Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 15/16

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8

Thông tin
GRETIL — Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009.CC BY-NC-SA 4.0

na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne sajjati, na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu sajjati, na pratītyasamutpādāṅgeṣu sajjati, na kāmadhātau na rūpadhātau nārūpyadhātau sajjati, apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu na sajjati, saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu na sajjati, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau na sajjati, āryasatyeṣu na sajjati, dānapāramitāyāṃ na sajjati, śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ na sajjati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamāṃ bhūmiṃ paripūrayati, tatra cchandarāgaṃ notpādayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi tāṃ bhūmiṃ nopalabhate, tat kiṃ tatra cchandarāgaṃ kariṣyaty evaṃ dvitīyāṃ bhūmiṃ tṛtīyāṃ bhūmiñ caturthāṃ bhūmiṃ pañcamīṃ bhūmiṃ (psp_6-8:40) ṣaṣṭhīṃ bhūmiṃ saptamīṃ bhūmim aṣṭamīṃ bhūmiṃ navamīṃ bhūmiṃ daśamīṃ bhūmiṃ paripūrayati, tatra cchandarāgaṃ notpādayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tā bhūmīr nopalabhate, tat kin tatra chandarāgaṃ kariṣyati, evaṃ daśamyāṃ bhūmau caran sarvadharmāś ca tatra prajñāpāramitāyām antargatān paśyati, tāṃś ca sarvadharmān nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarvadharmāḥ sā ca prajñāpāramitādvayādvaidhīkārāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmāṇāṃ na kaścid bhedo 'sti dharmadhātunirdeśena tathatānirdeśena bhūtakoṭinirdeśenāsaṃbhinnāḥ sarvadharmāḥ.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavānn asaṃbhinnatā sarvadharmāṇāṃ tatra kathaṃ kuśaladharmanirdeśo bhavati sāsravāṇām anāsravāṇāñ ca dharmāṇāṃ nirdeśo bhavati, laukikalokottarāṇāṃ vā saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ nirdeśo bhavati.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yā dharmāṇāṃ dharmatā sā kasyacid dharmasya pravyāhāraḥ saṃskṛtasya vāsaṃskṛtasya vā srotaāpattiphalasya vā sakṛdāgāmiphalasya vānāgāmiphalasya vārhattvasya vā pratyekabodher vā bodhisattvatāyā vā samyaksaṃbodher vā.

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: tad anena subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, asaṃbhinnāḥ sarvadharmā alakṣaṇā anutpannā avinirbhogāḥ sarvadharmā na mayā subhūte sarvāṃ bodhisattvacaryāṃ caratā, kaścid dharmopalabdho rūpam iti vā vedaneti vā saṃjñeti vā saṃskārā iti vā vijñānam iti vā skandhadhātvāyatanānīti vā pratītyasamutpannā iti vā, pratītyasamutpādāṅgānīti vā kāmadhātur vā rūpadhātur vārūpyadhātur vā, kuśalākuśalā vā dharmāḥ sāsravā vānāsravā vā sāvadyā vānavadyā vā saṃskṛtam iti vāsaṃskṛtam iti vā yāvac chrotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhir vā bodhisattvatā vā samyaksaṃbodhir vā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati prathamacittotpādam upādāya yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbotsyate 'nupalaṃbhayogena, evaṃ caratā (psp_6-8:41) subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmāṇāṃ svabhāve kuśalena bhavitavyaṃ, sarvadharmāṇāṃ svabhāvakuśalo bodhimārgañ ca pariśodhayiṣyati, sattvāṃś ca paripācayiṣyati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyati, yatra sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvān vinayiṣyati, ye vinītatvās triṣu bhaveṣu na dṛśyante, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam alakṣaṇayogena. ity advayalakṣaṇasarvadharmaikalakṣaṇābhisamayalakṣaṇo 'yam ekacittakṣaṇābhisamayaś caturthaḥ ity ukta ekakṣaṇābhisamayaḥ

āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyām ekakṣaṇābhisamayādhikāraḥ śikṣāparisamāptiparivartaḥ saptamaḥ (psp_6-8:42): empty (psp_6-8:43)

pañcaviṃśatisāhasrikā prajñāpāramitā viii

punar aparaṃ subhūte teṣām eva svapnopamānāṃ sarvadharmāṇām avastukānām abhāvasvabhāvānāṃ svalakṣaṇaśūnyānāṃ sarvākārapariśuddhānām anāśravāṇāṃ yā prakṛtir ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇā sa tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho veditavyaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.

subhūtir āha: katame punas te bhagavann anāsravāḥ sarvadharmāḥ.

bhagavān āha: saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmāś catvāry apramāṇāny aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo daśa kṛtsnāyatanāni aṣṭāv abhinnāyatanāni araṇasamādhiḥ praṇidhijñānam ṣaḍ abhijñāś catasraḥ pratisaṃvidaḥ sarvākārāś catasraḥ pariśuddhayo daśa pāramiā daśabalāni catvāri vaiśāradyāni trīṇy akṣarāṇi trīṇi smṛtyupasthānāni asaṃpramoṣadharmatā vāsanāsamudghāto mahākaruṇā sarvākārajñatā mārgākārajñatā sarvajñatā ca ime ucyante subhūte anāsravāḥ sarvadharmā iti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāip śikṣitavyam. iti svabhāvikaḥ kāyaḥ

punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā teṣām eva dharmāṇām adhigamād anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇair aśītyā cānuvyañjanair alaṃkṛtakāyas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ paramaṃ mahāyānadharmam anuttararatiprītiprāmodyasukhopabhogāya deśayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. iti sāṃbhogikaḥ kāyaḥ

punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā teṣām eva sarvadharmāṇām avigamenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho daśasu dikṣv anantāparyanteṣu sarvalokadhatuṣu (psp_6-8:44) sarvakālan nānānirmāṇameghena sarvasattvānām arthaṃ karoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. iti nairmāṇikaḥ kāyaḥ

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan svapnopamānāṃ sarvadharmāṇām avastukānām abhāvasvabhāvānāṃ svalakṣaṇaśūnyānāṃ vyavasthānaṃ bhavati, ime kuśalā ime 'kuśalā ime laukikā ime lokottarā ime sāsravā ime 'nāsravā ime saṃskṛtā ime 'saṃskṛtā ime srotraāpattiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime 'nāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime pratyekabodhaye saṃvartante, ime 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃvartante, pratiśrutkopamānāṃ pratibhāsopamānāṃ pratibiṃbopamānāṃ marīcyupamānāṃ māyopamānāṃ nirmitakopamānāṃ gandharvanagaropamānāṃ sarvadharmāṇām avastukānām abhāvasvabhāvānāṃ svalakṣaṇaśūnyānāṃ vyavasthānam ime kuśalā ime 'kuśalā ime laukikā ime lokottarā ime sāsravā ime 'nāsravā ime saṃskṛtā ime 'saṃskṛtā ime srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime 'nāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime pratyekabodhaye saṃvartante, ime 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃvartante?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bālo 'śrutavān pṛthagjanaḥ svapnam upalabhate svapnadarśinam upalabhate, pratiśrutkām upalabhate pratiśrutkādarśinam upalabhate, pratibhāsam upalabhate pratibhāsadarśinam upalabhate, pratibiṃbam upalabhate pratibiṃbadarśinam upalabhate, marīcim upalabhate marīcidarśinam upalabhate, māyām upalabhate māyādarśinam upalabhate, nirmitakam upalabhate nirmitakadarśinam upalabhate, gandharvanagaram upalabhate gandharvanagaradarśinam upalabhate, svapnam upalabhya svapnadarśinam upalabhya, yāvad gandharvanagaram upalabhya gandharvanagaradarśinam (psp_6-8:45) upalabhya, kuśalān abhisaṃskārān abhisaṃskaroti, kāyena vācā manasākuśalān vābhisaṃskārān abhisaṃskaroti, kāyena vācā manasā puṇyāpuṇyāneñjyān abhisaṃskārān abhisaṃskaroti. kāyena vācā manasā tān bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dvayoḥ śūnyatayoḥ sthitvātyantaśunyatāyām anavarāgraśūnyatāyāñ ca sattvānāṃ dharman deśayati, śūnyam idaṃ traidhātukaṃ nāsty atra rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā skandhā vā dhātavo vāyatanāni vā pratiśrutkaiṣā pratibhāsa eṣa marīcir eṣā nirmitaka eṣa gandharvanagaram etan nāsty atra rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā skandhadhātavo vāyatanāni vā nāsty atra svapno na svapnasya draṣṭā, na pratiśrutkā na pratiśrutkāyā draṣṭā, na pratibhāso na pratibhāsasya draṣṭā, na pratibiṃbaṃ na pratibiṃbasya draṣṭā, na marīcir na marīcyā draṣṭā, na māyāṃ na māyāyā draṣṭā, na nirmitako na nirmitakasya

draṣṭā, na gandharvanagaraṃ na gandharvanagarasya draṣṭā, 'pi tu sarva ete dharmā avastukā abhāvasvabhāvās tatra bhavanto 'skandhe skandhasaṃjñinaḥ, adhātuṣu dhātusaṃjñino 'nāyataneṣv āyatanasaṃjñinaḥ, api tu khalu punaḥ pratītyasamutpannā ete sarvadharmā viparyāsasamutthitāḥ karmavipākaparigṛhītāḥ, kiṃ punar yūyam avastukeṣu dharmeṣu vastusaṃjñām utpādayathaivaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran ye matsariṇaḥ sattvās tān mātsaryān nivartayati, dānapāramitāyāṃ ca niyojayati, teṣāñ ca sa dānaparityāgo mahābhogatāyai saṃvartate, sa tāṃs tata uccālya śīle niyojayati, teṣāṃ sa śīlasamādānajaḥ puṇyaskandhaḥ svargopapattaye bhavati, sa tāṃs tata uccālya samādhau niyojayati sa teṣāṃ samāpattijaḥ puṇyaskandho brahmalokopapāttaye bhavati, evaṃ prathamād dhyānād dvitīye dhyāne dvitīyād dhyānāt tṛtīye dhyāne tṛtīyād dhyānāc caturthe dhyāne caturthād dhyānād ūrdhvam ākāśānantyāyatanasamāpattau vijñānānantyāyatanasamāpattāv ākiñcanyāyatanasamāpattau naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau ca niyojayati, sa tasmād api dānād dānaphalāc cānekaparyāyaṃ (psp_6-8:46) vivecyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati, sa tasmāc chīlāc chīlaphalāc cānekaparyāyaṃ vivecyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati, sa tebhyo dhyānebhyo dhyānaphalebhyaś ca samāpattibhyaḥ samāpattiphalebhyaś cānekaparyāyaṃ vivecyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati, evaṃ caturṣu smṛtyupasthāneṣu caturṣu samyakprahāṇeṣu caturṣv ṛddhipādeṣu

pañcasv indriyeṣu pañcasu baleṣu saptasu bodhyaṅgeṣu āryāṣṭāṅgikamārge triṣu vimokṣamukheṣv aṣṭasu vimokṣeṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati, sa ebhir anāsravair dharmair arūpibhir anidarśanair apratighair ye srotraāpattiphale sthāsyanti tān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, ye sakṛdāgāmiphale sthāsyanti tān sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ye 'nāgāmiphale sthāsyanti tān anāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ye 'rhattve sthāsyanti tān arhattve pratiṣṭhāpayati, ye pratyekabodhau sthāsyanti tān pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sthāsyanti, teṣāṃ satpuruṣāṇāṃ bodhimārgam ākhyāti upadiśati samuttejayati, saṃprakāśayati saṃpraharṣayati, pratiṣṭhāpayati.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavanatam etad avocat: āścaryam etat bhagavann adbhuto dharmo yatra hi nāma bodhisattvo mahāsattvaḥ, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carann abhāvasvabhāvānāṃ dharmāṇām atyantaśūnyatāyām anavarāgraśūnyatāyāṃ sthitvā dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ karoti, ime kuśalā dharmā ime 'kuśalā dharmā ime laukikā dharmā ime lokottarā dharmā ime sāsravā dharmā ime 'nāsravā dharmā ime sāvadyā dharmā ime 'navadyā dharmā ime saṃskṛtā dharmā ime 'saṃskṛtā dharmāḥ

