Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 14/16

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8

Thông tin
GRETIL — Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009.CC BY-NC-SA 4.0

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo bhagavan bodhisattvo mahāsattva imā yair bodhaye carati, sa kiṃ ṣaṭsu pāramitāsu carati, saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu carati, sarvaśūnyatāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu caraty, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu carati, sarvākārajñatāyāṃ carati, kasya dharmasyāgame vā caraty apagame vā hānau vā vṛddhau vā utpādāya vā nirodhāya vā saṃkleśāya vyavadānāya vā?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva imā yair bodhaye carati, sa na ṣaṭsu pāramitāsu carati, na saptatriṃśatsu bodhipakṣeṣu dharmeṣu carati, na sarvaśūnyatāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu (psp_5:141) carati, na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu carati, na sarvākārajñatāyāṃ carati, na kasyacid dharmasyāgame vā caraty apagame vā hānau vā vṛddhau vā utpādāya vā nirodhāya vā saṃkleśāya vyavadānāya vā. na hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhiḥ prajñāpāramitāyāṃ carata ārambaṇayogena pratyupasthitā ācaye vā apacaye vā hānau vā vṛddhau vā utpādāya vā nirodhāya vā saṃkleśāya vā vyavadānāya vā pratyupasthitā.

subhūtir āha: yadi bhagavan bodhisattvasya mahyāsattvasya bodhir na kasyacid dharmasyārambaṇayogena pratyupasthitā, tat katham idānīṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānapāramitāṃ parigṛhṇāti, śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti, kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti, vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti, dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti, prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti, adhyātmaśūnyatāyāṃ carati, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carati, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukheṣu caraty, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu carati, mahākaruṇāyāṃ carati, daśasu bodhisattvabhūmiṣu carati, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dvayena bodhisattvacarir, na hi bodhisattvo mahāsattvo dvayena dānapāramitāyāṃ carati, śīlapāramitāyāṃ carati, kṣāntipāramitāyāṃ carati, vīryapāramitāyāṃ carati, dhyānapāramitāyāṃ carati, na dvayena prajñāpāramitāyāṃ carati, na dvayenādhyātmaśūnyatāyāṃ carati, bahirdhāśūnyatāyāṃ carati, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ carati, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, na dvayena smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carati, na dvayenāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, na dvayena śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carati, na dvayenābhjñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu carati, na dvayena sarvākārajñatāyāṃ carati.

subhūtir āha: yadi bhagavan dānapāramitāyāṃ na dvayena caraty, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ na dvayena carati, sarvaśūnyatā bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇa dhyānārūpya vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇimukheṣu (psp_5:142) na dvayena carati, śūnyatānimittāpraṇihitābbhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu na dvayena carati, sarvākārajñatāyāṃ na dvayena carati, tat katham idānīṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ kuśalamūlair vivardhate prathamacittotpādam upādāya yāvat paścimakaś cittotpādaḥ kuśalamūlair vivardhate?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: ye subhūte dvayena caranti na te vivardhante kuśalamūlair dharmaiḥ. tat kasya hetoḥ? dvaye niśritya hi subhūte sarvabālapṛthagjanās te na vivardhate kuśalamūlair dharmair, bodhisattvo mahāsattvaḥ punar advayena carati tena prathamacittotpādam upādāya kuśalamūlair dharmair vivardhate, yāvat paścimakaś cittotpādaḥ kuśalamūlair dharmair vivardhate. tenānavamardanīyo bhavati sadevamānuṣāsureṇa lokena, yair akuśalair dharmair avamarditaḥ samānaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vāpated ity ebhiś cānyaiś cākuśalair dharmaiḥ saṃhriyamāṇo dānapāramitāyāṃ caran na kuśalair dharmair vivardhate, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ, prajñāpāramitāyāṃ caran na kuśalair dharmair vivardhate, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caran na kuśalair dharmair vivardhate, adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran na kuśalair dharmair vivardhate, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran na kuśalair dharmair vivardhate, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caran na kuśalair dharmair vivardhate, sarvākārajñatāyāṃ caran na kuśalair dharmair vivardhate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kuśalamūlānāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati?

bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kuśalamūlānāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nāpy akuśalamūlānāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nāparyupāsya budddhān bhagavataḥ, nāparipūrya kuśalamūlāni, kalyāṇamitrair aparigṛhīto bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāptum.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan paryupāsya buddhān bhagavataḥ kuśalamulāni (psp_5:143) paripūrya kalyāṇamitraparigṛhīto bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān paryupāste, yaṃ ca te buddhā bhagavanto dharmaṃ bhāṣante sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇam itivṛttakaṃ jātakaṃ saṃgrahavaipulyādbhutadharmāvadānopadeśāṃs tān sarvān udgṛhṇāty udgṛhya kāyena vācā suparijitān kṛtvā manasā tatprekṣitān karoti, dṛṣṭyā supratividdhān karoti, dhāraṇīṃ pratilabhate, dhāraṇyāṃ pratilabdhāyāṃ pratisaṃvid utpādayati, pratisaṃvidbhir utpāditābhis tasya jātivyativṛttasyāpi te dharmā na jātu vipraṇasyanti yāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti, tatra tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ kuṣalamūlāny avaropayati, taiś ca kuśalamūlaiḥ parigṛhīto na jātv apāyair vākṣaṇair votpadyate, taiś ca kuśalair āśayapariśuddhiṃ parigṛhṇāti, yayā āśayapariśuddhyā buddhakṣetraṃ pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati, taiś ca kuśalamūlaiḥ parigṛhītaḥ kalyāṇamitraiś ca na jātu virahito bhavati buddhair bhagavadbhir bodhisattvair mahāsattvaiḥ śrāvakaiś ca ye buddhayānasya varṇaṃ bhāṣante, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā buddhā bhagavantaḥ paryupāsitavyāḥ, kuśalamūlaṃ ca parigṛhītavyaṃ, kalyāṇamitrāṇi ca sevitavyāni.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yaḥ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo nāpi buddhān bhagavataḥ paryupāste, nāpi kuśalamūlāni paripūrayet, nāpi kalyāṇamitraparigṛhīto bhavet, mā haiva bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnuyāt.

bhagavān āha: na khalu subhūte buddhān bhagavato 'paryupāsyānavaropitakuśalamūlaḥ kalyāṇamitrair aparigṛhītaḥ sarvākārajñatām anuprāpnuyāt. tat kasya hetoḥ? buddhān eva tāvad bhagavataḥ paryupāsya kuśalamūlāny avaropya kalyāṇamitrāṇi ca sevitvā bhajitvā paryupāsyaivaṃ kuśalamūlasamanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāptum asamarthaḥ prāg eva buddhān bhagavato 'paryupāsya kuśalamūlāny anavaropya kalyāṇamitrair aparigṛhītaḥ sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti nedaṃ sthānaṃ vidyate, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena (psp_5:144) buddhā bhagavantaḥ paryupāsitavyāḥ, kuśalamulāni cāvaropitavyāni kalyāṇamitrāṇi ca sevitavyāni bhaktavyāni paryupāsitavyāni.

subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan bodhisattvo mahāsattvo buddhāṃś ca bhagavataḥ paryupāsya kuśalamūlāni cāvaropya kalyāṇamitrāṇi ca sevitvā bhaktvā paryupāsya sarvākārajñatām anuprāpnuyāt?

bhagavān āha: upāyakauśalyavirahitatvāt, ye nopāyena śruto bhavati teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikāt sadharmas tāni ca kuśalamūlāni nāvaropitāni tāni ca kalyāṇamitrāṇi sevitāni bhaktitāni paryupāsitāni yāny asyopāyam upadiśanti tena virahitatvāt. iti saṃgharatne vipratipattiḥ

subhūtir āha: katamad bhagavann upāyakauśalyaṃ, yenopāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caran sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dānaṃ dadāti buddhebhyo bhagavadbhyaḥ pratyekabuddhebhyo vā, sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ samanvāgato na cāsya dānasaṃjñā bhavati, na pratigrāhakasaṃjñā, na dānapatisaṃjñā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, kuśalair dharmair vivardhamāno dānapāramitāyāṃ carati, dānapāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca dānaphalam upajīvati yad dānaphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā dānapāramitāyāṃ carati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ śīlaṃ rakṣati, tasya naiva rāge cittaṃ patati na doṣe na mohe nānuśaye na paryutthāne patati, nānyeṣv akuśaleṣu dharmeṣu patati, ye bodhaye paripanthakās tadyathā mātsaryacittaṃ vā dauḥśīlyacittaṃ vā kṣubdhacittaṃ vā kauśīdyacittaṃ vā hīnacittaṃ vā bhrāntacittaṃ (psp_5:145) vā dauṣprajñacittaṃ vā mānātimāno 'dhimāno 'smimānaḥ śrāvakapratyekabuddhacittaṃ vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāñ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, kuśalair dharmair vivardhamānaḥ śīlapāramitāyāṃ carati, sa śīlapāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca śīlaphalam upajīvati yac chīlaphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā śīlapāramitāyāṃ carati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārais tāṃ kṣāntiṃ bhāvayati, sa svakeṣv api prāṇeṣu vyavaropyamāneṣu na pratidahyate, na pratikruṣyati na vyāpādopanāham upanahyati, sa jīvitād vyaparopyamāno 'pi sarvasve vāpahriyamāṇe dāre vākṛṣyamāṇe mṛṣāvāda ucyamānaḥ piśunaṃ paruṣaṃ saṃbhinnaṃ vocyamāna ākruṣyamāṇo vā tāḍyamāno vā cchidyamāno vā na kṣubhyati sattvānām eva hitam utpādayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, sa dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiñcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate sa kuśalair dharmair vivardhamānaḥ kṣāntipāramitāyāṃ carati, sa kṣāntipāramitāyāṃ caran sarvasattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca kṣāntiphalam upajīvati yat kṣāntiphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā kṣāntipāramitāyāṃ carati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair vīryam ārabhate, dṛḍhasaṃnāho dṛḍhaparākramo na kauśīdyaṃ vā alasacittaṃ votpādayati, sa bodher arthāya duḥkham api na gaṇapatidakṣo 'nalaso 'pi śaktibhir vāryamāṇo manuṣyaduṣkham asuraduḥkhaṃ tiryagyoniduḥkhaṃ narakaduṣkham api na gaṇapatir api śaktibhir vāryamāṇaḥ. tat (psp_5:146) kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno vīryapāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca vīryaphalam upajīvati yad vīryaphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā vīryapāramitāyāṃ carati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dhyānaṃ samāpadyate, cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā na nimittagrāhī bhavati nānuvyañjanagrāhī bhavati, yathāvikaraṇam evaṃ cakṣurindriyeṇāsaṃvarasaṃvṛtaṃ viharantam abhidhyā daurmanasyāḥ pāpakā akuśalā dharmāś cittam anuśraveyuḥ, teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate rakṣati cakṣurindriyam evaṃ śrotreṇa śabdān śrutvā, ghrāṇena gandhān āghrāya, jihvayā rasān āsvādya, kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā, manasā dharmān vijñāya na nimittagrāhī bhavati, nānuvyañjanagrāhī bhavati, yathāvikaraṇam evaṃ manaindriyenāsaṃvarasaṃvṛtaṃ viharantam abhidhyā daurmanasyāḥ pāpakā akuśalā dharmāś cittam anuśraveyuḥ, teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate, rakṣati manaindriyaṃ, sa gacchann api tiṣṭhann api niṣaṇṇo 'pi śayāno 'pi bhāṣamāno 'pi tūṣṇībhūto 'pi samāhitāvasthāṃ na jahāti na vijahāti, sa bhavaty ahastalolo 'pādalolo 'mukharo 'prakīrṇavāg avikṣiptacakṣur avikṣiptendriyo 'nuddhato 'capalo 'rabhaso 'bhrāntakāyo 'bhrāntacittaḥ, śāntakāyaḥ śāntavāk śāntacitto rahasyarahasi vāvikalpiteryāpatho yaiḥ kecid apy annapānaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ saṃtuṣṭaḥ surabhaḥ supoṣyaḥ kalyāṇācāragocaraḥ saṃgaṇikāyā api vivekagocaraḥ lābhe 'lābhe ca sa nirvikāro 'nunnatāvanataḥ sukhe duṣkhe stutau nindāyāṃ yaśasyayaśasi jīvite ca maraṇe ca samo nirvikāro 'nunnatāvanataḥ, śatrau ca mitre ca sādhau cāsādhau ca manaāpavartiny amanaāpavartiny āryeṣu śabdesv anāryeṣu (psp_5:147) śabdeṣu

vivikteṣu vyavakīrṇeṣu ca samo nirvikāro 'nunnatāvanataḥ priyāpriyeṣu rūpeṣv anurodhavirodhāpagaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno dhyānapāramitāyāṃ carati, sa dhyānapāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na dhyānaphalam upajīvati yad dhyānaphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā dhyānapāramitāyāṃ carati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na duṣprajño bhavati na parapraṇeyo 'haṃkāramamakāravigataḥ, ātmasattva jīvajantu poṣapuruṣa pudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakavigataś ca bhavati sarvadṛṣṭivigataḥ sarvaśūnyatāvigato nirvikalpo nirvikāraḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, kuśalair dharmair vivardhamānaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, sa prajñāpāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca prajñāphalam upajīvati yat prajñāphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā prajñāpāramitāyāṃ carati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate, dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate, caturapramāṇārūpyasamāpattīḥ samāpadyate, prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na ca teṣāṃ vipākaṃ parigṛhṇāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tenopāyakauśalyena samanvāgato bhavati, yenopāyakauśalyena samanvāgatas tāni ca dhyānāny apramāṇārūpyasamāpattīḥ samāpadyamānaḥ sa (psp_5:148) svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhutān apariniṣpannan anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāñ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāñ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno dhyānāpramāṇārūpyasamāpattīś ca samāpadyate.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran darśanabhāvanāprahātavye 'smin mārge carati, na srotaāpattiphalam anuprāpnoti, na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvam anuprāpnoti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān sarvadharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamānaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu carati, bodhipakṣyeṣu dharmeṣu caran śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramatīyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyānutpattikair dharmaiḥ kṣāntiḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann aṣṭavimokṣān samāpadyate, sa navānupūrvavihārasamāpattīś catvāry āryasatyāni bhāvayati, śūnyatānimittāpraṇihitāni ca samāpadyate, na ca srotaāpattiphalam anuprāpnoti, na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvam anuprāpnoti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, sa dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamathatāṃ sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno vimokṣasamādhisamāpattyāryasatyaśūnyatānimittāpraṇihiteṣu carati, sa vimokṣasamādhisamāpattyāryasatyaśūnyatānimittāpraṇihiteṣu caran śrāvakapratyekabuddhabhūmim avakrāmatīyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyānutpattikadharmavyākaraṇakṣāntiḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran daśasu tathāgatabaleṣu parijayaṃ karoti, caturṣu vaiśāradyeṣu (psp_5:149) catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ ca, na ca tāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti, yāvad buddhakṣetraṃ na pariśodhitaṃ bhavati, sarvasattvāś ca na paripācitā bhavanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaṃ śūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāraṃ lakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ caran buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati. evaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: paramabuddhimanto bhagavan bodhisattvā mahāsattvā bhavanti, ya evaṃ gambhīreṣu dharmeṣu caranti, vipākaṃ ca na pratigṛhṇanti.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, paramabuddhimantaḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvā ya evaṃ gambhīreṣu dharmeṣu caranti, vipākaṃ ca na pratigṛhṇanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ svabhāvato na calanti.

subhūtir āha: kasmāt svabhāvān na calanti?

bhagavān āha: abhāvato na calanti, yat punar āyuṣmān subūtir evam āha katamasmāt svabhāvān na calanti, rūpasya svabhāvato na calanti, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, vijñānasya svabhāvato na calanti, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasvabhāvān na calanti, pratītya samutpādāṅgasvabhāvān na calanti, dānapāramitāyāḥ svabhāvān na calanti, śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ svabhāvān na calanti, adhyātmaśūnyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāḥ svabhāvān na calanti, apramāṇasvabhāvād dhyānārūpyasamāpattisvabhāvāt smṛtyupasthānasvabhāvāt samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgasvabhāvād āryāṣṭāṅgamārgasvabhāvān na calanti, śūnyatānimittāpraṇihitasvabhāvān na calanti, āryasatyasvabhāvād abhijñāsvabhāvād (psp_5:150) vimokṣasamādhisamāpattidharaṇīmukhasvabhāvān na calanti, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmasvabhāvān na calanti mahāmaitrīmahākaruṇāsvabhāvān na calanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ya eṣa dharmo niḥsvabhāvaḥ so 'bhāvaḥ. ity upāyakauśale vipratipattiḥ

