dharmam upaiti na carati prajñāpāramitāyāṃ, nopaiti na carati, upaiti nopaiti ca na carati, naivopaiti na nopaiti ca na carati prajñāpāramitāyām.
śāriputra āha: kena kāraṇenāyuṣman subhūte nopaiti bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran?
subhūtir āha: tathā hy āyuṣman śāriputra prajñāpāramitāyāḥ svabhāvo nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy abhāvasvabhāvā prajñāpāramitā, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carāmīti nopaiti, na carāmīti nopaiti, carāmi ca na carāmi ceti nopaiti, naiva carāmi na na carāmīti nopaiti. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena sarvadharmā abhāvasvabhāvā ity anugatā anupāttāḥ. saced evaṃ prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate nottrasyati na saṃtrāsam āpadyate veditavyam.
āyuṣman śāriputrāsannībhavaty ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāḥ.
ity adhimātrakṣānter ālambanākāraviśeṣaḥ
so 'pi khalv āyuṣman śāriputra sarvākārajñatāyā advayā advaidhīkārā sarvadharmābhāvasvabhāvatām upādāya. ayaṃ sarvadharmasvabhāvānutpattir nāma samādhir bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ vipulaḥ puraskṛto 'pramāṇo niyato 'saṃhāryaḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhair anenāyuṣman śāriputra samādhinā viharan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyate.
śāriputra āha: katamair āyuṣman subhūte samādhibhir viharan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
subhūtir āha: asty āyuṣman śāriputra bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ (psp1-1: 183) śūraṅgamo nāma samādhir yena samādhinā viharan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.
asti ratnamudro nāma samādhiḥ, asti sucandro nāma samādhiḥ, asti candradhvajaketur nāma samādhiḥ, asti sarvadharmamudro nāma samādhiḥ, asty avalokitamūrdhā nāma samādhiḥ, asti dharmadhātuniyato nāma samādhiḥ, asti niyatadhvajaketur nāma samādhiḥ, asti vajropamo nāma samādhiḥ, asti sarvadharmapraveśamudro nāma samādhiḥ, asti samāhitāvasthāpratiṣṭhāno nāma samādhiḥ, asti rājamudro nāma samādhiḥ, asti balavīryo nāma samādhiḥ, asti sarvadharmasamudgato nāma samādhiḥ, asti niruktiniyatapraveśo nāma samādhiḥ, asty asecanakapraveśo nāma samādhiḥ, asti digavalokano nāma samādhiḥ, asti dhāraṇīmudro nāma samādhiḥ, asty asaṃpramuṣito nāma samādhiḥ, asti samavasaraṇo nāma samādhiḥ, asty ākāśasphāraṇo nāma samādhiḥ, asti vajramaṇḍalo nāma samādhiḥ, asti dhvajāgraketurājo nāma samādhiḥ, astīndraketur nāma samādhiḥ, asti srotānugato nāma samādhiḥ, asti siṃhavijṛmbhito nāmasamādhiḥ, asti vyatyastasamāpattir nāma samādhiḥ, asti raṇaṃjaho nāma samādhiḥ, asti vairocano nāma samādhiḥ, asty animiṣo nāma samādhiḥ, asty aniketasthito nāma samādhiḥ, asty aniścito nāma samādhiḥ, astivipulapratipanno nāma samādhiḥ, asty anantaprabho nāma samādhiḥ, asti prabhākaro nāma samādhiḥ, asti varadharmamudro nāma samādhiḥ, asti samantāvabhāso nāma samādhiḥ, asti śuddhāvāso nāma samādhiḥ, asti vimalaprabho nāma samādhiḥ, asti ratikaro nāma samādhiḥ, asty ajayo nāma samādhiḥ, asti tejovatī nāma samādhiḥ, asti kṣayāpagato nāma samādhiḥ, asty anirjito nāma samādhiḥ, asti vivṛto nāma samādhiḥ, asti sūryapradīpo
nāma samādhiḥ, asti candravimalo nāma samādhiḥ, asti śuddhapratibhāso nāma samādhiḥ, asty ālokakaro nāma samādhiḥ, asti kārākāro nāma samādhiḥ, asti jñānaketur nāma samādhiḥ, asti cittasthitir nāma samādhiḥ, asti samantāvaloko nāma samādhiḥ, asti supratiṣṭhito nāma samādhiḥ, asti ratnakoṭir nāma samādhiḥ, asti varadharmamudro (psp1-1: 184) nāma samādhiḥ, asti sarvadharmasamatā nāma samādhiḥ, asti ratijaho nāma samādhiḥ, asti dharmodgato nāma samādhiḥ, asti vikiraṇo nāma samādhiḥ, asti sarvadharmapadaprabhedo nāma samādhiḥ, asti samākṣarāvatāro nāma samādhiḥ, asty akṣarāvatāro nāma samādhiḥ, asty āvaraṇacchedo nāma samādhiḥ, asty anigaro nāma samādhiḥ, asti prabhākaro nāma samādhiḥ, asti nāmaniyatapraveśo nāma samādhiḥ, asty aniketacārī nāma samādhiḥ, asti vitimirāpagato nāma samādhiḥ, asti cāritravatī nāma samādhiḥ, asty acalo nāma samādhiḥ, asti viṣamaśāntir nāma samādhiḥ, asti sarvaguṇasaṃcayo nāma samādhiḥ, asti niścito nāmasamādhiḥ, asti śubhapuṣpitaśuddho nāma samādhiḥ, asti bodhyaṅgavatī nāma samādhiḥ, asty anantaprabho nāma samādhiḥ, asty āgamasamo nāma samādhiḥ, asti sarvavikramaṇo nāma samādhiḥ, asti praticchedakaro nāma samādhiḥ, asti vimativikiraṇo nāma samādhiḥ, asti niradhiṣṭhāno nāma samādhiḥ, asty ekavyūho nāma samādhiḥ, asty ākārānabhiniveśanirhāro nāma samādhiḥ, asty ākārānavakāro nāma samādhiḥ, asti niratiśayasarvabhavatalavikiraṇo nāma samādhiḥ, asti saṃketarūtapraveśo nāma samādhiḥ, asti ghoṣavatī nāma samādhiḥ, asti nirakṣaravimukto nāma samādhiḥ, asti
tejovatī nāma samādhiḥ, asti jvalanolkā nāma samādhiḥ, asti rakṣānupariśoṣaṇo nāma samādhiḥ, asty anāvilakṣāntir nāma samādhiḥ, asti sarvākārāvatāro nāma samādhiḥ, asti sarvasukhaduḥkhanirabhinandī nāma samādhiḥ, asty akṣayākāro nāma samādhiḥ, asti dhāraṇīpatir nāma samādhiḥ, asti samyaktvamithyātvasaṃgraho nāma samādhiḥ, asti roṣaviroṣapratiroṣo nāma samādhiḥ, asti vimalaprabho nāma samādhiḥ, asti śāravatī nāma samādhiḥ, asti paripūrṇavimalacandraprabho nāma samādhiḥ, asti vidyutprabho nāma samādhiḥ, asti mahāvyūho nāma samādhiḥ, asti sarvalokaprabhākaro nāma samādhiḥ, asti samādhisamā nāma samādhiḥ, asty anayavinayanayavimukto nāma samādhiḥ, asty anusaraṇasarvasamavasaraṇo nāma samādhiḥ, asty anilaniyato nāma samādhiḥ, asti tathatāsthitaniścito nāma samādhiḥ, asti kāyakalisaṃpramathano nāma (psp1-1: 185) samādhiḥ, asti vākkalividhvaṃsano nāma samādhiḥ, asti gaganakalpo nāma samādhiḥ, asty ākāśāsaṅgavimuktinirupalepo nāma samādhiḥ.
ime āyuṣman śāriputra samādhayo yaiḥ samādhibhir viharan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, anyāni cāsaṃkhyeyāprameyāṇi samādhimukhāni yeṣu śikṣyamāṇā bodhisattva mahāsattvāḥ kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. tatra katamaḥ śūraṅgamo nāma samādhiḥ? yena samādhinā sarvasamādhīnāṃ gocaram anubhavaty ayam ucyate śūraṅgamo nāma samādhiḥ.
tatra katamo ratnamudro nāma samādhiḥ? yena samādhinā sarvasamādhayo mudritā bhavaty ayam ucyate ratnamudro nāma samādhiḥ.
evaṃ yāvat tatra katama ākāśasaṅgavimuktinirupalepo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇām ākāśāsaṅgavimuktinirupalepatām anuprāpnoty ayam ucyate ākāśāsaṅgavimuktinirupalepo nāma samādhiḥ.
iti mṛdvagradharmasyālambanākāraviśeṣah.
atha khalv āyuṣman subhūtir buddhānubhāvena āyuṣmantaṃ sariputram etad avocat: vyakṛto 'yam ayuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ pūrvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ, ye 'py etarhi daśadiśi loke tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, te 'pi tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ vyākurvanti. ya etaiḥ samādhibhir viharati sa samādhim api na samanupaśyati, sa na ca tena samādhinā manyate, ahaṃ samāhita iti, ahaṃ samādhiṃ samāpatsye, ahaṃ samādhiṃ samāpannaḥ, ahaṃ samādhiṃ samāpadye, sarva ete vikalpā bodhisattvasya mahāsattvasya na vidyante nopalabhyante. iti madhyāgradharmasyālaṃbanākāraviśeṣaḥ
śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte eṣu samādhiṣu sthito bodhisattvo mahāsattvo vyākriyate tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ?
subhūtir āha: no hīdam āyuṣman śāriputra. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra nānyā prajñāpāramitā anyaḥ samādhiḥ anyo bodhisattvo bodhisattva eva samādhiḥ samādhir eva bodhisattvaḥ.
