Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 2/16

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8

Thông tin
GRETIL — Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009.CC BY-NC-SA 4.0

evaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ (psp1-1: 73) divyena cakṣuṣā paścimāyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdāṃ śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.

evaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā uttarasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdāṃ śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.

evaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā uttarapūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.

evaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā pūrvadakṣinasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.

evaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā dakṣiṇapaścimāyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.

evaṃ hi śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā paścimottarasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.

evaṃ hi śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā adhastād diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu (psp1-1: 74) sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.

evaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā ūrdhvaṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.

evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann aprameyān asaṃkhyeyān aparimāṇān sattvān parinirvāpayan yukta iti vaktavyaḥ.

evaṃ hi śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato māraḥ pāpīyān avatāraṃ na labhate, sarve cāsyānye 'pi laukikā ye kecit kleśās te sarve dalitā bhavanti.

ye 'pi te śāriputra pūrvasyāṃ diśi buddhā bhagavanto gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devās trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmaṇaḥ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā anabhrakāḥ puṇyaprasavā bṛhatphalā asaṃjñisattvāḥ śuddhāvāsā avṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhā devās te 'pi taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ rakṣanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasya kaścid antarāyaṅ kārṣīt, ye 'py asya kecit kāyikā doṣās te 'py asya dṛṣṭadhārmikā bhavanti, tat kasya hetoḥ? tathā hi sa sarvasattvān maitryā spharati.

ye 'pi te śāriputra dakṣiṇasyāṃ diśi buddhā bhagavanto gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā, ye ca pratyekabuddhā, ye ca cāturmahārājakāyikā devās trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmaṇaḥ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā anabhrakāḥ puṇyaprasavā bṛhatphalā asaṃjñisattvāḥ śuddhāvāsā avṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhā devās te 'pi taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ rakṣanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasya kaścid antarāyaṅ kārṣīt, ye 'py asya kecit kāyikā doṣās te 'py asya dṛṣṭadhārmikā bhavanti, tat kasya hetoḥ? tathā hi sa sarvasattvān maitryā spharati.

ye 'pi te śāriputra paścimāyāṃ diśi buddhā bhagavanto gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devās trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ (psp1-1: 75) paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmaṇaḥ parītābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā anabhrakāḥ puṇyaprasavā bṛhatphalā asaṃjñisattvāḥ śuddhāvāsā avṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhā devās te 'pi taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ rakṣanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasya kaścid antarāyaṅ kārṣīt, ye 'py asya kecit kāyikā doṣās te 'py asya dṛṣṭadhārmikā bhavanti, tat kasya hetoḥ? tathā hi sa sarvasattvān maitryā spharati.

ye 'pi te śāriputra uttarasyāṃ diśi buddhā bhagavanto gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devās trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmaṇaḥ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā anabhrakāḥ puṇyaprasavā bṛhatphalā asaṃjñisattvāḥ śuddhāvāsā avṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhā devās te 'pi taṃ (psp1-1: 76) bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ rakṣanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasya kaścid antarāyaṅ kārṣīt, ye 'py asya kecit kāyikā doṣās te 'py asya dṛṣṭadhārmikā bhavanti, tat kasya hetoḥ? tathā hi sa sarvasattvān maitryā spharati.

ye 'pi te śāriputra uttarapūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devās te 'pi tasya bodhisattvasya mahāsattvasya rakṣāṃ kurvanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasyāntarāyo 'bhūd iti.

ye 'pi te śāriputra pūrvadakṣiṇasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devās te 'pi tasya bodhisattvasya mahāsattvasya rakṣāṃ kurvanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasyāntarāyo 'bhūd iti.

ye 'pi te śāriputra dakṣiṇapaścimāyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniśṭhā devās te 'pi tasya bodhisattvasya mahāsattvasya rakṣāṃ kurvanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasyāntarāyo 'bhūd iti.

ye 'pi te śāriputra paścimottarasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniśṭhā devās te 'pi tasya bodhisattvasya mahāsattvasya rakṣāṃ kurvanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasyāntarāyo 'bhūd iti.

ye 'pi te śāriputra adhastād diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca (psp1-1: 77) deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devās te 'pi tasya bodhisattvasya mahāsattvasya rakṣāṃ kurvanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasyāntarāyo 'bhūd iti,

ye 'pi te śāriputra ūrdhvaṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti,

ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devās te 'pi tasya bodhisattvasya mahāsattvasya rakṣāṃ kurvanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasyāntarāyo 'bhūd iti.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ, alpakṛcchreṇa dhāraṇīmukhāni samādhimukhāni cāmukhībhavanti sarvopapattyāyataneṣu ca tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān ārāgayati nanu kadācid buddhair bhagavadbhir virahito bhavati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya iti, evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran yukta iti vaktavyaḥ.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, asti sa kaścid dharmo yo dharmaiḥ saha saṃyujyate vā visaṃyujyate vā.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, kañcid ahaṃ kṣiprataraṃ dharmadhātum abhisaṃbudhyeyaṃ vā na cābhisaṃbudhyeyaṃ, tat kasya hetoḥ? na hi dharmadhātur dharmadhātunābhisaṃbudhyate, evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran yukta iti vaktavyaḥ.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kiñcid dharmadhātor vyatiriktaṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātor dharmanānākaraṇaṃ karoti, nāpy asyaivaṃ bhavati, ayaṃ dharmadhātur evaṃ pratividhyate na vā pratividhyata iti, tathā hi na sa kañcid dharmaṃ samanupaśyati yena dharmeṇa tāṃ dharmatāṃ pratividhyed iti, tathā hi sa na dharmadhātuṃ śūnyam iti yojayati nāśūnyam iti yojayati, evaṃ hi (psp1-1: 78) śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran yukta iti vaktavyaḥ.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na cakṣurdhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ cakṣurdhātunā yojayanti, na rūpadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ rūpadhātunā yojayati, na cakṣurvijñānadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ cakṣurvijñānadhātunā yojayati.

na śrotradhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ śrotradhātunā yojayati, na śabdadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ śabdadhātunā yojayanti, na śrotravijñānadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ cakṣurdhātunā yojayati.

na ghrāṇadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ ghrāṇadhātunā yojayanti, na gandhadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ gandhadhātunā yojayati, na ghrāṇavijñānadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ ghrāṇavijñānadhātunā yojayati.

na jihvādhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ jihvādhātunā yojayanti, na rasadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ rasadhātunā yojayati, na jihvāvijñānadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ jihvāvijñānadhātunā yojayati.

na kāyadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ kāyadhātunā yojayati, na spraṣṭavyadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ spraṣṭavyadhātunā yojayati, na kāyavijñānadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ kāyavijñānadhātunā yojayati.

na manodhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ manodhātunā yojayanti, na dharmadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ dharmadhātunā yojayati, na manovijñānadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ manovijñānadhātunā yojayati. tat kasya hetoḥ? eṣa hi śāriputra paramo yogo bodhisattvasya mahāsattvasya yad uta śūnyatāyogaḥ, śūnyatāyāṃ śāriputra caran bodhisattvo mahāsattvo na śrāvakapratyekabuddhabhūmau patati buddhakṣetraṃ pariśodhayati sattvān paripācayati kṣipraṃ cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.

ye kecic chāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya yogās teṣāṃ prajñāpāramitāyogo (psp1-1: 79) 'gra ākhyāyate śreṣṭha ākhyāyate jyeṣṭha ākhyāyate varaḥ pravara uttamo 'nuttamo niruttamo 'samo 'samasamaḥ praṇīta ākhyāyate. tat kasya hetoḥ? niruttamo hy eṣaḥ śāriputra yogo yad uta prajñāpāramitāyogaḥ śūnyatāyoga ānimittayogo 'praṇihitayogaḥ, evaṃ yujyamānaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo vyākṛta iti dhārayitavyaḥ, āsannībhūto vyākaraṇasya.

evaṃ yujyamānaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo 'prameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānām arthaṃ kariṣyati, na cāsyaivaṃ bhaviṣyati, māṃ buddhā bhagavanto vyākariṣyantīti, aham āsannībhūto vyākaraṇasyeti, ahaṃ buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmīti, ahaṃ sattvān paripācayiṣyāmīti, aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartayiṣyāmīti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa dharmadhātuṃ na viviktīkaroti, na ca dharmadhātor anyadharmaṃ samanupaśyati, yaḥ prajñāpāramitāyāṃ caret, yo vā buddhair bhagavadbhir vyākriyeta anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato na sattvasaṃjñotpadyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sattvo notpadyate na nirūdhyate, anutpādānirodhadharmatvāt, yasya ca notpādo na nirodhaḥ sa kathaṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyati. evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānutpādatayā prajñāpāramitāyāṃ carati, sattvaśūnyatayā prajñāpāramitāyāṃ carati, sattvānupalabdhyā prajñāpāramitāyāṃ carati, sattvaviviktatayā prajñāpāramitāyāṃ carati.

evaṃ hi śāriputra bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ paramo yogo yad uta śūnyatāyogaḥ sarvān anyān yogān abhibhūyāvatiṣṭhate, atra hi śāriputra yoge caran bodhisattvo mahāsattvo mahākaruṇām abhinirharati, mahāmaitrīm abhinirharati, na ca mātsaryacittam utpādayati, na dauḥśīlyacittam utpādayati, na vyāpādacittam utpādayati, na kuśīdacittam utpādayati, na vikṣiptacittam utpādayati, na dauṣprajñācittam utpādayati.

iti dharmaratnāvavādaḥ

evam ukte āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: yo bhagavan bodhisattvo 'nena prajñāpāramitāvihāreṇa viharati sa kutaś cyuta ihopapadyate, ito vā cyutaḥ kutropapatsyate?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: yaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo 'nena prajñāpāramitāvihāreṇa viharati sa itaś cyuta ihaiva buddhakṣetre upapadyate, anyebhyo vā buddhakṣetrebhyaś cyutas tuṣitebhyo vā devebhyaś cyuta ihopapadyate.

iti bodhisattvo 'ṣṭamakaḥ

tatra śāriputra yo 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo manuṣyebhya eva cyutvā manuṣyāṇām eva sabhāgatāyām upapadyate, tasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyān bodhisattvān mahāsattvān sthāpayitvā dhanvānīndriyāṇi bhavanti, na ca kṣipraṃ prajñāpāramitāyogaṃ samāpadyate, na cāsya dhāraṇīmukham abhimukhībhavati na ca samādhimukham,

yat punaḥ śāriputra evaṃ vadasi, yo bhagavan bodhisattvo mahāsattvaimaṃ prajñāpāramitāyogaṃ samāpadyate sa itaś cyutaḥ kutropapadyata iti, yaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattva imaṃ prajñāpāramitāyogaṃ samāpadyate, sa ito buddhakṣetrāc cyutaḥ buddhakṣetrād buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, tatra buddhakṣetre buddhān bhagavata ārāgayiṣyati, na kadācid buddhavirahito bhaviṣyati.

iti bodhisattvaśraddhānusārī

yaḥ punaḥ śāriputrāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nyebhyo buddhakṣetrebhyaś cyuta ihopapadyate tasya tīkṣṇānīndriyāṇi bhavanti, sa kṣipram imaṃ yogam āpadyate, yad uta prajñāpāramitāyogam, tasya jātivyativṛttasyāpy amī gambhīragambhīrā dharmā abhimukhībhavanti, sa paścāt prajñāpāramitāyogaṃ samāpadyate, yatra yatra buddhakṣetre upapadyate tatra tatra tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān ārāgayiṣyati.

yaḥ punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ tuṣitebhyo devebhyaś cyutvā ihopapanno bhavati tasyāpi paṭutarāṇīndriyāṇi bhavanti, avipramuṣitāḥ ṣaṭ pāramitāḥ sarvadhāraṇīsamādhimukhāni cābhimukhībhavanti.

iti bodhisattvadharmānusārī

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranto ghaṭamānā vyāyacchantaḥ sattvaparipākāyopāyakauśalyabalena srotaāpattiphalaṃ sākṣātkurvanti, na ca tena manyante.

iti srotaāpannaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā anupāyakuśalā ye catvāri dhyānāni niṣpādayanti pāramitāsu ca caranti, tena ca dhyānalābhena dīrghāyuṣkeṣu deveṣūpapadyante, sacet tataś cyutvā manuṣyeṣu deveṣu copapadyante, buddhāṃś ca bhagavata ārāgayiṣyanti, teṣām api dhanvānīndriyāṇi bhavanti na tīkṣṇāni.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā dhyānāni ca samāpadyante prajñāpāramitāyāṃ ca caranti, te cānupāyakauśalyena dhyānāny utsṛjya kāmadhātāv upapadyante, teṣām api śāriputra bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ dhanvānīndriyāṇi bhavanti na tīkṣṇāni.

iti dvitīyatṛtīyaphalapratipannakaḥ śraddhādhimuktaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāś catvāri dhyānāny utpādya catvāry apramāṇāni samāpadyante, catasra ārūpyasamāpattīḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān samāpadyante, mahākāruṇikā upāyakauśalyena copapadyante, na dhyānavaśena nāpramāṇavaśena nārūpyasamāpattivaśena tatra copapadyante yatra tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān ārāgayiṣyanti, te punaḥ prajñāpāramitāvihāreṇāvirahitā ihaiva bhadrakalpe anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante.

iti dvitīyatṛtīyaphalapratipannako dṛṣṭiprāptaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ekajātipratibaddhā ye prajñāpāramitāyāṃ caranta upāyakauśalyena catvāri dhyānāni samāpadyante, catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayanti, śūnyatāsamādhiṃ samāpadyante, ānimittasamādhiṃ samāpadyante, apraṇihitasamādhiṃ samāpadyante, na ca teṣāṃ vaśena gacchanti saṃmukhībhūtāṃś (psp1-1: 82) ca buddhān bhagavata ārāgayitvā tatra brahmacaryaṃ caritvā punar eva tuṣitānāṃ sabhāgatāyai upapadyante, te tatra yāvad āyus tiṣṭhanti, te tatra yāvad āyuḥ sthitvā ahīnendriyāḥ smṛtimantaḥ saṃprajānānā anekair devakoṭīniyutaśatasahasraiḥ parivṛtāḥ puraskṛtā ihopapattiṃ darśayitvā nānābuddhakṣetreṣv anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.

iti sakṛdāgāmī

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ ṣaṇṇām abhijñānāṃ lābhino ye na kāmadhātau na rūpadhātau nārūpyadhātāv upapadyante, api tu buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmanti, tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān satkurvanto gurukurvanto mānayantaḥ pūjayantaḥ.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ ṣaṇṇām abhijñānāṃ lābhinas te tābhir abhijñābhir vikrīḍanto buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmanti yeṣu buddhakṣetreṣu na śrāvakapratyekabuddhayānasya prajñaptir apy asti.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ ṣaṇṇām abhijñānāṃ lābhinas te tābhir abhijñābhir vikrīḍanto buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmanti yeṣu buddhakṣetreṣv amitam āyuḥ.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ ṣaṇṇām abhijñānāṃ lābhinaḥ ye lokadhātor lokadhātuṃ saṃkrāmanti, te tatropasaṃkramya yatra na buddhaśabdo na dharmaśabdo na saṃghaśabdas tatrāvasthitāḥ buddhaśabdaṃ ca dharmaśabdaṃ saṃghaśabdaṃ ca sattvānāṃ saṃśrāvayanti, trayāṇāṃ ca ratnānāṃ varṇaṃ bhāṣante, te tena buddhaśabdena dharmaśabdena saṃghaśabdena tataś cyutā yatra yatra buddhā bhagavanto bhavanti te tatra tatropapadyante.

ity anāgāmī

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāś catvāri dhyānāny utpadya catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīḥ, te copāyakauśalyena samanvāgatāḥ samādhisamāpattibhyo nivṛtya kāmadhātāv upapadyante, kṣatriyamahāśālakuleṣu vā brāhmaṇamahāśālakuleṣu vā gṛhapatimahāśālakuleṣu (psp1-1: 83) vopapadyante sattvaparipākāya.

ity ayaṃ manuṣyakulaṃkulaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāś catvāri dhyānāni samāpadyante catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīḥ samāpadyante, te 'py upāyakauśalyabalena dhyānasamādhisamāpattivaśena vā cāturmahārājakāyikānām api devānāṃ sabhāgatāyai upapadyante, trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ sabhāgatāyai upapadyante, te tatra sthitvā sattvān paripācayanti, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayanti, buddhāṃś ca bhagavata ārāgayanti.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāś catvāri dhyānāni utpadya catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīḥ, te tataś cyutāḥ santa upāyakauśalyena brahmaloke yāvad akaniṣṭhe upapadyante, te tatra bhavanti brahmāṇo mahābrahmāṇas teṣu brahmabhavaneṣu tiṣṭhanti, te tatra sthitvā buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmanti, ye ca teṣu buddhakṣetreṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tāṃs tathāgatān dharmacakrapravartanāyādhyeṣayanti.

iti devakulaṃkulaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye caturṇāṃ dhyānānāṃ lābhino yāvad aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ lābhinas teṣāṃ cānubodhāya caranti, caturṇām āryasatyānāṃ lābhino na ca tāni pratividhyanti, te punar bodhisattvā mahāsattvā ekajātipratibaddhā veditavyāḥ.

ity ekavīcikaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye prathamacittotpādāya caturṇāṃ dhyānānāṃ lābhino bhavanti, caturṇām apramāṇānāṃ lābhino bhavanti, catasṛṇām ārūpyasamāpattīnāṃ lābhino bhavanti, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayanti, balavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān pratilabhante, upāyakauśalyena brahmakāyikeṣu deveṣu yāvad akaniṣṭheṣu deveṣūpapadyante, tatra cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām arthaṃ kurvanti.