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat āścaryam idaṃ subhūte paramāścaryam idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyādbhuto dharmo yad iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ karoti, sacet tvaṃ subhūte jānīyā yo bodhisattvasya mahāsattvasyāścaryādbhuto dharmas (psp_6-8:47) taṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhā api ca evam api bodhisattvasya mahāsattvasya na sukaraḥ pratikāraḥ kartuṃ tad yuṣmābhiḥ sarvair bodhisattvasya mahāsattvasya na śakyaḥ sarvadharmā bhāvayituṃ syāt.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamo bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyāścaryādbhūto dharmo yo na śrāvakapratyekabuddhānāṃ saṃvidyate?

bhagavān āha: tena hi subhūte śṛṇu sādhu ca suṣṭhuś ca manasikuru bhāṣiṣye 'haṃ te, evaṃ bhagavann ity āyuṣmān subhūtir bhagavataḥ pratyaśrauṣīd, bhagavān etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran vipākajāsu ṣaṭsu pāramitāsu sthitvā pañcasv abhijñāsu saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣu dhāraṇīmukheṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu sthitvā daśadiglokadhātuṣu ye sattvā dānenānugrahītavyās tān dānenānugṛhṇāti, ye śīlena ye kṣāntyā ye vīryeṇa ye dhyānena ye prajñayā ye prathamena dhyānena ye dvitīyena dhyānena ye tṛtīyena dhyānena ye caturthena dhyānena, ye ākāśānantyāyatanasamāpattyā ye vijñānānantyāyatanasamāpattyā ye ākiñcanyāyatanasamāpattyā ye naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattyānugrahītavyās tān anugṛhṇāti, ye maitryānugrahītavyā ye karuṇayā ye muditayā ye upekṣayā ye caturbhiḥ smṛtyupasthānaiḥ, ye caturbhiḥ samyakprahāṇaiḥ, ye caturbhiḥ ṛddhipādaiḥ, ye pañcabhir indriyaiḥ, ye pañcabhir balaiḥ, ye saptabhir bodhyaṅgair ye āryāṣṭāṅgikena mārgeṇa, ye śūnyatayā ye ānimittena ye 'praṇihitena samādhinānugrahītavyās tān śūnyatānimittāpraṇihitasamādhibhir anugṛhṇāti.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānena sattvān anugṛhṇāti?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāty annam annārthikebhyo dadāti, pānaṃ pānārthikebhyo yānaṃ yānārthikebhyaḥ puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāśayanāsanaṃ yāvad anyatarānyataraṃ mānuṣyopakaraṇapariṣkāraṃ dadāti, yathaiva (psp_6-8:48) tathāgatayārhate samyaksaṃbuddhāya dadāti tathāiva pratyekabuddhebhyo 'rhadbhyo 'nāgāmibhyaḥ sakṛdāgāmibhyaḥ srotaāpannebhyaḥ samyaggatebhyaḥ samyakpratipannebhyas tathāiva tiryagyonigatebhyaḥ sarvebhyo 'nānātvena dānan dadāti. tat kasya hetoḥ? tathā hy anānātvaṃ sarvadharmaṃ jñātvā anānātvaṃ dānaṃ dadāti, anānātvaṃ dānaṃ datvā anānātvasya dharmasya lābhī bhavati yad uta sarvākārajñatāyāḥ, sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya yācanakaṃ dṛṣṭvā evaṃ cittam utpadyate, samyaksaṃbuddhā me dakṣiṇīyā na tiryagyonigatā iti, na bodhisattvadharmo bhavet. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhāya cittam utpādyaivam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthita ime mayā sattvā dānenānugrahītavyā ime mayā sattvā dānenānugrahītavyā iti cintayati, te dānenānugṛhītāḥ kṣatriyamahāśālakuleṣūpapatsyante, brāhmaṇamahāśālakuleṣūpapatsyante, gṛhapatimahāsālakuleṣūpapatsyante, tenaiva ca dānānugraheṇa tribhir yānair anupariśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāsyanti, saced ete bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ janapadabalakāyā avadhyāyeran tena nānyathācittam utpādayitavyaṃ dāsyāmi vā na vā, api tu akopitamānasena janapadabalakāyebhyo dānaṃ dātavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tasya janapadabalakāyasyārthāyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitaḥ. evaṃ ca punar vikalpayed garhyo bhaveyaṃ teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ pratyekabuddhānām arhatāṃ śaikṣāṇāṃ sadevamānuṣāsurasya ca lokasya kenāyam adhīṣṭaḥ sarvasattvānām ahaṃ trāṇaṃ bhaviṣyāmi parāyaṇaṃ layanaṃ śaraṇam iti.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ caratā manuṣyabhūtā vāmanuṣyabhūtā vāgatyāṅgapratyaṅgāni yāceran, tena na dvidhā cittam utpādayitavyaṃ, dāsyāmi vā na dāsyāmi vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena sattvānām arthāya sañcintya āśrayaḥ parigṛhīto 'nena mayātmabhāvena sattvānām arthaḥ karaṇīyaḥ, tenaivaṃ cittam utpādayitavyaṃ yeṣām arthe mayātmabhāva upāttas te 'yācitakam eva gṛhītvā gacchantu. evaṃ khalu (psp_6-8:49) subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hy ete dharmā atyantaśūnyatayā śūnyā na hi śūnyatā kasmaicid dadāti vā cchinatti vā, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā śikṣitavyaṃ, yad utādhyātmaśūnyatāyāṃ bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ sthitvā dānaṃ dātavyaṃ satatasamitam. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena yācanakaṃ dṛṣṭvā, evaṃ cittam utpādayitavyaṃ, ko veha dānan dadāti, kasmai vādīyate, kiṃ vādīyate, tasyaivaṃ dadato dānapāramitāyāṃ paripūrir bhaviṣyati, so 'nayā dānapāramitayā paripūryā vā hy adhyātmikeṣu dharmeṣu cchidyamāneṣu evaṃ cittam utpādayiṣyati ko me cchinatti vā bhinatti vā. iti sāmānyena nirmāṇakāyadvāreṇa dharmakāyasya karma

ihāhaṃ subhūte paśyāmi buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan pūrvasyān diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān saṃcintya mahānirayaṃ patitvā tāni mahānirayaduḥkhāny upaśāmya tribhiḥ prātihāryais teṣāṃ nairayikānāṃ sattvānāṃ dharmaṃ deśayato yad uta ṛddhiprātihāryeṇa vādeśanāprātihāryeṇa vānuśāsanīprātihāryeṇa vā, ṛddhiprātihāryeṇa ca tāni mahānirayaduḥkhāny upaśāmya, ādeśanāprātihāryeṇa dharmaṃ deśayanti, anuśāsanīprātihāryeṇa ca te bodhisattvā mahāsattvā mahāmaitryā mahākaruṇayā mahāmuditayā mahopekṣayā ca dharmaṃ deśayanti. tatas te nairayikāḥ sattvās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike cittam atiprasādya tebhyo nirayebhyo vyuttiṣṭhanti, tebhyo nirayebhyo vyutthāyānupūrveṇa tribhir yānair duḥkhasyāntaṃ kariṣyanti, evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adhastād upariṣṭād anuvidikṣu lokadhatuṣu buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan paśyāmi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān sañcintya mahāniraye patitvā tāni mahānirayaduḥkhāny upaśāmya tribhiḥ prātihāryais teṣāṃ nairayikānāṃ sattvānāṃ dharmaṃ deśayato yad uta ṛddhiprātihāryeṇa vādeśanāprātihāryeṇa vānuśāsanīprātihāryeṇa (psp_6-8:50) vā ṛddhiprātihāryeṇa ca tāni mahānirayaduḥkhāny upaśāmya ādeśanāprātihāryeṇa dharmaṃ deśayanti, anuśāsanīprātihāryeṇa ca te bodhisattvā mahāsattvā mahāmaitryā mahākaruṇayā mahāmuditayā mahopekṣayā ca dharmaṃ deśayanti, tatas te nairayikāḥ sattvās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike cittam abhiprasādya tebhyo nirayebhyo vyuttiṣṭhanti tebhyo nirayebhyo vyutthāyānupūrveṇa tribhir yānair duḥkhasyāntaṃ kariṣyanti. iti narakagatipraśamanakarma

ihāhaṃ subhūte buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan paśyāmi pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadivālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān buddhānāṃ bhagavatām upasthāyakāṃs tat te bodhisattvā mahāsattvās tān buddhān bhagavata upatiṣṭhanti manaāpanapriyeṇa nāpriyeṇa gauraveṇa nāgauraveṇa yañ ca te buddhā bhagavanto dharmaṃ bhāṣante, tat te bodhisattvā mahāsattvā udgṛhṇanty udgṛhya dhārayanti, na ca jātu vipraṇāśayati yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante, evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adhastād upariṣṭād anuvidikṣu paśyāmi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisāttvān mahāsattvān buddhānāṃ bhagavatām upasthāyakāṃs, tat te bodhisattvā mahāsattvās tān buddhān bhagavata upatiṣṭhanti manaāpenapriyeṇa nāpriyeṇa gauraveṇa nāgauraveṇa, yaṃ ca te budhhā bhagavanto dharmaṃ bhāṣante, tat te bodhisattvā mahāsattvā udgṛhṇanty udgṛhya dhārayanti, na ca jātu vipraṇāśayanti yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante.