śāriputra āha: yady āyuṣman subhūte nānyaḥ samādhiḥ, nānyo bodhisattvaḥ, samādhir eva bodhisattvo bodhisattva eva samādhiḥ sarvadharmasamatām upādāya. tat kiṃ śakyaḥ sa samādhir darśayitum?
subhūtir āha: na hy etad āyuṣman śāriputra.
śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte sa kulaputras taṃ samādhiṃ saṃjānīte?
subhūtir āha: nāyuṣman śāriputra sa kulaputras taṃ samādhiṃ saṃjānīte.
śāriputra āha: kathaṃ na saṃjānīte?
subhūtir āha: yathā na vikalpayati.
śāriputra āha: kathaṃ na vikalpayati?
subhūtir āha: avidyamānatvena sarvadharmāṇām evaṃ taṃ samādhiṃ na vikalpayati, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa bodhisattvo mahāsattvo na saṃjānīte.
śāriputra āha: kathaṃ na saṃjānīte?
subhūtir āha: avikalpatvena tasya samādher bodhisattvo mahāsattvo na saṃjānīte.
ity adhimātrāgradharmasyālambanākāraviśeṣaḥ
atha khalu bhagavān āyuṣmate subhūtaye sādhukāram adāt, sādhu sādhu subhūte yathāpi nāma te mayā araṇāvihāriṇām agratāyāṃ nirdiṣṭasya nirdeśaḥ.
evaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śiksitavyam. evaṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramiatāyāṃ śikṣitavyam.
evaṃ saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣu yāvad aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣitavyam.
atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: evaṃ śikṣamāṇo bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate.
bhagavān āha: evaṃ śikṣamāṇaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate, anupalambhayogena. evaṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ (psp1-1: 187) śikṣate, anupalambhayogena,
yāvad vistareṇa saptatriṃśadbodhisapakṣeṣu dharmeṣu śikṣate, anupalambhayogena, yāvad apramāṇadhyanārūpyasamāpattiṣu sikṣate, anupalambhayogena, daśabalacaturvaiśāradyāṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣate, anupalambhayogena.
atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: evaṃ śikṣamāṇo bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate, anupalambhayogena.
bhagavān āha: evaṃ śikṣamāṇaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate, anupalambhayogena.
śāriputra āha: kim iti bhagavan nopalabhate.
bhagavān āha: ātmānaṃ śāriputra nopalabhate, yāvat sattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakān nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya, yāvad vyastasamastān skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya.
duḥkhaṃ nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya, samudayaṃ nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya, nirodhaṃ nopalabhate atyantaviśuddhitām upādāya, mārgaṃ nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya.
kāmadhātuṃ nopalabhate atyantaviśuddhitām upādāya, rūpadhātuṃ nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya, ārūpyadhātuṃ nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya, apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya,
smṛtyupasthānasamyakprahānarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān nopalabhyante, atyantaviśuddhitām upādāya, pāramitā nopalabhate atyantaviśuddhitām upādāya, daśabalacaturvaiśāradyāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya.
srotaāpannaṃ nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya, sakṛdāgāminaṃ nopalabhate atyantaviśuddhitām upādāya, anāgāminaṃ nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya, arhantaṃ nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya, pratyekabuddhaṃ nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya, bodhisattvaṃ nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya, buddhaṃ (psp1-1: 188) nopalabhate, atyantaviśuddhitām upādāya.
śāriputra āha: kā punar bhagavan viśuddhiḥ?
bhagavān āha: anutpādaḥ śāriputra aprādurbhāvo 'nupalambho 'nabhisaṃskāro viśuddhir ity ucyate.
iti sāmānyena vikalpasaṃprayogādhikārah.
śāriputra āha: evaṃ śikṣamāṇo bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ katameṣu dharmeṣu śikṣate?
bhagavān āha: evaṃ śikṣāmāṇaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo na kasmiṃścid dharme śikṣate. tat kasya hetoḥ? naite śāriputra dharmās tathā saṃvidyante yathā bālapṛthagjanānām abhiniveśaḥ.
śāriputra āha: kathaṃ bhagavann ete dharmāḥ saṃvidyante?
bhagavān āha: yathā na saṃvidyante tathā saṃvidyante, evam asaṃvidyamānās tenocyante 'vidyeti.
ity uṣmagatavikalpasaṃprayoge prathamo 'vidyāvikalpaḥ
śāriputra āha: kena kāraṇenocyate asaṃvidyamānā avidyeti.
bhagavān āha: rūpaṃ śāriputra na saṃvidyate, adhyātyaśūnyatām upādāya, bahirdhāśūnyatām upādāya, adhyātmabahirdhāśūnyatām upādāya, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ śāriputra na saṃvidyate, adhyātmaśūnyatām upādāya, bahirdhāśūnyatām upādāya, adhyātmabahirdhāśūnyatām upādāya, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya, yāvat saptatriṃśadbodhipakṣā dharmā na saṃvidyante yāvad aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā na saṃvidyante, adhyātmaśūnyatām upādāya, bahirdhāśūnyatām upādāya, adhyātmabahirdhāśūnyatām upādāya, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya.
iti tatraiva dvitīyo rūpādiskandhavikalpaḥ
tatra bālā avidyāyāṃ tṛṣṇāyāṃ cābhiniviṣṭāḥ, tair avidyāṃ tṛṣṇāṃ ca kalpitāṃ kalpayitvā avidyātṛṣṇābhyām abhiniviśya ubhābhyām antābhyāṃ saktās te ubhāv antau na jānanti na paśyanti, yathā dharmā na saṃvidyante, te tān dharmān kalpayitvā nāmarūpe abhiniviṣṭāḥ, yāvad buddhadharmeṣv (psp1-1: 189) abhiniviṣṭāḥ.
iti tatraiva tṛtīyo nāmarūpābhiniveśavikalpaḥ
te dharmeṣv abhiniviṣṭā asaṃvidyamānāv ubhāv antau kalpayanti kalpayitvā na jānanti na paśyanti, kiṃ na jānanti na paśyanti?
rūpaṃ na jānanti na paśyanti, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ na jānanti na paśyanti, yāvat skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ na jānanti na paśyanti, yāvad aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān na jānanti na paśyanti, tena te bālā iti saṃkhyāṃ gacchanti.
iti tatraiva caturtho 'ntadvayasaktivikalpaḥ
te avidyātṛṣṇāpratyayaṃ na jānanti na paśyanti. kiṃ na jānanti na paśyanti? rūpaṃ saṃkliṣṭam iti na jānanti na paśyanti, evaṃ rūpaṃ vyavadānam iti na jānanti na paśyanti, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ saṃkliṣṭam iti na jānanti na paśyanti, evaṃ vijñānaṃ vyavadānam iti na jānanti na paśyanti, te na niryāsyanti. kuto na niryāsyanti? kāmadhātor na niryāsyanti, rūpadhātor na niryāsyanti, ārūpyadhātor na niryāsyanti, śrāvakapratyekabuddhadharmebhyo na niryāsyanti.
iti tatraiva pañcamaḥ saṃkleśavyavadānājñānavikalpaḥ
te na śraddadhati. kim iti na śraddadhati? rūpaṃ rūpeṇa śūnyam iti na śraddadhati, yāvad bodhir bodhyātmanā śūnyeti na śraddadhati.
te na pratiṣṭhante. kim iti na pratiṣṭhante? dānapāramitāyāṃ na pratiṣṭhante, śīlapāramitāyāṃ na pratiṣṭhante, kṣāntipāramitāyāṃ na pratiṣṭhante, vīryapāramitāyāṃ na pratiṣṭhante, dhyānapāramitāyāṃ na pratiṣṭhante, prajñāpāramitāyāṃ na pratiṣṭhante, avinivartanīyabhūmau na pratiṣṭhante, yāvad buddhadharmeṣu na pratiṣṭhante, anena kāraṇena bālā ity ucyante.
te abhiniviṣṭāḥ. kim iti abhiniviṣṭāḥ? rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñāneṣv abhiniviṣṭāḥ, cakṣuṣi śrotre ghrāṇe jihvāyāṃ kāye manasy abhiniviṣṭāḥ, skandhadhātvāyataneṣv abhiniviṣṭāḥ, rāgadveṣamoheṣv abhiniviṣṭāḥ, dṛṣṭikṛteṣv abhiniviṣṭāḥ, yāvad bodhāv abhiniviṣṭāḥ.
śāriputra āha: evaṃ śikṣamāṇo bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate sarvākārajñatāyāṃ niryāsyati.
bhagavān āha: evaṃ śikṣamāṇaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ (psp1-1: 190) prajñāpāramitāyāṃ na śikṣate, sarvākārajñatāyāṃ na niryāsyati.