ity antarā parinirvāyī

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye prathamacittotpādenaivānuttarāṃ (psp1-1: 84) samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante, dharmacakraṃ pravartayanty aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ cārthaṃ kṛtvā nirūpadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvānti, teṣāṃ parinirvṛtānāṃ kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā saddharmas tiṣṭhati.

ity upapadyaparinirvāyī

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye ṣaṭpāramitāsu caranto lokadhātor lokadhātuṃ saṃkrāmanti, tatra ca sattvān bodhaye pratiṣṭhāpayiṣyanti, te nityam udyuktāḥ sattvānāṃ kṛtaśo na kadācid anarthasaṃhitāṃ vācaṃ bhāṣante, sattvānāṃ kṛtaśo nityam udyuktā buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmanti, te 'pi bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvānāṃ kṛtaśo 'saṃkhyeyair aprameyaiḥ kalpair nānābuddhakṣetreṣv anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.

ity abhisaṃskāraparinirvāyī

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye prathamacittotpādenaiva bodhisattvanyāmam avakrāmanti, avinivartanīyabhūmau vāvatiṣṭhante, sarvabuddhadharmān vā samudānayanti.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye prathamacittotpādenaiva prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyante, te 'nekair bodhisattvakoṭīniyutaśatasahasraiḥ sārdhaṃ buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ svabuddhakṣetrapariśodhanāya saṃkrāmanti, nānābuddhakṣetreṣu cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.

ity anabhisaṃskāraparinirvāyī

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye ṣaṭsu pāramitāsu carantaś cakravartino bhūtvā dānapāramitāṃ puraskṛtya sarvasattvānāṃ sarvasukhopadhānāny upasaṃhariṣyanti, annam annārthikebhyaḥ pānaṃ pānārthikebhyaḥ, evaṃ gandhamālyavilepanacūrṇadhūpaśayanāsanopāśrayagṛhadhanadhānyamaṇimuktāsuvarṇarūpyapravāḍābharaṇāni jīvitopakaraṇāni upasaṃhariṣyanti, yāvad daśakuśalakarmapatheṣu sattvān pratiṣṭhāpya brahmakāyikeṣu yāvad akaniṣṭheṣu deveṣūpapadyamānā nānābuddhakṣetreṣv anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.

ity akaniṣṭhaparamaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye catvāri dhyānāni niṣpādya dhyānebhyaḥ parihīṇāḥ prathamaṃ dhyānam āsādya brahmakāyikeṣu deveṣūpapadyante, te punar dhyānāni niṣpādyākaniṣṭheṣūpapadya nānābuddhakṣetreṣv anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.

iti plutaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye brahmalokāc cyutvā śuddhāvāseṣūpapadyante, te śuddhāvāsānām ekaṃ vā dve vā sthāne vilaṅghyākaniṣṭheṣu deveṣūpapadya nānābuddhakṣetreṣv anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.

ity ardhaplutaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye tathāgatasadṛśam ātmabhāvam abhinirmāya tuṣitabhavanaṃ pariśodhya brahmakāyikeṣu deveṣu yāvad akaniṣṭheṣu deveṣūpapadyopāyakauśalyena nairayikāṇāṃ sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti, tiryagyonigatānāṃ sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti, yāmalaukikānāṃ sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye ṣaṭsu pāramitāsu sthitvā yādṛśas tathāgatakāyas tādṛśam ātmabhāvam abhinirmāya gaṅgānadīvālukopamāni buddhakṣetrāṇy upasaṃkramya sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti, tathāgatāṃś ca paryupāsate, buddhakṣetraṃ ca niṣpādayanti, dharmaṃ ca śṛṇvanti, evaṃ pūrvasyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām uttarapūrvasyāṃ pūrvadakṣiṇasyāṃ dakṣiṇapaścimāyāṃ paścimottarasyām ūrdhvam adhaḥ sarvāsu daśasu dikṣv ekaikasyāṃ adiśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu gatvā sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti, buddhakṣetrāṇi ca niṣpādayanti, buddhāṃś ca paryupāsate, dharmaṃ ca śṛṇvanti, te tebhyo buddhakṣetrebhyo nirmitāni nirmāya śreṣṭhāni viśiṣṭāny anuttarāṇi buddhakṣetrāṇi niṣpādayanti, ekajātipratibaddhāś ca bodhisattvā mahāsattvās tatra tatra buddhakṣetreṣūpapadya nānābuddhakṣetreṣv anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.

iti sarvasthānacyutaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye dhyānārūpyasamāpattīr āsādayanto brahmakāyikeṣu yāvac chubhakṛtsneṣu deveṣūpapadyante, tatra ākāśānantyāyatane yāvad bhavāgre upapadyante, tato nānābuddhakṣetreṣūpapadyante.

iti bhavāgraparamaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye dhyānārūpyasamāpattīnāṃ lābhinas ta ākāśānantyāyatane yāvad bhavāgre upapadyante, tato nānābuddhakṣetreṣūpapadyante.

iti rūpavītarāgaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye ṣaṭpāramitāsu caranto dvātriṃśan mahāpuruṣalakṣaṇālaṃkṛtamūrtayo niruttaraiḥ pariśuddhair indriyaiḥ samanvāgatā bhavanti, te taiḥ pariśuddhair indriyaiḥ samanvāgatā bahujanasya priyāś ca bhavanti, manaāpāś ca ye punaḥ sattvās tān bodhisattvān mahāsattvān paśyanti, te tenaiva cittaprasādenānupūrveṇa tribhir yānaiḥ parinirvānti, evaṃ hi śāriputra bodhisattvena mahāsattvena kāyapariśuddhaye śikṣitavyaṃ vākpariśuddhaye śikṣitavyaṃ manaḥpariśuddhaye śikṣitavyam.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye ṣaṭsu pāramitāsu caranta uttaptānīndriyāṇi pratilabhante, te tair uttaptair indriyair nātmānam utkarṣayanti na parān paṃsayanti.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ sthitvā naivaṃ kadācid apāyadurgativinipāteṣūpapadyante yāvad avinivartanīyabhūmim anuprāpnuvanti.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye prathamacittotpādam upādāya na jātu daśakuśalān karmapathān utsṛjanti, yāvad avinivartanīyāṃ bhūmim anuprāpnuvanti.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ sthitvā rājānaś cakravartino bhūtvā dānaṃ sattvebhyo dattvā tān eva daśakuśalakarmapatheṣu pratiṣṭhāpayanti.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ sthitvā anekāni cakravartirājyaśatāni parigṛhṇanti, (psp1-1: 87) anekāni cakravartirājyaśatasahasrāṇi parigṛhṇanti, tatra sthitvā anekāni ca buddhakoṭīniyutaśatasahasrāṇi ārāgayanti, tāṃś ca buddhān bhagavataḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, tato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.

iti dṛṣṭadharmaparinirvāyī

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye prajñāpāramitāyāṃ carantaś caturṇāṃ dhyānānāṃ lābhinaś catasṛṇām ārūpyasamāpattīnāṃ lābhinas te tābhir vikrīḍantaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyante, tato vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyante, tato vyutthāya dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyante, tato vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyante, tato vyutthāya tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyante, tato vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyante, tato vyutthāya caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyante, tato vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyante, tato vyutthāya ākāśānantyāyatanaṃ samāpadyante, tato vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyante, tato vyutthāya vijñānānantyāyatanaṃ samāpadyante, tato vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyante, tato vyutthāya ākiñcanyāyatanaṃ samāpadyante, tato vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyante, tato vyutthāya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samāpadyante, tato vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyante.

evaṃ hi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranta upāyakauśalyenāvaskandakena samādhiṃ samāpadya nānābuddhakṣetreṣv anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.

iti kāyasākṣī

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye ṣaṭsu pāramitāsu sthitvā sattvānāṃ buddhadharmāvabhāsaṃ kurvanti, ātmanāpi buddhadharmāvabhāsenāvirahitā bhavanti, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.

ity arhattvapratipannakaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye 'buddhakeṣu lokadhātuṣu apagataśrāvakeṣu pratyekāṃ bodhim abhisaṃbudhyante, ta upāyakauśalyena (psp1-1: 88) bahūni prāṇikoṭīniyutaśatasahasrāṇi triṣu yāneṣu paripācyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.

iti pratyekabuddhaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāṇāṃ lābhino daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāṇāṃ lābhinaḥ, na ca srotaāpattiphalaṃ prāpnuvanti, na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ prāpnuvanti, na pratyekabuddhatvaṃ prāpnuvanti, te prajñāpāramitāyāṃ caranta upāyakauśalyena sarvasattvān mārge 'vatārya viśodhya srotaāpattiphalaṃ prāpayanti, sakṛdāgāmiphalaṃ prāpayanti, anāgāmiphalaṃ prāpayanti, arhattvaṃ prāpayanti, pratyekāṃ bodhiṃ prāpayanti, svayam asākṣātkurvantaḥ parāṃs tatra pratiṣṭhāpayanti.

iti śrāvakapratyekabuddhamārgalabhyāni phalāni

yac chāriputra sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ jñānaṃ ca prahāṇaṃ ca sānutpattikadharmakṣāntipratilabdhasya bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ.

iti svayam aprāpte dharme parapratiṣṭhāpanam

amī śāriputra bodhisattvā mahāsattvā avinivartanīyā veditavyāḥ, ye 'nayā prajñāpāramitayā viharanti.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye ṣaṭsu pāramitāsu sthitvā tuṣitabhavanaṃ viśodhayanti, te khalu punar bodhisattvā mahāsattvā bhadrakalpikā veditavyāḥ, amī śāriputrāvaivartikā bodhisattvā mahāsattvā yeṣām ayam udayo buddhadharmeṣu tasmāt tarhi śāriputra bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā sāvadyasya kāyavāṅmanaskarmaṇo 'vakāśo na dātavyaḥ kāyavāṅmanaskarmapariśuddhaye ca śikṣitavyam.

itīdam avaivartikabodhisattvasaṃghaparidīpanam

iti saṃgharatnāvavādaḥ

evam ukte āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: katamad bhagavan sāvadyaṃ kāyakarma sāvadyaṃ vākkarma sāvadyaṃ manaskarma?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: iha śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati, katamaḥ sa kāyaḥ, yena kāyena kāyakarma samārabheya, katamā sā vāg, yayā vākkarma samārabheya, katamat tan manaḥ, yena manaskarma samārabheya? evam upaparīkṣamāṇaḥ kāyam upalabhate, vācam upalabhate, mana upalabhate, ayaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya kāyavāṅmanaskarmasamārambhaḥ sāvadyaḥ.

na khalu punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kāyam upalabhate, na vācam upalabhate, na mana upalabhate, yena kāyena vācā manasā mātsaryadauḥśīlyavyāpādakausīdyavikṣepadauṣprajñacittam utpādayet. asthānam etac chāriputrānavakāśo yad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kāyavāṅmanodauṣṭhulyam utpādayet, naitat sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caran kāyadauṣṭhulyaṃ śodhayati, vāgdauṣṭhulyaṃ śodhayati, manodauṣṭhulyaṃ śodhayati.

śāriputra āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kāyavāṅmanodauṣṭhulyaṃ śodhayati?

bhagavān āha: yataḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo na kāyam upalabhate, na vācam upalabhate, na mana upalabhate.

evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ kāyavāṅmanodauṣṭhulyaṃ śodhayati, sacet punaḥ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prathamacittotpādam upādāya daśa kuśalāḥ karmapathā anuvartante, na ca śrāvakacittaṃ pratyekabuddhacittaṃ cotpādayati, satatasamitaṃ cāsya sarvasattveṣu mahākāruṇācittaṃ pratyupasthitaṃ bhavati. evaṃ hi śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya kāyavāṅmanodauṣṭhulyaṃ śuddham iti vadāmi.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye prajñāpāramitāyāṃ caranto bodhimārgaṃ pariśodhayanto dānapāramitāyāṃ caranti, śīlapāramitāyāṃ caranti, kṣāntipāramitāyāṃ caranti, vīryapāramitāyāṃ caranti, dhyānapāramitāyāṃ caranti, prajñāpāramitāyāṃ caranti.

śāriputra āha: katamo bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ (psp1-1: 90) bodhimārgaḥ?

bhagavān āha: yadā śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kāyam upalabhate, na vācam upalabhate, na mana upalabhate, na dānapāramitām upalabhate, na śīlapāramitām upalabhate, na kṣāntipāramitām upalabhate, na vīryapāramitām upalabhate, na dhyānapāramitām upalabhate, na prajñāpāramitām upalabhate, na śrāvakam upalabhate, na pratyekabuddham upalabhate, na bodhisattvam upalabhate, na buddham upalabhate. ayaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgo yad uta sarvadharmānupalambho 'nena mārgeṇa gacchan bodhisattvo mahasattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caran na śakyo 'vamarditum.

ity aśaktyavavādaḥ

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caran na rūpaṃ manyate, na vedanāṃ manyate, na saṃjñāṃ manyate, na saṃskārān manyate, na vijñanaṃ manyate, na pṛthivīdhātuṃ manyate, nābdhātuṃ manyate, na tejodhatuṃ manyate, na vāyudhātuṃ manyate, nākāśadhātuṃ manyate, na vijñānadhatuṃ manyate, na cakṣurdhātuṃ manyate, na rūpadhātuṃ manyate, na cakṣurvijñānadhātuṃ manyate, na śrotradhātuṃ manyate, na śabdadhātuṃ manyate, na śrotravijñānadhātuṃ manyate, na ghrāṇadhātuṃ manyate, na gandhadhātuṃ manyate, na ghrāṇavijñānadhātuṃ manyate, na jihvādhātuṃ manyate, na rasadhātuṃ manyate, na jihvāvijñānadhātuṃ manyate, na kāyadhātuṃ manyate, na spraṣṭavyadhātuṃ manyate, na kāyavijñānadhātuṃ manyate, na manodhātuṃ manyate, na dharmadhātuṃ manyate, na manovijñānadhātuṃ manyate, na smṛtyupasthānāni manyate, na samyakprahāṇāni manyate, narddhipādān manyate, nendriyāṇi manyate, na balāni manyate, na bodhyaṅgāni manyate, na mārgaṃ manyate, na dānapāramitāṃ manyate, na śīlapāramitāṃ manyate, na kṣāntipāramitāṃ manyate, na vīryapāramitāṃ manyate, na dhyānapāramitāṃ manyate, na prajñāpāramitāṃ manyate, na vaiśāradyāni manyate, na pratisaṃvido manyate, na daśatathāgatabalāni manyate, nāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān manyate, na srotaāpattiphalaṃ manyate, na sakṛdāgamiphalaṃ manyate, nānāgāmiphalaṃ manyate, nārhattvaṃ manyate, na pratyekabodhiṃ manyate, na (psp1-1: 91) bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ manyate, nānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ manyate. evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaḍbhiḥ pāramitābhir vardhate, na ca kenacid avamṛdyate.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye prajñāpāramitāyāṃ sthitvā sarvajñajñānaṃ paripūrayanti, yena jñānena samanvāgatānāṃ sarvāṇy apāyadvārāṇi pithitāni bhavanti, nāpi manuṣyadāridryavipattim anubhavanti, nāpi tādṛśam ātmabhāvaṃ parigṛhṇanti, yena nindyā bhavanti sadevakasya lokasya.

ity apariśrāntyavavādaḥ

śāriputra āha: katamad bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya sarvajñajñānam?

bhagavān āha: yena jñānena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopamāṃs tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān paśyati teṣāṃ ca dharmadeśanāṃ śṛṇoti, saṃghaṃ ca paryupāste, buddhakṣetraviśuddhiṃ ca paśyati, evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyāṃ vidikṣv adha ūrdhvaṃ diśi gaṅgānadīvālukopamāṃs tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān paśyati, teṣāṃ ca dharmadeśanāṃ śṛṇoti, saṃghaṃ ca paryupāste, buddhakṣetraviśuddhiṃ ca paśyati,

yena jñānena samanvāgatānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ na buddhasaṃjñā bhavati, na bodhisaṃjñā bhavati, na śrāvakasaṃjñā bhavati, na pratyekabuddhasaṃjñā bhavati, nātmasaṃjñā bhavati, na parasaṃjñā bhavati, na buddhakṣetrasaṃjñā bhavati, yena jñānena samanvāgato bodhisattvo mahasattvo dānapāramitāyāṃ carati, śīlapāramitāyāṃ carati, kṣāntipāramitāyāṃ carati, vīryapāramitāyāṃ carati, dhyānapāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāyāṃ carati, na ca pāramitāmupalabhate,

yena jñānena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ smṛtyupasthānāni bhāvayati, na ca smṛtyupasthānāny upalabhate, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayati, na ca samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān upalabhate, balavaiśāradyāveṇikān (psp1-1: 92) buddhadharmān samudānayati, na ca balavaiśāradyāveṇikān buddhadharmān upalabhate. idaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya jñānaṃ, yena jñānena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvabuddhadharmāṃś ca paripūrayati, na ca sarvabuddhadharmāṃś ca manyate.

iti pratipatsaṃparigrahāvavādaḥ

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā ye pañcacakṣūṃṣi pratilabhante pariśodhayanti, katamāni pañca yad uta māṃsacakṣuḥ divyacakṣuḥ prajñācakṣuḥ dharmacakṣuḥ buddhacakṣuḥ.

śāriputra āha: katamad bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ māṃsacakṣuḥ?

bhagavān āha: asti śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya māṃsacakṣuḥ, yad yojanaśataṃ paśyati, asti śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya māṃsacakṣur yad yojanaśatadvayaṃ paśyati, asti śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya māṃsacakṣur yaj jaṃbudvīpaṃ paśyati, asti śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya māṃsacakṣur yac cāturdvīpakaṃ lokadhātuṃ paśyati, asti śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya māṃsacakṣur yat sāhasraṃ lokadhātuṃ paśyati, asti śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya māṃsacakṣur yad dvisāhasraṃ lokadhātuṃ paśyati, asti śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya māṃsacakṣur yat trisāhasraṃ mahāsāhasraṃ lokadhātuṃ paśyati. idaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ māṃsacakṣuḥ.