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: tat kiṃ punar bhagavann abhāvenābhāvaḥ śakyo 'bhisaṃboddhum?

bhagavān āha: na subhūte.

subhūtir āha: tat kiṃ punar bhagavan bhāvena bhāvaḥ śakyo 'bhisaṃboddhum?

bhagavān āha: na subhūte.

subhūtir āha: tat kiṃ bhagavann abhāvena bhāvaḥ śakyo 'bhisaṃboddhum?

bhagavān āha: na subhūte.

subhūtir āha: tat kiṃ bhagavan bhāvenābhāvaḥ śakyo 'bhisaṃboddhum?

bhagavān āha: na subhūte.

subhūtir āha: tan mā haiva bhagavan na prāptir nābhisamayo bhaviṣyati? yadi nābhāvenābhāvasyābhisamayo, na bhāvena bhāvasyābhisamayo, nābhāvena bhāvasyābhisamayo, na bhāvenābhāvasyābhisamayaḥ.

bhagavān āha: asyābhisamayo na punar anena catuḥprakārābhinihāreṇa.

subhūtir āha: katham idānīṃ bhagavann abhisamayaḥ?

bhagavān āha: naivābhāvo na bhāvaḥ, sa tādṛśo 'bhisamayo yatraite prapañcā na saṃvidyante, aprapañco niṣprapañcābhisamayaḥ. ity abhisamaye vipratipattiḥ

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prapañcaḥ?

bhagavān āha: rūpan nityam anityam iti vā bodhisattvasya mahāsattvasya prapañcaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nityam anityam iti vā prapañcaḥ, rūpaṃ sukhaṃ duḥkham iti vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ sukhaṃ duḥkham iti vā prapañcaḥ, rūpam ātmānātmeti, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam ātmānātmeti prapañcaḥ, rūpaṃ śāntam aśāntam iti vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ śāntam aśāntam iti vā prapañcaḥ, rūpaṃ parijñeyam aparijñeyam iti vā prapañcaḥ, vedanā saṃjñā (psp_5:151) saṃskārā, vijñānaṃ parijñeyam aparijñeyam iti vā prapañcaḥ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgāni ca nityānityasukhaduṣkhātmānātmaśāntāśāntaparijñeyāparijñeyam iti vā prapañcaḥ. duṣkham āryasatyaṃ parijñeyam iti prapañcaḥ, samudayaḥ prahātavya iti prapañcaḥ, nirodhaḥ sākṣātkartavya iti prapañcaḥ, mārge bhāvayitavya iti prapañcaḥ, catvāri dhyānāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, catvāry apramāṇāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, catasra ārūpyasamāpattayo bhāvayitavyā iti prapañcaḥ, catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, āryāṣṭāṅgamārgo bhāvayitavya iti prapañcaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattayo bhāvayitavyā iti prapañcaḥ, srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvam atikramiṣyāmīti prapañcaḥ, pratyekāṃ bodhim atikramiṣyāmīti prapañcaḥ, daśabodhisattvabhūmiḥ

paripūrayiṣyāmīti prapañcaḥ, bodhisattvaniyāmam avakramiṣyāmīti prapañcaḥ, buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmīti prapañcaḥ, sattvān paripācayiṣyāmīti prapañcaḥ, dānapāramitāyāñ cariṣyāmīti prapañcaḥ, śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ, prajñāpāramitāyāṃ cariṣyāmīti prapañcaḥ, adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayiṣyāmīti prapañcaḥ, catvāri vaiśāradyāni daśatathāgatabalāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān utpādayiṣyāmīti prapañcaḥ, sarvākārajñatām anuprāpsyāmīti prapañcaḥ, sarvavāsanānusaṃdhikleśān prahāsyāmīti prapañcaḥ. tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ nityam anityam ity aprapañcan na prapañcayati, sukhaṃ duḥkham iti, ātmānātmeti, śāntam aśāntam iti, parijñeyam aparijñeyam ity aprapañcan na prapañcayati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nityam anityam aprapañcan na prapañcayati, sukhaṃ duḥkham ity, ātmānātmeti, śāntam aśāntam iti, parijñeyam aparijñeyam ity aprapañcan na prapañcayati. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāni ca nityam anityam iti, sukhaṃ duḥkham (psp_5:152) iti, ātmānatmeti, śāntam aśāntam iti, parijñeyam aparijñeyam iti vāprapañcan na prapañcayati. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatā bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānitmittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān sarvān aprapañcān na prapañcayati,

srotaāpannasakṛdāgāmyanāgāmyarhattvapratyekabuddhabodhim atikramiṣyāmity aprapañcan na prapañcayati. sarvākārajñatām atikramiṣyāmity aprapañcan na prapañcayati. tat kasya hetoḥ? na hi svabhāvaḥ svabhāvaṃ prapañcayati, abhāvo vābhāvaṃ prapañcayati, na hi svabhāvo 'bhāvaṃ vā sthāpayitvā anyat kiñcid upalabhate, yaṃ vā prapañcayet, yatra vā prapañcayet, yena vā prapañcayet. tasmāt tarhi subhūte niṣprapañcaṃ rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, niṣprapañcaṃ vijñānaṃ, niṣprapañcāḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, pratītyasamutpādāṅgāni ca niṣprapañcāni, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣānavānupūrvavihārasamāpattayo niṣprapañcāḥ, śūnyatā nimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido niṣprapañcāḥ, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā niṣprapañcāḥ, daśabodhisattvabhūmayo niṣprapañcāḥ, anuttarā samyaksaṃbodhir niṣprapañcā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena niṣprapañcena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpaṃ niṣprapañcaṃ yāvad vijñānaṃ niḥprapañcaṃ peyālaṃ yāvad bodhir niṣprapañcā?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: nāsti subhūte rūpasya svabhāvo, nāsti vedanāyā nāsti saṃjñāyā nāsti saṃskārāṇāṃ nāsti vijñānasya svabhāvo, nāsti skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ svabhāvo nāsti pāramitānāṃ svabhāvo nāsti śūnyatāmukhānāṃ svabhāvaḥ. evaṃ nāsti bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ svabhāvo nāsti sarvākārajñatāyāḥ svabhāvo, yasya svabhāvaṃ nāsti so 'prapañco 'nena subhūte kāraṇena niṣprapañcaṃ rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, niṣprapañcaṃ vijñānaṃ, niṣprapañcāḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, (psp_5:153) pratītyasamutpādāṅgāni ca niṣprapañcāni, sarvāḥ pāramitāḥ sarvaśūnyatā bodhipakṣyā dharmā niṣprapañcāḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni niṣprapañcāni, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā niṣprapañcāḥ, daśabodhisattvabhūmayo niṣprapañcāḥ, sarvākārajñatā niṣprapañcā. evaṃ khalu subhūte bodhi sattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvaniyāmam avakrāmati.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan na kasyacid dharmasya svabhāva upalabhate, tat katamena mārgeṇa bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvaniyāmam avakrāmati? kiṃ śrāvakamārgeṇa vā pratyekabuddhamārgeṇa vā buddhamārgeṇa vā?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na subhūte śrāvakamārgeṇa vā bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvaniyāmam avakrāmati na pratyekabuddhamārgeṇa vā na buddhamārgeṇa vā. api tu khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgeṣu śikṣitvā bodhisattvaniyāmam avakrāmati, tadyathāpi nāma subhūte arhan sarvamārgeṣu śikṣitvā samyaktvaniyāmam avakrāmati, na ca tāvat phalaṃ prāpnoti, yāvan na phalamārgam utpādayati. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān utpādya bodhisattvaniyāmam avakrāmati, na ca tāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti, yāvan na vajropamaḥ samādhiḥ pratilabdho bhavati, tataḥ sa ekalakṣaṇasamāyuktayā prajñayā sarvākārajñatām anuprāpnoti. iti viparyāse vipratipattiḥ evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān paripūrya bodhisattvaniyāmam avakrāmati, nanu bhagavann anyo 'ṣṭamakasya mārgaḥ, anyaḥ srotaāpannasyānyaḥ sakṛdāgāmitāyāḥ pratipannakasyānyaḥ sakṛdāgāmino 'nyo 'nāgāmitāyāḥ pratipannakasyānyo 'nāgāmino 'nyo 'rhattvapratipannakasyānyo 'rhato mārgaḥ, anyaḥ pratyekabuddhasyānyas tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya mārgaḥ? yadi bhagavann anya eva mārgaḥ, tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān paripūrya bodhisattvaniyāmam avakrāmati? (psp_5:154) yadi bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgāḥ paripurayitavyāḥ, mā khalu bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'ṣṭamakamārgam utpādyāṣṭamako bhaviṣyati, darśanamārgam utpādya srotaāpanno bhaviṣyati, bhāvanāmārgam utpādya

sakṛdāgāmitāyai pratipannakaḥ sakṛdāgāmī bhaviṣyaty, anāgāmitāyai pratipannako anāgāmī bhaviṣyati, arhattvapratipannako 'rhan bhaviṣyati, pratyekabuddhamārgam utpādya pratyekabuddho bhaviṣyaty, asthānaṃ bhagavann anavakāśo yad bodhisattvo mahāsattvo 'ṣṭamakamārgam utpādyāṣṭamakaḥ, syād aṣṭamako bhūtvā bodhisattvaniyāmam avakrāmed iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate, bodhisattvaniyāmam avakrāmya sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate, evaṃ srotaāpattiphalaṃ prāpya sakṛdāgāmiphalaṃ prāpyānāgāmiphalaṃ prāpyārhattvaṃ prāpya pratyekāṃ bodhiṃ prāpya bodhisattvaniyāmam avakrāmed iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate, bodhisattvaniyāmam avakramya sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kathaṃ bhagavan jānīyāma vayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān utpādya bodhisattvaniyāmam avakrāmatiti?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, asthānaṃ subhūte anavakāśo yad bodhisattvo mahāsattvo 'ṣṭamako bhūtvā srotaāpattiphalaṃ prāpya sakṛdāgāmiphalaṃ prāpyānāgāmiphalaṃ prāpyārhattvaṃ prāpya pratyekāṃ bodhiṃ prāpya bodhisattvaniyāmam avakrāmed iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate, bodhisattvaniyāmam avakramya sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavann etān mārgān prāpya bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya ṣaṭsu pāramitāsu carann aṣṭau bhūmīr jñānena ca darśanena cātikrāmati. katamā aṣṭa? yad uta śuklavidarśanābhūmir gotrabhūmir aṣṭamakabhūmir darśanabhūmis tanūbhūmir vītarāgabhūmiḥ kṛtāvībhūmiḥ pratyekabuddhabhūmir, ayaṃ bhūminirdeśaḥ. sa imā aṣṭau bhūmīr jñānena darśanena cātikramya mārgajñatayā bodhisattvaniyāmam avakrāmati, bodhisattvaniyāmam avakramya (psp_5:155) sarvākārajñatājñānena sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yad aṣṭamakasya jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yaṃ srotaāpannasya jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yat sakṛdāgāmino jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yad anāgāmino jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yad arhato jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yat pratyekabuddhasya jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ paripūrya mārgajñatayā bodhisattvaniyāmam avakrāmati, bodhisattvaniyāmam avakramya sarvākārajñatājñānena ca sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahāti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgān paripūryānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhavyā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvasattvānāṃ phalopabhogena bhavitavyam.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: ya ime bhagavan mārgā ākhyātāḥ śrāvakamārgaḥ pratyekabuddhamārgo buddhamārgaḥ, eṣāṃ katamo 'yaṃ bhagavan mārgajñatāmārgaḥ?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgākārajñatāviśuddhir utpādayitavyā, tatreyaṃ subhūte sarvadharmā mārgākārajñatāviśuddhiḥ. yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ sarvamārgākārajñatā visuddhir bhavati, te ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni bodhisattvena mahāsattvenābhisaṃboddhavyāni, abhisaṃbudhya pareṣām ākhyātavyāni nirdeśayitavyāni prakāśayitavyāni prajñepayitavyāni prasthāpayitavyāni, vivaritavyāni parebhyo vinayārthāya yathā pare jānīyur iti. tatra bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvarutasaṃketaghoṣāḥ samudānayitavyā uccārayitavyāś ca, yai rutasaṃketaghoṣaiḥ trisāhasre mahāsāhasre lokadhātau vijñāpayati yadidaṃ pratiśrutkopamā jñānena. tad anena subhūte paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgākārajñatā paripūrayitavyā, sarvamārgākārajñatāṃ paripūrya sattvānām āśayo jñātavyaḥ, nairayikānāṃ sattvānāṃ nairayiko mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ tataś ca nairayikamārgān nivārayitavyāḥ, hetuto nivārayitavyāḥ, phalato nivārayitavyāḥ, tiryagyonigatānāṃ (psp_5:156) sattvānāṃ tiryagmārgo jñātavyo hetur jñātavyo phalaṃ jñātavyaṃ tataś ca tiryagmārgān nivārayitavyāḥ, hetuto nivārayitavyāḥ, phalato nivārayitavyāḥ. evaṃ kiṃnarāṇāṃ mahoragānāṃ nāgānāṃ yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ gandharvāṇām asurāṇāṃ garuḍānāṃ guhyakānāṃ cāraṇānāṃ vidyādharāṇāṃ siddhānāṃ sādhyānāṃ manuṣyāṇāṃ mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ, cāturmahārājakānāṃ devānāṃ trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ devānāṃ mārgo

jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ, brahmapāriṣadyānāṃ devānāṃ brahmapurohitānāṃ mahābrahmāṇo mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyam, ābhāsvarāṇāṃ parīttābhānām apramāṇābhānāṃ parīttaśubhānāṃ apramāṇaśubhānāṃ śubhakṛtsnānām anubhrakānāṃ puṇyaprasavānāṃ bṛhatphalānām asaṃjñisattvānāṃ śuddhāvāsānām aspṛhāṇām atapānāṃ sudṛśānāṃ sudarśanānāṃ akaniṣṭhānāṃ devānāṃ, ākāśānantyāyatanānāṃ devānāṃ vijñānānantyāyatanānām ākiṃcanyāyatanānāṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānāṃ devānāṃ mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyam. catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayitavyāni, catvāri samyakprahāṇāni jñātavyāni, catvāra ṛddhipādāḥ jñātavyāḥ, pañcendriyāṇi jñātavyāni, pañcabalāni jñātavyāni, saptabodhyaṅgāni jñātavyāni, āryāṣṭāṅgamārgo jñātavyaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhāni jñātavyāni, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo jñātavyāḥ, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattayo jñātavyāḥ, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni jñātavyāni, pañcābhijñā jñātavyāḥ, daśabodhisattvabhūmayo jñātavyāḥ, daśatathāgatabalāni jñātavyāni, catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā jñātavyāḥ, mahāmaitrī mahākaruṇā jñātavyā. yaiś ca mārgair ye sattvāḥ srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayitavyāḥ tān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, ye sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayitavyāḥ tān sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ye anāgāmiphale pratiṣṭhāpayitavyāḥ tān anāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ye 'rhattve pratiṣṭhāpayitavyās tān arhattve pratiṣṭhāpayati, ye

pratyekāyāṃ bodhau pratiṣṭhāpayitavyā tān pratyekāyāṃ bodhau pratiṣṭhāpayati, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayitavyās tān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, iyaṃ subhūte sarvamārgākārajñatā (psp_5:157) bodhisattvasya mahāsattvasya yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣitvā sattvānām āśayam avatarati, sattvānām āśayam avatīrya tathā dharmaṃ deśayati yathāsya sā dharmadeśanāmoghākṣaṇā bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya puruṣendriye parāparajñānaṃ suvibhaktaṃ suvijñātaṃ ca bhavati, sattvānāṃ gatiṃ cyutim upapattiṃ ca prajānāti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam, atra hi prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ sarvadharmā antargatā, ye kecid bodhipakṣyā dharmā, yatra bodhisattvair mahāsattvaiś caritavyaṃ śrāvakayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā caritavyam.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan ye bodhipakṣyā dharmā yāvad yā bodhiḥ sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ, tat kathaṃ bhagavan bodhipakṣyā dharmā bodher āhārikā bhavanti? evaṃ bhagavan na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇā dharmā na kasyacid dharmasyāhārikā vāpahārikā vā, tadyathāpi nāma bhagavann ākāśan na kasyacid dharmasyāhārakaṃ vāpahārakaṃ vā. evam eva bhagavan svalakṣaṇaśūnyā dharmā na kasyacid dharmasyāhārakā vāpahārakā vā.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na subhūte svalakṣaṇaśūnyā dharmāḥ kasyacid dharmasyāhārakā vāpahārakā vā, ye vā subhūte sattvāḥ svalakṣaṇaśūnyān dharmān na jānanti, teṣām arthāyaivaṃ nirdiśyate, ime bodhipakṣyā dharmā bodher āhārakā bhavanti. iti mārge vipratipattiḥ