śāriputra āha: kiṃ kāraṇaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ na śikṣate na niryāsyati sarvākārajñatāyām?
bhagavān āha: iha śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām anupāyakuśalaḥ kalpayaty abhiniviśate, dhyānapāramitāṃ kalpayaty abhiniviśate, vīryapāramitāṃ kalpayaty abhiniviśate, kṣāntipāramitāṃ kalpayaty abhiniviśate, śīlapāramitāṃ kalpayaty abhiniviśate, dānapāramitāṃ kalpayaty abhiniviśate.
evam apramāṇadhyanārūpyasamāpattīḥ kalpayaty abhiniviśate, smṛtyupasthānaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān kalpayaty abhiniviśate, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikānbuddhadharmān kalpayaty abhiniviśate, yāvat sarvadharmān sarvākārajñatāṃ kalpayaty abhiniviśate. anena śāriputra paryāyeṇa bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ na śikṣate sarvākārajñatāyāṃ na niryāsyati.
śāriputra āha: evaṃ śikṣamāṇo bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ na śikṣate sarvākārajñatāyāṃ na niryāsyati.
bhagavān āha: evaṃ śikṣamāṇaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ na śikṣate na niryāsyati sarvākārajñatāyām.
iti tatraiva ṣaṣṭha āryamārgapratiṣṭhānavikalpaḥ
śāriputra āha: kathaṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate yathā śikṣamāṇaḥ sarvākārajñatāyāṃ niryāsyati?
bhagavān āha: yadā śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāṃ nopalabhate na samanupaśyati.
evaṃ khalu śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇaḥ sarvākārajñatāyāṃ niryāsyaty anupalambhayogena, evaṃ dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitāṃ nopalabhate na samanupaśyati, yāvad bodhiṃ sarvākārajñatāṃ nopalabhate na samanupaśyati.
evaṃ khalu śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇaḥ sarvākārajñatāyāṃ niryāsyaty anupalambhayogena.
iti tatraiva saptama upalambhavikalpaḥ
śāriputra āha: kasyānupalambhayogena?
bhagavān āha: ātmānaṃ śāriputra nopalabhate na samanupaśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ yāvat sarvākārajñatāṃ nopalabhate na samanupaśyaty atyantaviśuddhitām upādāya.
iti tatraivāṣṭama ātmādivikalpaḥ
anutpādaḥ śāriputrāprādurbhāvo 'nabhisaṃskāro viśuddhiḥ.
iti tatraiva navamo viśuddhyutpādādivikalpaḥ
iti prathamo grāhyavikalpaḥ
so 'nupāyakuśalo rūpaṃ kalpayaty abhiniviśate, yāvad vijñānaṃ kalpayaty abhiniviśate.
iti mūrdhagatavikalpasaṃprayoge prathamo rāśyarthavikalpaḥ
cakṣuḥ kalpayaty abhiniviśate, evaṃ yāvan manaḥ, rūpaṃ kalpayaty abhiniviśate, evaṃ yāvad dharmān.
iti tatraiva dvitīya āyadvārārthavikalpaḥ
cakṣūrūpacakṣurvijñānadhātūn kalpayaty abhiniviśate, evaṃ yāvan manodharmamanovijñānadhātūn.
iti tatraiva tṛtīyo gotrārthavikalpaḥ
avidyāṃ kalpayaty abhiniviśate, evaṃ yāvaj jarāmaraṇam.
iti tatraiva caturtha utpādārthavikalpaḥ
so 'dhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatāṃ adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ kalpayaty abhiniviśate.
iti tatraiva pañcamaḥ śūnyatārthavikalpaḥ
ṣaṭpāramitāḥ kalpayaty abhiniviśate.
iti tatraiva ṣaṣṭaḥ pāramitārthavikalpaḥ
saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān kalpayaty abhiniviśate.
iti tatraiva saptamo darśanamārgavikalpaḥ
sa dhyānābhijñāpramāṇārūpyasamāpattīḥ kalpayaty abhiniviśate.
iti tatraivāṣṭamo bhāvanāmārgavikalpaḥ
sa daśatathāgatabalāni yāvat sarvākārajñatāṃ kalpayaty (psp1-1: 192) abhiniviśate.
iti tatraiva navamaḥ śaikṣamārgavikalpaḥ
iti dvitīyo grāhyavikalpaḥ
ātmānaṃ śāriputra nopalabhate, evaṃ sattvaṃ jīvaṃ poṣaṃ puruṣaṃ pudgalaṃ manujaṃ mānavaṃ kārakaṃ vedakaṃ jānakaṃ paśyakaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hy ātmā na vidyate nopalabhate.
iti kṣāntigatavikalpasaṃprayoge prathamaḥ svatantrātmakavikalpaḥ
rūpaṃ śāriputra nopalabhate, yāvad vijñānaṃ nopalabhate.
iti tatraiva dvitīya ekātmavikalpaḥ
cakṣuḥ śāriputra nopalabhate, evaṃ yāvan manaḥ, rūpaṃ nopalabhate, evaṃ yāvad buddhadharmān nopalabhate.
iti tatraiva tṛtīyaḥ kāraṇātmavikalpaḥ
cakṣūrūpacakṣurvijñānāni śāriputra nopalabhate, yāvan manodharmamanovijñānāni nopalabhate.
iti tatraiva caturtho draṣṭādyātmavikalpaḥ
pratītyasamutpādaṃ śāriputra nopalabhate, yāvad ārūpyadhātuṃ nopalabhate.
iti tatraiva pañcamaḥ saṃkleśādhārātmavikalpaḥ
prathamaṃ dhyānaṃ nopalabhate, yāvad ārūpyasamāpattīr nopalabhate.
iti tatraiva ṣaṣṭo vairāgyādhārātmavikalpaḥ
āryasatyāni nopalabhate.
iti tatraiva saptamo darśanādhārātmavikalpaḥ
aṣṭau vimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīr nopalabhate.
iti tatraivāṣṭamo bhāvanādhārātmavikalpaḥ
daśabalāni nopalabhate, yāvat sarvākārajñatāṃ nopalabhate, kathaṃ nopalabhate? ātmatvena. tat kasya hetoḥ? ātmano 'tyantaviśuddhitām upādāya.
iti tatraiva navamaḥ kṛtārthatādhārātmavikalpaḥ
iti prathamo grāhakavikalpaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo bhagavan pṛcchet kim ayaṃ māyāpuruṣaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyan niryāsyatīti, tasyaivaṃ pṛcchataḥ kathaṃ nirdeṣṭavyaṃ syāt, evaṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyatīti, tasyaivaṃ pṛcchataḥ kathaṃ nirdeṣṭavyaṃ syāt, yāvat saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣu yāvat sarvākārajñatāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyati, sarvākārajñatāṃ prāpsyatīti, tasyaivaṃ pṛcchataḥ kathaṃ nirdeṣṭavyaṃ syāt?
bhagavān āha: tena hi subhūte tvām evātra pratiprakṣyāmi, yathā te kṣamate tathā vyākuryāḥ, tat kiṃ manyase subhūte, anyad rūpam anyā māyā, anyā vedanā anyā saṃjñā anye saṃskārāḥ, anyad vijñānam anyā māyā?
subhūtir āha: no bhagavan.
ity agradharmagatavikalpasaṃprayoge prathamaḥ skandhaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyac cakṣuḥ, anyā māyā anyac chrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyaḥ, anyā māyā anyan manaḥ, anyā māyā anyad rūpaṃ, anyā māyā anyaḥ śabdo gandho rasaḥ spraṣṭavyaḥ, anyā māyā anye dharmāḥ.
subhūtir āha: no bhagavan. iti tatraiva dvitīya āyatanaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyac cakṣūrūpacakṣurvijñānaṃ, anyā māyā anyac chrotraśabdaśrotravijñanaṃ ghrāṇagandhaghrāṇavijñānaṃ, jihvārasajihvāvijñānaṃ, kāyaspraṣṭavyakāyavijñānaṃ, anyā māyā anyan manodharmamanovijñānam, anyā māyā anyaś cakṣuḥsaṃsparśaḥ, anyā māyā anyaḥ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo (psp1_2: 2) jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśaḥ, anyā māyā anyo manaḥsaṃsparśaḥ.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyac cakṣuḥsaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyac chrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā? subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyaḥ pṛthivīdhātuḥ, anyā māyā anyo 'bdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātuḥ, anyā māyā anyo vijñānadhātuḥ?
subhūtir āha: na bhagavann anyaḥ pṛthivīdhātur anyā māyā, pṛthivīdhātur eva māyā māyaiva pṛthivīdhātuḥ, na bhagavann anyo 'bdhātur anyā māyā, abdhātur eva māyā māyaivābdhātuḥ, na bhagavann anyas tejodhātur anyā māyā, tejodhātur eva māyā māyaiva tejodhātuḥ, na bhagavann anyo vāyudhātur anyā māyā, vāyudhātur eva māyā māyaiva vāyudhātuḥ, na bhagavann anya ākāśadhātur anyā māyā, ākāśadhātur eva māyā māyaiva ākāsadhātuḥ, na bhagavann anyo vijñānadhātur anyā māyā, vijñānadhātur eva māyā māyaiva vijñānadhātuḥ.