śāriputra āha: katamad bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ divyacakṣuḥ?

bhagavān āha: yac chāriputra cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yat trayastriṃśānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yad yāmānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yat tuṣitānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yan nirmāṇaratīnāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yat paranirmitavaśavartināṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yad brahmapārṣadyānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yad brahmapurohitānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yan mahābrahmaṇāṃ devānāṃ (psp1-1: 93) divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yat parīttābhānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yad apramāṇābhānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yad ābhāsvarāṇāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yac chubhakṛtsnānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yad anabrakānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yat puṇyaprasavānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yad bṛhatphalānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yad asaṃjñisattvānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yac chuddhābhāsānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yad aspṛhāṇāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yad atapānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yat sudṛśānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yat sudarśānānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tad bodhisattvaḥ prajānīte, yad akaniṣṭhānāṃ devānāṃ divyaṃ cakṣus tadbodhisattvaḥ prajānīte.

yat punaḥ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya divyaṃ cakṣus tac cāturmahārājakāyikā devā na prajānanti, na trayastriṃśā devāḥ prajānanti, na yāmā devāḥ prajānanti, na tuṣitā devāḥ prajānanti, na nirmāṇaratayo devāḥ prajānanti, na paranirmitavaśavartino devāḥ prajānanti, na brahmapārṣadyā devāḥ prajānanti, na brahmapurohitā devāḥ prajānanti, na mahābrahmaṇo devāḥ prajānanti, na parīttabhā devāḥ prajānanti, nāpramāṇābhā devāḥ prajānanti, nābhāsvarā devāḥ prajānanti, na parīttaśubhā devāḥ prajānanti, nāpramāṇaśubhā devāḥ prajānanti, na śubhakṛtsnā devāḥ prajānanti, nānabhrakā devāḥ prajānanti, na puṇyaprasavā devāḥ prajānanti, na bṛhatphalā devāḥ prajānanti, nāsaṃjñisattvā devāḥ prajānanti, na śuddhāvāsā devāḥ prajānanti, nāspṛhādevāḥ prajānanti, nātapā devāḥ prajānanti, na sudṛśā devāḥ prajānanti, na sudarśanā devāḥ prajānanti, yad bodhisattvasya mahāsattvasya divyaṃ cakṣus tad akaniṣṭhā devā na prajānanti.

tenaiva pariśuddhena divyena cakṣuṣā pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu (psp1-1: 94) lokadhātuṣu sarvasattvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, tenaiva pariśuddhena divyena cakṣuṣā dakṣiṇasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sarvasattvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, tenaiva pariśuddhena divyena cakṣuṣā paścimāyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sarvasattvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, tenaiva pariśuddhena divyena cakṣuṣā uttarasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sarvasattvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, evam uttarapūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sarvasattvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, pūrvadakṣiṇasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sarvasattvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, dakṣiṇapaścimāyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sarvasattvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, paścimottarasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sarvasattvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, adho diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sarvasattvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, ūrdhvaṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sarvasattvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. idaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ divyaṃ cakṣuḥ.

śāriputra āha: katamad bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ prajñācakṣuḥ?

bhagavān āha: yena śāriputra prajñācakṣuṣā samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo na kañcid dharmaṃ prajānāti, saṃskṛtaṃ vā asaṃskṛtaṃ vā kuśalaṃ vā akuśalaṃ vā sāvadyaṃ vā anavadyaṃ vā sāsravaṃ vā anāsravaṃ vā saṃkleśaṃ vā niṣkleśaṃ vā laukikaṃ vā lokottaraṃ vā saṃkliṣṭaṃ vā vyavadānaṃ vā, yena prajñācakṣuṣā bodhisattvena mahāsattvena kaścid dharmo na dṛṣṭo na śruto na mato na vijñātaḥ. idaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ prajñācakṣuḥ,

śāriputra āha: katamad bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ dharmacakṣuḥ?

bhagavān āha: iha śāriputra bodhisattvo mahāsattvo dharmacakṣuṣaivaṃ jānāti, ayaṃ pudgalaḥ śraddhānusārī, ayaṃ pudgalo dharmānusārī, (psp1-1: 95) ayaṃ pudgalaḥ śūnyatāvihārī, ayaṃ pudgalo 'nimittavihārī, ayaṃ pudgalo 'praṇihitavihārī.

ayaṃ pudgalaḥ śūnyatāvihārī, asya pudgalasya śūnyatāvimokṣamukheṇa pañcendriyāṇy utpatsyante, pañcabhir indriyair ānantaryasamādhiṃ prakṣyati, ānantaryeṇa samādhinā vimuktijñānadarśanam utpādayiṣyati, vimuktijñānadarśanena trīṇi saṃyojanāni prahāsyati, satkāyadṛṣṭiṃ śīlavrataparāmarśavicikitsāṃ ceti, ayam ucyate pudgalaḥ srotaāpannaḥ, sa bhāvanāmārgaṃ pratilabhya kāmarāgavyāpādatanutvād ayam ucyate pudgalaḥ sakṛdāgāmī, sa tenaiva bhāvanāmārgeṇādhimātrabhāvitena kāmarāgavyāpādaprahāṇād ayam ucyate pudgalo 'nāgāmī, sa tenaiva bhāvanāmārgeṇādhimātrabhāvitena rūparāgam ārūpyarāgam avidyāṃ mānam auddhatyaṃ ca prahāyāyam ucyate pudgalo 'rhan.

ayaṃ pudgalo 'nimittavihārī, asya pudgalasyānimittavimokṣamukhena pañcendriyāṇy utpatsyante, pañcabhir indriyair ānantaryasamādhiṃ prakṣyati ānantaryeṇa samādhinā vimuktijñānadarśanam utpādayiṣyati, vimuktijñānadarśanena trīṇi saṃyojanāni prahāsyati, satkāyadṛṣṭiṃ śīlavrataparāmarśavicikitsāṃ ceti, ayam ucyate pudgalaḥ srotaāpannaḥ, sa bhāvanāmārgaṃ pratilabhya kāmarāgavyāpādatanutvād ayam ucyate pudgalaḥ sakṛdāgāmī, sa tenaiva bhāvanāmārgeṇādhimātrabhāvitena kāmarāgavyāpādaprahāṇād ayam ucyate pudgalo 'nāgāmī, sa tenaiva bhāvanāmārgeṇādhimātrabhāvitena rūparāgam ārūpyarāgam avidyāṃ mānam auddhatyaṃ ca prahāyāyam ucyate pudgalo 'rhan.

ayaṃ pudgalo 'praṇihitavihārī, asya pudgalasyāpraṇihitavimokṣamukhena pañcendriyāṇy utpatsyante, pañcabhir indriyair ānantaryasamādhiṃ prakṣyati, ānantaryeṇa samādhinā vimuktijñānadarśanam utpādayiṣyati, vimuktijñānadarśanena trīṇi saṃyojanāni prahāsyati, satkāyadṛṣṭiṃ śīlavrataparāmarśavicikitsāṃ ceti, ayam ucyate pudgalaḥ srotaāpannaḥ, sa bhāvanāmārgaṃ pratilabhya kāmarāgavyāpādatanutvādayam ucyate pudgalaḥ sakṛdāgāmī, sa tenaiva bhāvanāmārgeṇādhimātrabhāvitena kāmarāgavyāpādaprahāṇād ayam ucyate pudgalo 'nāgāmī, sa (psp1-1: 96) tenaiva bhāvanāmārgeṇādhimātrabhāvitena rūparāgam ārūpyarāgam avidyāṃ mānam auddhatyaṃ ca prahāyāyam ucyate pudgalo 'rhan. idaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ dharmacakṣuḥ.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattva evaṃ jānāti, yat kiñcit samudayadharmī sarvaṃ tan nirodhadharmīti prajānāti, prajñāpāramitāyāṃ caran pañcendriyāṇi prāpnoti. idaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ dharmacakṣuḥ.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattva evaṃ jānāti, ayaṃ bodhisattvaḥ prathamacittotpādiko yo dānapāramitāyāṃ vā carati, śīlapāramitāyāṃ vā carati, sa tataḥ śuddhendriyaṃ pratilabhate, vīryendriyaṃ ca, sa upāyakauśalyena samanvāgataḥ saṃcintyātmabhāvaṃ parigṛhṇāti, kuśalamūlopalambhaś ca bhavati, ayaṃ bodhisattvo brāhmaṇamahāśālakuleṣūpapatsyate, ayaṃ kṣatriyamahāśālakuleṣūpapatsyate, ayaṃ gṛhapatimahāśālakuleṣūpapatsyate, ayaṃ cāturmahārājakāyikeṣu deveṣūpapatsyate, ayaṃ trayastriṃśeṣu deveṣūpapatsyate, ayaṃ yāmeṣu deveṣūpapatsyate, ayan tuṣiteṣu deveṣūpapatsyate, ayaṃ nirmāṇaratiṣu deveṣūpapatsyate, ayaṃ paranirmitavaśavartiṣu deveṣūpapatsyate, ayaṃ yāvad akaniṣṭheṣu deveṣūpapatsyate, sa tatra sthitvā sattvān paripācayiṣyati, sarvasukhopadhānena ca sattvān pratyupasthāsyati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiśyati, tathāgatāṃś cārhataḥ samyaksaṃbuddhān ārāgayiṣyati, satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati, na ca śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patiṣyati, ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo na nivartate yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddha iti. idaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ dharmacakṣuḥ.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattva evaṃ jānāti, amī bodhisattvā mahāsattvā vyākṛtā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, amī bodhisattvā na vyākṛtā, amī bodhisattvā avinivartanīyāḥ, amī bodhisattvā nāvinivartanīyāḥ, eṣāṃ bodhisattvānām abhijñāḥ paripūrṇāḥ, eṣāṃ bodhisattvānāṃ na paripūrṇāḥ, ayaṃ bodhisattvo 'bhijñāparipūrṇaḥ pūrvasyāṃ diśi yāvad upariṣṭād diśi gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn gatvā tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān satkaroti gurukaroti mānayati (psp1-1: 97) pūjayati, ayaṃ bodhisattvo nābhijñāparipūrṇo yāvan na pūjayati, ayaṃ bodhisattvo 'bhijñānāṃ lābhī bhaviṣyati, ayaṃ bodhisattvo nābhijñānāṃ lābhī bhaviṣyati, asya bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ buddhakṣetraṃ bhaviṣyati, asya bodhisattvasya mahāsattvasyāpariśuddhaṃ buddhakṣetraṃ bhaviṣyati, anena bodhisattvena sattvāḥ pariśodhitāḥ, anena bodhisattvena sattvā na pariśodhitāḥ, asya bodhisattvasya mahāsattvasya buddhā bhagavanto varṇaṃ bhāṣante, asya bodhisattvasya mahāsattvasya na bhāṣante, amī bodhisattvā buddhānāṃ bhagavatām āsannasthāyino bhaviṣyanti, amī bodhisattvā mahāsattvā nāsannasthāyino bhaviṣyanti, asya bodhisattvasya parimitam āyur bhaviṣyati, asya bodhisattvasyāparimitam āyur bhaviṣyati, asya bodhisattvasya parimitaḥ saṃgho bhaviṣyati, asya bodhisattvasyāparimitaḥ saṃgho bhaviṣyati, asya bodhisattvasyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya bodhisattvasaṃgho bhaviṣyati, asya bodhisattvasya mahāsattvasyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya na bodhisattvasaṃgho bhaviṣyati, ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo duṣkaracaryāṃ cariṣyati, ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo na duṣkaracaryāṃ cariṣyati, ayaṃ bodhisattvaś caramabhavikaḥ, ayaṃ bodhisattvo na caramabhavikaḥ, ayaṃ bodhisattvo bodhimaṇḍe niṣatsyate, ayaṃ bodhisattvo bodhimaṇḍe na niṣatsyate, asya bodhisattvasya māro bhaviṣyati, asya bodhisattvasya na māro bhaviṣyati. evaṃ hi śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ dharmacakṣuḥ.

śāriputra āha: katamad bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ buddhacakṣuḥ?

bhagavān āha: yac chāriputra bodhisattvo mahāsattvo bodhicittānantaraṃ vajropamaṃ samādhiṃ samāpadya ekacittakṣaṇasamāyuktayā prajñayā sarvākārajñatām anuprāpnoti, daśabhis tathāgatabalaiḥ samanvāgataḥ, caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca samanvāgataḥ, yena ca cakṣuṣā bodhisattvena mahāsattvena nāsti kiñcid adṛṣṭaṃ vāśrutaṃ (psp1-1: 98) vāmataṃ vāvijñātaṃ vā sarvair ākāraiḥ. evaṃ hi śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya pariśuddhaṃ buddhacakṣuḥ.

evaṃ hi śāriputra bodhisattvena mahāsattvena pañcacakṣūṃṣi śodhayitukāmena ṣaṭsu pāramitāsu yogaḥ karaṇīyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi śāriputra ṣaṭsu pāramitāsu sarve kuśalā dharmā antargatāḥ sarvaśrāvakadharmāś ca sarvapratyekabuddhadharmāś ca bodhisattvadharmāś ca, yat khalu śāriputra samyag vadanto vadeyuḥ sarvakuśaladharmasaṃgraha iti prajñāpāramitāṃ khalu samyag vadantovadeyuḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi śāriputra prajñāpāramitā janayitrī sarvāsāṃ pāramitānām, eṣāṃ ca pañcānāṃ bodhisattvacakṣuṣām, eṣu ca śāriputra pañcasu bodhisattvacakṣuḥṣu śikṣitvā bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.

iti pañcacakṣur avavādaḥ

atra śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann abhijñāpāramitāṃ bhāvayati, so 'nekavidham ṛddhividhiṃ pratyanubhavati, pṛthivīm api kampayati, eko 'pi bhūtvā bahudhā bhavati, bahudhāpi bhūtvā eko bhavati, āvirbhāvaṃ tirobhāvam api pratyanubhavati, tiraḥkuḍyaṃ tiraḥprākāraṃ tiraḥparvatam apy asakto gacchati tadyathāpi nāmākāśe 'pi krāmati tadyathāpi nāma pakṣī śakuniḥ, pṛthivyām apy unmajjanimajjaṃ karoti tadyathāpi nāmodake, udake 'bhidyamāno gacchati tadyathāpi nāma pṛthivyām, dhūmāyaty api prajjalaty api tadyathāpi nāma mahān agniskandhaḥ, udakam api kāyāt pramuñcati tadyathāpi nāma mahāmeghaḥ, imāv api sūryācandramasāv evaṃ maharddhikau mahānubhāvau pāṇinā parāmṛśati parimārṣṭi yāvad brahmalokād api kāyaṃ vaśena vartayati, tayā ca ṛddhyā na manyate, tathā hi satām ṛddhiṃ nopalabhate yayā manyate tad api na manyate yenāpi manyate svabhāvaśūnyatām upādāya, svabhāvaviviktatām upādāya, svabhāvānupalabdhitām upādāya, sa na ṛddhicetanām apy utpādayati na ṛddhyabhinirhāracetanāṃ vā anyatra sarvajñatā manasikārāt. evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran ṛddhividhyabhijñāsākṣātkriyājñānam (psp1-1: 99) abhinirharati.

sa divyena śrotradhātunā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa śabdān śṛṇoti divyān mānuṣyakāṃś ca, na ca tena divyena śrotreṇa manyate, ahaṃ śabdān śṛṇomi, tathā hi sa tarn api śabdaṃ nopalabhate svabhāvaśūnyatām upādāya svabhāvaviviktatām upādāya svabhāvānupalabdhitām upādāya, sa na divyaśrotracetanām apy utpādayati, na divyaśrotrābhinirhāracetanāṃ vānyatra sarvākārajñatāmanaskārāt. evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran divyaśrotrābhijñāsākṣātkriyājñānam abhinirharati.

sa parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasaiva yathābhūtaṃ prajānāti, sarāgacittaṃ sarāgacittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vigatarāgaṃ cittaṃ vigatarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, sadoṣaṃ cittaṃ sadoṣaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vītadoṣaṃ cittaṃ vītadoṣaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, samohaṃ cittaṃ samohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vītamohaṃ cittaṃ vītamohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, satṛṣṇaṃ cittaṃ satṛṣṇaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vīatatṛṣṇaṃ cittaṃ vītatṛṣṇaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, sopādānaṃ cittaṃ sopādānaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, nirūpādānaṃ cittaṃ nirūpādānaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, saṃkṣiptaṃ cittaṃ saṃkṣiptaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vikṣiptaṃ cittaṃ vikṣiptaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, parīttaṃ cittaṃ parīttaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vipulaṃ cittaṃ vipulaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, mahadgataṃ cittaṃ mahadgataṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, samāhitaṃ cittaṃ samāhitaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, asamāhitaṃ cittam asamāhitaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, viviktaṃ cittaṃ viviktaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, aviviktaṃ cittam aviviktaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, sāsravaṃ cittaṃ sāsravaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, anāsravaṃ cittam anāsravaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, sāṅgaṇaṃ cittaṃ sāṅgaṇaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, anaṅgaṇaṃ cittam anaṅgaṇaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, sottaraṃ (psp1-1: 100) cittaṃ sottaraṃ

cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, anuttaraṃ cittam anuttaraṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, tena ca na manyate, tathā hi tac cittam acittam acintyatām upādāya, so 'haṃ prajānāmīti na manyate, tad eva cittaṃ nopalabhate svabhāvaśūnyatām upādāya, svabhāvaviviktatām upādāya svabhāvānupalabdhitām upādāya, na sa paracittacetanām apy utpādayati, na paracittābhinirhāracetanāṃ vānyatrasarvākārajñatāmanasikārāt. evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvasattvacittacaritābhijñāsākṣātkriyājñānam abhinirharati.