api tu khalu subhūte yañ ca rūpaṃ yā ca vedanā yā ca saṃjñā ye ca saṃskārā yac ca vijñānaṃ ye ca skandhā ye ca dhātavo yāni cāyatanāni yaś ca pratītyasamutpādo yāni ca pratītyasamutpādāṅgāni yā ca dānapāramitā yā ca śīlapāramitā yā ca kṣāntipāramitā yā ca vīryapāramitā yā ca dhyānapāramitā yā ca prajñāpāramitā yā cādhyātmaśūnyatā yā ca bahirdhāśūnyatā yā cādhyātmabahirdhāśūnyatā yā ca yāvad abhāvasvabhāva śūnyatā yac ca prathamaṃ dhyānaṃ yac ca dvitīyaṃ dhyānaṃ yac ca tṛtīyaṃ dhyānaṃ yac ca caturthaṃ dhyānaṃ, yac cākāśānantyāyatanaṃ yac ca vijñānānantyāyatanaṃ yac cākiṃcanyāyatanaṃ yac ca naivasaṃjñānā saṃjñāyatanaṃ yā ca mahāmaitrī yā ca mahākaruṇā yā ca mahāmuditā yā ca (psp_5:158) mahopekṣā ye ca smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā yā ca śūnyatā yac cānimittaṃ yac cāpraṇihitaṃ ye cāṣṭavimokṣā yāś ca navānupūrvavihārasamāpattayo yāni cāryasātyāni yāś cābhijñā ye ca samādhayo yāni ca dhāraṇīmukhāni yāś ca daśabodhisattvabhūmayo yāni ca daśatathāgatabalāni yāni ca catvāri vaiśāradyāni yāś ca catasraḥ pratisaṃvido ye cāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā yā ca mahākaruṇā yā ca yāvat sarvākārajñatā, ārye 'smin dharmavinaye sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ. te ca khalu punaḥ subhūte tathāgatena sattvānām avatāraṇārthāya lokavyavahāreṇa vyavakṛtās te dharmā prajñāpayitavyāḥ, na punaḥ paramārthena. tatra subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvatra śikṣitavyaṃ jñānena ca darśanena ca śikṣitvā kecid dharmāḥ pratibodhavyāḥ kecin na pratibodhavyāḥ

subhūtir āha: katame dharmā bodhisattvena mahāsattvena jñānena ca darśanena ca śikṣitvā na pratibodhavyāḥ? katame dharmāḥ pratibodhavyāḥ?

bhagavān āha: śrāvakabhūmiḥ pratyekabuddhabhūmiś ca śikṣitvā jñānena ca darśanena ca na pratibodhavyā, sarvākārajñatā jñānena ca darśanena ca pratibodhavyā, sarvākārajñatājñānena sarvākāraiḥ sarvadharmāś ca pratibodhavyāḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena ārye 'smin dharmavinaye prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āryo dharmavinayo 'nāryo dharmavinaya iti bhagavann ucyate, katamo bhagavann āryo dharmavinayaḥ? katamo bhagavann anāryo dharmavinayaḥ? kiyatā bhagavann āryo dharmavinayaḥ? kiyatā bhagavann anāryo dharmavinaya ity ucyate?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte śrāvakāḥ pratyekabuddhā bodhisattvāś ca mahāsattvāś ca tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā rāgena na saṃyuktā na visaṃyuktā, doṣeṇa na saṃyuktā na visaṃyuktā, mohena na saṃyuktā na visaṃyuktā, satkāyadṛṣṭyā na saṃyuktā na visaṃyuktā, vicikitsayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, śīlavrataparāmarśena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, kāmarāgavyāpādair na saṃyuktā na visaṃyuktā, rūparāgārūpyarāgair na saṃyuktā na visaṃyuktā, avidyayā na saṃyuktā na visaṃyuktā, mānena na saṃyuktā na visaṃyuktā, (psp_5:159) auddhatyena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, prathamena dhyānena na saṃyuktā na visaṃyuktā, dvitīyena dhyānena tṛtīyena dhyānena, caturthena dhyānena na saṃyuktā na visaṃyuktā, maitryā karuṇayā muditayopekṣayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, ākāśānantyāyatanena vijñānānantyāyatanenākiṃcanyāyatanena naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṇa na saṃyuktā na visaṃyuktā, āryasatyaiḥ śūnyatānimittāpraṇihitair na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, aṣṭavimokṣair navānupūrvavihārasamāpattibhiḥ pañcabhir abhijñābhir na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, samādhibhidhāraṇīmukhair na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, dānapāramitayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā, prajñāpāramitayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, adhyātmaśūnyatayā na saṃyuktā na visaṃyuktā, bahirdhāśūnyatayā na saṃyuktā na visaṃyuktā, adhyātmabahirdhāśūnyatayā na saṃyuktā na

visaṃyuktā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, daśabhis tathāgatabalair na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśābhir āveṇikair buddhadharmair na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, saṃskṛtadhātāv asaṃskṛtadhātau na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ, te arūpiṇo 'rūpibhiḥ sārdhaṃ na saṃyuktā vā na visaṃyuktā vā, anidarśanā nidarśanaiḥ sārdhaṃ na saṃyuktā vā na visaṃyuktā vā, apratighā apratighaiḥ sārdhaṃ na saṃyuktā vā na visaṃyuktā vā, alakṣaṇā alakṣaṇaiḥ sārdhaṃ na saṃyuktā vā na visaṃyuktā vā. iti vipakṣapratipakṣayor vipratipattiḥ

imā subhūte 'rūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇā pāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yatra bodhisattvair mahāsattvaiḥ śikṣitavyaṃ, yatra śikṣitvā na kasyacid dharmasya lakṣaṇam upalabhyate.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: na punar bhagavan rūpalakṣaṇe śikṣitavyaṃ na vedanālakṣaṇe na saṃjñālakṣaṇe na saṃskāralakṣaṇe na vijñānalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanolakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na pṛthivīdhātulakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nābdhātulakṣaṇe na tejodhātulakṣaṇe na vāyudhātulakṣaṇe nākāśadhātulakṣaṇe (psp_5:160) na vijñānadhātulakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na dānaparamitālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na śīlapāramitālakṣaṇe na kṣāntipāramitālakṣaṇe na vīryapāramitālakṣaṇe na dhyānapāramitālakṣaṇe na prajñāpāramitālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nādhyātmaśūnyatālakṣaṇe na bahirdhāśūnyatālakṣaṇe nādhyātmabahirdhāśūnyatālakṣaṇe na yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na prathamadhyānalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na dvitīyadhyānalakṣaṇe na tṛtīyadhyānalakṣaṇe na caturthadhyānalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na mahāmaitrīlakṣaṇe na mahākaruṇālakṣaṇe na muditālakṣaṇe nopekṣālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nākāśānantyāyatanalakṣaṇe na vijñānānantyāyatanalakṣaṇe nākiṃcanyāyatanalakṣaṇe naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgalakṣaṇe śikṣitayaṃ, na śūnyatānimittāpraṇihitalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nāṣṭavimokṣalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na navānupūrvavihārasamāpattilakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nābhijñālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na samādhilakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na dhāraṇīmukhalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na daśatathāgatabalalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na caturvaiśāradyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na catuḥpratisaṃvillakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na yāvad aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na duḥkhāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na samudayāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na nirodhāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na mārgāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nārye 'smin dharmavinaye lakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nānulomapratilomapratītyasamutpādalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na saṃskṛtadhātulakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nāsaṃskṛtadhātulakṣaṇe śikṣitavyam.

subhūtir āha: yadi bhagavann eteṣāṃ dharmāṇāṃ lakṣaṇe na śikṣitavyaṃ, kathaṃ bhagavan na śikṣitvā bodhisattvo mahāsattvo dharmāṇāṃ dharmalakṣaṇe śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramiṣyati? śrāvakapratyekabudddhabhūmim anatikramya kathaṃ bodhisattvaniyāmam avakramiṣyati? bodhisattvaniyāmam anavakramya kathaṃ sarvākārajñatām anuprāpsyati? sarvākārajñatām ananuprāpya kathaṃ dharmacakraṃ pravartayiṣyati? dharmacakram apravartya kathaṃ sattvān saṃsārāt parimocayiṣyati śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā buddhayānena vā? (psp_5:161)

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadi subhūte kasyacid dharmasya lakṣaṇaṃ syāt, tadā bodhisattvena mahāsattvena lakṣaṇe śikṣitavyaṃ syād, yasmāt tarhi sarvadharmā alakṣaṇā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇās tasmāt tad bodhisattvena mahāsattvena nāpi lakṣaṇe śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? yadi pūrvaṃ lakṣaṇam abhaviṣyat paścād alakṣaṇaṃ na bhaved, yasmāt tarhi subhūte pūrvam eva te sarvadharmā alakṣaṇās tasmāt tarhy apy alakṣaṇās, tasmād bodhisattvena mahāsattvena nāpi lakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nāpy alakṣaṇe śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthita evaiṣa lakṣaṇadhātuḥ. iti lakṣaṇe vipratipattiḥ

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann alakṣaṇāḥ sarvadharmā na vilakṣaṇāḥ, ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇās, tat kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanā bhavati? na hi bhagavann avibhāvya prajñāpāramitāṃ bodhisattvena mahāsattvena śakyā śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā atikramitum, anatikramya śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā na śakyo bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvaniyāmam avakramituṃ, bodhisattvaniyāmam anavakramya na śakyānutpattikair dharmaiḥ kṣāntir utpādayitum, anutpattikair dharmaiḥ kṣāntim anutpādya na śakyā bodhisattvābhijñā utpādayituṃ, bodhisattvābhijñānutpādya na śakyaṃ buddhakṣetraṃ pariśodhayituṃ, buddhakṣetram apariśodhya na śakyāḥ sattvān paripācāyituṃ, sattvān aparipācya na śakyā sarvākārajñatām anuprāptuṃ, sarvākārajñatām ananuprāpya na śakyaṃ dharmacakraṃ pravartayituṃ, dharmacakram apravartya na śakyāḥ sattvāḥ srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayituṃ, na sakṛdāgāmiphale nānāgāmiphale nārhattve pratiṣṭhāpayituṃ, na pratyekabodhau pratiṣṭhāpayituṃ, nānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayituṃ, nāpi śakyāḥ sattvā dānamaye puṇyakriyāvastūni pratiṣṭhāpayituṃ, na śīlamaye puṇyakriyāvastūni pratiṣṭhāpayituṃ, na bhāvanāmaye puṇyakriyāvastūni pratiṣṭhāpayitum. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, alakṣaṇāḥ subhūte sarvadharmā na vilakṣaṇāḥ. (psp_5:162)

subhūtir āha: katham alakṣaṇasya dharmasya prajñāpāramitābhavanā bhavati?

bhagavān āha: na subhūte prajñāpāramitābhāvanā bodhisattvasya mahāsāttvasyaikalakṣaṇā anekalakṣaṇā, alakṣaṇā bhāvanā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanā bhavati.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavann alakṣaṇā bhāvanā prajñāpāramitābhāvanā bhavati?

bhagavān āha: sarvadharmabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā bhavati.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvadharmabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā bhavati?

bhagavān āha: rūpabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, cakṣurbhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanobhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, rūpabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadharmabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, cakṣurvijñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, cakṣuḥsaṃsparśabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, manaḥsaṃsparśabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, manaḥsaṃsparśapratyayavedanābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, pṛthivīdhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, abdhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā tejodhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vāyudhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, ākāśadhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vijñānadhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, pratītyasamutpādabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, avidyābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, saṃskārabhāvanāvibhāvanā, vijñānabhāvanāvibhāvanā, nāmarūpabhāvanāvibhāvanā, ṣaḍāyatanabhāvanā vibhāvanā, sparśabhāvanā vibhāvanā, vedanābhāvanā vibhāvanā, tṛṣṇābhāvanāvibhāvanā, upādānabhāvanāvibhāvanā, bhavabhāvanāvibhāvanā, jātibhāvanāvibhāvanā, jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā,

āyūhaniryūhabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, prathamadhyānabhavanāvibhāvanā (psp_5:163) prajñāpāramitābhāvanā, dvitīyadhyānabhāvanāvibhāvanā tṛtīyadhyānabhāvanāvibhāvanā caturthadhyānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, maitrībhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, karuṇābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, muditābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, upekṣābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, ākāśānantyāyatanabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vijñānānantyāyatanabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, ākiṃcanyāyatanabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, buddhānusmṛtibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, dharmānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, saṃghānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, śīlānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, tyāgānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, devānusmṛtibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, upāyānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, anupāyānusmṛtibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, anityasaṃjñābhāvanāvibhāvanā duṣkhasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, anātmasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, ātmasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, sattvasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, jīvasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, jantusaṃjñābhāvanāvibhāvanā, poṣasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, puruṣasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, pudgalasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, manujasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, mānavasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, kārakasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, vedakasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, jānakasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, paśyakasaṃjñābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, nityānityasaṃjñābhāvanāvibhāvanā

prajñāpāramitābhāvanā, śubhāśubhasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, duḥkhāduḥkhasaṃjñābhāvanāvibhāvanā śāntāśāntasaṃjñābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāryāṣṭāṅgamārgabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, śūnyatānimittāpraṇihitabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, savitarkasavicārasamādhyavitarkāvicārasamādhibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, duṣkhāryasatyabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, samudayāryasatyabhāvanāvibhāvanā, nirodhāryasatyabhāvanāvibhāvanā, mārgāryasatyabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, duṣkhāryasatyajñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, samudayāryasatyajñānabhāvanāvibhāvanā, nirodhāryasatyajñānabhāvanāvibhāvanā, mārgāryasatyajñānabhāvanāvibhāvanā, kṣayajñānabhāvanāvibhāvanā, anutpādajñānabhāvanāvibhāvanā, (psp_5:164) dharmajñānabhāvanāvibhāvanā, anvayajñānabhāvanāvibhavanā, ātmajñānabhāvanāvibhāvanā, saṃvṛtijñānabhāvanāvibhāvanā, parijayajñānabhāvanāvibhāvanā, yathārutajñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, dānapāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, śīlapāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, kṣāntipāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vīryapāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, dhyānapāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, prajñāpāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, adhyātmaśūnyatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā,

bahirdhāśūnyatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, adhyātmabahirdhāśūnyatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, abhijñābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, daśatathāgatabalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ bhāvanāvibhāvanā, catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ bhāvanāvibhāvanā, aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāṇāṃ bhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, samādhidhāraṇīmukhānāṃ bhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, mahākaruṇābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, srotaāpattiphalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, sakṛdāgāmiphalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, anāgāmiphalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, arhattvaphalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, pratyekabodhibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, sarvākārajñatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan rūpabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā? vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, kathaṃ vijñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā? evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ bodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā mahākaruṇā sarvākārajñatā, ātmasattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakaḥ nityānityasukhaduṣkhaśāntāśāntaśubhāśubhaḥ, srotaāpattiphalaṃ (psp_5:165) sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaphalaṃ pratyekabodhir yāvat kathaṃ bhagavan sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ bhāva iti na bhāvayati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ bhāva iti na bhāvayati. tat kasya hetoḥ? nāsti subhūte bhāvasaṃjñinaḥ prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatā bodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmāḥ sarvākārajñatā bhāva iti na bhāvayati, rāgadoṣamohā bhāva iti na bhāvayati, anuśayaparyutthānāni bhāva iti na bhāvayati. tat kasya hetoḥ? nāsti subhūte bhāvasaṃjñinaḥ prajñāpāramitābhāvanā, nāsti subhūte bhāvasaṃjñino dānapāramitābhāvanā, śīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitābhāvanā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bhāve eṣo 'ham iti saṃjñā, dāne śīle kṣāntau vīrye dhyāne, prajñāyām eṣo 'ham iti saṃjñā, yo dvābhyām antābhyāṃ saktas tasya nāsti vimokṣo, nāsti subhūte bhāvasaṃjñinaḥ smṛtyupasthānabhāvanā na samyakprahāṇabhāvanā narddhipādabhāvanā nendriyabhāvanā na balabhāvanā na bodhyaṅgabhāvanā nāryāṣṭāṅgamārgabhāvanā na duḥkhāryasatyabhāvanā na samudayāryasatyabhāvanā na nirodhāryasatyabhāvanā na mārgāryasatyabhāvanā na śūnyatābhāvanā nānimittabhāvanā nāpraṇihitabhāvanā nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhāvanā nāṣṭavimokṣabhāvanā na navānupūrvavihārasamāpattibhāvanā na sarvaśūnyatābhāvanā na samādhidhāraṇīmukhabhāvanā nābhijñābhāvanā na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmabhāvanā na mahākaruṇābhāvanā na sarvākārajñatābhāvanā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa bhāve saktaḥ.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: tat kim iti bhagavan bhāvaḥ? kim ity abhāvaḥ?