iti tatraiva tṛtīyo dhātuprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyaḥ pratītyasamutpādaḥ?
subhūtir āha: na bhagavann anyā avidyā anyā māyā, avidyaiva māyā māyaivāvidyā, na bhagavann anye saṃskārā anyā māyā, saṃskārā eva māyā māyaiva saṃskārāḥ, na bhagavann anyad vijñānam anyā māyā, vijñānam eva māyā māyaiva vijñānaṃ, na bhagavann anyaṃ nāmarūpam anyā māyā, nāmarūpam eva māyā māyaiva nāmarūpaṃ, na bhagavann anyat ṣaḍāyatanam anyā māyā, ṣaḍāyatanam eva māyā māyaiva ṣaḍāyatanaṃ, (psp1-2: 3) na bhagavann anyaḥ sparśo 'nyā māyā, sparśa eva māyā māyaiva sparśaḥ, na bhagavann anyā vedanā anyā māyā, vedanaiva māyā māyaiva vedanā, na bhagavann anyā tṛṣṇā anyā māyā, tṛṣṇaiva māyā māyaiva tṛṣṇā, na bhagavann anyad upādānam anyā māyā, upādānam eva māyā māyaiva upādānaṃ, na bhagavann anyo bhavo 'nyā māyā, bhava eva māyā māyaiva bhavaḥ, na bhagavann anyā jātir anyā māyā, jātir eva māyā māyaiva jātiḥ, na bhagavann anyaj jarāmaraṇam anyā māyā, jarāmaraṇam eva māyā māyaiva jarāmaraṇam.
iti tatraiva caturthaḥ pratītyasamutpādaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anye saptatriṃśadbodhipakṣā dharmāḥ?
subhūtir āha: no bhagavan.
iti tatraiva pañcamo vyavadānaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyā śūnyatā anyā māyā anyad ānimittam anyā māyā anyad apraṇihitam. subhūtir āha: no bhagavan.
iti tatraiva ṣaṣṭho darśanamārgaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyā dhyānārūpyasamāpattayaḥ?
subhūtir āha: no bhagavan.
iti tatraiva saptamo bhāvanāmārgaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyāḥ sarvaśūnyatāḥ?
subhūtir āha: no bhagavan.
iti tatraivāṣṭamo viśeṣamārgaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyāni daśabalāni, anyā māyā anye 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyā bodhiḥ?
subhūtir āha: na bhagavann anyā māyā anyad rūpaṃ, rūpam eva bhagavan māyā māyaiva bhagavan rūpaṃ, na bhagavann anyā māyā anyā vedanā, vedanaiva bhagavan māyā māyaiva bhagavan vedanā, na bhagavann (psp1-2: 4) anyā māyā anyā saṃjñā, saṃjñaiva bhagavan māyā māyaiva bhagavan saṃjñā, na bhagavann anyā māyā anye saṃskāraḥ, saṃskārā eva bhagavan māyā māyaiva bhagavan saṃskārāḥ, na bhagavann anyā māyā anyad vijñānaṃ, vijñānam eva bhagavan māyā māyaiva bhagavan vijñānam.
na bhagavann anyac cakṣur anyā māyā, na bhagavann anyad rūpam anyā māyā, na bhagavann anyac cakṣurvijñānam anyā māyā, na bhagavann anyaś cakṣuḥsaṃsparśo 'nyā māyā, na bhagavann anyac cakṣuḥsaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā anyā māyā.
na bhagavann anyac chrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo 'nyā māyā, na bhagavann anyan mano 'nyā māyā, na bhagavann anye dharmā anyā māyā, na bhagavann anyan manovijñānam anyā māyā, na bhagavann anyo manaḥsaṃsparśo 'nyā māyā, na bhagavann anyan manaḥsaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā anyā māyā.
na bhagavann anyā māyā anye bodhipakṣyā dharmāḥ, bodhipakṣyā dharmā eva bhagavan māyā māyaiva bhagavan bodhipakṣyā dharmāḥ,
na bhagavann anyā māyā anye 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā eva bhagavan māyā māyaiva bhagavann aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, na bhagavann anyā māyā anyā bodhiḥ, bodhir eva bhagavan māyā māyaiva bhagavan bodhiḥ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, api nu māyāyā utpādo vā nirodho vā?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, māyāyāḥ saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, yasya notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ sa prajñāpāramitāyāṃ śikṣate? dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ śikṣate? apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu śikṣate? saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣv abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu (psp1-2: 5) śikṣate? sarvajñatāyāṃ niryāsyati, yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, atraiṣā saṃjñā samajñā prajñaptir vyavahāro bodhisattva iti. pañcasūpādānaskandheṣu?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, saṃjñā samajñā prajñaptir vyavahāramātreṇa pañcānām upādānaskandhānām utpādo vā nirodho vā saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā upalabhyate?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, yasya na saṃjñā na samajñā na prajñaptir na vyavahāro na nāma na nāmaprajñaptir na kāyo na kāyakarma na vāk na vākkarma na mano na manaskarma notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānam api nu sa prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyati?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyati, anupalambhayogena.
subhūtir āha: evaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena māyāpuruṣeṇaiva śikṣitavyaṃ bhagavaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan sa eva māyāpuruṣo veditavyaḥ, yad uta pañcopādānaskandhāḥ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, api tv amī pañcopādānaskandhāḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyanti?
subhūtir āha: no bhagavaṃs, tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ pañcopādānaskandhāḥ. evaṃ svapnopamāḥ pañcaskandhāḥsvapnaś cābhāvasvabhāvo nopalabhyate, tathaiva pañcaskandhā abhāvasvabhāvatayā nopalabhyante.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte pratiśrutkopamāḥ pañcaskandhāḥ, pratibhāsopamāḥ nirmitakopamāḥ pratibimbopamāḥ pañcaskandhāḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyanti?
subhūtir āha: no bhagavaṃs, tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavann abhāvasvabhāvāpratiśrutkā, evaṃ pratibhāso nirmitakaṃ pratibimbaṃ tathaiva pañcaskandhā abhāvasvabhāvatayā nopalabhyante, tathā hi bhagavan māyopamaṃ rūpaṃ māyopamā vedanā māyopamā saṃjñā māyopamāḥ saṃskārā māyopamaṃ vijñānaṃ, yac ca vijñānaṃ tat ṣaḍindriyaṃ te pañcaskandhās te cādhyātmaśūnyatayā nopalabhyante, bahirdhāśūnyatayā nopalabhyante, adhyātmabahirdhāśūnyatayā nopalabhyante, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā nopalabhyante. saced evaṃ bhagavan bhāṣyamāṇo yo bodhisattvo mahāsattvo nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, veditavyam ayaṃ bhagavan niryāsyati sarvajñatāyāṃ niryāsyati mārgajñatāyāṃ sarvākārajñatām anuprāpsyati.
iti tatraiva navamo 'śaikṣamārgaprajñaptivikalpaḥ
iti dvitīyo grāhakavikalpaḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: mā khalu bhagavan navayānasaṃprasthito bodhisattvo mahāsattva imaṃ nirdeśaṃ śrutvā avalīyeta saṃlīyeta vipratisārī bhavet, uttrasyet saṃtrasyet saṃtrāsam āpadyeta.
bhagavān āha: sacet subhūte navayānasaṃprasthito bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anupāyakuśalo bhaven na ca kalyāṇamitrahastagato bhaved uttrasyet saṃtrasyet saṃtrāsam āpadyeta.
subhūtir āha: katamad bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakauśalyaṃ yatra caran bodhisattvo mahāsattvo nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena rūpam anityam iti pratyavekṣate na copalabhate, vedanā sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittenānityeti pratyavekṣate na copalabhate, saṃjñāsarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittenānityeti pratyavekṣate na copalabhate, saṃskārāḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittenānityā iti pratyavekṣate na copalabhate, vijñānaṃ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena (psp1-2: 7) cittenānityam iti pratyavekṣate na copalabhate, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakauśalyaṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena rūpaṃ duḥkham iti pratyavekṣate na copalabhate, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena vijñānaṃ duḥkham iti pratyavekṣate na copalabhate.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena rūpaṃ śūnyam iti pratyavekṣate na copalabhate, rūpam anātmeti rūpaṃ śāntam iti rūpaṃ viviktam iti rūpaṃ śūnyam iti rūpam ānimittam iti rūpam apraṇihitam iti pratyavekṣate na copalabhate, sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena vijñānaṃ śūnyam iti pratyavekṣate na copalabhate, vijñānam anātmeti vijñānaṃ śāntam iti vijñānaṃ viviktam iti vijñānaṃ śūnyam iti vijñānam ānimittam iti vijñānam apraṇihitam iti pratyavekṣate na copalabhate, sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena. idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakauśalyaṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair yān dharmadeśanāṅ karoty anupalambhayogena iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā, yā teṣām eva sarvākārajñatāpratisaṃyuktānāṃ manasikārāṇām aparāmarṣaṇatā iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitā, yā teṣām eva sarvākārajñatāpratisaṃyuktānāṃ manasikārāṇāṃ kṣamaṇārocanapratyavekṣaṇatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā, yā teṣām eva sarvākārajñatāpratisaṃyuktānāṃ manasikārāṇāṃ anutsṛṣṭir, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā, yā ca śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktānāṃ manasikārāṇām anavakāśadānatā anyeṣām api vā kuśalānāṃ dharmāṇām iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ pratyavekṣate na rūpaśūnyatayā rūpaṃ śūnyaṃ rūpam eva śūnyatā śūnyataiva rūpam, na vedanāśūnyatayā vedanā śūnyā vedanaiva śūnyatā śūnyataiva vedanā, na saṃjñāśūnyatayā saṃjñā śūnyā saṃjñaiva śūnyatā śūnyataiva saṃjñā, na saṃskāraśūnyatayā saṃskārāḥ śūnyāḥ saṃskārā eva śūnyatā śūnyataiva saṃskārāḥ, na vijñānaśūnyatayā vijñānaṃ śūnyaṃ vijñānam eva śūnyatā śūnyataiva vijñānam.