pūrvanivāsānusmṛtijñānena sa ekām api jātim anusmarati, dve tisro yāvaj jātiśatasahasrāṇy apy anusmarati, sa ekam api cittam anusmarati yāvac cittaśatam api, ekam api divasaṃ divasaśatam api, ekam api māsaṃ māsaśatam api, ekam api varṣaṃ varṣaśatam api, ekam api kalpaṃ kalpaśatam api, anekāni api kalpaśatāny anekāny api kalpasahasrāṇy anekāny api kalpaśatasahasrāṇy anekāny api kalpakoṭiniyutaśatasahasrāṇi anusmarati yāvat pūrvāntakoṭīm apy anusmarati, amutrāham āsam evaṃnāmā evaṃgotra evaṃjātir evamāhāra evaṃcirasthitikaḥ, evamāyuṣparyantaḥ, sa tataś cyuto 'mutropapannaḥ, tataś cyuta ihāsmy upapanna iti, sa evaṃ sākāraṃ sādṛśaṃ sanirdeśam anekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmarati, tena ca pūrvanivāsānusmṛtyabhijñānena na manyate, tathā hi tajjñānam ajñānam acintyatām upādāya, so 'haṃ prajānāmīti na manyate, sa tad eva jñānaṃ nopalabhate svabhāvaśūnyatām upādāya svabhāvaviviktatām upādāya svabhāvānupalabdhitām upādāya, na sa pūrvanivāsānusmṛticetanām apy utpādayati, na pūrvanivāsānusmṛtyabhinirhāracetanāṃ vā anyatra sarvākārajñatāmanasikārāt. evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran pūrvanivāsānusmṛtisākṣātkriyājñānam abhinirharati.

sa divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa sattvān paśyati cyavamānān utpadyamānān suvarṇān durvarṇān hīnān praṇītān sugatau durgatau yathākarmopagān sattvān prajānāti, amī bhavantaḥ sattvāḥ (psp1-1: 101) kāyasucaritena samanvāgatāḥ vāksucaritena samanvāgatāḥ manaḥsucaritena samanvāgatāḥ, āryāṇām anapavādakāḥ samyagdṛṣṭayaḥ tena kāyavāṅmanaḥsucaritena hetunā sugatau svargaloka upapadyante.

ime punar bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatāḥ, vāgduścaritena samanvāgatāḥ, manoduścaritena samanvāgatāḥ, āryāṇām apavādakāḥ mithyādṛṣṭayas te mithyādṛṣṭikarmasamādānahetoḥ kāyasya bhedāt paraṃ maraṇād apāyadurgativinipātaṃ narakeṣūpapadyante.

iti hi divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa daśadiśi loke sarvalokadhātuṣu dharmadhātuparame ākāśadhātuparyavasāne ṣaḍgatikānāṃ sattvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti.

tena ca na manyate tathā hi tac cakṣur acakṣur acintyatām upādāya, so 'haṃ paśyāmīti na manyate, tad eva cakṣur nopalabhate svabhāvaśūnyatām upādāya, svabhāvaviviktatām upādāya, svabhāvānupalabdhitām upādāya, na sa divyacakṣuścetanām apy utpādayati, na divyacakṣurabhinirhāracetanāṃ vā anyatra sarvākārajñatāmanasikārāt.

evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran divyacakṣurabhijñāsākṣātkriyājñānam abhinirharati, so 'nutpādasākṣātkriyābhijñājñānam abhinirharati, na ca śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patati, nāpy anyaṃ kañcid dharmam āśaṃsati anyatrānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyamīti, sa tayā āsravakṣaya sākṣātkriyābhijñājñānābhinirhārakuśalatayā na manyate tathā hi taj jñānam ajñānam acintyatām upādāya, so 'haṃ prajānāmīti na manyate, tad eva ca jñānaṃ nopalabhate svabhāvaśūnyatām upādāya svabhāvaviviktatām upādāya svabhāvānupalabdhitām upādāya, na sa āsravakṣayacetanām apy utpādayati nāsravakṣayābhijñābhinirhāracetanāṃ vānyatra sarvākārajñatāmanasikārāt. evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann āsravakṣayābhijñāsākṣātkriyājñānam abhinirharati.

evaṃ punaḥ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ ṣaḍabhijñāḥ paripūryante pariśudhyante ca, abhijñāḥ (psp1-1: 102) śāriputra pariśuddhāḥ sarvākārajñatām arpayanti,

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranto dānapāramitāyāṃ sthitvā sarvākārajñatāpanthānaṃ śodhayanti, atyantaśūnyatayā na ca gṛhītatām upādāya.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ carantaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitvā sarvākārajñatāpanthānaṃ śodhayanti, atyantaśūnyatayā āpattyanadhyāpattitām upādāya.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ carantaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā sarvākārajñatāpanthānaṃ śodhayanti, atyantaśūnyatayā akṣobhaṇatām upādāya.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranto vīryapāramitāyāṃ sthitvā sarvākārajñatāpanthānaṃ śodhayanti, atyantaśūnyatayā kāyikacaitasikavīryāsraṃsanatām upādāya.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranto dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvākārajñatāpanthānaṃ śodhayanti, atyantaśūnyatayā avikṣiptacittatām upādāya.

santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ carantaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā sarvākārajñatāpanthānaṃ śodhayanti, atyantaśūnyatayā dauṣprajñacittaparivarjanatām upādāya.

evaṃ khalu śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ carantaḥ ṣaṭsu pāramitāsu sthitvā sarvākārajñatāpanthānaṃ śodhayanti, atyantaśūnyatām upādāya, dānaṃ parigrahatām upādāya prajñapyate, śīlaṃ dauḥśīlyam upādāya prajñapyate, kṣāntir akṣāntitām upādāya prajñapyate, vīryaṃ kauśīdyam upādāya prajñapyate, samādhir asamāhitatām upādāya prajñapyate, prajñā dauṣprajñam upādāya prajñapyate, sa tīrṇa iti na manyate, na tīrṇa iti na manyate, dānaṃ parigraha iti na manyate, śīlaṃ dauḥśīlyam iti na manyate, kṣāntiḥ kṣobha iti na manyate, vīryaṃ kauśīdyam iti na manyate, samādhir asamāhiteti na manyate, prajñādauṣprajñam iti na manyate, ākruṣṭo 'ham iti na manyate, vandito 'ham iti na manyate, satkṛto 'ham iti na manyate, asatkṛto 'ham iti na manyate. tat kasya hetoḥ? na hi śāriputra anutpāda ākruṣṭo 'ham iti manyate, (psp1-1: 103) vandito 'ham iti manyate, satkṛto 'ham iti manyate, asatkṛto 'ham iti manyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi prajñāpāramitā sarvamananāḥ samucchinatti, iha śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato ye guṇā bhavanti na te sarve śrāvakapratyekabuddhānāṃ saṃvidyante, sa imān guṇān paripūrayan sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati sarvākārajñatāṃ cānuprāpnoti.

punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvasattvānām antike samacittatām utpādayati, sarvasattvānām antike samacittatām utpādya sarvadharmasamatāṃ pratilabhate, sarvadharmasamatāṃ pratilabhya sarvasattvān sarvadharmasamatāyāṃ pratiṣṭhāpayati, sa dṛṣṭa eva dharme buddhānāṃ bhagavatāṃ priyo bhavati manaāpaś ca, sarvabodhisattvānāṃ ca sarvaśrāvakānāṃ ca pratyekabuddhānāṃ ca priyo bhavati manaāpaś ca, sa yatra yatropapadyate tatra tatra na jātu cakṣuṣā amanaāpāni rūpāṇi paśyati, na śrotreṇāmanaāpān śabdān śṛṇoti, na ghrāṇenāmanaāpān gandhāñ jighrati, na jihvayāmanaāpān rasān āsvādayati, na kāyenāmanaāpān sparśān spṛśati, na manasāmanaāpān dharmān vijānāti, na ca parihīyate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

asmin khalu punaḥ prajñāpāramitānirdeśe nirdiśyamāne trīṇi bhikṣuṇīśatāni bhagavantaṃ yathāvṛtaiś cīvarair abhicchādayāmāsur anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittāny utpādayāmāsuḥ. atha khalu bhagavāṃs tasyāṃ velāyāṃ smitam akarot.

atha khalv āyuṣmān ānandaḥ samutthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇañ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam etad avocat: ko bhagavan hetuḥ kaḥ pratyayaḥ smitasya prādurbhāvāya, nāhetukaṃ nāpratyayaṃ buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāduṣkurvanti?

bhagavān āha: etāny ānanda trīṇi bhikṣuṇīśatāni ekaṣaṣṭitame kalpe mahāketunāmānas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā loke utpatsyante, tārakopame kalpe itaś cyutāni santi akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya buddhakṣetre upapatsyate, ṣaṣṭiś ca devaputrasahasrāṇi (psp1-1: 104) yāni yāny anayā dharmadeśanayā paripācitāni tāni tāni maitreyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike parinirvāsyanti.

atha khalu bhagavato 'nubhāvena tasyāṃ velāyāṃ pūrvasyāṃ diśi buddhasahasraṃ paśyanti sma, catasraḥ pariṣado bhagavataḥ śākyamuneḥ parṣanmaṇḍalād, evaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi buddhasahasraṃ paśyanti, paścimāyāṃ diśi buddhasahasraṃ paśyanti, uttarasyāṃ diśi buddhasahasraṃ paśyanti, uttarapūrvasyāṃ diśi buddhasahasraṃ paśyanti, pūrvadakṣiṇasyāṃ diśi buddhasahasraṃ paśyanti, dakṣiṇapaścimāyāṃ diśi buddhasahasraṃ paśyanti, paścimottarasyāṃ diśi buddhasahasraṃ paśyanti, adha ūrdhvam ekaikasyāṃ diśi buddhasahasraṃ paśyanti, mahato buddhakṣetraguṇavyūhāṃ paśyanti, na ceha sahāyāṃ lokadhātau tān buddhakṣetraguṇavyūhān paśyanti yān daśasu dikṣu teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ buddhakṣetraguṇavyūhān paśyanti sma.

atha khalu bhagavataḥ śākyamuneḥ parṣanmaṇḍalād daśabhiḥ prāṇisahasraiḥ praṇidhānāni kṛtāni vayaṃ tāni puṇyāni kariṣyāmo yaiḥ puṇyair eteṣu buddhakṣetreṣūpapatsyāmaha iti.

atha khalu bhagavāṃs teṣāṃ kulaputrāṇām āśayaṃ viditvā tasyāṃ velāyāṃ smitam akarot.

ānanda āha: ko bhagavan hetuḥ kaḥ pratyayaḥ smitasya prādurbhāvāya?

bhagavān āha: paśyasi tvam ānandemāni daśaprāṇisahasrāṇi.

ānanda āha: paśyāmi bhagavan.

bhagavān āha: etāny ānanda daśaprāṇisahasrāṇi itaś cyutāni teṣu daśasu dikṣu buddhakṣetrasahasreṣūpapatsyante, na ca kadācit tathāgatavirahitāni bhaviṣyanti, tataḥ paścād vyūharājanāmānas tathāgatā loke utpatsyante.

atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmāṃś ca mahāmaudgalyāyana āyuṣmāṃś ca subhūtir āyuṣmāṃś ca mahākāśyapaḥ, ete cānye ca saṃbahulā abhijñātā abhijñātā bhikṣavo bodhisattvāś ca bhikṣubhikṣuṇy upāsakopāsikāś ca bhagavantam etad avocan: mahāpāramiteyaṃ bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā, agrapāramiteyaṃ (psp1-1: 105) viśiṣṭapāramiteyaṃ pravarapāramiteyam anuttarapāramiteyaṃ niruttarapāramiteyaṃ asamapāramiteyaṃ ākāśapāramiteyaṃ svalakṣaṇaśūnyatāpāramiteyaṃ sarvaguṇasamanvāgatapāramiteyaṃ, anavamardanīyapāramiteyaṃ bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā.

atra hi bhagavan prajñāpāramitāyāṃ caradbhir bodhisattvair mahāsattvair asamasamaṃ dānaṃ dattaṃ tair asamasamā dānapāramitā paripūritā, tair asamasama ātmabhāvaḥ pratilabdhaḥ, te 'samasamasya dharmasya lābhino bhaviṣyanti yad utānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

tair asamasamaṃ śīlaṃ rakṣitaṃ, tair asamasamā śīlapāramitā paripūritā, tair asamasama ātmabhāvaḥ pratilabdhaḥ, te 'samasamasya dharmasya lābhino bhaviṣyanti yad utānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

tair asamasamā kṣāntir bhāvitā, tair asamasamā kṣāntipāramitā paripūritā, tair asamasama ātmabhāvaḥ pratilabdhaḥ, te 'samasamasya dharmasya lābhino bhaviṣyanti yad utānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ,

tair asamasamaṃ vīryam ārabdhaṃ, tair asamasamā vīryapāramitā paripūritā, tair asamasama ātmabhāvaḥ pratilabdhaḥ, te 'samasamasya dharmasya lābhino bhaviṣyanti yad utānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

tair asamasamaṃ dhyānam utpāditaṃ, tair asamasamā dhyānapāramitā paripūritā, tair asamasama ātmabhāvaḥ pratilabdhaḥ, te 'samasamasya dharmasya lābhino bhaviṣyanti yad utānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ,

tair asamasamā prajñā bhāvitā, tair asamasamā prajñāpāramitā paripūritā, tair asamasama ātmabhāvaḥ pratilabdhaḥ, te 'samasamasya dharmasya lābhino bhaviṣyanti yad utānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

atraiva ca tvaṃ bhagavan prajñāpāramitāyāṃ carann asamasamasya rūpasya lābhī jāto 'samasamāyā vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām asamasamasya vijñānasya lābhī jāto 'samasamāṃ bodhim abhisaṃbuddho 'samasamaṃ dharmacakraṃ pravartitam.

evam atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanto 'traiva prajñāpāramitāyāṃ caranto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ samyaksaṃbuddhā abhisaṃbhotsyante ca abhisaṃbudhyante ca, tasmāt tarhi bhagavan sarvadharmāṇāṃ (psp1-1: 106) pāraṃ gantukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ yogaḥ karaṇīyaḥ, namaskaraṇīyās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ye 'syāṃ prajñāpāramitāyāṃ caranti sadevamānuṣāsureṇa lokena.

evam ukte bhagavāṃs tān saṃbahulān śrāvakāṃs tāṃś ca bodhisattvān etad avocat: evam etat kulaputra evam etat, namaskaraṇīyās te bodhisattvā mahāsattvāḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena ye 'syāṃ prajñāpāramitāyāṃ caranti. tat kasya hetoḥ? bodhisattvaṃ hi śāriputrāgamya lokasya loke prādurbhāvo bhavati, manuṣyalokasya devalokasya kṣatriyamahāśālakulānāṃ brāhmaṇamahāśālakulānāṃ gṛhapatimahāśālakulānāṃ rājñāṃ cakravartināṃ cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ trayastriṃśānāṃ devānāṃ yāmānāṃ devānāṃ tuṣitānāṃ devānāṃ nirmāṇaratīnāṃ devānāṃ paranirmitavaśavartināṃ devānāṃ brahmapārṣadyānāṃ devānāṃ brahmapurohitānāṃ devānāṃ mahābrahmāṇāṃ devānāṃ parīttābhānāṃ devānām apramāṇābhānāṃ devānām ābhāsvarāṇāṃ devānāṃ parīttaśubhānāṃ devānām apramāṇaśubhānāṃ devānāṃ śubhakṛtsnānāṃ devānām anabhrakānāṃ devānāṃ puṇyaprasavānāṃ devānāṃ bṛhatphalānāṃ devānām asaṃjñisattvānāṃ devānāṃ śuddhābhāsānāṃ devānām aspṛhāṇāṃ devānām atapānāṃ devānāṃ sudṛśānāṃ devānāṃ sudarśanānāṃ devānām akaniṣṭhānāṃ devānām ākāśānantyāyatanopagānāṃ devānāṃ vijñānānantyāyatanopagānāṃ devānām ākiñcānyāyatanopagānāṃ devānāṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagānāṃ devānāṃ loke prādurbhāvo bhavati, srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ loke prādurbhāvo bhavati, bodhisattvaṃ hi śāriputrāgamya trayāṇāṃ ratnānāṃ loke prādurbhāvo bhavati, laukikānāṃ ca sarvajīvitopakaraṇānām annapānavastraśayyāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariskārāṇāṃ

maṇimuktāvaiḍūryaśaṃkhaśilāpravālajātarūparajatānāṃ loke prādurbhāvo bhavati, yāvac chāriputra sarvasukhopadhānāṃ divyānāṃ mānuṣyakāṇāṃ ca bhavasukhānāṃ ca nirvāṇasukhānāṃ ca (psp1-1: 107) loke prādurbhāvo bhavati, sarvaśaḥ śāriputra bodhisattvam āgamya. tat kasya hetoḥ? bodhisattvo hi śāriputra caryāñ caran ṣaṭsu pāramitāsu sattvān niyojayati, dānaṃ dāpayati śīlaṃ samādāpayati kṣāntyāṃ pratiṣṭhāpayati vīryaṃ niyojayati dhyāne pratiṣṭhāpayati prajñāyāṃ niyojayati, sarve ca sattvā bodhisattvam āgamya prajñāpāramitāyāṃ caranti, tasmāc chāriputra bodhisattvo mahāsattvo sarvasattvānāṃ hitasukhāya pratipanno bhavati.