bhagavān āha: dvayaṃ subhūte bhāvaḥ, advayam abhāvaḥ.

subhūtir āha: kim iti bhagavan dvayaṃ? kim ity advayam?

bhagavān āha: rūpasaṃjñinaḥ subhūte dvayaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānasaṃjñino dvayaṃ, cakṣuḥsaṃjñinaḥ, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃjñinaḥ, rūpasaṃjñinaḥ, evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadharmasaṃjñinaḥ, (psp_5:166) cakṣurvijñānasaṃjñinaś cakṣuḥsaṃsparśasaṃjñinaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñinaḥ, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānasaṃjñino manaḥsaṃsparśasaṃjñino manaḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñinaḥ, pṛthivīdhātusaṃjñinaḥ, evam abdhātutejodhātuvāyudhātvākāśadhātuvijñānadhātusaṃjñinaḥ pratītyasamutpādasaṃjñinaḥ avidyāsaṃjñinaḥ, evaṃ saṃskāravijñānanāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanātṛṣṇopādānabhavajātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsasaṃjñinaḥ, pāramitāsaṃjñinaḥ, sarvaśūnyatāsaṃjñinaḥ, bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhasaṃjñinaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitasaṃjñinaḥ, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmasaṃjñinaḥ, srotaāpannasaṃjñinaḥ, sakṛdāgāmyanāgāmyarhatsaṃjñinaḥ, pratyekabuddhasaṃjñino bodhisattvasaṃjñino 'nuttarasamyaksaṃbuddhasaṃjñinaḥ, saṃskṛtadhātusaṃjñino 'saṃskṛtadhātusaṃjñino, yāvat subhūte sarvasaṃjñino dvayaṃ, yāvad asarvasaṃjñino 'dvayaṃ, yāvad dvayaṃ tāvad bhāvo, yāvad bhāvaṃ tāvat saṃskārā, yāvat saṃskārās tāvat sattvā na parimucyante jātyā jarayā vyādhinā maraṇena śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ. tad anena subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, nāsti dvayasaṃjñino dānaṃ, nāsti śīlaṃ nāsti kṣāntir nāsti vīryaṃ nāsti dhyānaṃ nāsti prajñā nāsti mārgo nāsti jñānaṃ nāsty abhisamayo

nāsty antaśo 'nulomikī kṣāntiḥ. kutaḥ punā rūpasya parijñā, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, kuto vijñānasya parijñā, kutaḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgānāṃ parijñā, kutaḥ pāramitānāṃ parijñā, kutaḥ śūnyatāmukhānāṃ parijñā, kutaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ parijñā, kutaḥ āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ parijñā, kutaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ parijñā, kutaḥ sarvākārajñatāyāḥ parijñā yasya nāsti mārgabhāvanā, kutas tasya srotaāpattiphalaṃ, kutas tasya sakṛdāgāmiphalaṃ, kutas tasyānāgāmiphalaṃ, kutas tasyārhatvaphalaṃ, kutas tasya pratyekabuddhatvaṃ, kutas tasya sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bhāvasaṃjñina ānulomikī kṣāntir nāsti kutaḥ punaḥ prāptiḥ kuto 'bhisamayaḥ? kiṃ punar bhagavann abhāvasaṃjñina ānulomikī kṣāntiḥ? (psp_5:167) śuklavidarśanābhūmir vā gotrabhūmir vā aṣṭamakabhūmir vā darśanabhūmir vā tanūbhūmir vā vītarāgabhūmir vā kṛtāvībhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā bodhisattvabhūmir vā, yā ca mārgabhāvanām āgamya kleśān prajahīta śrāvakabhūmipratisaṃyuktān vā pratyekabuddhabhūmipratisaṃyuktān vā, yaiḥ kleśair āvṛto bodhisattvaniyāmam avakrāmet, bodhisattvaniyāmam avakrāman sarvākārajñatām anuprāpnuyāt, sarvākārajñatām anuprāpnuvan sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahīta. punar bhagavan nābhāvasaṃjñinaḥ kasyacid dharmasya sthānaṃ vā nirodho vā utpādo vā bhavati, na cānutpādyainān dharmān sarvākārajñatānuprāptum.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etan, nābhāvasaṃjñina ānulomikī kṣāntir, na śuklavidarśanābhūmir na gotrabhūmir nāṣṭamakabhūmir na darśanabhūmir na tanūbhūmir na vītarāgabhūmir na kṛtāvībhūmir na pratyekabuddhabhūmir na bodhisattvabhūmir, na sā mārgabhāvanāyāṃ mārgabhāvanām āgamya kleśān prajahīta śrāvakabhūmipratisaṃyuktān vā pratyekabuddhabhūmipratisaṃyuktān vā, yaiḥ kleśair āvṛto bodhisattvaniyāmam avakrāmet, bodhisattvaniyāmam avakrāman sarvākārajñatām anuprāpnuyāt, sarvākārajñatām anuprāpnuvan sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahīta.

subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bhāvasaṃjñā vā bhāvaty abhavasaṃjñā vā, rūpasaṃjñā vā vedanāsaṃjñā vā saṃjñāsaṃjñā vā saṃskārasaṃjñā vā vijñānasaṃjñā vā, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasaṃjñā vā pratītyasamutpādāṅgasaṃjñā vā pāramitāsaṃjñā vā sarvaśūnyatāsaṃjñā vā bodhipakṣyadharmāryasatyasaṃjñā vā pramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattisaṃjñā vā dhāraṇīmukhasaṃjñā vā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmasaṃjñā vā, rāgasaṃjñā vā rāgaprahāṇasaṃjñā vā doṣasaṃjñā vā doṣaprahāṇasaṃjñā vā mohasaṃjñā vā mohaprahāṇasaṃjñā vā, avidyāsaṃjñā vāvidyāprahāṇasaṃjñā vā saṃskārasaṃjñā vā saṃskāraprahāṇasaṃjñā vā vijñānasaṃjñā vā vijñānaprahāṇasaṃjñā vā nāmarūpasaṃjñā vā nāmarūpaprahāṇasaṃjñā vā ṣaḍāyatanasaṃjñā vā ṣaḍāyatanaprahāṇasaṃjñā vā sparśasaṃjñā vā sparśaprahāṇasaṃjñā vā vedanāsaṃjñā vā vedanāprahāṇasaṃjñā vā (psp_5:168) tṛṣṇāsaṃjñā vā tṛṣṇāprahāṇasaṃjñā vopādānasaṃjñā vopādānaprahāṇasaṃjñā vā bhavasaṃjñā vā bhavaprahāṇasaṃjñā vā jātisaṃjñā vā jātiprahāṇasaṃjñā vā jarāmaraṇasaṃjñā vā jarāmaraṇaprahāṇasaṃjñā vā, śokaparidevasaṃjñā vā śokaparidevaprahāṇasaṃjñā vā duṣkhasaṃjñā vā duṣkhaprahāṇasaṃjñā vā daurmanasyopāyāsasaṃjñā vā daurmanasyopāyāsaprahāṇasaṃjñā vā, duḥkhasaṃjñā vā duḥkhaprahāṇasaṃjñā vā samudayasaṃjñā vā samudayaprahāṇasaṃjñā vā nirodhasaṃjñā vā nirodhaprahāṇasaṃjñā vā mārgasaṃjñā vā mārgaprahāṇasaṃjñā vā, sarvākārajñatāsaṃjñā vā sarvākārajñatāprahāṇasaṃjñā vā sarvavāsanānusaṃdhikleśasaṃjñā vā sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇasaṃjñā vā.

bhagavān āha: na subhūte, naitat subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kvacid dharme bhāvasaṃjñā vābhāvasaṃjñā vā, eṣaiva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyānulomikī kṣāntir yatra nāsti bhāvasaṃjñā vābhāvasaṃjñā vā, eṣaivāsya mārgabhāvanā yatra nāsti bhāvasaṃjñā nābhāvasaṃjñā, etad evāsya phalaṃ yatra nāsti bhāvasaṃjñā nābhāvasaṃjñā. abhāvaḥ khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mārgaḥ, abhāvaś caivābhisamayas, tad anenāpi subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam, abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, kathaṃ bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tathāgatenābhisaṃbuddhāḥ, yeṣām abhisaṃbodhāya sarvadharmeṣu ca vaśavartitā visayavartitā cānuprāptā?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: ihāhaṃ subhūte pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caran ṣaṭsu pāramitāsu caran viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣaṃ, yāvac caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣaṃ, teṣāñ ca dhyānānāṃ dhyānāṅgānāṃ ca nimittam anudgṛhṇaṃs taiś ca dhyānair dhyānāṅgaiś ca na manye, dhyānāni dhyānāṅgāni ca nāsvādayāmi, dhyānāni dhyānāṅgāni ca nopalabhe. so 'han tāni catvāri dhyānāny ākāraviśuddhāny upasaṃpadyotsāhaṃ dhyānaṃ vipākaṃ kṛtvā vābhijñājñānasākṣātkriyāyai cittam abhinirṇāmayāmi, divyaśrotrajñānasākṣātkriyāyai, cetaḥparyāyajñānasākṣātkriyāyai, pūrvanivāsānusmṛtijñānasākṣātkriyāyai, divyacakṣurjñānasākṣātkriyāyai (psp_5:169) cittam abhinirṇāmayāmi, so 'han tāsāṃ sākṣātkriyānāṃ nimittam anudgṛhṇaṃs tābhir abhijñābhir na manye, tāś ca paṃcābhijñā nāsvādayāmi nopalabhe, so 'han tāḥ pañcābhijñā ākāśasamāḥ paśyāmi samāpadye, so 'haṃ punaḥ subhūte ekalakṣaṇasamāyuktayā prajñayānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya yāvad idaṃ duṣkhaṃ, ayaṃ duḥkhasamudayaḥ, ayaṃ duḥkhanirodhaḥ, iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad iti, daśabhis tathāgatabalaiḥ samanvāgataś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ samanvāgataḥ sattvāṃs triṣu rāśiṣu vyākaromi.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavaṃs tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenābhāvasvabhāvāni catvāri dhyānāny utpāditāni ṣaḍ abhijñā utpāditāḥ sattvāsattayā ca sattvās triṣu rāśiṣu vyākṛtāḥ?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sacet subhūte kāmānāṃ vā pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo vā bhāvo vābhāvo vā bhaviṣyan, nāhaṃ subhūte pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caran nābhāvasvabhāvān pāpakān akuśalān dharmān viditvā prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣaṃ, yasmāt tarhi subhūte kāmānāṃ svabhāvo vābhāvo vā bhāvo vā nāsti, pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo vābhāvo vā bhāvo vā nāsty anyatrābhāvasvabhāvāt, tasmād ahaṃ pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caran viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣaṃ, evaṃ yāvac caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣam. sacet subhūte abhijñānāṃ svabhāvo vābhāvo vā bhāvo vā abhaviṣyan, nāhaṃ subhūte sarvābhijñā abhāvasvabhāvā iti viditvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye yāvat sattvāṃs tribhyo rāśibhyo na vyupaśamayiṣye, yasmāt tarhi subhūte sarvābhijñānāṃ svabhāvo vābhāvo vā bhāvo vā nāsty anyatrābhāvasvabhāvāt, tasmāt tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvābhijñā abhāvasvabhāvā iti viditvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ syāṃ, sattvāś ca triṣu rāśiṣu vyākṛtāḥ. iti bhāvanāyāṃ vipratipattiḥ (psp_5:170) ity uktā vipratipattayaḥ ity ukto mūrdhābhisamayaḥ

āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyāṃ mūrdhābhisamayādhikāraḥ śikṣāpariśuddhiparivartaḥ pañcamaḥ

(psp_6-8:1) pañcaviṃśatisāhasrikā prajñāpāramitā vi

evam ukte āyuṣman subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'bhāvasvabhāvaiḥ sarvadharmaiḥ pañcabhir abhijñābhir anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, tat kathaṃ bhagavann abhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣu bodhisattvasya mahāsattvasyānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate yayānupūrvakriyayānupūrvaśikṣayānupūrvapratipadānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prathamam evaivaṃ śrutaṃ bhavati. buddhānāṃ bhagavatām antike bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhadharmaparyupāsitānāṃ pratyekabuddhānām vārhatāṃ vānāgāmināṃ vā sakṛdāgāmināṃ vā srotaāpannānāṃ vābhāvatvād buddhānāṃ bhagavatām abhāvatvāt pratyekabuddhānām abhāvatvād arhatām abhāvatvād anāgāminām abhāvatvāt sakṛdāgāminām abhāvatvāt srotaāpannānām abhāvatvāt sarvāryāṇāṃ nasti sarvasaṃskārāṇāṃ svabhāvaḥ, antaśo vālāgrakoṭīsthānamātrakam apīti tasya bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati: abhāvā eva buddhā bhagavanto bodhisattvāś ca mahāsattvāḥ pratyekabuddhā arhanto 'nāgāminaḥ sakṛdāgāminaḥ srotaāpannāḥ sarvāryā yady ahaṃ bodhim abhisaṃbhotsye yadi vā nābhisaṃbhotsye 'bhāvā eva sarvadharmāḥ yan nūnam aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeyaṃ yām abhisaṃbudhya sarvasattvān bhāvasaṃjñāyāṃ carato 'bhāve 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayiṣyāmi. sa khalu punar bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃpratiṣṭhet sarvasattvānāṃ parinirvāṇārthāya so 'nupūrvakriyām ārabhetānupūrvaśikṣām (psp_6-8:2) anupūrvapratipadam ārabheta. atra śikṣitvā pūrvakā bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhum, prathamam eva ṣaṭsu pāramitāsu śikṣante yad uta dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyām. iti sāmānyenānupūrvābhisamayaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ carann ātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃś ca dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye dānapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, sa tena dānena mahāntaṃ bhogaskandhaṃ pratilabhya dānaṃ dadāti vigatamatsareṇa cittena, annam annārthikānāṃ pānaṃ pānārthikānāṃ vastraṃ vastrārthikānāṃ vilepanaṃ vilepanārthikānāṃ śayanaṃ śayanārthikānām upāśrayam upāśrayārthikānāṃ pradīpaṃ pradīpārthikānām anyataram api mānuṣyakaṃ pariṣkāropakaraṇaṃ dadāti sa tena dānena sattvān śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati, sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena ca samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati. śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānenānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya (psp_6-8:3) hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti. iti dānapāramitayānupūrvābhisamayaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca śīlapāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti, parāṃś ca śīlapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati dāne pratiṣṭhāpayati śīlapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate ye cānye śīlapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, sa tena śīlena sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati, sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena ca vimuktijñānadarśanaskandhena samanvāgatah. śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya śīlenānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti. iti śīlapāramitayānupūrvābhisamayaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca kṣāntipāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti, śīlaṃ ca rakṣati parāṃś ca kṣāntipāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati dāne śīle ca pratiṣṭhāpayati kṣāntipāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate. ye cānye kṣāntipāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, sa tayā kṣāntyā sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati, sa tena ca śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena (psp_6-8:4) ca samanvāgataḥ, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhya sattvān paripācayati sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati, dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntyānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti. iti kṣāntipāramitayānupūrvābhisamayaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca vīryapāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati, parāṃś ca vīryapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dāne śīle kṣāntau ca pratiṣṭhāpayati, vīryapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye vīryapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñah. sa tena vīryeṇa sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati. sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena ca samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryeṇānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti. (psp_6-8:5) iti vīryapāramitayānupūrvābhisamayaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca dhyānapāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate, parāṃś ca dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dāne śīle kṣāntau vīrye ca pratiṣṭhāpayati, dhyānapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye dhyānapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. sa tena dhyānena sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati. sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena ca samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati, sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānenānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti. iti dhyānapāramitayānupūrvābhisamayaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānañ ca samāpadyate, parāṃś ca prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dāne śīle kṣāntau vīrye dhyāne ca pratiṣṭhāpayati, prajñāpāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye prajñāpāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. sa tayā prajñayā sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati. sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena (psp_6-8:6) prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena ca samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati, bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati, sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati, dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñayānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣā prajñāyate 'nupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti. iti prajñāpāramitayānupūrvābhisamayaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nupūrvakriyāyāṃ śikṣate 'nupūrvaśikṣāyām anupūrvapratipadi sa prathamacittotpādam upādāya, sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair abhāvasvabhāvān sarvadharmān adhimucya buddhānusmṛtiṃ bhāvayati, dharmānusmṛtiṃ bhāvayati saṃghānusmṛtiṃ bhāvayati, śīlānusmṛtim bhāvayati, tyāgānusmṛtiṃ bhāvayati, devatānusmṛtiṃ bhāvayati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo buddhānusmṛtiṃ bhāvayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ na rūpato manasikaroti, na vedanāto na saṃjñāto na saṃskārato na vijñānato manasikaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hi rūpasvabhāvo nāsti, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtiḥ rūpādyamanasikāreṇa buddhānusmṛtyā. punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇair manasikartavyo na suvarṇakāyo manasikartavyo (psp_6-8:7) na vyāmamātrayā prabhayā manasikartavyo nāśītyanuvyañjanair manasikartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tasya svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtir lakṣaṇādyamanasikāreṇa buddhānusmṛtyā.

punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na śīlaskandhato manasikartavyo na samādhiskandhato na prajñāskandhato na vimuktiskandhato na vimuktijñānadarśanaskandhato manasikartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtiḥ śīlādiskandhāmanasikāreṇa buddhānusmṛtyā.

punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na daśabhis tathāgatabalair manasikartavyo na caturbhir vaiśāradyair na catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir manasikartavyo na mahākaruṇayā na mahāmaitryā nāṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair manasikartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtir daśabalādyamanasikāreṇa buddhānusmṛtyā.

punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na pratītyasamutpādato manasikartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtiḥ pratītyasamutpādāmanasikāreṇa buddhānusmṛtyā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā buddhānusmṛtir manasikartavyāḥ. evaṃ khalv asyānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate. sa ihānupūrvakriyāyām anupūrvaśikṣāyām anupūrvapratipadi śikṣamāṇo 'nupūrvaprasthānaiś catvāri smṛtyupasthānāni paripūrayati, catvāri samyakprahāṇāni catura ṛddhipādān pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgaṃ śūnyatāsamādhim ānimittasamādhim (psp_6-8:8) apraṇihitasamādhiṃ paripūrayati, apramāṇadhyanārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni paripūrayati, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatā abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān paripūrayati, mahākaruṇāṃ paripūrayati, mahāmaitrīṃ paripūrayati, sarvākārajñatāṃ paripūrayati, abhāvasvabhāvayogena so 'bhāvasvabhāvāṃś caiva sarvadharmān abhisaṃbhotsyate yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti. iti buddhānusmṛtiḥ

kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena dharmānusmṛtir bhāvayitavyā. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na kuśalā dharmā manasikartavyā nākuśalā dharmā manasikartavyā na vyākṛtā dharmā manasikartavyā nāvyākṛtā dharmā manasikartavyā na laukikā na lokottarā na sāmiṣā na nirāmiṣā nāryā nānāryā na sāsravā nānāsravā na kāmadhātuparyāpannā na rūpadhātuparyāpannā nārūpyadhātuparyāpannā na saṃskṛtā nāsaṃskṛtā dharmā manasikartavyāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo nāsti yeṣāṃ svabhāvo nāsti te 'bhāvāḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā dharmānusmṛtiḥ. sa iha dharmānusmṛtyāṃ śikṣitvābhāvasvabhāvayogena yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. so 'bhāvasvabhāvāṃś caiva sarvadharmān abhisaṃbhotsyate yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena dharmānusmṛtir bhāvayitavyā yatrāṇv api smṛtikarma nāsti, kaḥ punar vādaḥ smṛtivigamaḥ. iti dharmānusmṛtiḥ

kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena saṃghānusmṛtir bhāvayitavyā. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā saṃgho 'bhāvasvabhāvato 'nusmartavyo yo so bhagavataḥ śrāvakasaṃghaś catvāraḥ puruṣayugāḥ, aṣṭau mahāpuruṣapudgalāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti yeṣāṃ svabhāvo nāsti te 'bhāvā abhāvasvabhāvapratibhāvitāś caivocyante catvāraḥ puruṣayugā aṣṭau mahāpuruṣapudgalāḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā saṃghānusmṛtiḥ. sa iha saṃghānusmṛtyāṃ śikṣitvābhāvasvabhāvayogena yāvat (psp_6-8:9) sarvākārajñatām anuprāpsyati. so 'bhāvasvabhāvāṃś caiva sarvadharmān abhisaṃbhotsyate yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena saṃghānusmṛtir bhāvayitavyā yatrāṇv api smṛtikarma nāsti, kaḥ punar vādaḥ smṛtivigamaḥ. iti saṃghānusmṛtiḥ

kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena śīlānusmṛtir bhāvayitavyā. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā akhaṇḍe 'cchidre 'śabale 'kalmāṣe 'parāmṛṣṭe 'bhujiṣye vijñapraśaste susamātte samādhisaṃvartanīye śīle pratiṣṭhite nābhāvasvabhāvato manasikartavyam tac chīlaṃ yatrāṇv api smṛtikarma nāsti, kaḥ punar vādaḥ smṛtivigamaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. evaṃ manasikurvāṇo 'nupūrveṇa yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā śīlānusmṛtiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena śīlānusmṛtir manasikartavyā, yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti, kaḥ punar vādo 'bhāvasaṃjñāyāḥ. iti śīlānusmṛtiḥ

kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā tyāgānusmṛtir bhāvayitavyā. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvenābhāvasvabhāvayogena tyāgo 'nusmartavyo yadi vāmiṣatyāgo yadi vā dharmatyāgaḥ. tat kasya hetoḥ? cittam evaṃ notpadyate dadāmi vā na dadāmi vā parityajāmi vā na parityajāmi vāṅgapratyaṅgāni tyajatā naivaṃ cittam utpādayitavyaṃ yatrāṇv api smṛtikarma nāsti kaḥ punar vādaḥ smṛtivigamaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti yeṣāṃ svabhāvo nāsti te 'bhāvāḥ. evaṃ manasikurvāṇo 'nupūrveṇa yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā tyāgānusmṛtiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā tyāgānusmṛtir manasikartavyā yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti, kaḥ punar vādo 'bhāvasaṃjñāyāḥ. iti tyāgānusmṛtiḥ (psp_6-8:10)

kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā devatānusmṛtir manasikartavyāḥ. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena ye devāḥ srotaāpannāś cāturmahārājakāyikeṣu deveṣūpapannās traystriṃśeṣu yāmeṣu tusiteṣu nirmānaratiṣu paranirmitavaśavartiṣu deveṣūpapannās te 'bhāvasvabhāvato manasikartavyāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti yeṣāṃ svabhāvo nāsti te 'bhāvā evaṃ manasikurvāṇo 'nupūrveṇa yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā devatānusmṛtiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena devatānusmṛtir manasikartavyā yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti, kaḥ punar vādo 'bhāvasaṃjñāyāḥ. iti devatānusmṛtiḥ

evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ṣaḍanusmṛtīr manasikurvato 'nupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate. iti ṣaḍanusmṛtayaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratānupūrvakriyāṃ paripūrayitukāmenānupūrvaśikṣām anupūrvapratipadaṃ paripūrayitukāmenābhāvasvabhāvayogenādhyātmaśūnyatāyāṃ śikṣitavyam, bahirdhāśūnyatāyāṃ śikṣitavyam, adhyātmabahirdhā śūnyatāyāṃ śikṣitavyam, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ śikṣitavyam. smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu śikṣitavyam, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śikṣitavyam, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu śikṣitavyam abhāvasvabhāvayogena. daśasu pāramitāsu daśasu bodhisattvabhūmiṣu śikṣitavyam, mahākaruṇāyāṃ śikṣitavyam, sa evaṃ bodhimārge śikṣamāṇo 'bhāvasvabhāvān sarvadharmān abhisaṃbhotsyate, yatrāṇv api smṛtikarma nāsti kutaḥ punā rūpaṃ vā vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ vā, evaṃ (psp_6-8:11) skandhadhatvāyatanapratītyasamutpāda vā pratītyasamutpādāṅgāni vā pāramitā vā śūnyatā vā, bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo vā vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā vā sarvākārajñatā vā nedaṃ sthānaṃ vidyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ caratā anupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣā prajñāyate 'nupūrvapratipat prajñāyate, yatra kriyāyaṃ cittaṃ caryā pratipac chikṣā ca pravartate.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tan nāsti rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ, nāsti vijñānaṃ nāsti skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā nāsti pratītyasamutpādāṅgāni nāsti pāramitā nāsti śūnyatā nāsti smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā nāsti āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nāsti śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā nāsti daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā nāsti sarvākārajñatā nāsti buddho nāsti dharmo nāsti saṃgho nāsti mārgo nāsti phalaṃ nāsti saṃkleśo nāsti vyavadānaṃ nāsti prāptir nāsty abhisamayo yāvan nāsti sarvadharmāḥ.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: api nu subhūte 'bhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣv astitā vā nāstitā vopalabhate.

subhūtir āha: no bhagavann abhāveṣu sarvadharmeṣv astitā vā nāstitā vopalabhate.

bhagavān āha: tat katham idaṃ subhūte evaṃ bhavati, yady abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tan nāsti rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā, nāsti vijñānam, nāsti skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā nāsti pratītyasamutpādāṅgāni nāsti pāramitāśūnyatābodhipakṣyadharmaryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā nāsti sarvākārajñatā nāsti buddhadharmasaṃghaphalaṃ (psp_6-8:12) mārgasaṃkleśavyavadānaprāptābhisamayā yavan nāsti sarvadharmā iti.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: nāhaṃ bhagavann atra dharmeṣu kāṅkṣāmi na vicikitsāmi, api tu khalu bhagavan bhaviṣyanty anāgate 'dhvani bhikṣavaḥ śrāvakayānikāś ca pratyekabuddhayānikāś ca bodhisattvayānikāś ca ta evaṃ vakṣyanti, abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ ko 'tra saṃkliśyate vā vyavadāyate vā na saṃkleśo na vyavadānaṃ te jānantaḥ śīlavipannāś ca bhaviṣyanti dṛṣṭivipannāś ca bhaviṣyanti, ācāravipannāś ca teṣāṃ śīlavipannānāṃ dṛṣṭivipannānām ācāravipannānāṃ trayāṇām gatīnām anyatarā gatiḥ pratikāṅkṣitavyā, narakagatir vā tiryagyonigatir vā yamalokagatir vā, idam apy ahaṃ bhagavann anāgataṃ bhayaṃ saṃpaśyamānas tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham etad arthaṃ prcchāmi. api tu khalu punar bhagavann aham eteṣu dharmeṣu na kāṅkṣāmi na vicikitsāmi.

bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte evam etad yathā vadasy evam etat.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ kam arthavaśaṃ saṃpaśyamānā bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvānām arthāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ saṃprasthitāḥ.

bhagavān āha: yata eva subhūte 'bhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tata eva bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ saṃprasthitāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi duḥkhākṣayaś ca subhūte upalaṃbho nopalaṃbhasaṃjñinaḥ prāptir nābhisamayo nānuttarā ca samyaksaṃbodhiḥ.

subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anupalaṃbhasya prāptir vābhisamayo vānuttarā vā samyaksaṃbodhiḥ.

bhagavān āha: anupalaṃbha eva subhūte prāptir anupalaṃbha evābhisamayaḥ, anupalaṃbha evānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, dharmadhātor avikopitatām upādāya dharmadhātuṃ sa icched vikopayituṃ yo 'nupalaṃbhaprāptiṃ (psp_6-8:13) vā 'bhisamayaṃ vānuttarāṃ vā samyaksaṃbodhim icchet.

subhūtir āha: yadi bhagavann anupalaṃbhasya na prāptir nābhisamayo nānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, anupalaṃbha eva prāptir anupalaṃbha evābhisamayo 'nupalaṃbha evānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, tat kutaḥ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prathamā bhūmiḥ, kuto dvitīyā kutas tṛtīyā yāvat kuto daśamī bhūmiḥ, kuto 'nuttarā samyaksaṃbodhiḥ, kuto 'nutpattidharmakṣāntiḥ kuto vipākajā abhijñā, kuto vipākajan dānaṃ, kuto vipākajaṃ śīlaṃ, kuto vipākajā kṣāntiḥ, kuto vipākajaṃ vīryaṃ, kuto vipākajaḥ samādhiḥ, kuto vipākajā prajñā yatra vipāke sthitvā vipākajair dharmaiḥ sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca parigṛhṇāti, buddhāṃś ca bhagavata upatiṣṭhati, annena ca pānena ca yānaiś ca vastravastugandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchattradhvajapatākābhiḥ śayanāsanopāśrayeṇa pradīpenānyatarānyatarābhir vā mānuṣyakībhiḥ saṃpattibhis tāś cāsya nocchedyante yāvat parinirvṛtasya śarīre śrāvakeṣu ca vipacyate tac ca na kṣīyate.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yata eva subhūte 'nupalaṃbhas tata eva prathamā bhūmir dvitīyā bhūmis tṛtīyā bhūmir yāvad daśamī bhūmis tasyaiva vipākajāḥ pañcābhijñās tataś caivaiṃ vipākajaṃ dānaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñā ca tataś caiva kuśalamūlāni vipākajāni yaiḥ kuśalamūlaiḥ sarvasattvānām arthaṃ karoti buddhakṣetrañ ca parigṛhṇāti, buddhāṃś ca bhagavata upatiṣṭhati. annapānayānaśayanāsanavastragandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchattradhvajapatākābhirūpāśrayeṇa prādīpenānyatarānyatarābhir vā mānuṣyopakaraṇasaṃpattibhis tāś cāsya nopacchidyante, yāvat parinirvṛtasya caiva pūjāḥ pravartante śarīre śrāvakeṣu ca vipacyante.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: anupalaṃbhasya ca bhagavan dānasya ca śīlasya ca kṣānteś ca vīryasya ca dhyānasya ca prajñāyāś cābhijñānāṃ ca ko viśeṣaḥ? kin nānākaraṇam? (psp_6-8:14)

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: anupalaṃbhasya ca subhūte dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñābhijñānāṃ ca na kiñcin nānākaraṇaṃ yeṣāṃ khalu punaḥ subhūte 'nupaliptaṃ dānaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñābhijñā ca teṣāṃ nānākaraṇaṃ nirdiṣṭam.

subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavann anupaliptānāṃ dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñānām abhijñānāñ ca na kiñcin nānākaraṇaṃ nirdiśyate?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anupalabhya dānam anupalabhya pratigrāhakaṃ dānaṃ dadāti, anupalabhya śīlaṃ rakṣati, anupalabhya kṣāntyā saṃpādayati, anupalabhya vīryam ārabhate, anupalabhya dhyānaṃ samāpadyate, anupalabhya prajñāṃ bhāvayati, anupalabhyābhijñāsu carati, anupalabhya smṛtyupasthānāṃ bhāvayati, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, anupalabhya mārgaṃ bhāvayati, anupalabhya trīṇi vimokṣamukhāni bhāvayati, anupalabhyāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayati, anupalabhy daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān bhāvayati, anupalabhya sattvān paripācayati, anupalabhya buddhakṣetraṃ pariśodhayati, anupalabhya buddhadharmān bodhim abhisaṃbudhyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nupalaṃbhayogena prajñāpāramitāyāṃ carati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durādharṣo bhavati, mārair vā mārakāyikābhir vā devatābhiḥ. iti sarvadharmābhāvasvabhāvajñānenānupūrvābhisamayaḥ ity ukto 'nupūrvābhisamayaḥ āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyām anupūrvābhisamayādhikāro 'nukramaśikṣāparivartaḥ ṣaṣṭhaḥ

(psp_6-8:15) pañcaviṃśatisāhasrikā prajāpāramitā vii

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ekacittena ṣaṭprajñāḥ parigṛhṇāti, catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catura ṛddhipādān pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgān trīṇi vimokṣamukhāni catvāry āryasatyāny aṣṭau vimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīḥ pañcābhijñā adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ daśabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahākaruṇām aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān aśītyanuvyañjanāni dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni parigṛhṇāti. ity ekacittakṣaṇābhisamayaḥ samānyena