evaṃ na cakṣuḥśūnyatayā cakṣuḥ śūnyaṃ cakṣur eva śūnyatā śūnyataiva cakṣuḥ, na śrotraśūnyatayā śrotraṃ śūnyaṃ śrotram eva śūnyatā śūnyataiva śrotraṃ, na ghrāṇaśūnyatayā ghrāṇaṃ śūnyaṃ ghrāṇam eva śūnyatāśūnyataiva ghrāṇaṃ, na jihvāśūnyatayā jihvā śūnyā jihvaiva śūnyatāśūnyataiva jihvā, na kāyaśūnyatayā kāyaḥ śūnyaḥ kāya eva śūnyatāśūnyataiva kāyaḥ, na manaḥśūnyatayā manaḥ śūnyaṃ mana eva śūnyatāśūnyataiva manaḥ.
evaṃ na rūpaśūnyatayā rūpaṃ śūnyaṃ rūpam eva śūnyatā śūnyataiva rūpaṃ, na śabdaśūnyatayā śabdaḥ śūnyaḥ śabda eva śūnyatā śūnyataiva śabdaḥ, na gandhaśūnyatayā gandhaḥ śūnyaḥ gandha eva śūnyatā śūnyataiva gandhaḥ, na rasaśūnyatayā rasaḥ śūnyaḥ rasa eva śūnyatā śūnyataiva rasaḥ, na spraṣṭavyaśūnyatayā spraṣṭavyaṃ śūnyaṃ spraṣṭavyam eva śūnyatā śūnyataiva spraṣṭavyaṃ, na dharmaśūnyatayā dharmāḥ śūnyāḥdharmā eva śūnyatā śūnyataiva dharmāḥ.
evaṃ na cakṣurvijñānaśūnyatayā cakṣurvijñānaṃ śūnyaṃ cakṣurvijñānam eva śūnyatā śūnyataiva cakṣurvijñānaṃ, na śrotravijñānaśūnyatayā śrotravijñānaṃ śūnyaṃ śrotravijñānam eva śūnyatā śūnyataiva śrotravijñānaṃ, na ghrāṇavijñānaśūnyatayā ghrāṇavijñānaṃ śūnyaṃ ghrāṇavijñānam eva śūnyatā śūnyataiva ghrāṇavijñānaṃ, na jihvāvijñānaśūnyatayā jihvāvijñānaṃ śūnyaṃ jihvāvijñānam eva śūnyatā śūnyataiva jihvāvijñānaṃ, na kāyavijñānaśūnyatayā kāyavijñānaṃ śūnyaṃ kāyavijñānam eva śūnyatā śūnyataiva kāyavijñānaṃ, na manovijñānaśūnyatayā manovijñānaṃ śūnyaṃ manovijñānam eva śūnyatā śūnyataiva manovijñānam.
evaṃ na cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśaśūnyatayā śūnyaś cakṣuḥsaṃsparśa eva śūnyatā śūnyataiva cakṣuḥsaṃsparśaḥ, evaṃ na śrotraghrāṇajihvākāyāḥ, na manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśaśūnyatayā śūnyo (psp1-2: 9) manaḥsaṃsparśa eva śūnyatā śūnyataiva manaḥsaṃsparśaḥ.
evaṃ na cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatayā śūnyaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataiva cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, na śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatayāśūnyaṃ śrotrasaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataivaśrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, na ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaṃ ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatayāśūnyaṃ ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataiva ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, na jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatayā śūnyaṃ jihvāsaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā, śūnyataiva jihvāsaṃsparśapratyayavedayitam, na kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ kāyasaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatayā śūnyaṃ kāyasaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataiva kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, na manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatayā śūnyaṃ manaḥsaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataiva manaḥsaṃsparśapratyayavedayitam.
na smṛtyupasthānaśūnyatayā smṛtyupasthānāni śūnyāni smṛtyupasthānāny eva śūnyatā śūnyataiva smṛtyupasthānāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, na mārgaśūnyatayā mārgaḥ śūnyo mārga eva śūnyatā śūnyataiva mārgaḥ, na balavaiśāradyāveṇikabuddhadharmaśūnyatayā buddhadharmāḥ śūnyā buddhadharmā eva śūnyatā śūnyataiva buddhadharmāḥ. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajnāpāramitāyāṃ caran nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate.
ity upāyakauśalaṃ prathamaḥ saṃparigrahaḥ
subhūtir āha: katamāni bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi yaiḥ parigṛhīta imaṃ prajnāpāramitānirdeśaṃ śrutvā nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāni yāny asya rūpam anityam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, (psp1-2: 10) tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam anityam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ, amūni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi yāny asya rūpaṃ duḥkham iti dharmaṃ deśayanti, rūpam anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ, vedanā saṃjñāsaṃskārāḥ, yāny asya vijñānaṃ duḥkham iti dharmaṃ deśayanti vijñānam anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ, amūni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi yāny asya cakṣur anityam iti dharmaṃ deśayanti duḥkham iti anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'nityam iti dharmaṃ deśayanti duḥkham iti anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ, amūni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kalyāṇamitrāṇi yāny asya rūpam anityam iti dharmaṃ deśayanti duḥkham iti anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, (psp1-2: 11) anyatra sarvākārajñatāyāḥ, evaṃ śabdo gandho rasaḥ spraṣṭavyaṃ dharmā anityā iti dharmaṃ deśayanti, duḥkhā iti anātmāna iti śāntā iti viviktā iti śūnyā iti ānimittā iti apraṇihitā iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ. amūni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi yāny asya cakṣurvijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitam anityam iti dharmaṃ deśayanti, duḥkham iti anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ.
evaṃ śrotravijñānaṃ śrotrasaṃsparśaḥ śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, ghrāṇavijñānaṃ ghrāṇasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, jihvāvijñānaṃ jihvāsaṃsparśo jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, kāyavijñānaṃ kāyasaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, manovijñānaṃ manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśapratyayavedayitam anityam iti dharmaṃ deśayanti, duḥkham iti anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ. imāni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kalyāṇamitrāṇi.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kalyāṇamitrāṇi yāny asya smṛtyupasthānāny anityānīti dharmaṃ deśayanti, duḥkhānīti anātmānīti śāntānīti viviktānīti śūnyānīti ānimittānīti apraṇihitānīti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ.
evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādā indriyāṇi balāni bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgo 'nitya iti dharmaṃ deśayanti, duḥkha iti anātmeti śānta iti vivikta iti śūnya iti ānimitta iti apraṇihita iti dharmaṃ deśayanti tac (psp1-2: 12) cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ.
evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'bhijñā anityā iti duḥkhā iti anātmāna iti śāntā iti viviktā iti śūnyā iti ānimittā iti apraṇihitā iti dharmaṃ deśayanti, tac cānupalambhayogena tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ.
evaṃ vaiśāradyāni pratisaṃvido daśatathāgatabalāni aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā apy anityā iti dharmaṃ deśayanti, duḥkhā iti anātmāna iti śāntā iti viviktā iti śūnyā iti ānimittā iti apraṇihitā iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlani na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ. imāni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi, yaiḥ parigṛhīta imaṃ prajñāpāramitānirdeśaṃ śrutvā nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām anupāyakuśalo bhaviṣyati pāpamitrahastagataś ca bhaviṣyati, ya imaṃ prajñāpāramitānirdeśaṃ śrutvā uttrasiṣyati saṃtrasiṣyati saṃtrāsam āpatsyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'pagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayati upalabhate, tayā ca prajñāpāramitayā manyate, apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dhyānapāramitāṃ bhāvayati upalabhate, tayā ca dhyānapāramitayā manyate, apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair vīryapāramitāṃ bhāvayati upalabhate, tayā ca vīryapāramitayā manyate, apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ kṣāntipāramitāṃ bhāvayati upalabhate, tayā ca kṣāntipāramitayā manyate, apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ śīlapāramitāṃ bhāvayati upalabhate, tayā ca śīlapāramitayā manyate, apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dānapāramitāṃ bhāvayati upalabhate, tayā ca dānapāramitayā manyate.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ (psp1-2: 13) carann apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārai rūpam adhyātmaśūnyam iti manasikaroti, rūpaṃ bahirdhāśūnyam iti manasikaroti, rūpam adhyātmabahirdhāśūnyam iti manasikaroti, yāvad rūpam abhāvasvabhāvaśūnyam iti manasikaroti, evam apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam adhyātmaśūnyam iti manasikaroti, bahirdhāśūnyam iti manasikaroti, adhyātmabahirdhāśūnyam iti manasikaroti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyam iti manasikaroti, apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārais tāṃ cādhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upalabhate tābhiś ca śūnyatābhir manyate upalambhayogena.