atha khalu bhagavāṃs tasyāṃ velāyāṃ jihvendriyaṃ nirnāmayitvā imaṃ trisāhasraṃ mahāsāhasraṃ lokadhātuṃ jihvendriyeṇācchādayāmāsa.

atha khalu tato jihvendriyād anekavarṇā nānāvarṇā arciṣo niśceruḥ, niḥsṛtya pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamān lokadhātūn ābhayāvabhāsayāmāsuḥ. evaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamān lokadhātūn ābhayāvabhāsayāmāsuḥ, paścimāyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamān lokadhātūn ābhayāvabhāsayāmāsuḥ, uttarasyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamān lokadhātūn ābhayāvabhāsayāmāsuḥ, uttarapūrvasyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamān lokadhātūn ābhayāvabhāsayāmāsuḥ, pūrvadakṣiṇasyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamān lokadhātūn ābhayāvabhāsayāmāsuḥ, dakṣiṇapaścimāyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamān lokadhātūn ābhayāvabhāsayāmāsuḥ, paścimottarasyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamān lokadhātūn ābhayāvabhāsayāmāsuḥ, adhastād diśi gaṅgānadībālukopamān lokadhātūn ābhayāvabhāsayāmāsuḥ, ūrdhvaṃ diśi gaṅgānadībālukopamān lokadhātūn ābhayāvabhāsayāmāsuḥ,

atha khalu pūrvasyāṃ yāvad ūrdhvaṃ diśi gaṅgānadībālukopamebhyo buddhakṣetrebhyo 'prameyāsaṃkhyeyā bodhisattvās tān prabhāvyūhān dṛṣṭvā svakasvakeṣu buddhakṣetreṣu buddhān bhagavataḥ paripṛcchanti sma: kasyāyaṃ bhagavann anubhāvo yenāyam eva prabhāvabhāsaḥ saṃdṛśyate?

te buddhā bhagavantas tān bodhisattvān mahāsattvān evam āhuḥ: eṣa kulaputrāḥ paścime yāvad adho digbhāge sahāyāṃ lokadhātau śākyamunir nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddḥs tiṣṭhati dhriyate yāpayati, tena jihvendriyaṃ nirṇamayya pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamā iokadhātavo (psp1-1: 108) 'vabhāsena sphuṭīkṛtā yāvad ūrdhvaṃ diśi, evaṃ daśasu dikṣu gaṅgānadībālukopamā lokadhātavo 'vabhāsena sphuṭīkṛtā yad uta bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāṃ deśanāya saṃprakāśanāya.

te bodhisattvās tāṃs tathāgatān evam āhuḥ: gamiṣyāmo vayaṃ bhagavaṃs tāṃ sahālokadhātuṃ taṃ bhagavantaṃ śākyamuniṃ tathāgataṃ darśanāya vandanāya paryupāsanāya, tāṃś ca daśadiksaṃnipatitān bodhisattvān mahāsattvāṃs tāṃ ca prajñāpāramitāṃ śravaṇāya.

te buddhā bhagavanta āhuḥ: gacchata kulaputrā yasyedānīṃ kālaṃ manyadhvam.

atha khalu te bodhisattvā mahāsattvā daśabhyo digbhyaḥ puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāvaijayantīr gṛhītvā nānāratnasuvarṇarūpyapuṣpapuṭāni ca gṛhītvā mahatyā tūryatāḍāvacarasaṃgītyā bhagavantaṃ śākyamunim upasaṃkrāntā abhūvan.

atha khalu cāturmahārājakāyikā devās trayastriṃśā devā yāmā devās tuṣitā devā nirmāṇaratayo devāḥ paranirmitavaśavartino devā brahmapurohitā devā mahābrahmāṇo devāḥ parīttābhā devā apramāṇābhā devā ābhāsvarā devāḥ parīttaśubhā devā apramāṇaśubhā devāḥ śubhakṛtsnā devā anabhrakā devāḥ puṇyaprasavā devā bṛhatphalā devā asaṃjñisattvā devāḥ śuddhābhāsā devā aspṛhā devā atapā devāḥ sudṛśā devāḥ sudarśanā devā akaniṣṭhāś ca devā divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākā utpalakumudapuṇḍarīkamāndāravakesaratamālapatrāṇi gṛhītvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāman.

atha khalu te bodhisattvās te ca devās taiḥ puṣpadhūpagandhamālyavilepanais tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham avakiranti sma.

atha khalu tāni puṣpāṇi vaihāyasam abhyudgamyāsya trisāhasramahāsāhasrasya lokadhātor upariṣṭāt puṣpakūṭāgāraḥ saṃsthito 'bhūt catusthūṇaś caturasro bhāgataḥ suvibhakto ramaṇīyo manoramaḥ.

atha khalu tataḥ parṣadaḥ prāṇikoṭīniyutaśatasahasram utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ (psp1-1: 109) pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam etad avocat: vayaṃ bhagavann anāgate 'dhvani evaṃrūpāṇāṃ dharmāṇāṃ lābhino bhavema yathā tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ, evaṃ ca śrāvakagaṇaṃ parikarṣema evaṃ ca parṣadi dharmaṃ deśayema yac caitarhi tathāgato bhagavān dharmaṃ deśayati.

atha khalu bhagavāṃs teṣāṃ kulaputrāṇām āsayaṃ viditvā sarvadharmāṇāṃ cānutpādāyānirodhāyānabhisaṃskārāyāprādurbhāvāya kṣāntiṃ viditvā smitam akarot. atha tato 'nekavarṇā raśmayo bhagavato mukhadvārān niścaritās te sarvāvantaṃ lokaṃ pradakṣiṇīkṛtya punar evāgatā bhagavato mūrdhany antardhīyante sma.

atha khalv āyuṣmān ānanda utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ janumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam etad avocat: ko bhagavan hetuḥ kaḥ pratyayaḥ smitasya pradurbhāvāya?

atha khalu bhagavān āyuṣmantam ānandam etad avocat: etad ānanda prāṇikoṭīniyutaśatasahasram aṣṭaṣaṣṭyā kalpakoṭībhir bodhyaṅgapuṣpanāmānas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā loka utpatsyante puṣpākare kalpe.

iti ṣaḍabhijñāvavādaḥ

atha khalu bhagavāṃs tasyāṃ velāyām āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayāmāsa: pratibhātu te subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitām ārabhya yathā bodhisattvāḥ mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ niryāyur iti.

atha khalu teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ teṣāṃ ca mahāśrāvakāṇāṃ teṣāṃ ca devaputrāṇām etad abhavat, kiṃ nu khalv āyuṣmān subhūtiḥ svakena prajñāpratibhānabalādhānena bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitām upadekṣyaty utāho buddhānubhāvena?

atha khalv āyuṣmān subhūtir buddhānubhāvena teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ teṣāñ ca mahāśrāvakāṇāṃ teṣāñ ca devaputrāṇāṃ cetasaiva cetaḥparivitarkam ājñāya āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: yat kiñcid (psp1-1: 110) āyuṣman śāriputra bhagavataḥ śrāvakā bhāṣante deśayanty upadiśanti sarvaḥ sa tathāgatasya puruṣakāro veditavyaḥ. tat kasya hetoḥ? yo hi tathāgatena dharmo deśitas tasyāṃ dharmadeśanāyāṃ śikṣamāṇās tāṃ dharmatāṃ sākṣātkurvanti tāṃ dharmatāṃ sākṣātkṛtvā yad yad eva bhāṣante deśayanty upadiśanti sarvaṃ tad dharmatayā na virudhyate, tathāgata evaiṣa śāriputra upāyayogena bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitām upadekṣyati, aviṣayo 'tra śāriputra sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitām upadeṣṭum.

iti darśanamārgāvavādopakṣepaḥ

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: bodhisattva iti bhagavann ucyate, katamasyaitad bhagavan dharmasyādhivacanaṃ yad uta bodhisattva iti? nāhaṃ bhagavan dharmaṃ samanupaśyāmi yad uta bodhisattva iti, so 'haṃ bhagavan bodhisattvam asamanupaśyan prajñāpāramitām apy anupalabhamānaḥ katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vadiṣyāmi?

bhagavān āha: nāmamātram idaṃ subhūte yad uta prajñāpāramitā iti bodhisattva iti ca, tad api ca bodhisattvanāma nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate, tadyathāpi nāma subhūte sattvaḥ sattva iti cocyate, na ca kācit sattvopalabdhiḥ, yac ca tannāma tat prajñaptimātraṃ prajñaptidharmaḥ prajñaptisat.

iti duḥkhe dharmajñānakṣāntiḥ

tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate, evam ātmasattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakāḥ sarva ete prajñaptidharmāḥ sarva ete anutpādā anirodhā yāvad eva nāmamātreṇa vyavahriyante.

evam eva subhūte yā ca prajñāpāramitā, yaś ca bodhisattvo mahāsattvo, yac ca bodhisattvanāma sarva ete prajñaptidharmāḥ, sarva ete anutpādā anirodhā yāvad eva nāmamātreṇa vyavahriyate.

tadyathāpi nāma subhūte idam adhyātmikaṃ rūpam iti dharmaprajñaptimātraṃ (psp1-1: 111) tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate.

vedaneti dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate.

saṃjñeti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate.

saṃskārā iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate.

vijñānam iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate.

evam eva subhūte prajñāpāramitā ca bodhisattvaś ca bodhisattvanāma ca sarva ete prajñaptidharmās teṣāñ ca prajñaptidharmāṇāṃ notpādona nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate.

cakṣur iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate yad uta cakṣur iti, tac ca cakṣur nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.

śrotram iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate yad uta śrotram iti, tac ca śrotraṃ nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.

ghrāṇam iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyās ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate yad uta ghrāṇam iti, tac ca ghrāṇaṃ nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.

jihveti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate yad uta jihveti, sā ca jihvā nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.

kāya iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñapter (psp1-1: 112) notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate yad uta kāya iti, sa ca kāyo nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.

mana iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñaptair notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate yad uta mana iti, tac ca mano nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.

rūpam iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñaptair notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate rūpam iti.

śabda iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñaptair notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate śabda iti.

gandha iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñaptair notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate gandha iti.

rasa iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñaptair notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate rasa iti.

sparśa iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñaptair notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate, sparśa iti.

dharma iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñaptair notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate, dharma iti.

cakṣurdhātū rūpadhātuś cakṣurvijñānadhātur iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñaptair notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate, te ca nādhyātman na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyante.

śrotradhātuḥ śabdadhātuḥ śrotravijñānadhātur iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo nirodho 'nyatra (psp1-1: 113) nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate, te ca nādhyātman na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyante,

ghrāṇadhātur gandhadhātur ghrāṇavijñānadhātur iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyās ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāma saṃketamātreṇa vyavahriyate, te ca nādhyātman na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyante.

jihvādhātū rasadhātur jihvāvijñānadhātur iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāma saṃketamātreṇa vyavahriyate, te ca nādhyātman na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyante.

kāyadhātuḥ spraṣṭavyadhātuḥ kāyavijñānadhātur iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāma saṃketamātreṇa vyavahriyate, te ca nādhyātman na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyante.

manodhātur dharmadhātur manovijñānadhātur iti subhūte dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāma saṃketamātreṇa vyavahriyate, te ca nādhyātman na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyante.

evam eva subhūte yad ucyate prajñāpāramiteti, bodhisattva iti, bodhisattvanāmeti ca dharmaprajñaptimātram etat, tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate, tac ca nāma nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.

tadyathāpi nāma subhūte yad etad ādhyātmikaṃ śarīraṃ śarīram iti vyavahriyate, śiro grīvā udaram aṃsau skandhau bāhū pṛṣṭhaṃ pārśvakāḥ kaṭhyūrū jaṅghe pādāv asthīnīti vyavahriyante, te ca prajñaptidharmās teṣāṃ notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyante, tac ca nāma nādhyātman na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.

evam eva subhūte yad ucyate prajñāpāramiteti bodhisattva iti bodhisattvanāmeti ca sarva ete prajñaptidharmās teṣāṃ ca notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyante, tac ca nāma nādhyātman na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.

tadyathāpi nāma subhūte bāhyaṃ tṛṇakāṣṭhaṃ śākhāparṇapalāśaṃ sarvaṃ taṃ nānānāmadheyair vyapadiśyate, teṣāñ ca nāmnāṃ notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyante, tāni ca nāmāni nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyante.

evam eva subhūte yad ucyate prajñāpāramiteti bodhisattva iti bodhisattvanāmeti ca sarva ete prajñaptidharmās te ca nānānāmadheyair vyapadiśyante, teṣāṃ ca nāmnāṃ notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyante, tāni ca nāmāni nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyante. evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.

punar aparaṃ subhūte tadyathāpi nāma svapnapratiśrutkāmarīcipratibhāsamāyopamās tathāgatanirmitāḥ sarve te dharmaprajñaptimātrās teṣāñ ca notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate, tac ca nāma nādhyātman na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.

evam eva subhūte yad ucyate prajñāpāramiteti bodhisattva iti bodhisattvanāmeti ca sarvam etad dharmaprajñaptimātraṃ tasyāś ca dharmaprajñapter notpādo na nirodho 'nyatra nāmasaṃketamātreṇa vyavahriyate, tac ca nāma nādhyātman na bahirdhā nobhayam antareṇopalabhyate.

evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā nāmasaṃketaprajñaptyām avavādaprajñaptyāṃ dharmaprajñaptyāṃ ca śikṣitavyam.

iti duḥkhe dharmajñānam

evaṃ hi subhūte prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvo na rūpaṃ nityam iti samanupaśyati, na rūpam anityam iti samanupaśyati, na rūpaṃ sukham iti samanupaśyati, na rūpaṃ duḥkham iti samanupaśyati, na rūpam ātmeti samanupaśyati, na rūpam anātmeti samanupaśyati, na rūpaṃ śāntam iti samanupaśyati, na rūpam aśāntam iti samanupaśyati, na rūpaṃ śūnyam iti samanupaśyati, na rūpam aśūnyam iti samanupaśyati, na rūpaṃ nimittam iti samanupaśyati, na rūpam animittam iti samanupaśyati, na rūpaṃ praṇihitam iti samanupaśyati, na rūpam apraṇihitam iti (psp1-1: 115) samanupaśyati, na rūpaṃ saṃskṛtam iti samanupaśyati, na rūpam asaṃskṛtam iti samanupaśyati, na rūpam utpannam iti samanupaśyati, na rūpam anutpannam iti samanupaśyati, na rūpaṃ niruddham iti samanupaśyati, na rūpam aniruddham iti samanupaśyati, na rūpaṃ viviktam iti samanupaśyati, na rūpam aviviktam iti samanupaśyati, na rūpaṃ kuśalam iti samanupaśyati, na rūpam akuśalam iti samanupaśyati, na rūpaṃ sāvadyam iti samanupaśyati, na rūpam anavadyam iti samanupaśyati, na rūpaṃ sāsravam iti samanupaśyati, na rūpam anāsravam iti samanupaśyati, na rūpaṃ saṃkleśam iti samanupaśyati, na rūpaṃ niḥkleśam iti samanupaśyati, na rūpaṃ laukikam iti samanupaśyati, na rūpaṃ lokottaram iti samanupaśyati, na rūpaṃ saṃkleśam iti samanupaśyati, na rūpaṃ vyavadānam iti samanupaśyati, na rūpaṃ saṃsāra iti samanupaśyati, na rūpaṃ nirvāṇam iti samanupaśyati.

na vedanā nityeti samanupaśyati, na vedanānityeti samanupaśyati, na sukheti samanupaśyati, na duḥkheti samanupaśyati, nātmeti nānātmeti na śānteti nāśānteti, na śūnyeti nāśūnyeti, na nimitteti nānimitteti, na praṇihiteti nāpraṇihiteti vedanāṃ samanupaśyati, na saṃskṛteti nāsaṃskṛteti, notpanneti nānutpanneti, na niruddheti nāniruddheti, na vivikteti nāvivikteti na kuśaleti nākuśaleti, na sāvadyeti nānavadyeti, na sāsraveti nānāsraveti, na saṃkleśeti na niḥkleśeti, na laukiketi na lokottareti, na saṃkleśeti na vyavadānam iti, na saṃsāra iti na nirvāṇam iti, vedanāṃ samanupaśyati.

na saṃjñā nityeti samanupaśyati, na saṃjñānityeti samanupaśyati, na sukheti na duḥkheti nātmeti nānātmeti, na śānteti nāśānteti na śūnyeti nāśūnyeti na nimitteti nānimitteti, na praṇihiteti nāpraṇihiteti saṃjñāṃ samanupaśyati, na saṃskṛteti nāsaṃskṛteti notpanneti nānutpanneti, na niruddheti nāniruddheti na vivikteti nāvivikteti, na kuśaleti nākuśaleti na sāvadyeti nānavadyeti na sāsraveti nānāsraveti, na saṃkleśeti na niḥkleśeti na laukiketi na lokottareti na saṃkleśam iti na vyavadānam iti na saṃsāra iti na nirvāṇam iti saṃjñāṃ samanupaśyati.

na saṃskārā nityā iti samanupaśyati, na saṃskārā anityā iti samanupaśyati, na sukhā iti na duḥkhā iti nātmāna iti nānātmāna iti na śāntā iti nāśāntā iti na śūnyā iti nāśūnyā iti na nimittā iti nānimittā iti na praṇihitā iti nāpraṇihitā iti saṃskārān samanupaśyati, na saṃskṛtā iti nāsaṃskṛtā iti notpannā iti nānutpannā iti na niruddhā iti nāniruddhā iti na viviktā iti nāviviktā iti, na kuśalā iti nākuśalā iti, na sāvadyā iti nānavadyā iti, na sāsravā iti nānāsravā iti, na saṃkleśā iti na niḥkleśā iti, na laukikā iti na lokottarā iti na saṃkleśā iti na vyavadānam iti na saṃsāra iti na nirvāṇam iti saṃskārān samanupaśyati.