punar aparaṃ subhūte lokaṃ vyavalokayan buddhacakṣuṣā daśasu dikṣu bodhisattvān mahāsattvān paśyāmi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu tiryagyonigatānāṃ sattvānām arthāyātmaparityāgaṃ kurvatas, tat te bodhisattvā mahāsattvā aṅgapratyaṅgāni cchitvā daśasu dikṣu kṣipanti, ye tiryagyonigatāḥ sattvās tesāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māṃsāni bhakṣayanti te teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike maitrīṃ pratilabhante, te tena maitrīpratilābhena tatas tiryagyoner vyuttiṣṭhanti tiryagyoner vyutthāya buddhāṃ bhagavata (psp_6-8:51) ārāgayanti, te tān buddhān bhagavata upatiṣṭhanti, te teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śṛṇonti, tan dharmaṃ śrutvā tathatvāya pratipadyante, te 'nupūrveṇānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvānti tribhir yānaiḥ śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā. evaṃ bahukarāḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayanti cittam utpādya tathatvāya pratipadyante, te 'nupūrveṇa tribhir yānair anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvānti, śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā buddhayānena vā. iti tiryagyonipraśamanakarma

ihāhaṃ subhūte lokaṃ vyavalokayan buddhacakṣuṣā paśyāmi, daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān ye pretaviṣayikānāṃ sattvānāṃ pretaviṣayaṃ duḥkhaṃ tat sarvaṃ pratiprasraṃ bhayanti, ye pretaviṣayeṣu sattvās te duḥkhavedanā prasrabdhakāyās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike maitrīcittam utpādyate na kuśalamūlena tataḥ pretayāner vyuttiṣṭhanti vyutthitāś ca tena kuśalamūlena tataḥ pretayāne buddhair bhagavadbhir na jātu virahitā bhavanti, buddhāṃ bhagavata ārāgayanti, te tān buddhān bhagavata upatiṣṭhanti teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śrutvā tathatvāya pratipadyante 'nupūrveṇānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvānti tribhir yānaiḥ śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā buddhayānena vā. evaṃ karuṇā vihāriṇaḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvānām arthāya pratyupasthitā yad uta parinirvāṇāya. iti yamalokapraśamanakarma

ihāhaṃ subhūte buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan bodhisattvān mahāsattvān paśyāmi daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu ye cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ dharmaṃ deśayanti, trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ dharmaṃ deśayanti te ca devaputrās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antikād dharmaṃ śrutvānupūrveṇa triṣu yāneṣu parinivṛtāś ca parinirvānti ca (psp_6-8:52) parinirvāsyanti ca, tatra subhūte ye devaputrā audārikaiḥ pañcabhiḥ kāmaguṇair mūrchitās teṣāṃ tāni vimānāny ādīpya dharmaṃ deśayanty anityāḥ khalu mārṣāḥ sarvasaṃskārāḥ kaḥ saṃskāreṣu viśvastamānaso viharet?

ihāhaṃ subhūte 'nāvaraṇena buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan paśyāmi daśasu dikṣv ekaikasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān ye brahmadṛṣṭim abhiniviṣṭās tān dṛṣṭibhyo vivecayanti, kathaṃ bho mārṣāḥ śūnyeṣu sarvadharmeṣu dṛṣṭim utpādayatha, evaṃ rikteṣu tuccheṣu sarvadharmeṣu dṛṣṭim utpādayatha. evaṃ khalu subhūte bodhisattvā mahāsattvā karuṇāyāṃ sthitvā sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti. āścaryam idaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānām adbhuto dharmaḥ. iti devagatipraśamanakarma

ihāhaṃ subhūte paśyāmi buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān ye manuṣyāṃś caturbhiḥ saṃgrahavastubhiḥ saṃgṛhṇanti, dānena priyavadyatayā, arthakriyayā samānārthatayā, kathaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānena sattvān anugṛhṇāti, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dvābhyāṃ dānābhyāṃ sattvān anugṛhṇāti, katamābhyāṃ dvābhyām? yad utāmiṣapradānena ca dharmadānena ca. kathaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva āmiṣapradānena sattvān anugṛhṇāti? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ suvarṇaṃ vā rūpyaṃ vā maṇiṃ vā muktāṃ vā vaiḍūryaṃ vā śaṅkhaśilāṃ vā pravāḍaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vānnaṃ vā pānaṃ vā yānaṃ vā vastuṃ vā gandhaṃ vā mālyaṃ vā vilepanaṃ vā śayanaṃ vā āsanaṃ vā pratiśrayaṃ vā pradīpaṃ vā striyaṃ vā puruṣaṃ vā dārakaṃ vā dārikāṃ vāśvaṃ vā gāṃ vā anaḍvāhaṃ vā hastinaṃ vā ajāvikaṃ vā dhānyādīni vā ātmamāṃsaṃ vā dātuśabdam anuśrāvayati, āgacchadhvaṃ bhoḥ puruṣāḥ, yena yena yuṣmākaṃ kāryaṃ tat tat mamāntikān nirviśaṅkā gṛhītvā gacchata. yena yena kṛtyaṃ (psp_6-8:53) yuṣmadīyam evedaṃ tad dānaṃ datvā buddhaśaraṇaṃ gamayati, dharmaśaraṇaṃ gamayati, saṃghaśaraṇaṃ gamayati, kāṃścit pañca śikṣāpadāni grāhayati, kāṃścid aṣṭāṅgikaṃ poṣadham upoṣadhayati, kāṃścid daśa kuśalāṃ karmapathāṃ grāhayati, kāṃścit prathame dhyāne, kāṃścid dvitīye, kāṃścit tṛtīye, kāṃścic caturthe dhyāne, kāṃścid ākāśānantyāyatane, kāṃścid vijñānānantyāyatane, kāṃścid ākiñcanyāyatane, kāṃścin naivasaṃjñānāsaṃjñāyatane, kāṃścid maitryāṃ,

kāṃścit karuṇāyāṃ, kāṃścid muditāyāṃ, kāṃścid upekṣāyāṃ samādāpayati, kāṃścid buddhānusmṛtyāṃ, kāṃścid dharmānusmṛtyāṃ, kāṃścit saṃghānusmṛtyāṃ, kāṃścic chīlānusmṛtyāṃ, kāṃścit tyāgānusmṛtyāṃ, kāṃścid devānusmṛtyāṃ, kāṃścid aśubhaparivarteṣu samucchrayeṣu, kāṃścid ākāreṣu, kāṃścic caturṣu saṃgrahavastuṣu, kāṃścic caturṣu smṛtyupasthāneṣu, kāṃścic caturṣu samyakprahāṇeṣu, kāṃścic caturṣv ṛddhipādeṣu, kāṃścit pañcasv indriyeṣu, kāṃścit pañcasu baleṣu, kāṃścit saptasu bodhyaṅgeṣu, kāṃścid āryāṣṭāṅgikamārge samādāpayati, kāṃścic chūnyatānimittāpraṇihiteṣu, kāṃścit samādhisamāpattivimokṣadhāraṇīmukheṣu, kāṃścid aṣṭaṣu vimokṣeṣu, kāṃcin navasu anupūrvavihārasamāpattiṣu, kāṃścic caturṣv āryasatyeṣu, kāṃścid daśeṣu bodhisattvabhūmiṣu samādāpayati, kāṃścid daśasu tathāgatabaleṣu, kāṃścic caturṣu vaiśāradyeṣu, kāṃścic catasṛṣu pratisaṃvitsu, kāṃścid aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu samādāpayati, kāṃścid mahākaruṇāyāṃ kāṃścid aśīty anuvyañjaneṣu, kāṃścid dvātriṃśad mahāpuruṣalakṣaṇeṣu, kāṃścic chrotaāpattiphale, kāṃścit sakṛdāgāmiphale, kāṃścid anāgāmiphale, kāṃścid arhattve, kāṃścit pratyekaboddhau pratiṣṭhāpayati, kāṃścid anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, kāṃścid dānapāramitāyāṃ, kāṃścic chīlapāramitāyāṃ, kāṃścit kṣāntipāramitāyāṃ, kāṃścid vīryapāramitāyāṃ, kāṃścid dhyānapāramitāyāṃ, kāṃścit prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, kāṃścid upāyapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, kāṃścit praṇidhānapāramitāyāṃ, kāṃścid balapāramitāyāṃ, kāṃścid jñānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, kāṃścid

adhyātmaśūnyatāyāṃ, kāṃścid bahirdhāśūnyatāyāṃ, kāṃścid adhyātmabahirdhāśūnyatāyām, evaṃ yāvat (psp_6-8:54) kāṃścid abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ pratiṣṭāapayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyeṇa sattvānām āmiṣadānaṃ datvā dāne yogakṣeme mārge pratiṣṭhāpayati. ayaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāścaryādbhuto dharmaḥ.

kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān dharmadānenānugṛhṇāti? ime subhūte dharmadāne katame dve laukikaṃ ca lokottaraṃ ca? katamac ca subhūte laukikaṃ dharmadānaṃ yā laukikānāṃ dharmāṇāṃ sarve kṣaṇā deśanā prakāśanā vivaraṇottānīkaraṇatā, tad yathāśubhaparivartakasya caturṇāṃ dhyānānāṃ caturṇāṃ brahmavihārāṇāṃ catasṛṇām ārūpyasamāpattīnāṃ, ye 'py anye kecid laukikādharmāḥ sā dhāraṇā bālapṛthagjanair idam ucyate laukikāṃ dharmadānam. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ, idaṃ laukikaṃ dharmadānaṃ datvā anekaparyāyeṇānekavidhenopāyena tataḥ samādānād vivecayati sa vivecyopāyakauśalyenāryeṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayati, āryadharmāṇāñ ca phale, katame ca te āryadharmāḥ? katamad āryadharmāṇāṃ phalaṃ? āryadharmā ucyante subhūte saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmāḥ, trīṇi vimokṣamukhāni, catvāry āryasatyāny, āryadharmāṇāṃ phalaṃ srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvam iti.

api tu khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāryadharmā yat srotaāpattiphale jñānaṃ, yat sakṛdāgāmiphale jñānaṃ, yad anāgāmiphale jñānaṃ, yad arhattve jñānaṃ, yat pratyekabodhau jñānaṃ, yat saptatriṃśad bodhipakṣyeṣu dharmeṣu jñānaṃ, yad āryasatyeṣu jñānaṃ, yad apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu jñānaṃ, yāc chūnyatānimittāpraṇihiteṣu jñānaṃ, yad abhijñāsu jñānaṃ, yad daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikeṣu buddhadharmeṣu jñānaṃ, yad mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ mahāmuditāyāṃ mahopekṣāyāṃ jñānaṃ, yat sarvapāramitāsu jñānaṃ, yat sarvaśūnyatāsu jñānam, ime ucyante bodhisattvasya mahāsattvasyāryadharmāḥ, ye 'pi cānye laukikā vā lokottarā vā dharmāḥ, sāsravā vā anāsravā vā saṃskṛtā vāsaṃskṛtā vā, anyatra (psp_6-8:55) sarvākārajñatājñānādaya ucyante bodhisattvasya mahāsattvasyāryadharmāḥ.

api tu khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsatvasyāryadharmāṇāṃ phalaṃ, yac chrotaāpattiphalaṃ sattvān prāpayati, yāvat sarvākārajñatāṃ sattvān prāpayati, idam ucyate āryadharmāṇāṃ phalam.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpayati?