cakṣur adhyātmaśūnyam iti manasikaroti, bahirdhāśūnyam iti manasikaroti, adhyātmabahirdhāśūnyam iti manasikaroti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyam iti manasikaroti, tāś ca śūnyatā upalabhate tayā ca manyate upalambhayogena, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'dhyātmaśūnyam iti manasikaroti, bahirdhāśūnyam iti manasikaroti, adhyātmabahirdhāśūnyam iti manasikaroti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyam iti manasikaroti, tāś ca śūnyatā upalabhate tayā ca manyate upalambhayogena. evaṃ rūpaśabdhagandharasaspraṣṭavyadharmeṣu karttavyaṃ, yāvac cakṣurvijñānaṃśrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānaṃ, evaṃ cakṣuḥsaṃsparśaḥ śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśaḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitam adhyātmaśūnyam iti manasikaroti, bahirdhāśūnyam iti manasikaroti, adhyātmabahirdhāśūnyam iti manasikaroti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyam iti manasikaroti, tāś ca śūnyatā upalabhate tayā ca manyate upalambhayogena.
evam avidyā yāvaj jarāmaraṇam adhyātmaśūnyam iti manasikaroti, bahirdhāśūnyam iti manasikaroti, adhyātmabahirdhāśūnyam iti manasikaroti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyam iti manasikaroti, tāś ca śūanyatā upalabhate, tebhir manyate upalambhayogena.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ (psp1-2: 14) carann apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ smṛtyupasthānāni bhāvayati tāni ca smṛtyupasthānāni upalabhate taiś ca manyate upalambhayogena, evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādānīndriyāṇi balāni bodhyaṅgāni mārgān apramāṇāni dhyānāni ārūpyasamāpattīḥ, abhijñāḥ pratisaṃvido daśatathāgatabalāni vaiśāradyāni aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān bhāvayati tāṃś ca buddhadharmān upalabhate taiś ca manyate upalambhayogena. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anupāyakuśala imaṃ prajñāpāramitānirdeśaṃ śrutvā uttrasyati saṃtrasyati saṃtrāsam āpadyate.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ pāpamitraparigṛhīto bhavati, yena pāpamitraparigraheṇemaṃ prajñāpāramitānirdeśaṃ śrutvā uttrasyati saṃtrasyati saṃtrāsam āpadyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya yaḥ prajñāpāramitāyā vivecayati, dhyānapāramitāyā vīryapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyāḥ śīlapāramitāyā dānapāramitāyā vivecayati, nātra śikṣitavyam iti naitat tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bhāṣitam iti kavikṛtāny etāni kāvyāni naitāni śrotavyāni nodgrahītavyāni na paryavāptavyāni na dhārayitavyāni na vācayitavyāni na manasikartavyāni nāpi parebhyo deśayitavyāni, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ yo 'sya na mārakarmāṇy upadiśati, na māradoṣān ācaṣṭe, iti hi māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇa vivecayati bodhisattvaṃ mahāsattvam upasaṃkramyaivaṃ bravīti: kiṃ te kulaputra prajñāpāramitayā bhāvitayā? kiṃ te dhyānapāramitayā bhāvitayā? kiṃ te vīryapāramitayā bhāvitayā? kiṃ te kṣāntipāramitayā bhāvitayā? kiṃ te śīlapāramitayā bhāvitayā? kiṃ te dānapāramitayā bhāvitayā? idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇa śrāvakabhūmipratisaṃyuktāni sūtrāṇi geyaṃ vyākaraṇaṃ gāthodānaṃ nidānam itivṛttakaṃ jātakāni vaipulyam adbhutadharmāvadānopadeśam upadekṣyati prakāśayiṣyati vibhajiṣyati uttānīkariṣyati saṃprakāśayiṣyati, imāny evaṃrūpāṇi (psp1-2: 15) mārakarmāṇi cākhyātāni nāvabodhayati, idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvaṃ mahāsattvam upasaṃkramyaivaṃ vakṣyati; na te kulaputra kiṃcid bodhicittaṃ nāpi tvam avinivartanīyo nāpi tvaṃ śakṣyasy anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, ya imāny evaṃrūpāṇi mārakarmāṇy ākhyātāni nāvabodhayati, idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya buddhaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati; cakṣuḥ kulaputra śūnyam ātmanā cātmīyena ca, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaḥ śūnyam ātmanā cātmīyena ca, rūpaṃ śūnyam ātmanā cātmīyena ca, evaṃ śabdo gandho rasaḥ spraṣṭavyāni dharmāḥ śūnyā ātmanā cātmīyena ca, cakṣurvijñānaṃ śūnyam ātmanā cātmīyena ca, evaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ śūnyam ātmanā cātmīyena ca, cakṣuḥsaṃsparśaḥ śūnya ātmanā cātmīyena ca, evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo manaḥsaṃsparśaḥ śūnya ātmanā cātmīyena ca, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ śūnyam ātmanā cātmīyena ca, evaṃ śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaṃ jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ śūnyam ātmanā cātmīyena ca, dānapāramitā śūnyā ātmanā cātmīyena ca, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā śūnyā ātmanā cātmīyena ca, smṛtyupasthānāni śūnyāni ātmanā cātmīyena ca, evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādā indriyāni balāni bodhyaṅgāni mārgā yāvad āveṇikā buddhadharmāḥ śūnyā ātmanā cātmīyenaca, kiṃ kariṣyasy anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya ya imāny evaṃrūpāṇi mārakarmāṇi nācaṣṭe nopadiśati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ pratyekabuddhaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati; śūnyā kulaputra pūrvā dig buddhair bhagavadbhir bodhisattvaiḥ śrāvakaiś ca nātra buddho na bodhir na bodhisattvo na śrāvakaḥ, evaṃ samantād daśa diśaḥ śūnyā (psp1-2: 16) buddhair bhagavadbhir bodhisattvaiḥ śrāvakaiś ca nātra buddho na bodhir na bodhisattvo na śrāvakaḥ, ya imāny evaṃrūpāṇi mārakarmāṇi nopadekṣyanti, imāni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitrāṇi veditavyāni.
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān śramaṇaveṣeṇopasaṃkramya bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ sarvākārajñatāpratisaṃyuktebhyo manasikārebhyo vivekṣya śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārair anuśāsiṣyati avavadiṣyati, ya idam evaṃrūpaṃ mārakarma nopadekṣyati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān upādhyāyācāryaveṣeṇopasaṃkramya bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ bodhisattvacaryāyā vivecayiṣyati sarvākārajñatāpratisaṃyuktebhyo manasikārebhyo vivecayiṣyati, smṛtyupasthāneṣu niyojayiṣyati samyakprahāṇeṣu ṛddhipādeṣu indriyeṣu baleṣu bodhyaṅgeṣu mārge niyojayiṣyati śūnyatāyām ānimitte 'praṇihite niyojayiṣyati, imāny evaṃrūpān dharmān sākṣātkṛtvā śrāvakabhūmiṃ sākṣātkuruṣva, kiṃ te kariṣyaty anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ ya imāny evaṃrūpāṇi mārakarmāṇi nācaṣṭe nopadiśati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān mātāpitṛveṣeṇopasaṃkramya bodhisattvaṃ mahāsattvam evaṃ vakṣyati; ehi tvaṃ kulaputra srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai yogam āpadyasva sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai anāgāmiphalasākṣātkriyāyai arhattvaphalasākṣātkriyāyai yogam āpadyasva kiṃ te 'nuttarayā samyaksaṃbodhyā abhisaṃbuddhayā yasyāḥ kṛtaśo 'saṃkhyeyān aprameyān kalpān saṃsāre saṃsaratā hastacchedāḥ pādacchedāś cānubhavitavyāḥ, ya imāny evaṃrūpāṇi mārakarmāṇi nopadekṣyati nākhyāsyati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān bhikṣuveṣeṇopasaṃkramya rūpam anityam iti deśayiṣyaty upalambhayogena, rūpaṃ duḥkham anātmakaṃ śāntaṃ viviktaṃ śūnyam ānimittam apraṇihitam iti deśayiṣyaty upalambhayogena, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam anityam (psp1-2: 17) iti deśayiṣyaty upalambhayogena, vijnānaṃ duḥkham anātmakaṃ śāntaṃ viviktaṃ śūnyam ānimittam apraṇihitam iti deśayiṣyaty upalambhayogena, cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'nityaṃ duḥkham anātmakaṃ śāntaṃ viviktaṃ śūnyam ānimittam apraṇihitam iti deśayiṣyaty upalambhayogena, evaṃ yāvat smṛtyupasthānāny anityāni duḥkhāny anātmakāni śāntāni viviktāni śūnyāni ānimittāni apraṇihitānīti deśayiṣyaty upalambhayogena, evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādā indriyāṇi balāni bodhyaṅgāni mārgo 'nityo duḥkho 'nātmakaḥ śānto viviktaḥ śūnya ānimitto 'praṇihita iti deśayiṣyaty upalambhayogena, yāvad buddhadharmā api anityā duḥkhā anātmakāḥ śāntā viviktāḥ śūnyā ānimittā apraṇihitā iti deśayiṣyaty upalambhayogena, ya imāny evaṃrūpāṇi mārakarmāṇi nopadekṣyati nākhyāsyati, idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyaṃ viditvā ca parivarjayitavyam.