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran yad dānaṃ dadāti tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaṃ, yac chīlaṃ rakṣati, yayā kṣāntyā saṃpādayati, yad vīryam ārabhate, yad dhyānaṃ samāpadyate, yāṃ prajñāṃ bhāvayati, tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaṃ, yad apramāṇaṃ samāpadyate, yā ārūpyasamāpattīḥ, yat smṛtyupasthānaṃ yaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaṃ bhāvayati, yad āryasatyaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāvimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaṃ bhāvayati, yām adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ, yān daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān yāṃ mahākaruṇāṃ bhāvayati, yāni dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni parigṛhṇāti, tan nānyatra prajñāpāramirayā parigṛhītam.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitāparigṛhīto bodhisattvo mahāsattva ekacittena ṣaṭpāramitāḥ parigṛhṇāti? sarvaśūnyatāṃ sarvabodhipakṣān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāniśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān (psp_6-8:16) mahākaruṇāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni parigṛhṇāti?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā parigṛhīto yad dānaṃ dadāti tatra na dvayasaṃjñī bhavati, yac chīlaṃ rakṣati, yayā kṣāntyā saṃpādayati, yad vīryam ārabhate, yad dhyānaṃ samāpadyate, yāṃ prajñāṃ bhāvayati tatra na dvayasaṃjñī bhavati, yāvad bodhipakṣyān dharmān bhāvayati, tatra na dvayasaṃjñī bhavati. evam āryasatyāpramāṇadhyāṇārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān, yāṃ mahākaruṇāṃ, yāni dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni, aśītyanuvyañjanāni parigṛhṇāti, tatra na dvayasaṃjñī bhavati.

subhūtir āha: kathaṃ ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti na dvayasaṃjñī bhavati? evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāṃ bhāvayati, na ca dvayasaṃjñī bhavati, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayati, na ca dvayasaṃjñī bhavati, evaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān mahākaruṇāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāny abhinirharati, na ca dvayasaṃjñī bhavati?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānapāramitāṃ paripūrayati, sa tatra dānapāramitāyāṃ sarvāḥ ṣaṭpāramitā antargatāḥ kṛtvā dānaṃ dadāti, yāvat sarvabodhipakṣyān dharmān antargatāṃ kṛtvā dānaṃ dadāti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yasmin samaye prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti sa tatrānāsrave citte sthitvā dānaṃ dadāti sa tatrānāsrave citte sthito nimittaṃ na samanupaśyati. kasmai vā dadāmi? kiṃ vā dadāmi? kena vā dadāmi? sa nimittāpagatena cittena dānaṃ dadāti, anāsraveṇa vigatatṛṣṇena vigatabhavena (psp_6-8:17) sa tad dānaṃ na samanupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, taṃ pratigrāhakaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvadharmān na samanupaśyati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittopagatena cittena śīlaṃ rakṣati, sa tac chīlaṃ na samasnupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittopagatena cittena kṣāntyā saṃpādayati, sa tāṃ kṣāntiṃ na samanupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittopagatena cittena vīryam ārabhate, sa tad vīryaṃ na samanupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena dhyānaṃ samāpadyate, sa tad dhyānaṃ na samasnupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena prajñāṃ bhāvayati, sa tāṃ prajñāṃ bhāvayan na samanupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayati, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā sarvaśūnyatā bhāvayati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān mahākaruṇāṃ bhāvayati, dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni paripūrayati, sa tān dharmān na samanupaśyati, tac (psp_6-8:18) cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavann animittān abhisaṃskārāṇāṃ dharmāṇāṃ dānapāramitāparipūritā bhavati? evaṃ śīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitāparipūritā bhavati, caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ caturṇāṃ samyakprahāṇānāṃ caturṇām ṛddhipādānāṃ pañcānām indriyāṇāṃ pañcānāṃ balānāṃ saptānāṃ bodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgasya mārgasya paripūrir bhavati, śūnyatāyā ānimittasyāpraṇihitasya paripūrir bhavati, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ sarvaśūnyatānāṃ paripūrir bhavati, pañcānām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ paripūrir bhavati?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena dānaṃ dadāti, annapānavastrayānaśayanāsanahiraṇyasuvarṇamaṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravāḍajātarūparajatapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchattradhvajapatākopāśrayān yāvad anyatarānyatarān mānuṣyopakaraṇapariṣkārān ādhyātmikāṃ bāhyāṃ vā bhāryāputraduhitṛrājyaṃ vālaṃkṛtya dānaṃ dadāti yācanakānān tasya kaścid evāgatyaivaṃ vadet: kin te 'nena īdṛśena dānena dattenaivaṃ nirūpakāreṇa tasya khalu punar bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, kiñ cāpīme sattvāḥ paribhāṣante, kin te 'nena vā dānena vā dattenaivam āsphārikena dattenārthasya ca dātavyam evaṃ mayā dānaṃ, na ca mayā na dātavyam. sa dānaṃ sarvasattveṣu sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, sa tathā pariṇāmayati yathā pariṇāmayan nimittaṃ na samanupaśyati, kiṃ vā dadāmi, kasmai vā dadāmi, ko vātra dadāti, kiṃ vā pariṇāmayati kva vā parināmayati, sa tad vastu na samanupaśyati (psp_6-8:19) yatra dattvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tat kasya hetoḥ? adhyātmaśūnyatayā śūnyaṃ bahirdhāśūnyatayā śūnyaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyaṃ, sa evaṃ paśyati ko vā pariṇāmayiṣyati kutra vā pariṇāmayiṣyati kiṃ vā pariṇāmayiṣyati, tasyaivaṃ pariṇāmayataḥ pariṇāmo bhavati nirviṣaḥ pariṇāmo dharmadhātupariṇāmaḥ sarvasattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetrañ ca parigṛhṇāti, dānapāramitāṃ ca paripūrayati, śīlapāramitāṃ paripūrayati,

kṣāntipāramitāṃ paripūrayati, vīryapāramitāṃ paripūrayati, dhyānapāramitāṃ paripūrayati, prajñāpāramitāṃ paripūrayati, saptatriṃśadbodhipaksyān dharmān paripūrayati, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhīn āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni paripūrayaty adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān paripūrayati, tathā caiva dānapāramitāṃ paripūrayati, yathā caiva vipākañ ca na parigṛhṇāti, tadyathāpi nāma subhūte paranirmitavaśavartināṃ devānāṃ manasaiva sarvopakaraṇāni bhavanti, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya manasaiva sarvopakaraṇaṃ paripūrayati, sa tena dānena buddhāṃś ca bhagavata upatiṣṭhati, sadevamānuṣāsurañ ca lokaṃ saṃtarpayati sa tān sattvāṃs tayā dānapāramitayā parigṛhyopāyakauśalyena triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena dānapāramitāṃ paripūrayati.

subhūtir āha: kathaṃ ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāṃ paripūrayati.

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tac chīlam āryam anāsravaṃ mārgaparyāpannaṃ dharmatāprātilaṃbhikaṃ, śīlaṃ pratilabhate, sa cāsya śīlaskandho 'khaṇḍo bhavaty acchidro 'śavalo 'kalmāṣo 'parāmṛṣṭo 'bhujiṣyaḥ susamātto vijñapraśastaḥ, tena ca śīlena kaṃcid dharmaṃ na parāmṛśati, rūpaṃ vā vedanāṃ vā saṃjñāṃ vā saṃskārāṃ vā vijñānaṃ vā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni (psp_6-8:20) vāśītyanuvyañjanāni vā kṣatriyamahāśālakulaṃ vā brāhmaṇamahāśālakulaṃ vā gṛhapatimahāśālakulaṃ vā cāturmahārājakāyikān vā devāṃs trayastriṃśān vā yāmān vā tuṣitān vā nirmāṇaratīn vā paranirmitavaśavartino vā brahmapāriṣadyān vā brahmapurohitān vā mahābrahmāṇo vā parīttābhān vā apramāṇābhān vā ābhāsvarābhān vā parīttaśubhān vā apramāṇaśubhān vā śubhakṛtsṇān vā anabhrakān vā puṇyaprasavān vā bṛhatphalān vā asaṃjñisattvān vā śuddhāvāsān vā aspṛhān vā atapān vā sudṛśān vā sudarśanān vā akaniṣṭhān vā ākāśānantyāyatanān vā vijñānānantyāyatanān vā ākiñcanyāyatanān vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanān vā srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabuddhatvaṃ vā cakravartirājyādhipatyaṃ vā na parāmṛśati, anyatra sarvasattveṣu sādhāraṇaṃ kṛtvā sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayati, animittānupalaṃbhenādvayena pariṇāmayati, lokavyavahāreṇa na punaḥ paramārthena, tayā ca śīlapāramitayā paripūrṇayopāyakauśalyena catvāri dhyānāny utpādayaty anāsvādayogena divyaṃ cakṣur abhinirharati, yena divyacakṣuṣā vipākajena ye pūrvasyān diśi lokadhātuṣu buddhā bhagavantas

tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ deśayanti, tān paśyati tac cāsya darśanaṃ ca na naśyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, evaṃ dakṣiṇasyān diśi paścimāyān diśy uttarasyān diśy ūrdhvam adho vidikṣu lokadhātuṣu ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, tān paśyati tasya darśanaṃ na naśyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. sa divyena śrotreṇa viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śabdaṃ śṛṇoti, tac cāsya śrutaṃ tāvan na naśyati, yāvan na tena śrutenātmanaḥ parasya cārthaṃ karoti, sa cetaḥparyāyajñānena teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ cetasaiva cittaṃ prajānāti tena cetaḥparyāyajñānena sarvasattvānām arthaṃ karoti, sa (psp_6-8:21) pūrvanivāsānusmṛtijñānenātītaṃ karma nirdiśati yena karmaṇākṛtena tat karma na vipraṇasyati, sa āsravakṣayajñānena ca sattvān, srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, anāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, arhattve pratiṣṭhāpayati, pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati, anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, evaṃ yatra yatra pratibalāḥ sattvāḥ kuśaleṣu dharmeṣu tatra tatra pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena śīlapāramitāṃ paripūrayati.

subhūtir āha: katham animittānām anābhogānām anupalaṃbhamānānām apratibhānām anabhisaṃskārāṇāṃ dharmāṇāṃ kṣāntipāramitāṃ paripūrayati?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍe niṣaṇṇasya sarvasattvā āgatya loṣṭadaṇḍaprahārān dahyus tatra bodhisattvena mahāsattvenaikacittasyāpi kṣobhasahagatasyāvakāśo na dātavyas tatra ca bodhisattvena mahāsattvena dve kṣāntī bhāvayitavye. katame dve yac ca sarvasattvānāṃ kṣāntavyam ākrośadaṇḍaloṣṭaprahārādiyā cāsyānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntir utpādayitavyā tatra bodhisattvena mahāsattvenākruśyamānena paribhāṣyamāṇena loṣṭadaṇḍaśastraprahārān dadatām evaṃ pratyavekṣitavyaṃ ko me ākrośati vā paribhāṣate vā loṣṭadaṇḍaśastrair vā prahārān dadāti tena dharmāṇāṃ svabhāvaḥ pratyavekṣitavyo dharmāṇāṃ svabhāvaṃ pratyavekṣamāṇo dharmāṃś caiva nopalabhate kutaḥ punar dharmāṇāṃ svabhāvam. tasyaivaṃ dharmasvabhāvaṃ pratyavekṣamāṇasyaivaṃ bhavati, ko me cchinatti vā bhinatti vā sa evaṃ pratyavekṣamāṇo dharmāṇāṃ dharmasvabhāvam anutpattikair dharmaiḥ kṣāntiṃ pratilabhate, tatrānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ kim iti kleśānutpattijñānānācchedyatā ca sa iha dvābhyāṃ kṣāntibhyāṃ yuktaś catvāri dhyānāni paripūrayati, catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni caturarddhipādāni pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni (psp_6-8:22) āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ trīṇi vimokṣamukhāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayati, sa iha dharmeṣu sthitvāryeṣv anāsraveṣu lokottareṣu sādhāraṇeṣu sarvaśrāvakapratyekabuddhair abhijñāḥ

paripūrayati yābhir abhijñābhiḥ paripūritābhiḥ ṣaḍbhiś ca pāramitābhiḥ samudāgacchati, sa ihābhijñāsu sthitvā divyena cakṣuṣā pūrvasyāṃ diśi yān buddhān bhagavataḥ paśyati tān dṛṣṭvā buddhānusmṛtiṃ pratilabhate, tasya sā buddhānusmṛtir nocchetsyati yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, evaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi paścimāyām uttarasyām ūrdhvam adho vidikṣu yān buddhān bhagavataḥ paśyati tān dṛṣṭvā buddhānusmṛtiṃ pratilabhate, tasya sā buddhānusmṛtir nocchetsyati yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, sa divyena śrotradhātunā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa yat te buddhā bhagavanto bhāṣiṣyante tat sarvam udgrahīṣyaty udgṛhṇaṃ tathatvāya sattvānāṃ dharman deśayiṣyati teṣāṃ ca buddhānāṃ bhagavatāṃ cetasaiva cetaḥ parivitarkam ājñāsyaty evaṃ sarvāryāṇāṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ yāvat sarvasattvānāṃ cetasaiva cetaḥ parivitarkam ājñāsyati, sa tena cetaḥ paryāyajñānena sattvānāṃ cetasaiva caittam ājñāya tathatvāya dharmaṃ deśayiṣyati, sa pūrvanivāsānusmṛtijñānena teṣāṃ sattvānāṃ kuśalamūlam ājñāya tena pūrveṇa kuśalamūlena sattvān saṃdarśayiṣyati samuttejayiṣyati samādāpayiṣyati, sa āsravakṣayajñānena ca tān sattvāṃs triṣu yāneṣu niveśayiṣyati pratiṣṭhāpayiṣyati, sa khalu punar bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ pariśodhayati sarvākārajñatāyāṃ caran sarvākārajñatāṃ paripūrayaty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya dharmacakraṃ pravartayiṣyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ

prajñāpāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāṃ paripūrayati.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ (psp_6-8:23) carann ānimitteṣv anāsraveṣv anābhogeṣv anupalaṃbheṣv apratibhāseṣu vīryapāramitāṃ paripūrayati.

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kāyikena vīryeṇa samanvāgataḥ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, caturthadhyānasamāpanno 'nekavidhām ṛddhiṃ pratyanubhavati, yāvac candrasūryau pāṇinā parāmṛśati parimārṣṭi sa tena kāyikena vīryeṇa samanvāgato yena daśasu dikṣu buddhā bhagavanto viharanti sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti, anekaśatasahasreṣu lokadhātuṣv ṛddhyā gatvā tān buddhān bhagavata upatiṣṭhati cīvarapiṇḍapātraśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārais tasya te cīvarapiṇḍapātrās tāvan na kṣīyante yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate 'bhisaṃbuddhabodheś ca sadevamānuṣāsuralokaḥ sukhī bhavati, cīvarapiṇḍapātreṇa parinirvṛtasya ca śarīre pūjā pravartate, tenaiva carddhyabhisaṃskāreṇa gatvā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śṛṇoti, sa na jātu vipraṇasyati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sarvākārajñatāyāṃ caran sarvākārajñatāṃ paripūrayaty anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya dharmacakraṃ pravartayiṣyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kāyikena vīryeṇa samanvāgato vīryapāramitāṃ paripūrayati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaś caitasikena vīryeṇa samanvāgata āryeṇānāsraveṇa mārgāṅgena mārgaparyāpannena vīryapāramitāṃ paripūrayatīha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃś caitasikena vīryeṇa samanvāgato 'kuśalasya

kāyikakarmaṇo 'vakāśaṃ na dadāty akuśalasya vākkarmaṇo 'kuśalasya manaskarmaṇo 'vakāśaṃ na dadāti na parāmṛśati nityam iti vā anityam iti vā sukham iti vā duḥkham iti vātmeti vānātmeti vā saṃskṛtam iti vāsaṃskṛtam iti vā kāmadhātum iti vā rūpadhātum iti vārūpyadhātuṃ vā sāsravadhātuṃ vānāsravadhātuṃ vā, prathamaṃ vā dhyānaṃ dvitīyaṃ vā dhyānaṃ tṛtīyaṃ vā dhyānaṃ caturthaṃ vā dhyānaṃ maitrīṃ vā karuṇāṃ vā muditāṃ vopekṣāṃ vākāśānantyāyatanaṃ (psp_6-8:24) va vijñānānantyāyatanaṃ vākiṃcanyāyatanaṃ vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ vā, smṛtyupasthānāni vā samyakprahāṇāni varddhipādāṃ vā indriyāṇi vā balāni vā bodhyaṅgāni vāryāṣṭāṅgikaṃ vā mārgaṃ śūnyatāṃ vānimittaṃ vāpraṇihitaṃ vāryasatyāni vābhijñā vā vimokṣān vā navānupūrvavihārasamāpattīr vā samādhīn vā dhāraṇīmukhāni vā tathāgatabalāni vā vaiśāradyāni vā pratisaṃvido vāveṇikān vā buddhadharmān na parāmṛśati nityānityasukhaduḥkhātmānātmaśāntāśānta iti vā, srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekāṃ vā bodhim anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ srotaāpannaṃ vā sakṛdāgāminaṃ vānāgāminaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabuddhaṃ vā bodhisattvaṃ vā buddhaṃ vā bhagavantaṃ na parāmṛśatīme sattvā darśanabhūmiprabhāvitāḥ, ime sattvās tanubhūmiprabhāvitā ime 'varabhāgikaprabhāvitāḥ, ime ūrddhabhāgikaprabhāvitā ime sarvajñatāprabhāvitā ime mārgajñatāprabhāvitā ime sarvākārajñatāprabhāvitā ity evam api na parāmṛśati. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo na saṃvidyate, yena svabhāvena prabhāvyeran, sa tena caitasikena vīryeṇa