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpayati.

subhūtir āha: nāsti tarhi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya tathāgatasya ca nānākaraṇam?

bhagavān āha: nāsti nānākaraṇam.

subhūtir āha: kathaṃ nāsti nānākaraṇam?

bhagavān āha: bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpayati, tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvākārajñatām anuprāpayati. tat kasya hetoḥ? na hy anyad bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ cittam upalabhate, nānyat tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya yatra sthitvā sarvadharmāṇām anānākaraṇatām anuprāptāḥ, iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya laukikaṃ dharmadānaṃ yad upaniśrayo bhavati lokottarasya dharmadānasya. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvāl lokottaradharmadāne niyojyopāyakauśalyena yāvat sarvākārajñatāyāṃ pratiṣṭhāpayati. iti manuṣyagatipraśamanakarma

katamac ca subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ lokottaradharmadānam? yad asādhāraṇaṃ sarvabālapṛthagjanais tadyathā catvāri smṛtyupasthānāni, catvāri samyakprahāṇāni, catvāra ṛddhipādāḥ, pañcendriyāni, pañca balāni, sapta bodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgo mārgaś, catvāry apramāṇāni, trayaḥ samādhayaś, catvāry āryasatyāny, aṣṭau vimokṣā, navānupūrvavihārasamāpattayo, daśa kṛtsnāny, aṣṭāv abhibhvāyatanāny, araṇā, praṇidhijñānaṃ, ṣaḍ abhijñāś, catasraḥ pratisaṃvidaḥ, sarvākārāś, (psp_6-8:56) catasraḥ pariśuddhayaḥ, daśa vaśitā, daśa balāni, catvari vaiśāradyāni, trīṇi rakṣāṇi, trīṇi smṛtyupasthānāni, asaṃmoṣadharmatā, vāsanāsamudghāto, mahākaruṇā, 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā, dvātriṃśan mahāpuruṣalakṣaṇāny, aśīty anuvyañjanāni, idam ucyate lokottaradharmadānaṃ na laukikam.

katamāni ca subhūte catvāri smṛtyupasthānāni? adhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānann adhyātmabahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke abhidhyādaurmanasye samudayānupaśyī ca kāyasya viharati, vyayānupaśyī ca kāyasya viharati, kāyānupaśyī ca viharati, aniścitaś ca viharati, na ca kañcil loke upādatte, evaṃ vedanāyāṃ citte 'dhyātmadharme dharmānupaśyī viharati bahirdhādharme dharmānupaśyī viharati, adhyātmabahirdhādharme dharmānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye samudayānupaśyī ca dharmāṇāṃ viharati, vyayānupaśyī ca dharmāṇāṃ viharati, dharme dharmānupaśyī viharati, aniścitaś ca viharati, na ca kañcil loke upādatte, imāny ucyante catvāri smṛtyupasthānāni.

katamāni ca subhūte catvāri samyakprahāṇāni? anutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya chandañ janayati, utpannānāṃ prahāṇāya chandañ janayati, anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāya chandañ janayati, utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ bhūyobhāvāya chandañ janayati, imāny ucyante catvāri samyakprahāṇāni.

katame ca subhūte catvāra ṛddhipādāḥ? chandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgata ṛddhipādaś cittavīryamīmāṃsāsamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgata ṛddhipādaḥ, ima ucyate catvāra ṛddhipādāḥ.

kamāni ca subhūte pañcendriyāni? śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ, smṛtīndriyaṃ samādhīndriyṃ prajñendriyaṃ, imāny ucyante pañcendriyāni.

katamāni ca subhūte pañca balāni? śraddhābalaṃ vīryabalaṃ smṛtibalaṃ samādhibalaṃ prajñābalam, imāny ucyante pañca balāni. (psp_6-8:57)

katamāni ca subhūte sapta bodhyaṅgāni? smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ vīryasaṃbodhyaṅgaṃ prītisaṃbodhyaṅgaṃ prasrabdhisaṃbodhyaṅgaṃ samādhisaṃbodhyaṅgam upekṣāsaṃbodhyaṅgam, imāny ucyante sapta saṃbodhyaṅgāni.

katamaś ca subhūte āryāṣṭāṅgamārgaḥ? samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvāk samyakkarmāntaḥ samyagājīvaḥ samyagvyāyāmaḥ samyaksmṛtiḥ samyaksamādhiḥ, ayam ucyate āryāṣṭāṅgo mārgaḥ.

katamāni ca subhūte catvāry apramāṇāni? maitrīkaruṇāmuditopekṣāḥ, imāny ucyante catvāry apramāṇāni.

katame ca subhūte trayas samādhayaḥ? śūnyatānimittāpraṇihitās samādhayaḥ, katamaś ca śūnyatāsamādhir yā śūnyatākāreṇa viviktākāreṇa tucchākāreṇa riktākāreṇa niḥsvabhāvasaṃskāreṇa ca cittasyaikāgratāyam ucyate śūnyatāsamādhiḥ, katamaś cānimittaḥ samādhir yā śāntākāreṇa viviktākāreṇa ca cittasyaikāgratā, ayam ucyate ānimittasamādhiḥ, katamaś cāpraṇihitaḥ samādhir yānityākāreṇa duḥkhākāreṇa viparyāsākāreṇa ca cittasyaikāgratā, ayam ucyate 'praṇihitaḥ samādhir, ima ucyante trayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitasamādhayaḥ.

katamāni ca subhūte catvāry āryasatyāni? duṣkhaṃ samudayo nirodho mārga imāny ucyante catvāry āryasatyāni.

katame ca subhūte aṣṭau vimokṣā? rūpī rūpāṇi paśyaty ayaṃ prathamo vimokṣaḥ. adhyātmam arūpasaṃjñāṃ bahirddhārūpāṇi paśyaty ayaṃ dvitīyo vimokṣaḥ. śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharaty ayaṃ tṛtīyo vimokṣaḥ. sa sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṅgamāṃ nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ity ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. ākāśānantyāyatanasamatikramād anantaṃ vijñānam iti vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. vijñānānantyāyatanasamatikramān nāsti kiṃ canety ākiñcanyāyatanam upasaṃpadya viharati. ākiñcanyāyatanasamatikramān naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattisamatikramāt saṃjñāvedayitanirodham (psp_6-8:58) upasaṃpadya viharati, ime ucyante aṣṭau vimokṣāḥ.

katamāś ca subhūte navānupūrvavihārasamāpattayaḥ? ihaikebhyo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmasaṃprasādāc caitasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. prīteś ca virāgād upekṣyako viharati, smṛtimān saṃprajānaṃ sukhañ ca kāyena prativedayate, yat tadārya ācakṣate, upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sukhasya ca prahāṇād duḥkhasya ca prahāṇāt pūrvām eva ca saumanasyadaurmanasyayor astaṅgamād aduḥkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhañ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṃgamān nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam iti, ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. ākāśānantyāyatanasamatikramād anantaṃ vijñānam iti, vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. vijñānānantyāyatanasamatikramān nāsti kiṃ canety, ākiñcanyāyatanam upasaṃpadya viharati. ākiñcanyāyatanasamatikramān naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati. naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattisamatikramāt saṃjñāvedayitanirodhasamāpattim upasaṃpadya viharati, imā ucyante navānupūrvavihārasamāpattayaḥ.

katamāni ca subhūte daśa kṛtsnāni? pṛthivīkṛtsnam apkṛtsnan tejaḥkṛtsnaṃ vāyukṛtsnaṃ nīlakṛtsnaṃ pītakṛtsnaṃ lohitakṛtsnam avadātakṛtsnaṃ vijñānakṛtsnam ākāśakṛtsnam, imāny ucyante daśa kṛtsnāni.

katamāni ca subhūte aṣṭāv abhibhvāyatanāni? adhyātmarūpasaṃjñī bahirdhārūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇadurvarṇāni, tāni khalu rūpāṇy abhibhūya jānāty abhibhūya paśyati tathā saṃjñī bhavati. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhārūpāṇi paśyati mahadgatāni suvarṇadurvarṇāni, tāni khalu rūpāṇy abhibhūya jānāty abhibhūya paśyati. adhyātmam arūpasaṃjñī ca bahirdhārūpāṇi paśyati, nīlāni nīlavarṇāni nīlanidarśanāni nīlanirbhāsāni, pītāni pītavarṇāni pītanidarśanāni pītanirbhāsāni, lohitāni (psp_6-8:59) lohitavarṇāni lohitanidarśanāni lohitanirbhāsāni, avadātāny avadātavarṇāny avadātanidarśanāny avadātanirbhāsāni, tadyathā umakapuspaṃ saṃpannaṃ vārāṇaseyakaṃ vastraṃ, karṇikārapuṣpaṃ saṃpannaṃ vārāṇaseyakaṃ vastraṃ, bandhūkapuṣyaṃ saṃpannaṃ varāṇaseyakaṃ vastram, uṣasi tārakāyā varṇaiḥ saṃpannaṃ vārāṇaseyakaṃ vastram. imāny ucyante aṣṭāv abhibhvāyatanāni.

katamā ca subhūte araṇā? dhyānaṃ niśritya parakleśānutpatter anurakṣāvihārasusamṛddho yaḥ samādhiḥ prajñā tat saṃpramuktāś ca cittacaitasikā dharmāḥ, iyam ucyante araṇā.

katamac ca subhūte praṇidhijñānam? dhyānaṃ niśritya idaṃ jānīyām iti praṇidhānasamṛddho yaḥ samādhiḥ prajñā tat saṃprayuktāś ca cittacaitasikā dharmāḥ, idam ucyate praṇidhijñānam.

katamāś ca subhūte ṣaḍ abhijñā? ṛddhyabhijñā, divyaṃ caksur, divyaṃ śrotraṃ, paracittajñānaṃ, pūrvanivāsānusmṛtiḥ, āsravakṣayajñānaṃ, sākṣātkriyābhijñā ca, imā ucyante ṣaḍ abhijñāḥ.

katamāś ca subhūte catasraḥ pratisaṃvidaḥ? dhyānaṃ niśritya paryāye dharmalakṣaṇe janapadabhāṣāyāṃ dharmaprabhedeṣv avyāghātasamṛddho yaḥ samādhiḥ prajñā tat saṃprayuktāś ca cittacaitasikā dharmā, imā ucyante catasraḥ pratisaṃvidaḥ.

katamāś ca subhūte sarvākārāś catasraḥ pariśuddhayaḥ? āśayapariśuddhir ālambanapariśuddhiś cittapariśuddhir jñānapariśuddhiś cemā ucyante sarvākārāś catasraḥ pariśuddhayaḥ.

katamāś ca subhūte daśa vaśitāḥ? āyurvaśitā, cittavaśitā, pariṣkāravaśitā, karmavaśitā, upapattivaśitā, adhimuktivaśitā, praṇidhānavaśitā, ṛddhivaśitā, jñānavaśitā, dharmavaśitā, imā ucyante daśa vaśitāḥ.

katamāni ca subhūte daśa tathāgatabalāni? sthānañ ca sthānato 'sthānañ cāsthānato yathābhūtaṃ prajānāti, atītānāgatapratyutpannānāṃ karmaṇāṃ karmasvakatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti, dhyānavimokṣasamādhisamāpattīndriyabalabodhyaṅgamārgān yathābhūtaṃ prajānāti, parasattvānāṃ parapudgalānām indriyavarāvarajñānatāṃ yathābhūtam (psp_6-8:60) prajānāti, parasattvānāṃ parapudgalānāṃ nānādhimuktikatāṃ yathābhūtāṃ prajānāti, anekadhātuṃ nānādhātukaṃ lokasaṃniveśaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, sarvatragāminīṃ ca pratipadaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakena yāvat sugatau svargaloke deveṣūpapadyante ye sattvās tān yathābhūtaṃ prajānāti, anekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmarati, ekāṃ vā jātiṃ jātiśataṃ vā jātisahasraṃ vā jātiśatasahasraṃ vā jātikoṭīniyutaśatasahasraṃ vā yāvat pūrvāntakoṭiśo yāvat sākāraṃ soddeśaṃ sanidānaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, āsravakṣayeṇānāsravāṃ cetovimuktiṃ yathābhūtaṃ prajānāti, imāny ucyante daśa tathāgatabalāni.