iti kalyāṇamitradvitīyasaṃparigrahaḥ
ity uktaṃ nirvedhāṅgaṃ caturvidham
subhūtir āha: bodhisattvo bodhisattva iti bhagavann ucyate, bodhisattva iti bhagavan kaḥ padārthaḥ?
bhagavān āha: apadārthaḥ subhūte bodhisattvapadārthaḥ. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte bodher utpādo 'stitā vā nāstitā vā vidyate vopalabhyate, tasmād apadārthaḥ subhūte bodhisattvapadārthaḥ.
iti gotrasvarūpam
tadyathāpi nāma subhūte ākāśe śakuneḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte svapnasya padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte marīcyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ pratiśrutkāyāḥ pratibhāsasya pratibiṃbasya gandharvanagarasya nirmitasyapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
ity uṣmagatādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte bhūtakoṭyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte tathatāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam avitathatāyā ananyatathatāyā dharmatāyā dharmadhātor dharmasthititāyā dharmaniyāmatāyāḥ satyatāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva bodhisattvasya padārtho na vidyate nopalabhyate.
iti mūrdhagatādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya rūpasya padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya vijñānasya padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya cakṣuṣaḥ padārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyāḥ,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya manasaḥ padārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmāṇāṃ padārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya cakṣurūpacakṣurvijñānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ śrotraśabdaśrotravijñānaghrāṇagandhaghrāṇavijñānajihvārasajihvāvijñānakāyaspraṣṭavyakāyavijñānapadārthaḥ, (psp1-2: 19)
tadyathā 'pi nāma subhūte māyāpuruṣasya manodharmamanovijñānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti kṣāntigatādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya adhyātmaśūnyatāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya bahirdhāśūnyatāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, yāvad vistareṇa,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya pāramitāsu smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣv apramāṇeṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu skandheṣu dhātuṣu āyataneṣu pratītyasamutpādeṣu dhyānārūpyasamāpattyabhijñāsu carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
ity agradharmagatādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya rūpapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya (psp1-2: 20) mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya cakṣuḥpadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥpadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya sarvabodhipakṣyadharmabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmeṣu carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte asaṃskṛtadhātau saṃskṛtadhātupadaṃ na vidyate nopalabhyate, saṃskṛtadhātāv asaṃskṛtadhātupadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajnāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti darśanamārgādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte anutpādapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajnāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte anirodhānabhisaṃskārāprādurbhāvānupalambhāsaṃkleśapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte avyavadānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
tat kasya hetoḥ? rūpasya subhūte utpādapadārtho na vidyate nopalabhyate, vedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ, vijñānasya subhūte utpādapadārtho na vidyate nopalabhyate.
tat kasya hetoḥ? rūpasya subhūte nirodhābhisaṃskāraprādurbhāvopalambhasaṃkleśapadārtho na vidyate nopalabhyate, vedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ vijñānasya subhūte nirodhābhisaṃskāraprādurbhāvopalambhasaṃkleśapadārtho na vidyate nopalabhyate.
tat kasya hetoḥ? rūpasya subhūte vyavadānapadārtho na vidyate nopalabhyate, vedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ vijñānasya subhūte vyavadānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
tadyathāpi nāma subhūte vyastasamastānāṃ skandhānāṃ dhātūnām āyatanānāṃ pratyītyasamutpādasya utpādapadārtho na vidyate nopalabhyate, yāvat skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu vyavadānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ saptatriṃśad bodhipakṣyadharmā pramāṇadhyānārūpyasamāpattyabhijñāpratisaṃviddaśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmāṇām utpādapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ yāvad vyavadānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ yāvat saṃkleśavyavadānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte rūpasyātyantaviviktatvān nimittapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ,
tadyathāpi nāma subhūte vijñānasyātyantaviviktatvān nimittapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣv atyantaviviktatvān nimittapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte smṛtyupasthānām atyantaviśuddhatvānnimittapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyabhijñāpratisaṃviddaśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmāṇām atyantaviśuddhatvān nimittapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte ātmasattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakānāṃ viśuddhau padaṃ na vidyate nopalabhyate, ātmasattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakāsattām upādāya, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti bhāvanāmārgādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte ādityasyodāgacchataḥ prabhāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti pratipakṣādhāraḥ tadyathāpi nāma subhūte kalpoddāhe vartamāne sarvasaṃskāre (psp1-2: 23) padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti vipakṣaprahānādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya śīle dauḥśīlyapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya samādhau vikṣepapadaṃ na vidyate nopalabhyate, tathāgataprajñāyāṃ dauṣprajñapadaṃ na vidyate nopalabhyate, tathāgatavimuktāv avimuktipadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyavimuktijñānadarśane vimuktijñānadarśanapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti pratipakṣavipakṣavikalpaprahāṇādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte sūryacandramasoḥ prabhāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti prajñākaruṇādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte śrāvakapratyekabuddhagrahanakṣatramaṇiratnajyotiṣāṃ prabhāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
ity asādhāraṇaguṇādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ trayastriṃśānāṃ devānāṃ yāmānāṃ devānāṃ tuṣitānāṃ devānāṃ nirmāṇaratīnāṃ devānāṃ paranirmitavaśavartināṃ devānāṃ brahmapārṣadyānāṃ devānāṃ brahmapurohitānāṃ devānāṃ mahābrahmaṇāṃ (psp1-2: 24) devānāṃ yāvad akaniṣṭhānāṃ devānāṃ prabhāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti parārthānukramādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya prabhāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūate bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yayā bodhyā bodhisattvapadārthaḥ yaś ca bodhisattvapadārthaḥ sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpino 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇāḥ, sarvadharmāṇāṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena asaktatāyām asadbhūtatāyāṃ śikṣitavyaṃ, akalpanatām akalpanatāṃ copādāya, sarvadharmāś ca subhūte bodhisattvena mahāsattvenāvaboddhavyāḥ.
ity anābhoge pravṛttajñānādhāraḥ
ity uktaḥ pratipattyādhāraḥ
subhūtir āha: katame bhagavan sarvadharmāḥ? kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmāṇām asadbhūtatāyāṃ śikṣitavyam? kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā avaboddhavyāḥ?
bhagavān āha: sarvadharmā ucyante kuśalāś cākuśalāś ca vyākṛtāś cāvyākṛtāś ca laukikāś ca lokottarāś ca sāsravāś cānāsravāś ca saṃskṛtāś cāsaṃskṛtāś ca sādhāraṇāś cāsādhāraṇāś ca, imam ucyante subhūte sarvadharmā yatra bodhisattvena mahāsattvenāsadbhūtatāyāṃ śikṣitavyaṃ, ime subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā avaboddhavyāḥ.
ity ālambanasvarūpam
subhūtir āha: katame bhagavan kuśalā laukikā dharmāḥ.
bhagavān āha: kuśalā laukikā dharmā ucyante, mātreyatā pitreyatā śrāmaṇyatā brāhmaṇyatā kule jyeṣṭhāpacāyitā, dānam ayaṃ puṇyakriyāvastu śīlam ayaṃ puṇyakriyāvastu, bhāvanām ayaṃ puṇyakriyāvastu, vaiyāvṛtyasahagatam upāyakauśalaṃ, daśakuśalāḥ karmapathāḥ, laukikyo navasaṃjñā, ādhmātakasaṃjñā vipaḍumakasaṃjñā vipūyakasaṃjñā vilohitakasaṃjñā vinīlakasaṃjñā vikhāditakasaṃjñā vikṣiptakasaṃjñā (psp1-2: 25) asthisaṃjñā vidagdhakasaṃjñā, laukikāni catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ, laukikyaḥ pañcābhijñāḥ, laukikyo daśānusmṛtayaḥ, yad uta buddhānusmṛtir dharmānusmṛtiḥ saṃghānusmṛtiḥ śīlānusmṛtiḥ tyāgānusmṛtir devatānusmṛtir ānāpānānusmṛtir maraṇānusmṛtiḥ kāyagatānusmṛtir udvegānusmṛtiḥ, ima ucyante kuśalā laukikādharmāḥ
subhūtir āha: katame bhagavan laukikā akuśalā dharmāḥ?
bhagavān āha: prāṇātipāto 'dattādānaṃ kāmamithyācāro mṛṣāvādaḥ paiśunyaṃ pāruṣyaṃ saṃbhinnapralāpo 'bhidhyā vyāpādo mithyādarśanaṃ daśākuśalāḥ karmapathāḥ, krodhopanāhau mrakṣaḥ pradāśo vihiṃsā īrṣyā mātsaryaṃ māno mithyāmānaḥ, ima ucyante laukikā akuśalā dharmāḥ
subhūtir āha: katame bhagavann avyākṛtā dharmāḥ?