samanvāgato maraṇasukhe 'pi vartamānaḥ sattvānām arthaṃ karoti tāṃś ca sattvān nopalabhate vīryapāramitāṃ paripūrayati, tāṃ ca vīryapāramitāṃ nopalabhate, buddhadharmāṃś ca paripūrayati, tāṃś ca buddhadharmān nopalabhate, buddhaksetraṃ ca pariśodhayati, tac ca buddhakṣetraṃ nopalabhate, sa tena kāyikena caitasikena vīryeṇa samanvāgatas tān kuśalān dharmān parigṛhṇāti, tatra ca na sajjate, so 'sajjamāno buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, lokadhātor lokadhātuṃ saṃkrāmati sattvānām arthaṃ karoti, sattvānām arthaṃ kurvan yena yenarddhiprātihāryeṇecchati vikurvituṃ tena tenarddhiprātihāryeṇa vikurvati, yadi vā puṣpavarṣeṇa yadi vā gandhapramuñcanena yadi vā gītābharaṇena yadi vā bhūcalanena yadi vā saptaratnamayair lokadhātusaṃdarśanena yadi vā jyotiratnānāṃ sattvānāṃ kṛtaśa ātmānam avasṛjati yadi vā gandham avasṛjati yadi vā mahāyajñam avasṛjati, yatra na prāṇātipāto (psp_6-8:25) vartate, yadi vānantān sattvān mārge 'vatārayati, yāvat prāṇātipātāt parimocayati, adattādānāt kāmamithyācārān mṛṣāvādāt piśunavacanāt paruṣavacanād avaddhapralāpād abhidhyāyā vyāpādāt mithyādṛṣṭeḥ parimocayati, kāṃścid dānenānugṛhṇāti, kāṃścic chīlena keṣāṃcit kṛtaśo 'ṅgapratyaṅgaṃ parityajati keṣāṃcit putradārakeṇānugrahaṃ karoti, keṣāṃcid āryeṇātmānam avasṛjati, evaṃ yena yenopāyena sattvānām arthaḥ kartavyaḥ, tena tenopāyena sattvānām arthaṃ karoti, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimitteṣu dharmeṣu caitasikena vīryeṇa samanvāgato vīryapāramitāṃ

paripūrayati.

subhūtir āha: kathañ ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimitteṣu dharmeṣu sthitvā dhyānapāramitāṃ paripūrayati?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sthāpayitvā tathāgatasamādhiṃ sarvasamādhīn paripūrayati, sa viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ sa vitarkaṃ sa vicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati dvitīyaṃ dhyānaṃ tṛtīyaṃ dhyānaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, maitrīsahagatena cittena karuṇāsahagatena muditāsahagatenopekṣāsahagatena cittena yāvat sarvāvantam lokadhātum upasaṃpadya viharati, ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanam ākiñcanyāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati, sa tatra dhyānapāramitāyāṃ sthitvāṣṭavimokṣān anulomapratilomān upasaṃpadya viharati, navānupūrvavihārasamāpattīr upasaṃpadya viharati, śūnyatāsamādhim upasaṃpadya viharati, ānimittasamādhim apraṇihitasamādhim upasaṃpadya viharati, ānantaryān api samādhīn upasaṃpadya viharati, vidyutopamāṃś ca samādhim upasaṃpadya viharati, samyaksaṃbodhiṃ vajropamaṃ ca samādhim upasaṃpadya viharati, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān upasaṃpadya viharati, samādhipāramitāyāṃ sthitvā sarvākārajñatām upasaṃpadya viharati, yayā sarvākārajñatayā sarvasamādhigaganagataṃ (psp_6-8:26) kṛtvā śuklavidarśanā bhūmim atikramya gotrabhūmim aṣṭamakabhūmiṃ tanubhūmiṃ darśanabhūmiṃ vītarāgabhūmiṃ kṛtāvibhūmiṃ śrāvakabhūmiṃ pratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati, buddhabhūmiṃ paripūrayati, sa āsu ca bhūmiṣu carati, na cāntarā samādhiphalaṃ prāpnoti, yāvan na sarvākārajñatām anuprāpsyati, so 'tra dhyānapāramitāyāṃ

sthitvā buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, buddhān bhagavataḥ paryupāsamānaḥ sa tān buddhān bhagavataḥ paryupāste teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antike kuśalamūlam avaropayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, lokadhātor lokadhātuṃ saṃkrāmati, sattvānām arthaṃ karoti, tatra kāṃścit sattvān dānena saṃgṛhṇāti kāṃścic chīlena saṃgṛhṇāti kāṃścit kṣāntyā saṃgṛhṇāti kāṃścid vīryeṇa saṃgṛhṇāti, kāṃścid dhyānena saṃgṛhṇāti, kāṃścit prajñayā saṃgṛhṇāti, kāṃścid vimuktyā kāṃścid vimuktijñānadarśanena kāṃścit srotāapattiphale pratiṣṭhāpayati, kāṃścit sakṛdāgāmiphale kāṃścid anāgāmiphale kāṃścid arhattve pratiṣṭhāpayati, kāṃścit pratyekabodhau kāṃścid anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, yair yaiḥ kuśalair dharmaiḥ sattvā udgacchanti tatra tān sattvān niyojayati sa iha dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvasamādhimukhāny abhinirharati catasraś ca pratisaṃvidaḥ, pratilabhate vipākajānāñ cābhijñānām lābhī bhavati sa na jātu mātuḥ kukṣāv upapadyate, na jātu kāmān pratisevate na sā kācid upapattir yāṃ na gṛhṇāti na cotpattir doṣair lipyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena māyopamā sarvadharmā dṛṣṭāḥ supratibuddhā bhavanti sa māyopamaṃ sarvasaṃskāragataṃ viditvā mahākaruṇā pratigṛhītaḥ sarvasattvānām arthaṃ karoti, na ca tatra sattvān sattvaprajñaptim upalabhate, sa sattvān sattvaprajñaptim anupalaṃbhamānaḥ sarvadharmāṇām anupalaṃbha eva sattvān pratiṣṭhāpayati lokavyavahāram upādāya na ca punaḥ paramārthena iha dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvadhyānavimokṣasamādhisamāpattiṣu carati na jātu

dhyānapāramitayā virahito bhavati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, (psp_6-8:27) sa iha sarvākārajñatāyāṃ caran sarvākārajñatām abhinirharati, yatra sthitvā sarvavāsanānusaṃdhiṃ prajahāti, sarvavāsanānusaṃdhiṃ prahāyātmano 'rthaṃ kṛtvā parasyārthaṃ karoti, sa ātmanaḥ parasya cārthaṃ kurvan sadevamānuṣāsuralokasya dakṣiṇīyo bhavāti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimitteṣu dharmeṣu dhyānapāramitāṃ paripūrayati. iti dānādīnām anyatamena sarvānāsravaikalakṣaṇasaṃgrahalakṣaṇo 'yam ekacittakṣaṇābhisamayaḥ prathamaḥ

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata ānimitteṣu dharmeṣu prajñāpāramitā bhāvanāpripūrim gacchati?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kañcid dharmaṃ sadbhūtaṃ vā pariniṣpannaṃ vā samanupaśyati, sa rūpasyāsadbhūtatām apariniṣpannatāṃ samanupaśyati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyāsadbhūtatām apariniṣpannatāṃ samanupaśyati, rūpasyotpādaṃ na samanupaśyati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyotpādaṃ na samanupaśyati, sa rūpasyotpādam asamanupaśyan vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyotpādaṃ na samanupaśyan rūpasyāyadvāraṃ na samanupaśyati, saṃnicayam api na samanupaśyati, evaṃ yāvat sarvasāsravānāṃ dharmāṇām anāsravāṇāṃ dharmāṇām āyadvāraṃ na samanupaśyati, tucchakāṃś caiva samanupaśyati, evaṃ pratyavekṣamāṇo rūpasya svabhāvan nopalabhate yāvat sarvasāsravāṇām anāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ svabhāvan nopalabhate, sa prajñāpāramitāyāṃ carann abhāvasvabhāvān sarvadharmān adhimucate, sa evam adhimucyādhyātmaśūnyatāyāṃ caran bahirdhāśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran na keṣu kācid dharmeṣv abhiniviśate, rūpe vā vedanāyāṃ vā saṃjñāyāṃ vā saṃskāreṣu vā vijñāne vā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu vā pratītyasamutpādāṅgeṣu vā pāramitāsu vā śūnyatāsu vā bodhipakṣyeṣu vā dharmeṣv āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu (psp_6-8:28) śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu vānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vā nābhiniviśate, abhāvasvabhāvāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhimārgaṃ paripūrayati, yad uta ṣaṭpāramitā yāvat saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān

āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni paripūrayati, sa vipākajadharme bodhisattvamārge sthitvā ṣaṭsu pāramitāsu paripūrṇāsu yāvat saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu paripūrṇesu yāvad vipākajāsu pañcasv abhijñāsu sthitvā ye sattvā dānenānugrahītavyās tān dānenānugṛhṇāti, ye śīlena ye samādhinā ye prajñayā ye vimuktyā ye vimuktijñānadarśanenānugrahītavyās tāṃs tair anugṛhṇāti, ye srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayitavyā ye sakṛdāgāmiphale ye 'nāgāmiphale ye 'rhattve ye pratyekabodhau ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayitavyās tān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, evaṃ vistareṇa kartavyaṃ so 'nekavidhām ṛddhiṃ kurvāṇo gaṅgānadīvālukopamām lokadhātūn na gacchati, sa ākāṅkṣaṃs tāṃ lokadhātūn yādṛśai ratnair ākāṃkṣati tādṛśai ratnair abhinirmiṇoti sa sattvābhiprāyaṃ paripūrayaṃ lokadhātūn saṃkrāmati, sa tāṃ lokadhātūn dṛṣṭvā buddhakṣetraṃ parigṛhṇāti, tadyathāpi nāma paranirmitavaśavartināṃ devānām upabhogaparibhogāḥ, ye 'py anye lokadhātavo 'pagatapāpiṣṭhā evaṃ vidhās tenopabhogaparibhogāḥ syur iti, sa tayā vipākajayā dānapāramitayā śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā prajñāpāramitayā vipākajābhir abhijñābhir vipākajena bodhisattvamārgeṇa mārgajñatāyāṃ caran sarvapāramitāḥ prāptaḥ sarvākārajñatām anuprāpsyati, yāvat sarvañ caiva rūpam aparigṛhītaṃ vedanā saṃjñā

saṃskārā vijñānam apagṛhītaṃ, yāvat sarvadharmāḥ kuśalā vākuśalā vā laukikā vā lokottarā vā sāsravā vānāsravā vā saṃskṛtā vāsaṃskṛtā vā sāvadyā vānavadyā vā (psp_6-8:29) 'parigṛhītaṃ, tasmāt tarhi subhūte tasyānuttaraṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre 'parigṛhītaḥ sarvopabhogo bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmā aparigṛhltā anupalaṃbhayogena. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimittayogena prajñāpāramitāṃ paripūrayati. iti vipākadharmatāvasthānāsravasarvadharmaikalakṣaṇābhisamayalakṣaṇo 'yam ekacittakṣaṇābhisamayo dvitīyaḥ

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavann evam asaṃbhinneṣu dharmeṣv ānimitteṣu lakṣaṇaśūnyeṣu ṣaṭpāramitābhāvanāparipūrir bhavati, dānapāramitāyāḥ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ katham eṣāṃ sāsravāṇām anāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ nānākaraṇaṃ prajñaptaṃ, katham eṣān nānākaraṇaṃ prajñāyate, kathaṃ dānapāramitā prajñāpāramitāyām antargatā bhavati, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāyām antargatā bhavati, kathaṃ bhagavann evam alakṣaṇeṣu dharmeṣv ekalakṣaṇeṣu yad utālakṣaṇeṣu nānākaraṇaṃ prabhāvyate.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu ca pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbhopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvālakṣaṇeṣu dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānāni samāpadyate prajñāṃ bhāvayati svapnopamāṃś ca pañcaskandhān alakṣaṇān jānāti pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamāṃś ca pañcaskandhān alakṣaṇān jānāti. tat kasya hetoḥ? na hi svapnaṃ tasya kaścit svabhāvo na hi pratiśrutkāyā na hi pratibhāsasya na hi pratibiṃbasya na hi marīcyā na hi māyāyāḥ, na hi nirmitakasya na hi gandharvanagarasya kaścit svabhāvo (psp_6-8:30) yasya svabhāvo nāsti tasya nāsti lakṣaṇaṃ, yasya ca nāsti lakṣaṇaṃ sa ekalakṣaṇo yad utālakṣaṇaḥ, tad anena subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam alakṣaṇaṃ dānam alakṣaṇo dāyako 'lakṣaṇaḥ pratigrāhako 'lakṣaṇāḥ sarvadharmāḥ. evaṃ jñātvā dānaṃ dadāti sa dānapāramitāṃ paripūrayati, sa dānapāramitāṃ paripūrayan śīlapāramitāyāṃ na vivartate, kṣāntipāramitāyāṃ na vivartate, vīryapāramitāyāṃ na vivartate, dhyānapāramitāyāṃ na vivartate, prajñāpāramitāyāṃ na vivartate, sa āsu ṣaṭsu pāramitāsu sthitvā catvāri dhyānāni paripūrayati catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīḥ paripūrayati, catvāri smṛtyupasthānāni paripūrayati, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni mārgān

paripūrayati, adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ paripūrayati, śūnyatāsamādhim ānimittasamādhim apraṇihitasamādhiṃ paripūrayati, aṣṭavimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīḥ pañcābhijñāḥ paripūrayati, pañcadhāraṇīmukhaśatāni paripūrayati, catasraḥ pratisaṃvidaś catvāry āryasatyāni paripūrayati, daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāny aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmān paripūrayati, iha vipākajeṣv āryeṣv anāsraveṣu sthitvā daśasu dikṣu ye lokadhātavas tān ṛddhyā gatvā buddhāṃś ca bhagavataḥ paryupāste tāṃś copatiṣṭhati cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyasarvopakaraṇapariṣkārair yāvad upabhogaparibhogaiḥ sattvānām arthaṃ karoti, ye dānena saṃgrahītavyās tān dānena saṃgṛhṇāti ye śīleṇa saṃgrahītavyā ye kṣāntyā saṃgrahītavyā ye vīryeṇa saṃgrahītavyā ye dhyānena saṃgrahītavyā ye prajñayā saṃgrahītavyās tān prajñayā saṃgṛhṇāti, yāvad ye sarvaiḥ kuśalair dharmaiḥ saṃgrahītavyās tān sarvān kuśalair dharmaiḥ saṃgṛhṇāti kuśalair dharmaiḥ samanvāgataḥ saṃsāraṃ copādadāti na ca saṃsārāvacarair duṣkhair lipyate sattvānāṃ kṛtaśo devamānuṣikīñ ca saṃpattim utpādayati, yayā saṃpattyā sattvān saṃgṛhṇāti, so 'lakṣaṇān sarvasattvāṃ jñātvā srotaāpattiphalaṃ ca jānāti na ca tatra tiṣṭhati, sakṛdāgāmiphalaṃ ca jānāti na ca tatra (psp_6-8:31) tiṣṭhati, anāgāmiphalaṃ ca jānāti na ca tatra tiṣṭhati, arhattvañ ca jānāti na ca tatra tiṣṭhati, pratyekabodhiṃ ca jānāti na ca tatra tiṣṭhati. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena sarvākārajñatānuprāptavyā yo 'sādhāraṇā

sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇān sarvadharmān jñātvā ṣaṭpāramitā alakṣaṇā jānāti, yāvat sarvadharmān alakṣaṇāni jānāti.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃ svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā śīlapāramitāṃ paripūrayati, sa khalu punaḥ svapnopamān pañcopādānaskandhān jñātvā pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamāṃś ca pañcopādānaskandhān jñātvālakṣaṇāṃ śīlapāramitāṃ paripūrayati, akhaṇḍām acchidrām aśabalām akalmāṣām aparāmṛṣṭām abhujiṣyāṃ vijñapraśastāṃ susamāttām āryām anāsravāṃ mārgāṅgaparyāpannāṃ yatra sthitvā samatābhisaṃskārikaṃ śīlaṃ rakṣati dharmatāpratilaṃbhikaṃ ca vijñaptiśīlaṃ ca samudācāraśīlaṃ ca so 'nenaivaṃrūpeṇa śīlena samanvāgato na parāmṛśati, anenāhaṃ śīlena kṣatriyamahāśālakulānāṃ sahavratāyopapadyeyāhaṃ brāhmaṇamahāśālakulānāṃ vā sahavratāyopapadyeyāhaṃ rājā vā bhaveyaṃ cakravartī koṭṭarājā vā cāturmahārājakāyikānāṃ vā devānāṃ sahavratāyopapadyeyāhaṃ trayastriṃśānāṃ vā yāmānāṃ vā tuṣitānāṃ vā nirmānaratīnāṃ vā paranirmitavaśavartināṃ vā devānāṃ sahavratāyopapadyeyāhaṃ brahmapārṣadyānāṃ vā brahmaprohitānāṃ vā mahābrahmāṇāṃ vā parīttābhānāṃ vāpramāṇābhānāṃ vābhāsvarāṇāṃ vā parīttaśubhānāṃ vāpramāṇaśubhānāṃ vā śubhakṛtsnānāṃ vānabhrakānāṃ vā puṇyaprasavānāṃ vā bṛhatphalānāṃ vāsaṃjñisattvānāṃ vā śuddhāvāsānāṃ vā (psp_6-8:32) aspṛhāṇāṃ vā aptapānāṃ vā sudṛśānāṃ vā sudarśanānāṃ vā akaniṣṭhānāṃ vā devānāṃ sahavratāyopapadyeyāham