katamāni ca subhūte catvāri vaiśāradyāni? samyaksaṃbuddhasya ca me pratijānata ime dharmā nābhisaṃbuddhā ity atra me kaścit sadevake loke samārake, sabrahmake saśramaṇabrāhmaṇikāyāṃ prajāyāṃ vā dharmā kopayed iti nimittam evaṃ na samanupaśyāmi, evaṃ vāhan nimittam asamanupaśyaṃ kṣamaprāpto 'bhayaprāpto viharāmi, yāvad apravartikaṃ dharmacakraṃ pravartayāmi, śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vānyena kenacid vā punar loke 'smin sahadharmeṇa, kṣīṇāsravasya ca me pratijānata ime 'nāsravā dharmā aparikṣīṇā ity atra me kaścid yāvad dharmacakraṃ pravartayāmi yā mayā śrāvakānāṃ pratipad ākhyātā āryā nairyāṇikī samyag duḥkhakṣayāya tāṃ pratiṣedhamāno na niryāyāt, samyag duḥkhakṣayāyeti, sthānam etan na samanupaśyāmi yāvad dharmacakraṃ pravartayāmi, ye vā mayā śrāvakebhya āntarāyikā dharmā ākhyātās te pratiṣedhamāṇā nālam anterāyāyeti me kaścid yāvad dharmacakraṃ pravartayāmīmāny ucyante catvāri vaiśāradyāni.

katamāni ca subhūte trīṇy ārakṣāṇi? pariśuddhaṃ kāyakarma pariśuddhaṃ vākkarma pariśuddhaṃ manaskarmetīmāny ucyante trīṇy ārakṣāṇi.

katamāni ca subhūte trīṇi smṛtyupasthānāni? śrotukāmeṣv aśrotukāmeṣv ubhayakāmeṣu tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nunayapratighavivikta evopekṣako viharati smṛtimān saṃprajānann imāny ucyante trīṇi (psp_6-8:61) smṛtyupasthānāni.

katamā ca subhūte 'saṃmoṣadharmatā? sarvakṛtyeṣu sarvadeśeṣu sarvopāyeṣu sarvakāleṣu sadopasthitasmṛtitā, iyam ucyate asaṃmoṣadharmatā.

katamaś ca subhūte vāsanāsamudghātaḥ? sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ kleśasaṃgāv asadṛśaceṣṭo 'samudācāro 'yam ucyate vāsanāsamudghātaḥ.

katamā ca subhūte mahākaruṇā? yā sarvakālaṃ sarvasattveṣu niruttarā hitasukhādhyāśayateyam ucyate mahākaruṇā.

katame subhūte aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāḥ? yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho 'trāntare tathāgatasya nāsti skhalitaṃ, nāsti ravitaṃ, nāsti muṣitā smṛtir, nāsti asamāhitaṃ cittaṃ, nāsti nānātvasaṃjñā, nāsty apratisaṃkhyāyopekṣā, nāsti cchandasya hānir, nāsti vīryasya hānir, nāsti smṛter hānir, nāsti samādher hānir, nāsti prajñāyā hānir, nāsti vimukter hānir, atīte 'dhvany apratihatam asaṃgajñānaṃ ca darśanaṃ ca, anāgate 'dhvany apratihatam asaṃgajñānaṃ ca darśanaṃ ca, pratyutpanne 'dhvany apratihatam asaṃgajñānaṃ ca darśanaṃ ca, sarvakāyakarma jñānapūrvaṃgamaṃ jñānānuparivarti, sarvavākkarma jñānapūrvaṃgamaṃ jñānānuparivarti, sarvamanaskarma jñānapūrvaṃgamaṃ jñānānuparivartīme ucyante 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ.

katamāni ca subhūte tathāgatasya dvātriṃśad mahāpuruṣalakṣaṇāni? cakrāṅkitahastapādatā, supratiṣṭhitapādatā, jālahastapādatā, mṛdutaruṇahastapādatā, saptocchrayatā, dīrghāṅgulitā, āyatapārṣṇitā, bṛhadṛjugātratā, ucchaṅkhapādatā, ūrdhvaṃgaromatā, eṇeyajaṅghatā, paṭūrubāhutā, kośāvahitavastiguhyatā, suvarṇavarṇatā, ślaksṇacchavitā, ekaikapradakṣiṇāvartaromatā, ūrṇāṅkitamukhatā, siṃhapūrvārdhakāyatā, susaṃvṛtaskandhatā, citāntarāṃsatā, rasarasajñatā, nyagrodhaparimaṇḍalatā, uṣṇīṣaśiraskatā, pṛthutanujihvatā, brahmasvaratā, siṃhahanutā, saśukladantatā, samadantatā, aviraladantatā, samacatvāriśaddantatā, abhinīlanetratā, gopakṣmanetratā ceti, tatra cakrāṅkitahastapāda iti cakrāṇi tathāgatasya hastapādatale jātāni bhavanti, sahasrārāṇi (psp_6-8:62) sanemikāni sanābhikāni, sarvākāraparipūrṇāni, tadyathā asthimayaṃ vā dantamayaṃ vā biṃbam utkīrṇaṃ syāt, samaṃ pāṇitalābhyāṃ pṛthivīsaṃsparśanād asaṃkucitatvāt pādayoḥ supratisthitapāṇipādatā, haṃsarājasyeva jālapinaddhāṅgulipāṇipādatvāj jālahastapādaḥ, tūlapicūpamataruṇasukumāratālakomalapāṇipādatvād mṛdutaruṇahastapādaḥ samucchritahastapādaḥ, śirogrīvāpradeśatvāt saptocchrayaḥ, āyatahastapādāṅgulitvād dīrghāṅguliḥ, dīrghapārṣṇitvād āyatapārṣṇiḥ, saptār abhyucchritatvād avakragātratvād bṛhadṛjugātraḥ, uccaiḥ sunigūḍhajānugulphatvād ucchaṅkhapādaḥ, ūrdhvapradakṣiṇāvartakuṇḍalaromatvād ūrdhvāṅgaromā, śarabhaiṇeyeyajaṅghatvād anupahatatvād anupūrvopacitavṛttajaṅghatvāc caiṇeyajaṅghaḥ, samorubāhutvād avanatasya pāṇitalābhyāṃ

jānumaṇḍalasparśanāt paṭūrubāhuḥ, paramābhirūpakośanigūḍhamehanatvād vastyaśvājāneyavatkośāvahitavastiguhyaḥ, uttaptahāṭakasuvarṇavarṇatvāt suvarṇavarṇaḥ, rajatajātarūpasuparikarmakṛtaślakṣṇasamānacchavitvād rajasānupaliptagātratvāc chlakṣṇacchaviḥ, suvibhaktaikaikā dvitīyajātaromatvād ekaikaromā, avadātakundendugokṣīratuṣāravarṇacandrasūryaśatātirekaprabhayā ūrṇayā bhruvor antare kṛtālaṃkāratvād āsyasyorṇāṅkitamukhaḥ, uparivipulakāyatvāt siṃhapūrvārdhakāyaḥ, suśliṣṭaparimaṇḍalagrīvatvāt susaṃvṛtaskandhaḥ, kāñcanapaṭṭasuvimṛṣṭo paritoṣaskandhatvāc citāntarāṃsaḥ, vātapittaśleṣmābhir anupahatasamanatvād rasarasapratibhāvanatvāt sadṛśavijñānatvāc ca rasarasajñaḥ, kāyasya vyāmasamārohapariṇāhapramāṇatvān nyagrodhaparimaṇḍalaḥ, vṛttaparimaṇḍaladakṣiṇā vartoṣṇīṣasamānasū pahitadarśanīyaśiraskatvād uṣṇīṣaśirāḥ, raktotpalapattrasamavarṇāpatatvāt pṛthutanujihvaḥ, hiraṇyagarbhakalaviṅkaśakunisadṛśasvaratvād brahmasvaraḥ, ādarśamaṇḍalavatsuparivṛttopacitadarśanīyahanutvāt siṃhahanuḥ, kundenduśaṃkhāv abhedakavatsitadantatvāc chukladantaḥ, anunnatadantatvāt samadantaḥ, nirantaratvād aviraladantaḥ, adha ūrdhvaṃ cānatiriktatvāt samacatvāriṃśaddantaḥ, kṛṣṇaśubhradeśānupakliṣṭasuviśuddhatvāl lohitarājibhir apinaddhatvāc cābhinīlanetraḥ, adhaḥsthitānām ūrdhvasthitānāṃ ca samygavanatatvād (psp_6-8:63) asaṃluḍitatvāc ca pakṣmaṇo gopakṣmanetras tathāgato bhavati.

tataḥ cakrāṅkahastapādo bhavati gurūṇām anugamanapratyudgamanābhyāṃ dharmaśravaṇamālyopahāracaityānuyānaprabhṛtiṣu parivāradānāc cakrāṅkahastapādo bhavati, tat punar mahāparivāratāyāḥ, pūrvanimittaṃ, dṛḍhasamādānatvāt supratiṣṭhitapāṇipādas tad akampanīyatāyāḥ pūrvanimittaṃ, caturṇāṃ saṃgrahavastūnāṃ dānapriyavadyārthacaryāsamānārthatānām āsevanāj jālahastapādas tat kṣiprasaṃgrahatāyāḥ pūrvanimittaṃ, praṇītānām aśitapītalīḍhakhāditāsvāditān ādānāt mṛdutaruṇahastapādaḥ, saptocchrayaś vā tad ubhayaṃ praṇītānām evāśitapītalīḍhakhāditāsvāditānāṃ pratilabdhaye pūrvanimittaṃ, vadhyaparimokṣaṇāj jīvitānugrahakaraṇāt prāṇātipātāc ca prativirater āsevanād dīrghāṅgulir āyatapādapārṣṇir bṛhadṛjugātraś ca tad dīrghāyuṣkatāyāḥ pūrvanimittaṃ, kuśalasya dharmasamādānasyopāttasyābhivardhanād aparihāṇāc cocchaṅkhapādaś cordhvāṅgaromā ca tad aparihāṇidharmatāyā vinaye vā pūrvamimittaṃ, satkṛtyaśilpavidyākarmaṇām upapradānād upādānapradānāc caiṇeyajaṅghas tat kṣipragrahaṇatāyāḥ pūrvanimittaṃ, svataḥ saṃvidyamānasyārthasya yācitena dānād apratyākhyānāc ca paṭūrubāhus tad vaśitāyāḥ pradāne vinaye vā pūrvanimittaṃ, mitrasvajanasaṃbandhisaṅgatānām anyonyāviprayojanād viprayuktānāṃ ca sattvānāṃ brahmacaryasamādānād guhyamantrarakṣaṇāc ca kośāvahitamastiguhyas tad bahuputratāyāḥ pūrvanimittaṃ, praṇītānām upastaraṇaprāvaraṇanivāsanānāṃ prāsādavimānabhavanānāñ ca dānāt suvarṇavarṇaḥ ślakṣṇacchaviś ca tad ubhayaṃ praṇītānām evopastaraṇaprāvaraṇanivāsanānāṃ prāsādavimānabhavanānāṃ ca pratilabdhaye