bhagavān āha: avyākṛtaṃ kāyakarma, avyākṛtaṃ vākkarma, avyākṛtaṃ manaḥkarma, avyākṛtāni catvāri mahābhūtāni, avyākṛtāni pañcendriyāṇi, avyākṛtāni ṣaḍ āyatanāni, avyākṛtāni arūpyāṇi skandhadhātvāyatanāni, avyākṛtā vipākāḥ, sarva ima ucyante avyākṛtādharmāḥ
subhūtir āha: katame bhagavan laukikāḥ kuśalā dharmāḥ?
bhagavān āha: pañca skandhā dvādaśāyatanāny aṣṭādaśa dhātavo daśa kuśalāḥ karmapathāś catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ pañcābhijñāḥ ye cānye laukikā dharmāḥ, ima ucyante laukikāḥ kuśalā dharmāḥ
subhūtir āha: katame bhagavan lokottarāḥ kuśalā dharmāḥ?
bhagavān āha: catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgo mārgaḥ, śūnyatāvimokṣamukham ānimittavimokṣamukham apraṇihitavimokṣamukham, anājñātamājñāsyāmīndriyam ājñendriyam ājñātāvīndriyaṃ, savitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ, avitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ, avitarko 'vicāraḥ samādhiḥ, vidyāvimuktiḥ smṛtiḥ saṃprajanyaṃ yoniśomanaskāraḥ, aṣṭau vimokṣāḥ katame aṣṭau? rūpī rūpāṇi paśyati, (psp1-2: 26) ayaṃ prathamo vimokṣaḥ, adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati, ayaṃ dvitīyo vimokṣaḥ, śubhatāyām adhimukto bhavati, ayaṃ tṛtīyo vimokṣaḥ, sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt, pratighasaṃjñānām astaṅgamāt, nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ity ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, ayaṃ caturtho vimokṣaḥ, sarvaśa ākāśānantyāyatanasamatikramād anantaṃ vijñānam iti vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, ayaṃ pañcamo vimokṣaḥ, sarvaśo vijñānānantyāyatanasamatikramāt, nāsti kiñcid ity ākiñcanyāyatanam upasaṃpadya viharati, ayaṃ ṣaṣṭho vimokṣaḥ, sarvaśa ākiñcanyāyatanasamatikramāt, naiva saṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati, ayaṃ saptamo vimokṣaḥ, sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamatikramāt saṃjñāvedayitanirodham upasaṃpadya viharati, ayam aṣṭam vimokṣaḥ, ima aṣṭau vimokṣāḥ.
navānupūrvavihārasamāpattayaḥ, catvāri dhyānāni, viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc cetasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, prīter virāgād upekṣakaś ca viharati smṛtimān saṃprajānan sukhañ ca kāyena pratisaṃvedayate yat tadāryā ācakṣate upekṣakaḥ smṛtimāṃś casukhavihārīti tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, sukhasya ca prahāṇād duḥkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṅgamād aduḥkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, sa sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṅgamān nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśamiti ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa sarvaśa ākāśānantyāyatanasamatikramād anantaṃ vijñānam iti vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa sarvaśo vijñānānantyāyatanasamatikramān nāsti kiñcid ity ākiñcanyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa sarvaśa ākiñcanyāyatanasamatikramān naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati, sa sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamatikramāt saṃjñāvedayitanirodham upasaṃpadya viharati, etā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ.
adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvidaḥ, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, ima ucyante lokottarāḥ kuśaladharmāḥ.
subhūtir āha: katame bhagavan sāsravā dharmāḥ?
bhagavān āha: pañca skandhā dvādaśāyatanāny aṣṭādaśa dhātavaś catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ, ima ucyante sāsravā dharmāḥ.
subhūtir āha: katame bhagavan anāsravā dharmāḥ?
bhagavān āha: catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgo mārgo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, ima ucyante anāsravādharmāḥ.
subhūtir āha: katame bhagavan saṃskṛtā dharmāḥ?
bhagavān āha: kāmadhātū rūpadhātur ārūpyadhātur ye 'py anye kecit traidhātukaparyāpannā dharmāḥ, saptatriṃśad bodhipakṣādayo dharmāḥ, ima ucyante saṃskṛtā dharmāḥ.
subhūtir āha: katame bhagavann asaṃskṛtā dharmāḥ?
bhagavān āha: yeṣāṃ dharmāṇāṃ notpādo na nirodho nānyathātvaṃ prajñāyate rāgakṣayo doṣakṣayo mohakṣayaś ca, tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭiḥ, ima ucyante asaṃskṛtā dharmāḥ.
subhūtir āha: katame bhagavan sādhāraṇā dharmāḥ?
bhagavān āha: catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ pañcābhijñāḥ, ima ucyante sādhāraṇā dharmāḥ.
subhūtir āha: katame bhagavann asādhāraṇā dharmāḥ?
bhagavān āha: saptatriṃśad bodhipakṣadharmā daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvidaḥ trīṇi vimokṣamukhāni aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, ima ucyante asādhāraṇā dharmāḥ.
tatra bodhisattvena mahāsattvena svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu na saktiḥ kāryā, advayayogena ca sarvadharmā avaboddhavyāḥ, avakalpanatām anavakalpanatāṃ copādāya.
ity uktaṃ pratipattyālambanam
subhūtir āha: yad ucyate bhagavan bodhisattvo mahāsattva iti, kena kāraṇena bhagavan bodhisattvo mahāsattva ity ucyate? bhagavān āha: iha subhūte mahataḥ sattvarāśer mahataḥ sattvanikāyasyāgratāṃ kārayiṣyati, tena kāraṇena subhūte bodhisattvo mahāsattva ity ucyate.
subhūtir āha: katame bhagavan mahāsattvarāśir mahāsattvanikāyaḥ yasya bodhisattvo mahāsattvo 'gratāṃ kārayiṣyati?
bhagavān āha: mahāsattvarāśir mahāsattvanikāya iti subhūte ucyate yad uta gotrabhūmir aṣṭamakabhūmiḥ srotaāpannaḥ sakṛdāgāmī anāgāmī arhan pratyekabuddhaḥ prathamacittotpādam upādāya yāvad avinivartanīya iti, ayaṃ sa mahān sattvarāśiḥ mahāsattvanikāyaḥ, asya bodhisattvo mahāsattvo 'gratāṃ kārayiṣyati, tatra subhūte bodhisattvena mahāsattvena vajropamaṃ cittam utpādya mahataḥ sattvarāśer mahataḥ sattvanikāyasyāgratāḥ kārayitavyāḥ.
subhūtir āha: katamo bhagavan vajropamaś cittotpādaḥ?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ cittam utpādayati, aparimite mayā saṃsāre sannāhaṃ sannahya sarvasvaparityāginā bhavitavyaṃ, sarvasattvānām antike mayā samacittatā utpādayitavyā, sarvasattvā mayā tribhir yānaiḥ parinirvāpayitavyāḥ, sarvasattvān api mayā parinirvāpya na kaścit sattvaḥ parinirvāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? anutpādo mayā sarvadharmāṇām avaboddhavyaḥ, avyavakīrṇena mayā sarvākārajñatācittena ṣaṭsu pāramitāsu caritavyaṃ, sarvatrānugatāyāṃ sarvadharmaprativedhapariniṣpattyāṃ mayā śikṣitavyam, ekatayābhinirhāro mayā sarvadharmāṇāṃ pratiboddhavyaḥ, yāvat pāramitābhinirhāraprativedhāya mayā sarvadharmāṇāṃ śikṣitavyaṃ, saptatriṃśad bodhipakṣadharmābhinirhāraprativedhāya mayā dharmāṇāṃ śikṣitavyaṃ, apramāṇadhyānārūpyābhijñājñānābhinirhāraprativedhāya mayā dharmāṇāṃ śikṣitavyaṃ, daśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmābhinirhāraprativedhāya mayā dharmāṇāṃ śikṣitavyaṃ, ayaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vajropamaś cittotpādo yatra pratiṣṭhito bodhisattvo mahāsattvo mahataḥ sattvarāśer mahataḥ sattvanikāyasyāgratāṃ (psp1-2: 29) kārayiṣyati, tac cānupalambhayogena.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ cittam utpādayati, yāvantaḥ sattvā nairayikā vā tairyagyonikā vā yamalaukikā vā duḥkhāṃ vedanāṃ vedayanti, teṣām aham arthāya tāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayeyaṃ tatra bodhisattvena mahāsattvena evaṃ cittam utpādayitavyam, ekaikasyāpy ahaṃ sattvasyārthāya kalpakoṭīniyutaśatasahasrāṇi nairayikaṃ vā tairyagyonikaṃ vā yamalaukikaṃ vā duḥkham anubhaveyaṃ, yāvan na te sattvā nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtā bhaveyur iti, etenopāyena sarvasattvānāṃ kṛtaśas tan nairayikādikaṃ duḥkham anubhaveyaṃ, yāvan na te sattvā nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtā bhaveyur iti, paścād aham ātmanaḥ kṛtakuśalam avaropya kalpakoṭīniyutaśatasahasrair anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyeyaṃ, ayaṃ subūte bodhisattvasya mahāsattvasya vajropamaś cittotpādo yena mahataḥ sattvarāśer mahataḥ sattvanikāyasyāgratāṃ kārayiṣyati.
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