na vijñānaṃ nityam iti samanupaśyati, na vijñānam anityam iti samanupaśyati, na sukham iti na duḥkham iti, nātmeti nānātmeti, na śāntam iti nāśāntam iti na śūnyam iti nāśūnyam iti na nimittam iti nānimittam iti na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti vijñānaṃ samanupaśyati, na saṃskṛtam iti nāsaṃskṛtam iti notpannam iti nānutpannam iti, na niruddham iti nāniruddham iti na viviktam iti nāviviktam iti na kuśalamiti nākuśalam iti, na sāvadyam iti nānavadyam iti na sāsravam iti nānasravam iti na saṃkleśam iti na niḥkleśam iti, na laukikam iti na lokottaram iti, na saṃkleśam iti na vyavadānam iti, na saṃsara iti na nirvāṇam iti vijñānaṃ samanupaśyati.

evaṃ na cakṣurdhātur nitya iti vā anitya iti vā samanupaśyati, na rūpadhātur nitya iti vā anitya iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātur nitya iti vā anitya iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātuḥ sukha iti vā duḥkha iti vā samanupaśyati, na rūpadhātuḥ sukha iti vā duḥkha iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātuḥ sukha iti vā duḥkha iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātur ātmeti vā anātmeti vā samanupaśyati, na rūpadhātur ātmeti vā anātmeti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātur ātmeti vā anātmeti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātuḥ śānta iti vā aśānta iti vā samanupaśyati, na rūpadhātuḥ śānta iti vā aśānta iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātuḥ śānta iti vā aśānta iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātuḥ śūnya iti vā aśūnya iti vā samanupaśyati, na rūpadhātuḥ śūnya iti vā aśūnya iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātuḥ śūnya iti vā aśūnya iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātur nimitta iti vā animitta iti vā samanupaśyati, na rūpadhātur nimitta iti vā animitta iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātur nimitta iti vā animitta iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātuḥ praṇihita iti vā apraṇihita iti vā samanupaśyati, na rūpadhātuḥ praṇihita iti vā apraṇihita iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātuḥ praṇihita iti vā apraṇihita iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātuḥ saṃskṛta iti vā asaṃskṛta iti vā samanupaśyati, na rūpadhātuḥ saṃskṛta iti vā asaṃskṛta iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātuḥ saṃskṛta iti vā asaṃskṛta iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātur utpanna iti vā anutpanna iti vā samanupaśyati, na rūpadhātur utpanna iti vā anutpanna iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātur utpanna iti vā anutpanna iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātur niruddha iti vā aniruddha iti vā samanupaśyati, na rūpadhātur niruddha iti vā aniruddha iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātur niruddha iti vā aniruddha iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātur vivikta iti vā avivikta iti vā samanupaśyati, na rūpadhātur vivikta iti vā avivikta iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātur vivikta iti vā avivikta iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātuḥ kuśala iti vā akuśala iti vā samanupaśyati, na rūpadhātuḥ kuśala iti vā akuśala iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātuḥ kuśala iti vā akuśala iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātuḥ sāvadya iti vā anavadya iti vā samanupaśyati, na rūpadhātuḥ sāvadya iti vā anavadya iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātuḥ sāvadya iti vā anavadya iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātuḥ sāsrava iti vā anāsrava iti vā samanupaśyati, na rūpadhātuḥ sāsrava iti vā anāsrava iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātuḥ sāsrava iti vā anāsrava iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātuḥ saṃkleśa iti vā niḥkleśa iti vā samanupaśyati, na rūpadhātuḥ saṃkleśa iti vā niḥkleśa iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātuḥ (psp1-1: 118) saṃkleśa iti vā niḥkleśa iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātur laukika iti vā lokottara iti vā samanupaśyati, na rūpadhātur laukika iti vā lokottara iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātur laukika iti vā lokottara iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātuḥ saṃkleśa iti vā vyavadānam iti vā samanupaśyati, na rūpadhātuḥ saṃkleśa iti vā vyavadānam iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātuḥ saṃkleśa iti vā vyavadānam iti vā samanupaśyati.

na cakṣurdhātuḥ saṃsāra iti vā nirvāṇam iti vā samanupaśyati, na rūpadhātuḥ saṃsara iti vā nirvāṇam iti vā samanupaśyati, na cakṣurvijñānadhātuḥ saṃsāra iti vā nirvāṇam iti vā samanupaśyati.

evaṃ na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātur nitya iti vā anitya iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātuḥ sukha iti vā duḥkha iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātur ātmeti vā anātmeti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātuḥ śānta iti vā aśānta iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātuḥ śūnya iti vā aśūnya iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātur nimitta iti vā animitta iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātuḥ praṇihita iti vā apraṇihita iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātuḥ saṃskṛta iti vā asaṃskṛta iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātur utpanna iti vā anutpanna iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātur niruddha iti vā aniruddha iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātur vivikta iti vā avivikta iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātuḥ kuśala iti vā akuśala iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātuḥ sāvadya iti vā anavadya iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātuḥ sāsrava iti vā anāsrava iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātuḥ saṃkleśa iti vā niḥkleśa iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātur laukika iti vā lokottara iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātuḥ saṃkleśa iti vā vyavadānam iti vā samanupaśyati.

na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātuḥ saṃsāra iti vā nirvāṇam iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātur nitya iti vā anitya iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātuḥ sukha iti vā duḥkha iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātur ātmeti vā anātmeti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātuḥ śānta iti vā aśānta iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātuḥ śūnya iti vā aśūnya iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātur nimitta iti vā animitta iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātuḥ praṇihita iti vā apraṇihita iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātuḥ saṃskṛta iti vā asaṃskṛta iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātur utpanna iti vā anutpanna iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātur niruddha iti vā aniruddha iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātur vivikta iti vā avivikta iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātuḥ kuśala iti vā akuśala iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātuḥ sāvadya iti vā anavadya iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātuḥ sāsrava iti vā anāsrava iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātuḥ saṃkleśa iti vā niḥkleśa iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātur laukika iti vā lokottara iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātuḥ saṃkleśa iti vā vyavadānam iti vā samanupaśyati.

na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātuḥ saṃsāra iti vā nirvāṇam iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātur nitya iti vā anitya iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātuḥ sukha iti vā duḥkha iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātur ātmeti vā anātmeti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātuḥ śānta iti vā aśānta iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātuḥ śūnya iti vā aśūnya iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātur nimitta iti vā animitta iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātuḥ praṇihita iti vā apraṇihita iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātuḥ saṃskṛta iti vā asaṃskṛta iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātur utpanna iti vā anutpanna iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātur niruddha iti vā aniruddha iti vā samanupaśyati. na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātur vivikta iti vā avivikta iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātuḥ kuśala iti vā akuśala iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātuḥ sāvadya iti vā anavadya iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātuḥ sāsrava iti vā anāsrava iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātuḥ saṃkleśa iti vā niḥkleśa iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātur laukika iti vā lokottara iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātuḥ saṃkleśa iti vā vyavadānam iti vā samanupaśyati.

na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātuḥ saṃsāra iti vā nirvāṇam iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātur nitya iti vā anitya iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātuḥ sukha iti vā duḥkha iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātur ātmeti vā anātmeti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātuḥ śānta iti vā aśānta iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātuḥ śūnya iti vā aśūnya iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātur nimitta iti vā animitta iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātuḥ praṇihita iti vā apraṇihita iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātuḥ saṃskṛta iti vā asaṃskṛta iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātur utpanna iti vā anutpanna iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātur niruddha iti vā aniruddha iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātur vivikta iti vā avivikta iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātuḥ kuśala iti vā akuśala iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātuḥ sāvadya iti vā anavadya iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātuḥ sāsrava iti vā anāsrava iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātuḥ saṃkleśa iti vā niḥkleśa iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātur laukika iti vā lokottara iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātuḥ saṃkleśa iti vā vyavadānam iti vā samanupaśyati.

na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātuḥ saṃsāra iti vā nirvāṇam iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātur nitya iti vā anitya iti vā samanupaśyati.

namanodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātuḥ sukha iti vā duḥkha iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātur ātmeti vā anātmeti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātuḥ śānta iti vā aśānta iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātuḥ śūnya iti vā aśūnya iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātur nimitta iti vā animitta iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātuḥ praṇihita iti vā apraṇihita iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātuḥ saṃskṛta iti vā asaṃskṛta iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātur utpanna iti vā anutpanna iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātur niruddha iti vā aniruddha iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātur vivikta iti vā avivikta iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātuḥ kuśala iti vā akuśala iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātuḥ sāvadya iti vā anavadya iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātuḥ sāsrava iti vā anāsrava iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātuḥ saṃkleśa iti vā niḥkleśa iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātur laukika iti vā lokottara iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātuḥ saṃkleśa iti vā vyavadānam iti vā samanupaśyati.

na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātuḥ saṃsāra iti vā nirvāṇam iti vā samanupaśyati.

yad api cakṣurūpacakṣurvijñānasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā, tad api na nityam iti vā nānityam iti vā samanupaśyati.

evaṃ na sukham iti vā na duḥkham iti vā samanupaśyati,

nātmeti vā nānātmeti vā samanupaśyati,

na śāntam iti vā nāśāntaṃ vā samanupaśyati,

na śūnyam iti vā nāśūnyam iti vā samanupaśyati,

na nimittam iti vā nānimittam iti vā samanupaśyati,

na praṇihitam iti vā nāpraṇihitam iti vā samanupaśyati,

na saṃskṛta iti vā nāsaṃskṛta iti vā samanupaśyati,

notpannam iti vā nānutpannam iti vā samanupaśyati,

na niruddham iti vā nāniruddhaṃ vā samanupaśyati,

na viviktam iti vā nāviviktam iti vā samanupaśyati,

na kuśalam iti vā nākuśalam iti vā samanupaśyati,

na sāvadyam iti vā nānavadyam iti vā samanupaśyati,

na sāsravam iti vā nānāsravam iti vā samanupaśyati,

na saṃkleśam iti vā na niḥkleśam iti vā samanupaśyati,

na laukikam iti vā na lokottaram iti vā samanupaśyati,

na saṃkleśam iti vā na vyavadānānam iti vā samanupaśyati.

yad api cakṣurūpacakṣurvijñānasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā, tad api na saṃsāra iti vā na nirvāṇam iti vā samanupaśyati.

yad api śrotraśabdaśrotravijñānasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā, tad api na nityam iti vā nānityam iti vā samanupaśyati.

evaṃ na sukham iti vā na duḥkham iti vā,

nātmeti vā nānātmeti vā,

na śāntam iti vā nāśāntam iti vā samanupaśyati,

na śūnyam iti vā nāśūnyam iti vā,

na nimittam iti vā nānimittam iti vā,

na praṇihitam iti vā nāpraṇihitam iti vā samanupaśyati,

na saṃskṛtam iti vā nāsaṃskṛtam iti vā,

notpannam iti vā nānutpannam iti vā,

na niruddham iti vā nāniruddham iti vā,

na viviktam iti vā nāviviktam iti vā,

na kuśalam iti vā nākuśalam iti vā,

na sāvadyam iti vā nānavadyam iti vā,

na sāsravam iti vā nānāsravam iti vā,

na saṃkleśam iti vā na niḥkleśam iti vā,

na laukikam iti vā na lokottaram iti vā,

na saṃkleśam iti vā na vyavadānam iti vā samanupaśyati.

yad api śrotraśabdaśrotravijñānasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā, tad api na saṃsāram iti vā na nirvāṇam iti vā samanupaśyati.

yad api ghrāṇagandhaghrāṇavijñānasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā, tad api na nityam iti vā nānityam iti vā samanupaśyati.

na sukham iti vā na duḥkham iti vā,

nātmeti nānātmeti,

na śāntam iti nāśāntam iti samanupaśyati,

na śūnyam iti nāśūnyam iti,

na nimittam iti nānimittam iti,

na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti samanupaśyati,

na saṃskṛtam iti nāsaṃskṛtam iti,

notpannam iti nānutpannam iti,

na niruddham iti nāniruddham iti,

na viviktam iti nāviviktam iti,

na kuśalam iti nākuśalam iti,

na sāvadyam iti nānavadyam iti,

na sāsravam iti nānāsravam iti,

na saṃkleśam iti na niḥkleśam iti,

na laukikam iti na lokottaram iti,

na saṃkleśam iti vā na vyavadānam iti vā samanupaśyati,

yad api ghrāṇagandhaghrāṇavijñānasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā, tad api na saṃsāram iti vā nirvāṇam iti vā samanupaśyati.

yad api jihvārasajihvāvijñānasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā, tad api na nityam iti vā nānityam iti vā samanupaśyati.

na sukham iti na duḥkham iti,

nātmeti nānātmeti,

na śāntam iti nāśāntam iti samanupaśyati,

na śūnyam iti nāśūnyam iti,

na nimittam iti nānimittam iti,

na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti samanupaśyati,

na saṃskṛtam iti nāsaṃskṛtam iti, notpannam iti nānutpannam iti,

na niruddham iti nāniruddham iti,

na viviktam iti nāviviktam iti,

na kuśalam iti nākuśalam iti,

na sāvadyam iti nānavadyam iti,

na sāsravam iti nānāsravam iti,

na saṃkleśam iti na niḥkleśam iti,

na laukikam iti na lokottaram iti,

na saṃkleśam iti na vyavadānam iti samanupaśyati.

yad api jihvārasajihvāvijñānasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā, tad api na saṃsāram iti vā nirvāṇam iti vā samanupaśyati.

yad api kāyaspraṣṭavyakāyavijñānasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā, tad api na nityam iti vā nānityam iti vā samanupaśyati,

na sukham iti na duḥkham iti,

nātmeti nānātmeti,

na śāntam iti nāśāntam iti,

na śūnyam iti nāśūnyam iti,

na nimittam iti nānimittam iti,

na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti samanupaśyati,

na saṃskṛtam iti nāsaṃskṛtam iti,

notpannam iti nānutpannam iti,

na niruddham iti nāniruddham iti,

na viviktam iti nāviviktam iti,

na kuśalam iti nākuśalam iti,

na sāvadyam iti nānavadyam iti,

na sāsravam iti nānāsravam iti,

na saṃkleśam iti na niḥkleśam iti,

na laukikam iti na lokottaram iti,

na saṃkleśam iti na vyavadānam iti samanupaśyati.

yad api kāyaspraṣṭavyakāyavijñānasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā, tad api na saṃsāram iti vā na nirvāṇam iti vā samanupaśyati.

yad api manodharmamanovijñānasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ (psp1-1: 128) sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā, tad api na nityam iti vā nānityam iti vā samanupaśyati.

na sukham iti na duḥkham iti,

nātmeti vā nānātmeti,

na śāntam iti nāśāntam iti samanupaśyati,

na śūnyam iti nāśūnyam iti,

na nimittam iti nānimittam iti,

na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti samanupaśyati,

na saṃskṛtam iti nāsaṃskṛtam iti,

notpannam iti nānutpannam iti,

na niruddham iti nāniruddham iti,

na viviktam iti nāviviktam iti,

na kuśalam iti nākuśalam iti,

na sāvadyam iti nānavadyam iti,

na sāsravam iti nānāsravam iti,

na saṃkleśam iti na niḥkleśam iti,

na laukikam iti na lokottaram iti,

na saṃkleśam iti na vyavadānam iti samanupaśyati.

yad api manodharmamanovijñānasaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā, tad api na saṃsāram iti vā na nirvāṇam iti vā samanupaśyati.

iti duḥkhe 'nvayajñānakṣāntiḥ

tat kasya hetoḥ? tathā hi bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāṃ prajñāpāramitānāma taṃ ca bodhisattvaṃ tac ca bodhisattvanāma na samanupaśyati, saṃskṛte vā dhātāv asaṃskṛte vā dhātau tathā hi subhūte bodhisattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran naitān sarvadharmān kalpayati na vikalpayati, so 'vikalpe dharme sthitvā smṛtyupasthānāni bhāvayati, prajñāpāramitāyāṃ caran na prajñāpāramitāṃ nāpi prajñāpāramitānāma samanupaśyati, na bodhisattvaṃ nāpi bodhisattvanāma samanupaśyati.

evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgapāramitātathāgatabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān bhāvayati, prajñāpāramitāyāṃ caran na prajñāpāramitāṃ nāpi prajñāpāramitānāma, na bodhisattvaṃ nāpi bodhisattvanāma samanupaśyati, anyatra sarvākārajñatā manasikārāt.

iti duḥkhe 'nvayajñānam

tathā hi tena prajñāpāramitāyāṃ caratā dharmalakṣaṇaṃ pratividdhaṃ bhavati, yac ca dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ tan na saṃkliśyate na vyavadāyate. evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā nāmasāṃketikī dharmaprajñaptir anuboddhavyā.

iti samudaye dharmajñānakṣāntiḥ

sa nāmasāṃketikyā dharmaprajñaptyā avabuddhayā na rūpam abhinivekṣyate, na vedanām abhinivekṣyate, na saṃjñām abhinivekṣyate, na saṃskārān abhinivekṣyate, na vijñānam abhinivekṣyate.

na cakṣur abhinivekṣyate, na rūpam abhinivekṣyate, na cakṣurvijñānam abhinivekṣyate, na cakṣuḥsaṃsparśam abhinivekṣyate, yad api cakṣuḥsaṃsparśapratyayotpannaṃ vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā tad api nābhinivekṣyate.