pūrvanimittaṃ, saṃgaṇikāparivarjanād upādhyāyācāryamātāpitṛbhrātṛprabhṛtīnāṃ ca gurūṇāṃ yathānurūpopasthānaniveśanāt tad adhyakṣāpradānāc ca vikṛtānām ekaikapradakṣiṇāvartaromā ūrṇāṅkitamukhaś ca tad apratisamatāyāḥ pūrvanimittaṃ, amukharavacanād anavasādanāt priyavāditvāt subhāṣitānuromatvāc ca siṃhapūrvārdhakāyaḥ, susaṃvṛtaskandhaś ca tad apratihatatāyāḥ pūrvanimittaṃ, vyādhitebhyo bhaiṣajyaparicārakacikitsakapathyabhojanānāṃ (psp_6-8:64) pradānād upasthānāc ca citāntarāṃsaḥ, rasarasajñaś ca tad alpābādhatāyāḥ pūrvanimittam, ārāmasabhāśrayodapānadurgasaṃkramabhaktamālyavihārāvasathavihārakaraṇaprabhṛtiṣu pareṣām utsāhanapūrvaṅgamatvāt parebhyo 'bhyadhikapradānāc ca nyagrodhaparimaṇḍala uṣṇīṣaśirāś ca tad ādhipatyapratilaṃbhāya pūrvanimittaṃ, dīrgharātraślakṣṇapriyamadhuravacanābhidhānāt prabhūtajihvo brahmasvaraś ca tat pañcāṅgavākyathopetasya svarasya pratilabdhaye pūrvanimittaṃ, pañcāṅgavākyathopetaḥ punaḥ svaraḥ, ājñeyo vijñeyaḥ śravanīyo na pratikūlaḥ, gambhīro 'nunādī, anelaḥ karṇasukho viduravakīrṇa iti, dīrgharātraṃ saṃbhinnapralāpavirateḥ kālavāditvāc ca siṃhahanus tad ādeyavākyatāyāḥ pūrvanimittaṃ, saṃmānanādhimānanābhyāṃ pariśuddhājīvatvāc ca suśukladantaḥ samadantaś ca tat pūrvopacitaparivāratāyāḥ pūrvanimittaṃ, dīrgharātraṃ satyasyāpiśunasya samudācārād aviraladantaḥ samacatvāriṃśaddantaś ca tad abhedyaparivāratāyāḥ pūrvanimittaṃ, paripakvamānasyevānavasādayamānasyāraktenādviṣṭenāmūdena cakṣuṣā darśanād atinīlanetro gopakṣmanetraś ca tat samantaprāsādikatāyāḥ

pūrvanimittam. imāny ucyante dvātriṃśad mahāpuruṣalakṣaṇāny ebhiḥ subhūte dvātriṃśad mahāpuruṣalakṣaṇais tathāgatasya kāyaḥ samanvāgato bhavati.

katamāni ca subhūte tathāgatasyāśīty anuvyañjanāni? tāmranakhāś ca buddhā bhagavanto bhavanti sarvasaṃskāraviraktacittāḥ, snigdhanakhāś ca buddhā bhagavanto bhavanti snigdhasvajanavat sarvasattvahitasukhādhyāśayacittāḥ, tuṅganakhāś ca buddhā bhagavanto bhavanti tuṅgakuśalavaṃśaprasūtāḥ, vṛttāṅgulayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti vṛttato 'navadyāḥ, citāṅgulayaś ca buddhā bhagavanto bhavanty upacitavipulakuśalamūlāḥ, anupūrvāṅgulayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti anupūrvasamupārjitakuśalamūlāḥ, gūḍhaśirāś ca buddhā bhagavanto bhavanti sunigūḍhakāyavāgmanaskarmāntājīvāḥ, nirgranthiśirāś ca buddhā bhagavanto bhavanti kleśagranthibhedakarāḥ, gūḍhagulphāś ca buddhā bhagavanto bhavanti sunigūḍhadharmamatayaḥ, aviṣamapādāś (psp_6-8:65) ca buddhā bhagavanto bhavanti sarvaviṣamanistārayitāraḥ, 10 siṃhavikrāntagāminaś ca buddhā bhagavanto bhavanti narasiṃhāḥ, nāgavikrāntagāminaś ca buddhā bhagavanto bhavanti naranāgāḥ, haṃsavikrāntagāminaś ca buddhā bhagavanto bhavanti rājahaṃsasadṛśavaihāyasagāminaḥ, vṛṣabhavikrāntagāminaś ca buddhā bhagavanto bhavanti puruṣarṣabhāḥ, pradakṣiṇāvartagāminaś ca buddhā bhagavanto bhavanti pradakṣiṇamārgāḥ, cārugāminaś ca buddhā bhagavanto bhavanti cārudarśanāḥ, avakragātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti nityam avakracittāḥ, vṛttagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti viśuddhaguṇakhyāpayitāraḥ, mṛṣṭagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti pramṛṣṭapāpadharmāṇāḥ, anupūrvagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanty anupūrvadharmadeśikāḥ. 20 śucigātrāś ca buddhā

bhagavanto bhavanti kāyavāgmanaḥśaucasamanvāgatāḥ, mṛdugātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti svabhāvamṛducittāḥ, viśuddhagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti svabhāvaviśuddhacittāḥ, paripūrṇavyañjanāś ca buddhā bhagavanto bhavanti suparipūrṇadharmavinayāḥ, pṛthucārumaṇḍalagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti pṛthucāruguṇākhyātāraḥ, samakramāś ca buddhā bhagavanto bhavanti sarvasattvasamacittāḥ, viśuddhanetrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti suviśuddhadarśanāḥ, sukumāragātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti sukumāradharmadeśikāḥ, adīnagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti nityam adīnacittāḥ, utsadagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanty utsannākuśalamūlāḥ. 30 susaṃhatanāś ca buddhā bhagavanto bhavanti kṣīṇapunarbhavasahagatāḥ, suvibhaktāṅgapratyaṅgāś ca buddhā bhagavanto bhavanti sudeśitapratītyasamutpādāṅgapratyaṅgāḥ, vitimiraśuddhālokāś ca buddhā bhagavanto bhavanti suviśuddhadarśanāḥ, vṛttakukṣayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti vṛttasaṃpannaśiṣyāḥ, mṛṣṭakukṣayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti pramṛṣṭasaṃsāradoṣāḥ, abhugnakukṣayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti bhagnamānaśṛṅgāḥ, kṣāmodarāś ca buddhā bhagavanto bhavanti dharmakṣayavinivartayitāraḥ, gambhīranābhayaś (psp_6-8:66) ca buddhā bhagavanto bhavanti pratividdhaparamagambhīradharmāṇaḥ, pradakṣiṇāvartanābhayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti pradakṣiṇagrāhyupapannaśiṣyāḥ, samantaprāsādikāś ca buddhā bhagavanto bhavanti samantaprāsādikaśiṣyasaṃghāḥ. 40 śucisamācārāś ca buddhā bhagavanto bhavanti paramaśucicittāḥ,

vyapagatatilakagātrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti vyapagatākālopadeśadharmavinayāḥ, tūlasadṛśasukumārapāṇayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti tūlasadṛśakāyalāghavapratilābhadharmadeśikāḥ, snigdhapāṇilekhāś ca buddhā bhagavanto bhavanti snigdhasvajanabhāvapratilabdhamahāśramaṇabhāvāḥ, gambhīrapāṇilekhāś ca buddhā bhagavanto bhavanti paramagambhīradhīrāvasthānāḥ, āyatapāṇilekhāś ca buddhā bhagavanto bhavanty āyatikṣamadharmākhyātāraḥ, nātyāyatavacanāś ca buddhā bhagavanto bhavanti nātyāyataśikṣāpadaprajñāpayitāraḥ, biṃbapratibiṃbadarśanavadanāś ca buddhā bhagavanto bhavanti pratibiṃbavadvisarjitasarvalokāḥ, mṛdujihvāś ca buddhā bhagavanto bhavanti mṛdupūrvavinetāraḥ, tanujihvāś ca buddhā bhagavanto bhavanty atanuguṇopapannāḥ. 50 raktajihvāś ca buddhā bhagavanto bhavanti raktabālajanaduravagāhadharmavinayāḥ, gajagarjitajīmūtaghoṣā buddhā bhagavanto bhavanti gajagarjitajīmūtaghoṣesv aparitrāsāḥ, madhuracārumañjusvarāś ca buddhā bhagavanto bhavanti madhuracārumañjusvarapralāpaśiṣyāḥ, vṛttadaṃṣṭrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti vṛttabhavasaṃyojanāḥ, tīkṣṇadaṃṣṭrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti tīkṣṇajanavinayanakuśalāḥ, śukladaṃṣṭrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti paramaśukladharmavinayāḥ, samadaṃṣṭrāś ca buddhā bhagavanto bhavanti samabhūmibhāgapratiṣṭhitāḥ, anupūrvadaṃṣṭrāś ca buddhā bhagavanto bhavanty anupūrvābhisamayadeśayitāraḥ, uttuṅganāsāś ca buddhā bhagavanto bhavanti prajñātuṅgaparvatasthāḥ, śucināsāś ca buddhā bhagavanto bhavanti śucivinayajanasaṃpratipannāḥ. 60

viśālanayanāś ca buddhā bhagavanto bhavanti paraviśālakṣaṇabuddhadharmāṇaḥ, citapakṣmāṇaś ca buddhā bhagavanto bhavanti citasattvakāyāḥ, sitāsitakamalanayanāś ca buddhā bhagavanto bhavanti (psp_6-8:67) sitāsitakamaladalanayanābhiḥ prabalasurāsuravarayuvatibhir abhinanditāḥ, āyatabhruvaś ca buddhā bhagavanto bhavanti nityam āyatidarśinaḥ, ślakṣṇabhruvaś ca buddhā bhagavanto bhavanti śuklavinayakuśalāḥ, samaromabhruvaś ca buddhā bhagavanto bhavanti samantadāṣajñāḥ, snigdhabhruvaś ca buddhā bhagavanto bhavanti kuśalamūlopasnehasnigdhasaṃtānajanavinayāḥ, pīnāyatabhujāś ca buddhā bhagavanto bhavanti parapīnāyatavāhavaḥ, samakarṇāś ca buddhā bhagavanto bhavanti jitasamarāḥ, anupahatakarṇendriyāś ca buddhā bhagavanto bhavanty anupahatasattvavināyakāḥ. supariṇāmitalalāṭāś ca buddhā bhagavanto bhavanti sarvadṛṣṭikṛtavipariṇatāḥ, pṛthulalāṭāś ca buddhā bhagavanto bhavanti śramaṇabrāhmaṇaparavādipramathanāḥ, suparipūrṇottamāṅgāś ca buddhā bhagavanto bhavanti suparipūrṇottamapraṇidhānāḥ, bhramarasadṛśakeśāś ca buddhā bhagavanto bhavanti viṣayabhramararativyāvartikāḥ, citakeśāś ca buddhā bhagavanto bhavanty apacitadarśanābhāvanāprahātavyānuśayaḥ, ślakṣṇakeśāś ca buddhā bhagavanto bhavanti ślakṣṇabuddhibhir jñātaśāsanasārāḥ, asaṃluḍitakeśāś ca buddhā bhagavanto bhavanti nityāsaṃluḍitacetanāḥ, aparuṣakeśāś ca buddhā bhagavanto bhavanti nityam aparuṣavacanāḥ, surabhikeśāś ca buddhā bhagavanto bhavanti surabhibodhyaṅgakusumapradakṣiṇāvartitajanāḥ,

śrīvatsasvastikanandyāvartasulalitapāṇipādatalāś ca buddhā bhagavanto bhavanti śrīvatsasvastikanandyāvartasulalitapāṇipādaśobhāḥ.