ākāśānantyāyatanānāṃ vā vijñānānantyāyatanānāṃ vākiñcanyāyatanānāṃ vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānāṃ vā sahavratyāyopapadyeyāhaṃ srotaāpattiphalaṃ vānuprāpnuyāṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhiṃ vānuprāpnuyām. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'lakṣaṇāḥ sarvadharmā ekalakṣaṇāṃ yad utābhāvasvabhāvalakṣaṇāḥ, na hy alakṣaṇo dharmo 'lakṣaṇaṃ dharmaṃ paripūrayati, nāpi vilakṣaṇo dharmo vilakṣaṇaṃ dharmaṃ paripūrayati, nāpy avilakṣaṇo dharmo 'vilakṣaṇaṃ dharmaṃ prāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann alakṣaṇāṃ śīlapāramitāṃ paripūrayati, śīlapāramitāṃ paripūrya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakrānto 'nutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilabhate 'nutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilabhya mārgākārajñatāyāṃ caran pañcābhijñā vipākajāḥ pratilabhate, pañcasu dhāraṇīmukhaśateṣu sthitvā catasraḥ pratisaṃvidaḥ pratilabhate, catasraḥ pratisaṃvidaḥ pratilabhya buddhakṣetreṇa budhhakṣetraṃ saṃkrāmati buddhāṃś ca bhagavataḥ paryupāste sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sa pañcagatike saṃsāre saṃsarati na ca saṃsārāvacareṇa karmaṇā vipākajena lipyate, tadyathāpi nāma nirmitaś caṃkramati ca tiṣṭhati ca niṣīdati ca śayyāṃ ca parikalpayati, na cāsyāgamanaṃ dṛśyate, na gamanaṃ na sthānaṃ na niṣadyāṃ na śayyāṃ nāsanaṃ na caṃkramaḥ sa sattvānāṃ cārthaṃ karoti, na ca sattvam upalabhate na sattvaprajñaptiṃ, tadyathāpi nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya

dharmacakraṃ pravartayati, aparimāṇān sattvān vinīya tribhir yānair na kaścit sattvam upalabhate, yam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vyākuryāt sa āyuḥ saṃskārān avasṛjya nirmitam abhinirmāyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau pariniryāyāt. sa khalu punaḥ subhūte nirmitaḥ kalpasyātyayena bodhisattvaṃ mahāsattvam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpya parinirvṛtas tasya ca parinirvṛtasya na kaṃcid (psp_6-8:33) vastūpalabhyate, rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran śīlapāramitāṃ paripūrayati, yat paripūrāv antargatāḥ sarvadharmā bhavanti.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu ca pañcasūpādānaskandheṣu sthitvālakṣaṇeṣu kṣāntipāramitāṃ paripūrayati.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇeṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā kṣāntipāramitāṃ paripūrayati?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaś catasṛbhiḥ kṣāntibhiḥ kṣāntipāramitāṃ paripūrayati, katamābhiś catasṛbhiḥ prathamacittotpādam upādāya, yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasyātrāntare sarvasattvā ākrośeyur vā paribhāṣeran vāsatyayā vācā paruṣayā vā samudācareyur loṣṭadaṇḍaśastraprahārān vā dadyus tatra bodhisattvena mahāsattvena kṣāntipāramitāṃ paripūrayitukāmenaikacittotpādo 'pi kṣobhasahagato notpādayitavyaḥ, ko me ākrośati vā paribhāṣate vāsatyayā vācā paruṣayā vā samudācarati loṣṭadaṇḍaśastraprahārān vā dadāti, tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'syālakṣaṇāḥ, sarvadharmāḥ kṣamanti tat kiṃ asyaivaṃ bhavati, ko me ākrośati vā paribhāṣate vāsatyayā vācā paruṣayā vā samudācarati loṣṭadaṇḍaśastraprahārān vā dadāti sa evam upaparīkṣamāṇaḥ kṣāntipāramitāṃ paripūrayati, so 'nayā kṣāntipāramitayā paripūrṇayānutpattikair dharmaiḥ kṣāntiṃ pratilabhate.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kaiṣā bhagavann anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ kiṃ vā etasyāḥ pramāṇaṃ kiṃ vā jñānam?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: aṇavo 'pi subhūte 'kuśalā dharmā notpadyante tenocyante 'nutpattikā iti, tatra yā kṣāntis tad ucyate jñānaṃ yena jñānenānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ (psp_6-8:34) pratilabdhate.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yā ca bhagavan śrāvakānāṃ vā pratyekabuddhānāṃ vānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntir yā ca bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir āsāṃ kṣāntīnāṃ kiṃ nānākaraṇaṃ kaḥ prativiśeṣaḥ.

bhagavān āha: yac ca subhūte srotaāpannasya jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yac ca sakṛdāgāmino jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yac cānāgāmināṃ jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yac cārhato jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yac ca pratyekabuddhasya jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ. idaṃ subhūte nānākaraṇaṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ kṣānter bodhisattvakṣānteś ca, sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ihaivaṃ rūpayā kṣāntyā samanvāgataḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhān abhibhavati vipākajāyām anutpattikāyāṃ kṣāntyāṃ sthitvā bodhimārge caran mārgajñatāṃ paripūrayati, yayā paripūrṇayāvirahito bhavati saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmaiḥ śūnyatānimittāpraṇihitaiś ca samādhibhiḥ, sa iha pañcabhir abhijñābhir avirahito bhavati so 'virahitatvād ābhiḥ pañcabhir abhijñābhiḥ sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācya buddhakṣetraṃ ca pariśodhya sarvākārajñatām anuprāpnoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇāṃ kṣāntipāramitāṃ paripūrayati.

punar aparaṃ subhūtr bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu ca pañcasūpādānaskandheṣu sthitvālakṣaṇeṣu vīryapāramitāṃ paripūrayati.

subhūtir āha: kathañ ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇeṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā vīryapāramitāṃ paripūrayati?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kāyikaṃ ca caitasikaṃ ca vīryam ārabhate sa kāyikena vīryeṇa ṛddhim abhinirharati, (psp_6-8:35) daśadiglokadhātuṃ gatvā buddhān bhagavataḥ paryupāste sattvānāṃ cārthaṃ karoti, sa tena kāyikena vīryeṇa sattvān pāripācayati triṣu yāneṣu niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati śrāvakayāne pratyekabuddhayāne 'nuttare buddhayāne. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann alakṣaṇāṃ vīryapāramitāṃ paripūrayati, sa caitasikena vīryeṇānāsraveṇa mārgaparyāpannena vīryapāramitāṃ paripūrayati, yatra paryāpannāḥ sarvakuśalā dharmās tadyathā catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāni pañcabalāni sapta bodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgaṃ trīṇi vimokṣamukhāni catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaś catvāri satyāni pañcābhijñāḥ samādhiḥ dhāraṇīmukhāni daśa bodhisattvabhūmayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, yatra bodhisattvena mahāsattvena caratā sarvākārajñatā paripūrayitavyā yasyāṃ paripūrṇāyāṃ sarvavāsanānusaṃdhiṃ prahāsyati sarvavāsanānusaṃdhiṃ prahāya lakṣaṇapariniṣpattiṃ paripūrayiṣyati, lakṣaṇapariniṣpattiṃ paripūrya prajñāpāramitāyāṃ caran samantaprabhatām ārāgayiṣyati samantaprabhatām ārāgya dharmacakraṃ ca pravartayiṣyati dvādaśākāran triparivartasya pravartatena trisāhasro lokadhātuḥ ṣaḍvikāraṃ prakampiṣyate saṃprakampiṣyate pravedhiṣyate saṃpravedhiṣyate,

pracaliṣyati saṃpracaliṣyati, sarve ca trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum avabhāsena sphāriṣyati, tasya punas tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya śabdo niścariṣyati tatra ye trisāhasre mahāsāhasre lokadhātau sattvās taṃ śabdaṃ śroṣyanti te sarve niyatā bhaviṣyanty anuttareṣu triṣu yāneṣu, evaṃ bahuprakārā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā yasyāṃ vīryapāramitāṃ sthitvā bodhisattvena mahāsattvena sarvabuddhadharmān paripūrya sarvākārajñatām anuprāptavyāḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇāṃ vīryapāramitāṃ paripūrayati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbopameṣu marīcyupamesu māyopameṣu (psp_6-8:36) nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu ca pañcasūpadānaskandheṣu sthitvālakṣaṇeṣu dhyānapāramitāṃ paripūrayati.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇeṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā dhyānapāramitāṃ paripūrayati?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati maitrīkaruṇāṃ muditām upekṣām ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanam ākiñcanyāyatanan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati śūnyatānimittāpraṇihitasamādhīṃ bhāvayati vidyutopamañ ca samādhiṃ bhāvayati vajropamañ ca samādhiṃ bhāvayati yatra samādhau sthitvā ye kecit samādhayaḥ, śrāvakasamādhir vā pratyekabuddhasamādhir vā ye 'py anye samādhigaṇās tān sarvān kāyena saṃspṛśyopasaṃpadya viharati, na ca tān samādhīn āsvādayati, na ca samāpattiphalam. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa bodhisattvo mahāsattvas tān samādhīn alakṣaṇān jānāty abhāvasvabhāvatvāt tat kim alakṣaṇo dharmo 'lakṣaṇaṃ dharmam āsvādayiṣyati, abhāvasvabhāvo dharmo 'bhāvasvabhāvaṃ dharmam āsvādayiṣyati, so 'nāsvādayan na kasyacit samāpatter vaśenopapatsyate kāmadhātau vā rūpadhātau vārūpyadhātau vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tān dhātūn nopalabhate yo 'pi samāpadyeta yena vā samāpadyate, tam api nopalabhate 'nupalaṃbhamāno 'lakṣaṇāṃ dhyānapāramitāṃ paripūrayati sa tayā dhyānapāramitayā śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitayā śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati.

bhagavān āha: tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmaśūnyatāyāṃ suśikṣito bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ suśikṣito na ceha śūnyatāsu kaścid dharma upalabhyate yatrāvatiṣṭhet, srotaāpattiphale vā sakṛdāgāmiphale vānāgāmiphale vārhattve vā pratyekabuddhatve vā yāvat sarvākārajñatāyāṃ vā sāpi śūnyā śūnyatayā, sa ābhiḥ śūnyatābhir bodhisattvo (psp_6-8:37) mahāsattvo bodhisattvaniyāmam avakrāmati.

subhūtir āha: katamo bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyāmaḥ? katamo niyāmaḥ?

bhagavān āha: sarvaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopalaṃbha ātmaḥ sarvānupalaṃbho niyāmaḥ.

subhūtir āha: katamo bhagavann upalaṃbhaḥ? katamo 'nupalaṃbhaḥ?

bhagavān āha: rūpaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopalaṃbhaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam upalaṃbhaḥ, cakṣur upalaṃbhaḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mana upalaṃbho, rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmā upalaṃbhaḥ, cakṣurvijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanopalaṃbhaḥ, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyo manovijñānaṃ manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśapratyayavedanopalaṃbhaḥ, pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātur upalaṃbhaḥ, pratītyasamutpāda upalaṃbhaḥ, avidyā saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇā upādānaṃ bhāvo jātir jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā upalaṃbhaḥ, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo 'bhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmā upalaṃbhaḥ, sarvākārajñatāḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopalaṃbhaḥ, ayam ucyate āmaḥ, niyāmaḥ punaḥ subhūte yatraiṣāṃ dharmāṇāṃ pravyāhāro nopalabhate, rūpasya vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ vā sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvabodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ sarvākārajñatāyāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte rūpasya yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāro vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ

saṃskārāṇāṃ vijñānasya yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ vā yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ (psp_6-8:38) sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvabodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, āryasatyānām apramāṇānāṃ dhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñānāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāro daśānāṃ bodhisattvabhūmīnāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, sarvākārajñatāyā yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, ayaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya niyāmaḥ, niyāmam akrānto bodhisattvo mahāsattvaḥ samādhiparipūrṇo na samāpattivaśenopapadyate, prāg eva rāgaṃ vā doṣaṃ vā mohaṃ votpādayed yatra sthitvā tat karmābhisaṃskuryād yena karmābhisaṃskāreṇa caturṇāṃ dhyānānām anyatamenopapadyeta nedaṃ sthānaṃ vidyate 'nyatra māyopameṣu sthitvā sarvasattvānām arthaṃ karoti na ca sattvānupalabhamānaḥ sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāṃ paripūrya yāvad dharmacakraṃ pravartayati, yad utānupalaṃbhaśūnyatānimittāpraṇihitacakram.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopamān dharmān parijānāti pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamān sarvadharmān parijānāti. ity alakṣaṇasarvadharmaikalakṣaṇābhisamayalakṣaṇo 'yam ekacittakṣaṇābhisamayas tṛtīyaḥ

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnopamān sarvadharmān parijānāti? pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamāṃś ca sarvadharmān parijānāti?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na svapnaṃ na svapnadarśinaṃ paśyati, na pratiśrutkān na pratiśrutkādarśinaṃ, na pratibhāsaṃ na pratibhāsadarśinaṃ, na pratibiṃbaṃ na pratibiṃbadarśinaṃ, na marīciṃ na marīcidarśinaṃ, na māyāṃ na (psp_6-8:39) māyādarśinaṃ, na nirmitakaṃ na nirmitakadarśinaṃ, na gandharvanagaraṃ na gandharvanagaradarśinaṃ ca paśyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi viparyāsaḥ svapno viparyāsaḥ, pratiśrutkā viparyāsaḥ pratibhāso viparyāsaḥ pratibiṃbaṃ viparyāso marīcir viparyāso māyā viparyāso nirmitako viparyāso gandharvanagaraṃ viparyāsa eṣa bālapṛthagjanānāṃ punar nāpi svapnadarśanaṃ nāpi svapnadarśī na pratiśrutkādarśanaṃ nāpi pratiśrutkādarśī na pratibhāsadarśanaṃ nāpi pratibhāsaadarśī, na pratibiṃbadarśanaṃ nāpi pratibiṃbadarśī, na marīcidarśanaṃ na marīcidarśī, na māyādarśanaṃ na māyādarśī, na nirmitakadarśanaṃ na nirmitakadarśī, na gandharvanagaradarśanaṃ na gandharvanagaradarśī, evaṃ yāvan nārhan na pratyekabuddho na bodhisattvo mahāsattvo na tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā anutpannā asadbhūtā ye 'bhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās te pariniṣpannās tatra kiṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bhāvasaṃjñī bhaviṣyati pariniṣpannasaṃjñī vāsadbhūtasaṃjñī vā nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? na sā prajñāpāramitā syād yadi kasyacid dharmasya svabhāvo bhavet pariniṣpattir vā sadbhūtatā vā, evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ na rūpe sajjati,

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.