na śrotram abhinivekṣyate na śabdaṃ na śrotravijñānaṃ na śrotrasaṃsparśaṃ, yad api śrotrasaṃsparśapratyayotpannaṃ vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā tad api nābhinivekṣyate.

na ghrāṇam abhinivekṣyate na gandhaṃ na ghrāṇavijñānaṃ na ghrāṇasaṃsparśam, yad api ghrāṇasaṃsparśapratyayotpannaṃ vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā tad api nābhinivekṣyate.

na jihvām abhinivekṣyate na rasaṃ na jihvāvijñānaṃ na jihvāsaṃsparśaṃ, yad api jihvāsaṃsparśapratyayotpannaṃ vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā tad api nābhinivekṣyate.

na kāyam abhinivekṣyate na spraṣṭavyaṃ na kāyavijñānaṃ na kāyasaṃsparśaṃ, yad api kāyaḥsaṃsparśapratyayotpannaṃ vedayitaṃ (psp1-1: 130) sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā tad api nābhinivekṣyate.

na mano 'bhinivekṣyate na dharmān na manovijñānaṃ na manaḥsaṃsparśaṃ, yad api manaḥsaṃsparśapratyayotpannaṃ vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā tad api nābhinivekṣyate, nāpi saṃskṛtadhātum abhinivekṣyate, nāpy asaṃskṛtadhātum abhinivekṣyate.

iti samudaye dharmajñānam

sa na dānapāramitām abhinivekṣyate, na śīlapāramitām abhinivekṣyate, na kṣāntipāramitām abhinivekṣyate, na vīryapāramitām abhinivekṣyate, na dhyānapāramitām abhinivekṣyate, na prajñāpāramitām abhinivekṣyate, na nāmāpi na lakṣaṇam api tāsām abhinivekṣyate, na kāye 'bhinivekṣyate.

na māṃsacakṣuṣy abhinivekṣyate, na divyacakṣuṣy abhinivekṣyate, na prajñācakṣuṣy abhinivekṣyate, na dharmacakṣuṣy abhinivekṣyate, na buddhacakṣuṣy abhinivekṣyate, nābhijñāsv abhinivekṣyate.

nādhyātmaśūnyatāyām abhinivekṣyate, na bahirdhāśūnyatāyām abhinivekṣyate, nādhyātmabahirdhāśūnyatāyām abhinivekṣyate, na śūnyatāśūnyatāyāṃ na mahāśūnyatāyāṃ na paramārthaśūnyatāyāṃ na saṃskṛtaśūnyatāyāṃ nāsaṃskṛtaśūnyatāyāṃ nātyantaśūnyatāyāṃ nānavarāgraśūnyatāyāṃ nānavakāraśūnyatāyāṃ na prakṛtiśūnyatāyāṃ na sarvadharmaśūnyatāyāṃ na svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ nānupalambhaśūnyatāyāṃ nābhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ na bhāvaśūnyatāyāṃ nābhāvaśūnyatāyāṃ na svabhāvaśūnyatāyāṃ na parabhāvaśūnyatāyām abhinivekṣyate.

na tathatāyāṃ na bhūtakoṭyāṃ na dharmadhātau na sattvaparipāke na buddhakṣetrapariśuddhau nopāyakauśalye 'bhinivekṣyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarvadharmā na saṃvidyante yas cābhiniviśeta yena cābhiniviśeta yatra cābhiniviśeta.

iti samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ

evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anabhiniviṣṭaḥ sarvadharmeṣu dānapāramitayā vivardhate, śīlapāramitayā (psp1-1: 131) vivardhate, kṣāntipāramitayā vivardhate, vīryapāramitayā vivardhate, dhyānapāramitayā vivardhate, prajñāpāramitayā vivardhate, bodhisattvaniyāmam avakrāmati.

iti samudaye 'nvayajñānam

evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carann avinivartanīyāṃ bhūmim avakrāmati.

iti nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ

evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'bhijñāḥ paripūrayati, abhijñāḥ paripūrya buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, sattvāṃś ca paripācayati, buddhāṃś ca bhagavataḥ satkaroti gurukaroti mānayati pūjayati tenaiva kuśalamūlena teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ cāntika upapadyate, dharmaṃ ca śṛṇoti śrutāś cāsya dharmā na jātūcchetsyante yāvadā bodhimaṇḍād iti dhāraṇīmukhāni pratilapsyate samādhimukhāni pratilapsyate. evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā nāmasāṃketikī dharmaprajñaptir anuboddhavyā.

iti nirodhe dharmajñānam

tat kiṃ manyase subhūte yad ucyate bodhisattvo mahāsattva ity api tu rūpaṃ bodhisattva iti, vedanā bodhisattva iti, saṃjñā bodhisattva iti, saṃskārā bodhisattva iti, vijñānaṃ bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte 'nyatra rūpād bodhisattva iti, anyatra vedanāyā bodhisattva iti, anyatra saṃjñāyā bodhisattva iti, anyatra saṃskārebhyo bodhisattva iti, anyatra vijñānād bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte rūpe bodhisattva iti, vedanāyāṃ bodhisattva iti, saṃjñāyāṃ bodhisattva iti, saṃskāreṣu bodhisattva iti, vijñāne bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte boadhisattve rūpam iti, bodhisattve vedaneti, bodhisattve saṃjñeti, bodhisattve saṃskārā iti, bodhisattve vijñānam iti?

tat kiṃ manyase subhūte arūpo bodhisattva iti, avedano bodhisattva (psp1-1: 132) iti, asaṃjño bodhisattva iti, asaṃskaro bodhisattva iti, avijñano bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte cakṣur bodhisattvo 'nyatra cakṣuṣaś cakṣuṣi bodhisattvo bodhisattve cakṣur acakṣuṣko bodhisattva iti,

śrotraṃ bodhisattvo 'nyatra śrotrāc chrotre bodhisattvo bodhisattve śrotram aśrotro bodhisattva iti,

ghrāṇaṃ bodhisattvo 'nyatra ghrāṇād ghrāṇe bodhisattvo bodhisattve ghrāṇam aghrāṇo bodhisattva iti,

jihvā bodhisattvo 'nyatra jihvāyā jihvāyāṃ bodhisattvo bodhisattve jihvājihvo bodhisattva iti,

kāyo bodhisattvo 'nyatra kāyāt kāye bodhisattvo bodhisattve kāyo 'kāyo bodhisattva iti,

mano bodhisattvo 'nyatra manaso manasi bodhisattvo bodhisattve mano 'manasko bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte rūpaṃ bodhisattvo 'nyatra rūpād rūpe bodhisattvo bodhisattve rūpam arūpo bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte śabdo bodhisattvo 'nyatra śabdāc chabde bodhisattvo bodhisattve śabdo 'śabdo bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte gandho bodhisattvo 'nyatra gandhād gandhe bodhisattvo bodhisattve gandho 'gandho bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte raso bodhisattvo 'nyatra rasād rase bodhisattvo bodhisattve raso 'raso bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte spraṣṭavyaṃ bodhisattvo 'nyatra spraṣṭavyāt spraṣṭavye bodhisattvo bodhisattve spraṣṭavyam aspraṣṭavyo bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte dharmo bodhisattvo 'nyatra dharmād dharme bodhisattvo bodhisattve dharmo 'dharmo bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte cakṣūrūpacakṣurvijñānāni bodhisattvo (psp1-1: 133) 'nyatra ebhya eṣu saḥ, etāni tasmin vinā cakṣūrūpacakṣurvijñānair bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte śrotraśabdaśrotravijñānānibodhisattvo 'nyatra ebhya eṣu '; saḥ, etāni tasmin vinā śrotraśabdaśrotravijñānair bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte ghrāṇagandhaghrāṇavijñānāni bodhisattvo 'nyatra ebhya eṣu saḥ, etāni tasmin vinā ghrāṇagandhaghrāṇavijñānair bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte jihvārasajihvāvijñānāni bodhisattvo 'nyatra ebhya eṣu saḥ, etāni tasmin vinā jihvārasajihvāvijñānair bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte kāyaspraṣṭavyakāyavijñānāni bodhisattvo 'nyatra ebhya eṣu saḥ, etāni tasmin vinā kāyaspraṣṭavyakāyavijñānair bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte manodharmamanovijñānāni bodhisattvo 'nyatra ebhya eṣu saḥ, etāni tasmin vinā manodharmamanovijñānair bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte pṛthivīdhātur bodhisattvo 'nyatra pṛbthivīdhātos tatra bodhisattvo bodhisattve pṛthivīdhātur apṛthivīdhātuko bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte 'bdhātur bodhisattvo 'nyatrābdhātos tatra bodhisattvo bodhisattve 'bdhātur anabdhātuko bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte tejodhātur bodhisattvo 'nyatra tejodhātos tatra bodhisattvo bodhisattve tejodhātur atejodhātuko bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte vāyudhātur bodhisattvo 'nyatra vāyudhātos tatra bodhisattvo bodhisattve vāyudhātur avāyudhātuko bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte ākāśadhātur bodhisattvo 'nyatrākāśadhātos tatra bodhisattvo bodhisattve ākāśadhātur anākāśadhātuko bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte vijñānadhātur bodhisattvo 'nyatra vijñānadhātos tatra bodhisattvo bodhisattve vijñānadhātur avijñānadhātuko bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte avidyā bodhisattvo 'nyatrāvidyāyā avidyāyāṃ bodhisattvo bodhisattve 'vidyānavidyo bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte saṃskārā bodhisattvo 'nyatra saṃskārebhyaḥ saṃskāreṣu bodhisattvo bodhisattve saṃskārā asaṃskāro bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte vijñānaṃ bodhisattvo 'nyatra vijñānād vijñāne bodhisattvo bodhisattve vijñānam avijñāno bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte nāmarūpaṃ bodhisattvo 'nyatra nāmarūpān nāmarūpe bodhisattvo bodhisattve nāmarūpam anāmarūpo bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte ṣaḍāyatanaṃ bodhisattvo 'nyatra ṣaḍāyatanāt ṣaḍāyatane bodhisattvo bodhisattve ṣaḍāyatanam aṣaḍāyatano bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte sparśo bodhisattvo 'nyatra sparśāt sparse bodhisattvo bodhisattve sparśo 'sparśo bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte vedanā bodhisattvo 'nyatra vedanāyā vedanāyāṃ bodhisattvo bodhisattve vedanāvedano bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte tṛṣṇā bodhisattvo 'nyatra tṛṣṇāyāḥ tṛṣṇāyāṃ bodhisattvo bodhisattve tṛṣṇātṛṣṇo bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte upādānaṃ bodhisattvo 'nyatra upādānād upādāne bodhisattvo bodhisattve upādānam anupādāno bodhisattva iti,

tat kiṃ manyase subhūte bhavo bodhisattvo 'nyatra bhavād bhave bodhisattvo bodhisattve bhavo 'bhavo bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte jātir bodhisattvo 'nyatra jāter jātau bodhisattvo bodhisattve jātir ajātir bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte jarāmaraṇaṃ bodhisattvo 'nyatra jarāmaraṇād jarāmaraṇe bodhisattvo bodhisattve jarāmaraṇam ajarāmaraṇo bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

iti nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte 'pi nu yā rūpasya tathatā sā bodhisattvo 'nyatra rūpatathatāyā rūpatathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve rūpatathatā arūpatathato bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte yā vedanātathatā sā bodhisattvo 'nyatra vedanātathatāyā vedanātathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve vedanātathatā avedanātathato bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte yā saṃjñātathatā sā bodhisattvo 'nyatra saṃjñātathatāyāḥ saṃjñātathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve saṃjñātathatā asaṃjñātathato bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte yā saṃskāratathatā sā bodhisattvo 'nyatra saṃskāratathatāyāḥ saṃskāratathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve saṃskāratathatā asaṃskāratathato bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte yā vijñānatathatā sā bodhisattvo 'nyatra vijñānatathatāyā vijñānatathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve vijñānatathatā avijñānatathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yadi vyasteṣu skandheṣu na bodhisattvaḥ samasteṣu bhavatu yā skandhatathatā sā bodhisattvo 'nyatra skandhatathatāyāḥ skandhatathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve skandhatathatā askandhatathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yā cakṣūrūpacakṣurvijñānatathatā sā bodhisattvo 'nyatra cakṣūrūpacakṣurvijñānatathatāyāś cakṣūrūpacakṣurvijñānatathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve cakṣūrūpacakṣurvijñānatathatā acakṣūrūpacakṣurvijñānatathato bodhisattva iti?

evaṃ śrotraśabdaśrotravijñānatathatā ghrāṇagandhaghrāṇavijñānatathatā jihvārasajihvāvijñānatathatā kāyaspraṣṭavyakāyavijñanatathatāyā manodharmamanovijñānatathatā sā bodhisattvo 'nyatra manodharmamanovijñānatathatāyā manodharmamanovijñānatathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve nmanodharmamanovijñānatathatā amanodharmamanovijñānatathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yā pṛthivīdhātutathatā sā bodhisattvo 'nyatra pṛthivīdhātutathatāyāḥ pṛthivīdhātutathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve pṛthivīdhātutathatā apṛthivīdhātutathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yā abdhātutathatā sā bodhisattvo 'nyatrābdhātutathatāyā abdhātutathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve abdhātutathatā anabdhātutathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yā tejodhātutathatā sā bodhisattvo 'nyatra tejodhātutathatāyāḥ tejodhātutathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve tejodhātutathatā atejodhātutathato bodhisattva iti.

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yā vāyudhātutathatā sā bodhisattvo 'nyatra vāyudhātutathatāyāḥ vāyudhātutathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve vāyudhātutathatā avāyudhātutathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yā ākāśadhātutathatā sā bodhisattvo 'nyatra ākāśadhātutathatāyā ākāśadhātutathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve ākāśadhātutathatā anākāśadhātutathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha:

tat kiṃ manyase subhūte yā vijñānadhātutathatā sā bodhisattvo 'nyatra vijñānadhātutathatāyā vijñānadhātutathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve vijñānadhātutathatā anvijñānadhātutathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yadi vyasteṣu dhātuṣu na bodhisattvaḥ samasteṣu bhavatu yā dhātutathatā sā bodhisattvo 'nyatra dhātutathatāyā dhātutathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve dhātutathatā adhātutathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yā cakṣustathatā sā bodhisattvo 'nyatra cakṣustathatāyāś cakṣustathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve cakṣustathatā acakṣustathato bodhisattva iti. evaṃ yā śrotratathatāghrāṇatathatājihvātathatākāyatathatā,

tat kiṃ manyase subhūe yā manastathatā sā bodhisattvo 'nyatra manastathatāyā manastathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve manastathatā amanastathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yā rūpatathatā sā bodhisattvo 'nyatra rūpatathatāyā rūpatathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve rūpatathatā arūpatathato bodhisattva iti? evaṃ yāḥ śabdagandharasaspraṣṭavyadharmatathatāḥ sā bodhisattvo 'nyatra śabdagandharasaspraṣṭavyadharmatathatābhyaḥ śabdagandharasaspraṣṭavyadharmatathatāsu bodhisattvo bodhisattve śabdagandharasaspraṣṭavyadharmatathatā aśabdagandharasaspraṣṭavyadharmatathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: yadi subhūte vyasteṣv āyataneṣu na bodhisattvaḥ samasteṣu bhavatu yā subhūte āyatanatathatā sā bodhisattvo 'nyatrāyatanatathatāyā āyatanatathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve āyatanatathatā (psp1-1: 138) anāyatanatathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yā avidyātathatā sā bodhisattvo 'nyatrāvidyātathatā yā avidyātathatāyā avidyātathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve avidyātathatā anavidyātathato bodhisattva iti?

evaṃ yā saṃskāratathatā vijñānatathatā nāmarūpatathatā ṣaḍāyatanatathatā sparśatathatā vedanātathatā tṛṣṇātathatā upādānatathatā bhavatathatā jātitathatā,

tat kiṃ manyase subhūte yā jarāmaraṇatathatā sā bodhisattvo 'nyatra jarāmaraṇatathatāyā jarāmaraṇatathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve jarāmaraṇatathatā ajarāmaraṇatathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yadi vyasteṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu na bodhisattvaḥ samasteṣu bhavatu yā pratītyasamutpādatathatā sā bodhisattvo 'nyatra pratītyasamutpādatathatāyāḥ pratītyasamutpādatathatāyāṃ bodhisattvo bodhisattve pratītyasamutpādatathatā apratītyasamutpādatathato bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: kiṃ punas tvaṃ subhūte 'rthavaśam upādāyaivaṃ vadasi: na rūpaṃ bodhisattva iti, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ na pṛthivīdhātur nābdhātur na tejodhātur na vāyudhātur nākāśadhātur na vijñānadhātur na rūpāṇi na śabdā na gandhā na rasā na spraṣṭavyā na dharmāḥ, na cakṣur na śrotraṃ na ghrāṇaṃ na jihvā nakāyo na manaḥ, na cakṣūrūpacakṣurvijñānaṃ na śrotraśabdaśrotravijñānaṃ na ghrāṇagandhaghrāṇavijñānaṃ na jihvārasajihvāvijñānaṃ na kāyaspraṣṭavyakāyavijñānaṃ na manodharmamanovijñānaṃ, nāvidyā evaṃ na saṃskāravijñānanāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanātṛṣṇopādānabhavajātijarāmaraṇaṃ bodhisattva iti, yāvan na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādo bodhisattva iti, na rūpatathatā bodhisattva iti, na vedanātathatā na saṃjñātathatā na saṃskāratathatā na (psp1-1: 139) vijñānatathatā yāvan na pṛthivīdhātutathatā nābdhātutathatā na tejodhātutathatā na vāyudhātutathatānākāśadhātutathatā na vijñānadhātutathatā,

na cakṣustathatā na śrotratathatā na ghrāṇatathatā na jihvātathatāna kāyatathatā na manastathatā,

na rūpatathatā na śabdatathatā na gandhatathatā na rasatathatāna spraṣṭavyatathatā na dharmatathatā,

na cakṣūrūpacakṣurvijñānatathatā na śrotraśabdaśrotravijñānatathatā na ghrāṇagandhaghrāṇavijñānatathatā na jihvārasajihvāvijñānatathatā na kāyaspraṣṭavyakāyavijñānatathatā na manodharmamanovijñānatathatā,

nāvidyātathatā na saṃskāratathatā na vijñānatathatā na nāmarūpatathatā na ṣaḍāyatanatathatā na sparśatathatā na vedanātathatā na tṛṣṇātathatā nopādānatathatā na bhavatathatā na jātitathatā na jarāmaraṇatathatā yāvan na skandhadhātvāyatanatathatā na pratītyasamutpādatathatā bodhisattva iti. subhūtir āha: atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kuto rūpaṃ bodhisattvo bhaviṣyati, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ bodhisattvo bhaviṣyati.

atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate. tat kutaḥ pṛthivīdhātu bodhisattvo bhaviṣyati, evam abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātur bodhisattvo bhaviṣyati.

atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kuto rūpaṃ bodhisattvo bhaviṣyati, evaṃ śabdo gandho rasaḥ sparśo dharmo bodhisattvo bhaviṣyati, evaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano bodhisattvo bhaviṣyati.

atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kutaś cakṣūrūpacakṣurvijñānāni bodhisattvo bhaviṣyati, evaṃ śrotraśabdaśrotravijñanāni ghrāṇagandhaghrāṇavijñānāni jihvārasajihvāvijñānāni (psp1-1: 140) kāyaspraṣṭavyakāyavijñānāni, manodharmamanovijñānāni bodhisattvo bhaviṣyati.

atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyte nopalabhyate, tat kuto 'vidyā bodhisattvo bhaviṣyati. evaṃ saṃskāravijñānanāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanātṛṣṇopādānabhavajātijarāmaraṇaṃ bodhisattvo bhaviṣyati.

atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kutaḥ punar asya rūpatathatopalapsyate, vedanātathatā saṃjñātathatā saṃskāratathatā vijñānatathatopalapsyate.

atyantataya bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kuto 'sya pṛthivīdhātutathatopalapsyate, evam abdhātutejodhātuvāyudhātvākāśadhātuvijñānadhātutathatopalapsyate.

atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kuto 'sya rūpatathatopalapsyate, evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadharmatathatopalapsyate, evaṃ cakṣustathatā śrotratathatā ghrāṇatathatā jihvātathatā kāyatathatā manastathatopalapsyate, evaṃ cakṣūrūpacakṣurvijñānatathatopalapsyate, evaṃ śrotraśabdaśrotravijñānatathatā ghrāṇagandhaghrāṇavijñānatathatā jihvārasajihvāvijñānatathatā kāyaspraṣṭavyakāyavijñānatathatā manodharmamanovijñānatathatopalapsyate.

atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kuto 'syāvidyātathatopalapsyate, evaṃ saṃskāratathatā vijñānatathatā nāmarūpatathatā ṣaḍāyatanatathatā sparśatathatā vedanātathatā tṛṣṇātathatā upādānatathatā bhavatathatā jātitathatā jarāmaraṇatathatopalapsyate.

evam ekaikaśaḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu vyastasamasteṣv atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kuto 'sya skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatopalapsyate, naitat sthānaṃ vidyate.

bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena sattvānupalabdhyā prajñāpāramitānupalabdhau śikṣitavyam.

iti nirodhe 'nvayajñānam

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte rūpasyaitad adhivacanaṃ bodhisattva iti, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyaitad adhivacanaṃ bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte rūpanityatāyā rūpānityatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti, rūpasukhatāyā rūpaduḥkhatāyā rūpātmatāyā rūpānātmatāyā rūpaśāntatāyā rūpāśāntatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte vedanānityatāyā vedanānityatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti, vedanāsukhatāyā vedanāduḥkhatāyā vedanātmatāyā vedanānātmatāyā vedanāśāntatāyā vedanāśāntatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte saṃjñānityatāyā saṃjñānityatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti, saṃjñāsukhatāyā saṃjñāduḥkhatāyā saṃjñātmatāyā saṃjñānātmatāyā saṃjñāśāntatāyā saṃjñāśāntatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte saṃskāranityatāyā saṃskārānityatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti, saṃskārasukhatāyāḥ saṃskāraduḥkhatāyāḥ saṃskārātmatāyāḥ saṃskārānātmatāyāḥ saṃskāraśāntatāyāḥ saṃskārāśāntatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte vijñānanityatāyā vijñānānityatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti, vijñānasukhatāyā vijñānaduḥkhatāyā vijñānātmatāyā vijñānanātmatāyā vijñānaśāntatāyā vijñānāśāntatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti?

tat kiṃ manyase subhūte rūpaśūnyatāyā rūpāśūnyatāyā rūpanimittatāyā rūpānimittatāyā rūpapraṇihitatāyā rūpāpraṇihitatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti? evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ,

tat kiṃ manyase subhūte vijñānaśūnyatāyā vijñānāśūnyatāyā vijñānanimittatāyā (psp1-1: 142) vijñānānimittatāyā vijñānapraṇihitatāyā vijñānāpraṇihitatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: kiṃ punas tvaṃ subhūte 'rthavaśaṃ pratītya evaṃ vadasi: na rūpasya nityatādhivacanaṃ nānityatādhivacanaṃ bodhisattva iti, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na rūpasya praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ bodhisattva iti,

na vedanāyā nityatādhivacanaṃ nānityatādhivacanaṃ bodhisattva iti, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na vedanāyāḥ praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ bodhisattva iti,

na saṃjñāyā nityatādhivacanam anityatādhivacanaṃ bodhisattva iti, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na saṃjñāyāḥ praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ bodhisattva iti,

na saṃskārānāṃ nityatādhivacanam anityatādhivacanaṃ bodhisattva iti, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na saṃskārānāṃ praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ (psp1-1: 143) bodhisattva iti,

na vijñānasya nityatādhivacanaṃ nānityatādhivacanaṃ bodhisattva iti, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na vijñānasya praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ bodhisattva iti.

subhūtir āha: atyantatayā bhagavan rūpaṃ na vidyate nopalabhyate, kuto rūpādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati,

atyantayā bhagavan vedanā na vidyate nopalabhyate, kuto vedanādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati,

atyantatayā bhagavan saṃjñā na vidyate nopalabhyate, kutaḥ saṃjñādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati,

atyantatayā bhagavan saṃskārā na vidyante nopalabhyante, kutaḥ saṃskārādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati,

atyantatayā bhagavan vijñānaṃ na vidyate nopalabhyate, kuto vijñānādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati.

atyantatayā bhagavan nityaṃ na vidyate nopalabhyate, kuto rūpanityatādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati,

atyantatayā bhagavann anityaṃ na vidyate nopalabhyate, kuto rūpānityatādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ,

atyantatayā bhagavan nityaṃ na vidyate nopalabhyate, kuto vijñānanityatādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati,

atyantatayā bhagavann anityaṃ na vidyate nopalabhyate, kuto vijñānānityatādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ (psp1-1: 144) nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati.

bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā rūpādhivacanam anupalabhamānena vedanādhivacanam anupalabhamānena saṃjñādhivacanam anupalabhamānena saṃskārādhivacanam anupalabhamānena vijñānādhivacanam anupalabhamānena.

rūpasya nityānityādhivacanam anupalabhamānena sukhaduḥkhādhivacanam anupalabhamānena ātmanānātmādhivacanam anupalabhamānena śāntāśāntādhivacanam anupalabhamānena śūnyāśūnyādhivacanam anupalabhamānena nimittānimittādhivacanam anupalabhamānena praṇihitāpraṇihitādhivacanam anupalabhamānena,

vedanāyā nityānityādhivacacanam anupalabhamānena sukhaduḥkhādhivacanam anupalabhamānena ātmānātmādhivacanam anupalabhamānena śāntāśāntādhivacanam anupalabhamānena śūnyāśūnyādhivacanam anupalabhamānena nimittānimittādhivacanam anupalabhamānena praṇihitāpraṇihitādhivacanam anupalabhamānena,

saṃjñāyā nityānityādhivacacanam anupalabhamānena sukhaduḥkhādhivacanam anupalabhamānena ātmanānātmādhivacanam anupalabhamānena śāntāśāntādhivacanam anupalabhamānena śūnyāśūnyādhivacanam anupalabhamānena nimittānimittādhivacanam anupalabhamānena praṇihitāpraṇihitādhivacanam anupalabhamānena,

saṃskārāṇāṃ nityānityādhivacacanam anupalabhamānena sukhaduḥkhādhivacanam anupalabhamānena ātmānātmādhivacanam anupalabhamānena śāntāśāntādhivacanam anupalabhamānena śūnyāśūnyādhivacanam anupalabhamānena nimittānimittādhivacanam anupalabhamānena praṇihitāpraṇihitādhivacanam anupalabhamānena,

vijñānasya nityānityādhivacacanam anupalabhamānena sukhaduḥkhādhivacanam anupalabhamānena ātmānātmādhivacanam anupalabhamānena (psp1-1: 145) śāntāśāntādhivacanam anupalabhamānena śūnyāśūnyādhivacanam anupalabhamānena nimittānimittādhivacanam anupalabhamānena praṇihitāpraṇihitādhivacanam anupalabhamānena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.

iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ

yad api subhūte evaṃ vadasi, nāhaṃ taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yad uta bodhisattva iti, na hi subhūte dharmo dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur dharmaṃ samanupaśyati.

iti mārge dharmajñānam

na subhūte rūpadhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātū rūpadhātuṃ samanupaśyati,

na subhūte vedanādhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur vedanādhātuṃ samanupaśyati,

na subhūte saṃjñādhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur saṃjñādhātuṃ samanupaśyati,

na subhūte saṃskāradhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur saṃskāradhātuṃ samanupaśyati,

na subhūte vijñānadhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur vijñānadhātuṃ samanupaśyati,

na cakṣurdhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātuś cakṣurdhātuṃ samanupaśyati,

na śrotradhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātuḥ śrotradhātuṃ samanupaśyati,

na ghrāṇadhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur ghrāṇadhātuṃ samanupaśyati,

na jihvādhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur jihvādhātuṃ samanupaśyati,

na kāyadhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur kāyadhātuṃ samanupaśyati,

na manodhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur (psp1-1: 146) manodhātuṃ samanupaśyati.

iti marge 'nvayajñānakṣāntiḥ

na subhūte saṃskṛtadhātur asaṃskṛtadhātuṃ samanupaśyati, nāpy asaṃskṛtadhātuḥ saṃskṛtadhātuṃ samanupaśyati.

iti mārge 'nvayajñānam

iti darśanamārgāvavādaḥ

na ca subhūte saṃskṛtavyatirekeṇāsaṃskṛtaṃ śakyaṃ prajñapayituṃ, nāpy asaṃskṛtavyatirekeṇa saṃskṛtaṃ śakyaṃ prajñapayitum.

evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kañcid dharmaṃ samanupaśyati, asamanupaśyan nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, na cāsya kvacid dharmacittam avalīyate, na vipratisārī bhavati mānasam. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ na samanupaśyati, vedanāṃ na samanupaśyati, saṃjñāṃ na samanupaśyati, saṃskārān na samanupaśyati, vijñānaṃ na samanupaśyati.

cakṣur na samanupaśyati, śrotraṃ na samanupaśyati, ghrāṇaṃ na samanupaśyati, jihvāṃ na samanupaśyati, kāyaṃ na samanupaśyati, mano na samanupaśyati.

rūpāṇi na samanupaśyati, śabdān na samanupaśyati, gandhān na samanupaśyati, rasān na samanupaśyati, spraṣṭavyān na samanupaśyati, dharmān na samanupaśyati.

pṛthivīdhātum abdhātuṃ tejodhātuṃ vāyudhātum ākāśadhātuṃ vijñānadhātuṃ na samanupaśyati.

avidyāṃ na samanupaśyati, saṃskāravijñānanāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanātṛṣṇopādānabhavajātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsān na samanupaśyati.

rāgaṃ na samanupaśyati, dveṣaṃ na samanupaśyati, mohaṃ na samanupaśyati.

ātmānaṃ na samanupaśyati, sattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajanakapaśyakān na samanupaśyati.

kāmadhātuṃ na samanupaśyati, rūpadhātuṃ na samanupaśyati, ārūpyadhātuṃ na samanupaśyati, ākāśadhātuṃ na samanupaśyati. (psp1-1: 147) śrāvakaṃ na samanupaśyati, pratyekabuddhaṃ na samanupaśyati, bodhisattvaṃ na samanupaśyati, śrāvakadharmān na samanupaśyati, pratyekabuddhadharmān na samanupaśyati, bodhisattvadharmān na samanupaśyati, buddhaṃ na samanupaśyati, buddhadharmān na samanupaśyati, bodhiṃ na samanupaśyati, yāvat sarvadharmān na samanupaśyati, sarvadharmān asamanupaśyan, nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate.

subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate?

bhagavān āha: tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaś cittacaitasikān dharmān nopalabhate na samanupaśyati. evaṃ hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya nottrasyati mānasam?

bhagavān āha: tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo manaś ca manodhātuṃ ca nopalabhate na samanupasyati, evaṃ hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya nottrasyati mānasam. evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmān upalabdhya prajñāpāramitāyāṃ caritavyam.

sacet subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tāṃ prajñāpāramitāṃ nopalabhate na samanupaśyati, tañ ca bodhisattvaṃ, tac ca bodhisattvanāma, tac ca bodhicittaṃ nopalabhate na samanupaśyati, eṣa eva bodhisattvasya mahāsattvasyāvavādaḥ prajñāpāramitāyām eṣaivānuśāsaṃ.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: rūpaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, vedanāṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam, saṃjñāṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajnāpāramitāyāṃ śikṣitavyam, saṃskārān parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam, vijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena (psp1-1: 148) mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.

cakṣuḥ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, śrotraṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, ghrāṇaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, jihvāṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, kāyaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, manaḥ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.

rūpaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, śabdaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, gandhaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, rasaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, sparśaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, dharmaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.

cakṣurvijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, śrotravijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, ghrāṇavijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, jihvāvijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, kāyavijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, manovijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.

cakṣuḥsaṃsparśaṃ cakṣuḥsaṃsparśajāṃ vedanāṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, śrotrasaṃsparśaṃ śrotrasaṃsparśajāṃ vedanāṃ, ghrāṇasaṃsparśaṃ ghrāṇasaṃsparśajāṃ vedanāṃ, jihvāsaṃsparśaṃ jihvāsaṃsparśajāṃ vedanāṃ, kāyasaṃsparśaṃ kāyasaṃsparśajāṃ vedanāṃ, manaḥsaṃsparśaṃ manaḥsaṃsparśajāṃ vedanāṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena (psp1-1: 149) mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.

rāgadveṣamohān prahātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāparamitāyāṃ śikṣitavyam, evaṃ satkāyadṛṣṭiṃ śīlavrataparāmarśaṃ vicikitsāṃ kāmarāgaṃ vyāpādaṃ rūparāgam ārūpyarāgaṃ saṃyojanānuśayaparyutthānāni prahātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāparamitāyāṃ śikṣitavyam.

punar aparaṃ caturo yogān oghān granthān upādānāni caturo viparyāsān prahātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāparamitāyāṃ śikṣitavyam.

daśākuśalān karmapathān prahātukāmena, daśakuśalān karmapathān parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.

catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catur ṛddhipādān pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryaṣṭāṅgamārgaṃ catasraḥ pratisaṃvidaś catvāri vaiśāradyāni ṣaḍ abhijñā daśa tathāgatabalāni aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayitukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.

bodhyaṅgaṃ nāma samādhiṃ pratilabdhukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.

siṃhavikrīḍitaṃ samādhiṃ, siṃhavijṛmbhitaṃ samādhiṃ, sarvadhāraṇīmukhaṃ samādhiṃ, śūraṅgamaṃ samādhiṃ, ratnamudraṃ samādhiṃ, candraprabhaṃ samādhiṃ, candradhvajaketuṃ samādhiṃ, sarvadharmamudrāgataṃ samādhiṃ, avalokitamudraṃ samādhiṃ, dharmadhātuniyataṃ samādhiṃ, niyatadhvajaketuṃ samādhiṃ, vajropamaṃ samādhiṃ, sarvadharmapraveśamukhaṃ samādhiṃ, samādhirājaṃ samādhiṃ, gaganagañjamudraṃ samādhiṃ, balaviśuddhaṃ samādhiṃ, samudgataṃ samādhiṃ, sarvadharmaniruktiniyatapraveśaṃ samādhiṃ, sarvadharmajñānamudrāpraveśaṃ samādhiṃ, sarvadharmamudrādhāraṇīmukhaṃ samādhiṃ, sarvadharmāsaṃpramoṣaṃ samādhiṃ, sarvadharmasamavasaraṇākāramudraṃ (psp1-1: 150) samādhiṃ, ākāśāvasthitaṃ samādhiṃ, trimaṇḍalapariśuddhiṃ samādhiṃ, acyutānugāminyabhijñāṃ samādhiṃ, pātragataṃ samādhiṃ, dhvajāgrakeyūraṃ samādhiṃ, sarvakleśanirdahanaṃ samādhiṃ, caturmārabalavikaraṇaṃ samādhiṃ, jñānolkāṃ samādhiṃ, daśabalodgataṃ samādhiṃ, ākāśāsaṃganiruktinirūpalepaṃ nāma samādhiṃ, etāni cānyāni ca samādhimukhāni pratilabdhukāmea na bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.