imāny ucyante 'śītyanuvyañjanāny ebhiḥ subhūte 'śītyanuvyañjanais tathāgatasye kāyaḥ samanvāgato bhavati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dharmadānaṃ veditavyam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān evam avavadaty anuśāsty ete yūyaṃ kulaputrā akṣaranirhārakuśalā bhavata, ekākṣarakuśalā bhavatha, dvyakṣaraṃ yāvad dvācatvāriṃśad akṣaraiḥ kuśalā bhavata, ekenākṣareṇa sarvavyayopagatānupagacchata, dvitīyenākṣareṇa sarvavyayopagatānupagacchata, (psp_6-8:68) tṛtīyenākṣareṇa sarvavyayopagatānupagacchata, yavad dvācatvāriṃśadakṣaraiḥ sarvavyayopagatānupagacchata. ekasminn akṣare dvācatvāriṃśad akṣarāṇy antargatāni bhāvayata. dvācatvāriṃśadakṣareṣv ekākṣaram antargataṃ bhāvayata. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dvācatvāriṃśadakṣarāṇy ekasminn akṣare kuśalo bhāvayati, ekākṣaraṃ dvācatvāriṃśadakṣareṣu kuśalo bhāvayati, akṣarābhinirhārakauśalaṃ bhāvayitvākṣarābhinirhārakuśalo bhavati. tadyathāpi nāma subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho dharmakuśalo 'kṣarakuśalaś ca sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, sākṣaran dharmaṃ deśayati nānakṣaraṃ, te ca sattvā nopalabhyante, tat kasya hetoḥ? ākāśanirmitā hi subhūte sattvā dharmāś ca veditavyāḥ.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann atyantatayā sattvā nopalabhyante, dharmā nopalabhyante, svabhāvaś ca nopalabhyate, kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ caran dānapāramitāyāṃ caran saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu caturṣv āryasatyeṣu sarvaśūnyatāsu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu vimokṣamukheṣv aṣṭasu vimokṣeṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu, catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇeṣv aśītyanuvyañjaneṣu ṣaṭsv abhijñāsu vipākajāsu caran sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, na cātra sattva upalabhyate, na sattvaprajñaptiḥ sattvānupalabdhyā rūpānupalabdhiḥ, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānānupalabdhiḥ, ṣaṭpāramitānupalabdhiḥ, yāvad aśītyanuvyañjanānupalabdhiḥ, na cānupalabdhyā sattvaprajñaptir na ca sattvāprajñaptyā rūpaṃ prajñāyate, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaṃ prajñāyate, yāvad aśītyanuvyañjanāni prajñāyante, aśītyanuvyañjanair aprajñāyamānaiḥ.

kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ dharmaṃ deśayati? mā khalu bhagavan bodhisattvo mahāsattvo (psp_6-8:69) 'saṃvidyamāneṣu sarvadharmeṣu sattvān samādāpayed viparyāse viniyojayet. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvam eva tāvan nopalabhate prāg eva bodhipākṣikān dharmān.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi sattvānupalabdhenādhyātmaśūnyatā veditavyā, bahirdhāśūnyatā veditavyā, adhyātmabahirdhāśūnyatā veditavyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā veditavyā, skandhaśūnyatā veditavyā, dhātuśūnyatā veditavyā, āyatanaśūnyatā veditavyā, pratītyasamutpādaśūnyatā veditavyā, pratītyasamutpādāṅgaśūnyatā veditavyā, ātmaśūnyatā sattvaśūnyatā jīvaśūnyatā jantuśūnyatā poṣaśūnyatā puruṣaśūnyatā pudgalaśūnyatā manujaśūnyatā mānavaśūnyatā kārakaśūnyatā vedakaśūnyatā jānakaśūnyatā paśyakaśūnyatā veditvyā. apramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattiśūnyatā veditavyā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaśūnyatā veditavyā. śūnyatānimittāpraṇihitaśūnyatā veditavyā, aṣṭavimokṣamukhaśūnyatā veditavyā, navānupūrvavihārasamāpattiśūnyatā veditavyā, daśatathāgatabalaśūnyatā veditavyā, vaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmaśūnyatā veditavyā, srotaāpattiphalasakṛdāgāmiphalānāgāmiphalārhattvapratyekabodhiśūnyatā veditavyā, daśabodhisattvabhūmiśūnyatā veditavyā, buddhakṣetraśūnyatā veditavyā, samyaksaṃbodhiśūnyatā veditavyā, tad bodhisattvo mahāsattva imān sarvadharmān śūnyā iti dṛṣṭvā sattvānāṃ dharmaṃ deśayati yathā caiteṣu śūnyeṣu sarvadharmeṣu samādāpayed viparyāse na niyojayet. sa evaṃ sarvadharmān anāvaraṇato jñātvā na kaṃcid dharmaṃ vikopayati na 'dvaidhīkaroti, yathābhūtaṃ ca dharmaṃ deśayati. tadyathāpi nāma subhūte tathāgatanirmito 'nekāni nirmitakoṭīniyutaśatasahasrāṇy abhinirmāya kāṃścid dāne

niyojayati, kāṃścic chīle kāṃścit kṣāntau kāṃścid vīrye kāṃścid dhyāne kāṃścit prajñāyāṃ kāṃścid dhyāneṣu kāṃścid apramāṇeṣu kāṃścid ārūpyasamāpattiṣu kāṃścit saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu niyojayati, kāṃścid āryasatyeṣu kāṃścic chūnyatānimittāpraṇihiteṣu (psp_6-8:70) kāṃścid adhyātmaśūnyatāyāṃ kāṃścid yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ kāṃścid abhijñāsu kāṃścid daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu niyojayati, sarvākārajñatāyāṃ niyojayati, kāṃścic chrotaāpattiphale kāṃścit sakṛdāgāmiphale kāṃścid anāgāmiphale, kāṃścid arhattve, kāṃścit pratyekabodhau kāṃścid anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niyojayati. tat kiṃ manyase? api nu tena nirmitakena kasyacid dharmasya prabhedaḥ kṛtaḥ.

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: tad anena te subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam, evam ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, tāṃś ca bhūmau pratiṣṭhāpayati tāṃś ca sattvān viparyāsāt parimocayati, abaddhāmuktayogena, tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte rūpam abaddham amuktaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam abaddham amuktaṃ, yā rūpasyābaddhatāmuktatā na tad rūpaṃ yā vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ yā vijñānasyābaddhatāmuktatā na tad vijñānam. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantaviśuddhaṃ rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam atyantaviśuddham, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca yāvat sarvadharmā laukikā lokottarāḥ, sāsrāvā anāsravāḥ saṃskṛtā asaṃskṛtā dharmāḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, na ca sattvān upalabhate, anupalaṃbhe sarvadharmāṇāṃ sthito bodhisattvo mahāsattvo 'sthānayogena rūpaṃ śūnyam ity asthānayogena, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ śūnyam ity asthānayogena, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca śūnyānīty asthānayogena yāvat sarvadharmā laukikā vā lokottarā vā sāsravā vā anāsravā vā saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā dharmā śūnyā iti asthānayogena, na hi saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā dharmāḥ kvacit sthitāḥ? tasmāt teṣāṃ svabhāvo nopalabhyate, yatra tiṣṭheran na hy abhāvo 'bhāve tiṣṭhati, na hi svabhāvaḥ svabhāve tiṣṭhati, na hi parabhāvaḥ parabhāve tiṣṭhati, tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvan nopalabhyante, yasya cānupalabdhiḥ sa

kutra tiṣṭhed? evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ (psp_6-8:71) prajñāpāramitāyāṃ carann anaparādhī bhavati, buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhisattvānāṃ ca pratyekabuddhānāñ ca śrāvakānāṃ ca sarvāryāṇāṃ ca. tat kasya hetoḥ? tathā hi buddhair bhagavadbhir bodhisattvaiś ca pratyekabuddhaiś ca śrāvakaiś ca sarvāryaiś ca eṣaiva dharmatānubaddhānubadhya ca sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti, tān te dharmāṇāṃ dharmatān na vyativartante. tat kasya hetoḥ? tathā hi dharmadhātur na vinivartate na bhūtakoṭir vinivartate. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ sa svabhāvo na saṃvidyate yo vinivartate.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan dharmadhātur na vinivartate na tathatā na bhūtakoṭir vinivartate, kiṃ punar bhagavann anyad rūpam anyo dharmadhātur anyā tathatānyā bhūtakoṭir anye vedanāsaṃjñāsaṃskārā anyad vijñānam anyo dharmadhātur anyā tathatānyā bhūtakoṭir anye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca anyo dharmadhātur anyā tathatānyā bhūtakoṭir, evaṃ yāvad anye sarvadharmā laukikā vā lokottarā vā sāsravā vā anāsravā vā, saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā dharmāḥ, anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭiḥ?

bhagavān āha: na subhūte 'nyad rūpaṃ anyo dharmadhātur anyā tathatānyā bhūtakoṭir anye vedanāsaṃjñāsaṃskārā anyad vijñānam anyo dharmadhātur anyā tathatānyā bhūtakoṭir, nānye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni, ca nānyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭir, evaṃ yāvan nānye laukikā lokottarāḥ sāsravā anāsravāḥ saṃskṛtā asaṃskṛtā dharmā anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭiḥ.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan nānyad rūpaṃ nānyo dharmadhātur nānyā tathatā nānyā bhūtakoṭir nānye vedanāsaṃjñāsaṃskārā nānyad vijñānaṃ nānyo dharmadhātur nānyā tathatā nānyā bhūtakoṭir nānye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca nānyo dharmadhātur nānyā tathatā nānyā bhūtakoṭir yāvan nānye sarvadharmā laukikā lokottarāḥ sāsravā anāsravāḥ (psp_6-8:72) saṃskṛtā asaṃskṛtā dharmāḥ nanyo dharmadhātur nānyā tathatā nānyā bhūtakoṭis tat kathaṃ bhagavan phalavyavasthānaṃ bhavati? kṛṣṇānāṃ dharmāṇāṃ kṛṣṇo vipāko narakā vā tiryagyonir vā yamaloko vā, śuklānāṃ dharmāṇāṃ śuklo vipāko devā manuṣyāś ca, kṛṣṇaśuklānāṃ dharmāṇāṃ kṛṣṇaśuklo vipākaḥ sukhaduḥkhavyatikaraḥ, akṛṣṇaśuklānāṃ dharmāṇām akṛṣṇaśuklo vipākaḥ, srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhir vā yāvat samyaksaṃbodhir vā.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: saṃvṛttisatyaṃ subhūte pramāṇīkṛtya phalavyavasthānaṃ nirdiśyate na punaḥ paramārthasatyena phalavyavasthānaṃ śakyan nirdṛṣṭum. tat kasya hetoḥ? avikalpā hi subhūte sarvadharmā apravyāhārā yad uta anātmasvarūpāḥ, yeṣām anutpādo 'nirodho 'saṃkleśo 'vyavadānaṃ yad uta svabhāvaśūnyatām upādāya.

evam ukte āyuṣmān subhūir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan saṃvṛttisatyam upādāya phalavyavasthānaṃ bhavati, na bhagavan paramārthena tadā sarvabālapṛthagjanānāṃ srotaāpattiphalaṃ bhaviṣyati, sakṛdāgāmiphalaṃ bhaviṣyati, anāgāmiphalaṃ bhaviṣyati, arhattvaṃ bhaviṣyati, pratyekabodhir bhaviṣyati, anuttarā samyaksaṃbodhir bhaviṣyati.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kiṃ punaḥ subhūte sarvabālapṛthagjanāḥ saṃvṛttisatyaṃ vā paramārthasatyaṃ vā prajānanti yat teṣām api phalavyavasthānaṃ bhaviṣyati yadi prajānīyuḥ saṃvṛttisatyaṃ paramārthasatyam iti naiva bālapṛthagjanā iti saṃkhyātāḥ syur yasmāt tu teṣāṃ nāsti parijñānaṃ tasmān nāsti teṣāṃ phalavyavasthānam. srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhir vā samyaksaṃbodhir vā yat subhūte bālapṛthagjanānāṃ na mārgo na mārgavyavasthānaṃ na mārgaphalaṃ tat kuto bālapṛthagjanānāṃ phalavyavasthānaṃ bhaviṣyati? yad āryapudgalānāṃ punaḥ subhūte mārgo mārgabhāvanā ca tasmād āryapudgalānāṃ phalavyavasthānaṃ bhavati.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar (psp_6-8:73) bhagavan mārgabhāvanāyaṃ phalaprādurbhāvo bhavati, phalaṃ vā prāpayati?

bhagavān āha: na subhūte, na hi mārgaṃ bhāvayataḥ subhūte phalaprāptir bhavati, na ca mārgabhāvanāphalaṃ prāpayati, na ca subhūte bhāvitamārgasya phalaprāptir, na ca mārgeṇa phalaṃ prāpyate, na ca punar amārge sthitvā phalaṃ prāpnoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ phalavyavasthānaṃ karoti, na ca bhāgacchedena saṃskṛte vā dhātāv asaṃskṛte vā dhātau phalavyavasthānam.

subhūtir āha: yadi bhagavan na bhāgacchedena saṃskṛte vā dhātāv asaṃskṛte vā dhātau phalavyavasthānaṃ bhavati, kathaṃ nirdiṣṭaṃ punar bhagavatā idaṃ srotaāpattiphalaṃ trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇaṃ, sakṛdāgāmiphalaṃ kāmarāgavyāpādatanutvam, anāgāmiphalaṃ pañcānām avarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇam, arhattvaṃ pañcānām ūrdhvabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇaṃ, pratyekabodhir yat kiñcit samudayadharmi sarvantaṃ nirodhadharmi, anuttarā samyaksaṃbodhiḥ sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam. syād yathāhaṃ bhagavato bhāṣitasyārtham ājāne tathā saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ bhāgacchedena phalavyavasthānaṃ bhavati.

bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhir vānuttarā samyaksaṃbodhir vā saṃskṛtā ete utāsaṃskṛtāḥ.

subhūtir āha: asaṃskṛtā bhagavann asaṃskṛtāḥ sugata.

bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte asaṃskṛtasya dharmasya bhāgacchedo 'sti?

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte yasmin samaye kulaputro vā kuladuhitā vā saṃskṛtāsaṃskṛtān dharmān ekalakṣaṇān pratividhyati yad utālakṣaṇās tasmin samaye kasyacid dharmasya bhāgacchedaṃ karoti saṃskṛtā vāsaṃskṛtā vā dharmā iti? (psp_6-8:74)

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, abhāgacchedatām upādāya. yad utādhyātmaśūnyatām upādāya bahirdhāśūnyatām upādāya, adhyātmabahirdhāśūnyatām upādāya, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya, ātmanā ca na kvacid abhiniviśate, parañ ca na kvacid abhiniveśayati, dānapāramitāyāṃ vā śīlapāramitāyāṃ vā kṣāntipāramitāyāṃ vā vīryapāramitāyāṃ vā dhyānapāramitāyāṃ vā prajñāpāramitāyāṃ vā prathame vā dhyāne dvitīye vā dhyāne tṛtīye vā dhyāne caturthe vā dhyāne, maitryāṃ vā karuṇāyāṃ vā muditāyāṃ vā upekṣāyāṃ vā, ākāśānantyāyatanasamāpattau vā vijñānānantyāyatanasamāpattau vā ākiñcanyāyatanasamāpattau vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau vā, smṛtyupasthāneṣu vā samyakprahāṇeṣu vā ṛddhipādeṣu vā indriyeṣu vā baleṣu vā bodhyaṅgeṣu vā āryāṣṭāṅgeṣu mārgeṣu vā āryasatyeṣu vā aṣṭavimokṣamukheṣu vā navānupūrvavihārasamāpattiṣu vā śūnyatānimittāpraṇihiteṣu vābhijñāsu vādhyātmaśūnyatāyāṃ vā bahirdhāśūnyatāyāṃ vādhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ vā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ vā samādhiṣu vā dhāraṇīmukheṣu vā daśabalavaiśāradyeṣu pratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu vā, mahākaruṇāyāṃ vā sarvākārajñatāyāṃ vā, so nābhiniviṣṭo na kvacit sajjati. tadyathāpi nāma subhūte tathāgatanirmito dānaṃ dadāti na ca dānaphaleṣu sajjati na ca dānaphalaṃ pratyanubhavaty anyatra sattvānāṃ paritrāṇāya yāvat sāsravānāsraveṣu dharmeṣu laukikalokottareṣu saṃskṛtāsaṃskṛteṣu dharmeṣu na kvacit tiṣṭhati. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya sarvadharmāṇāṃ dharmalakṣaṇaṃ supratividdhaṃ bhavati.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan sarvadharmāṇāṃ dharmalakṣaṇaṃ supratividdhaṃ bhavati?

bhagavān āha: yathā subhūte nirmitasyāsamudācāro rāgadoṣamoheṣv asamudācāro rūpe vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne 'samudācāraḥ skandhadhātvāyataneṣv asamudācāraḥ pratītyasamutpādeṣv (psp_6-8:75) asamudācāraḥ pratītyasamutpādāṅgeṣv asamudācāro bāhyādhyātmikeṣu dharmeṣv asamudācāro 'nunayaparyutthāneṣv asamudācāraḥ sāsravānāsraveṣu dharmeṣv asamudācāro laukikalokottareṣu dharmeṣu asamudācāro mārgeṣv asamudācāro mārgaphaleṣv asamudācāraḥ. evaṃ khalu subhūte sarvadharmāṇāṃ dharmalakṣaṇaṃ supratividdhaṃ bhavati.

subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavan nirmitasya mārgabhāvanā?

bhagavān āha: yāṃ mārgabhāvanām āgamya subhūte naiva saṃkliśyeta naiva vyavadāyeta naiva pañcagatike saṃsāre dṛśyeta.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'vastukān dharmān pratividhyati?

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu tathāgatanirmitasya kiṃcid vastu saṃvidyate, yad vastv āgamya naiva saṃkliśyeta, naiva vyavadāyeta, naiva pañcagatike saṃsāre dṛśyeta.

subhūtir āha: no bhagavan na hi bhagavan tathāgatanirmitasya kiṃcid vastu saṃvidyate yad vastv āgamya naiva saṃkliśyeta naiva vyavadāyeta naiva pañcagatike saṃsāre dṛśyeta.

bhagavān āha: evaṃ khalu subhūte sarvadharmāṇāṃ dharmaiakṣaṇaṃ supratividdhaṃ bhavati.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan sarvarūpaṃ nirmitopamaṃ bhavati, sarvā vedanā sarvā saṃjñā sarve saṃskārāḥ sarvaṃ vijñānaṃ nirmitopamaṃ bhavati?

bhagavān āha: sarvaṃ subhūte rūpaṃ nirmitopamaṃ sarvā vedanā sarvā saṃjñā sarve saṃskārāḥ sarvaṃ vijñānaṃ nirmitopamaṃ bhavati.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya puruṣakāro bhavati, yadi sarvaṃ rūpaṃ nirmitopamaṃ sarvā vedanā sarvā saṃjñā sarve saṃskārāḥ sarvaṃ vijñānaṃ nirmitopamaṃ nirmitasya ca na bhavati, rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ na saṃkleśo na vyavadānaṃ na pañcagatikaḥ saṃsāro yataḥ saṃsārāt sattvān parimocayet.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu bodhisattvena (psp_6-8:76) mahāsattvena pūrvaṃ boodhisttvacaryāṃ caratā kaścit sattva upalabdho yaṃ narakād vā mocayet tiryagyoner vā yamalokād vā manuṣyebhyo vā devebhyo vā.

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: evam etat subhūte bodhisattvena mahāsattvena na kaścit sattva upalabdho yaṃ traidhātukāt parimocayet. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā nirmitopamā jñātā dṛṣṭā viditā bhavantīty ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya puruṣakāro veditavyaḥ.

subhūtir āha: yadi bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā nirmitopamā jñātā dṛṣṭā viditāḥ kasyārthāya bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu carati caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu bodhimārge ca buddhakṣetrañ ca pariśodhayati sattvāṃś ca paripācayati.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadi subhūte sattvāḥ svayam eva nirmitopamān sarvadharmān jānīyur na bodhisattvo mahāsattvo 'saṃkhyeyān kalpān sattvānām arthāya bodhisattvacaryāṃ cared yasmāt tarhi subhūte sattvāḥ svayam eva nirmitopamān sarvadharmān na jānanti. tasmād bodhisattvo mahāsattvo 'saṃkhyeyān kalpān ṣaṭsu pāramitāsu carati sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetrañ ca pariśodhayati.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmā nirmitopamāḥ kutra bhagavan pratiṣṭhitāḥ sattvāḥ yato bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭpāramitāyāṃ carann uccālayati?

bhagavān āha: nāmanimitte subhūte sattvāḥ pratiṣṭhitā asatparikalpitatām upādāya, tato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nāmanimittād uccālayati.

atha khalv āyuṣmāṃ subhūtir bhagavantam etad avocat: katamad bhagavan nāma kataman nimittam?

bhagavān āha: āgantukam etan nāmadheyaṃ yad uta nāmanimittam iti kṛtrimam etan nāmadheyaṃ yad uta nāmanimittam iti, yad uta rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā strī vā puruṣo (psp_6-8:77) vā dārako vā dārikā vā nairayiko vā tairyagyoniko vā yamalaukiko vā devo vā manuṣyo vā saṃskṛto vā dharmo vāsaṃskṛto vā dharmaḥ srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabuddho vānuttarasamyaksaṃbuddho vā. api tu khalu punaḥ subhūte prakṛtidharmaḥ sarvan nāmārthena śūnyaṃ nāmamātram etat sarvasaṃskṛtaṃ tatra bālapṛthagjanāḥ saktās tān, bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carann upāyakauśalyena sattvān vivecayati parikalpayati parikalpasamutthitam etan nāmadheyaṃ mā yūyam asatparikalpe sajjate, asati vastūni svabhāvaśūnye na hi śūnyeṣu dharmeṣu paṇḍitā abhiniviśante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvānāṃ dharmaṃ deśayati. katamat subhūte nimittaṃ dva ime subhūte yatra bālapṛthagjanāḥ saktāḥ? katame dve? rūpanimittañ cārūpanimittañ ca. katamac ca subhūte rūpanimittaṃ? yat kiñcit subhūte rūpam audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā praṇītaṃ vā madhyaṃ vādhimātraṃ vā tatra kṣaṇikeṣu dharmeṣu yat parikalpagrahaṇam idam ucyate rūpanimitta. katamac cārūpanimitttaṃ? yāni kānicid rūpāṇi dharmā vānimittagrāhiṇaḥ parikalpāḥ kleśañ janayantīdam ucyate, arūpanimittaṃ yatra bālapṛthagjanān saktān bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvān nimittato vivecyānimitte dhātau niveśayati pratiṣṭhāpayati tathā ca niveśayati pratiṣṭhāpayati, yathā na dvayaṃ patantīdaṃ nimittam idam animittam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvān nimittato vivecyānimitte dhātau niveśayati pratiṣṭhāpayati.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann etatparamā ete sarvadharmā yad uta nāmanimittaparamāḥ, kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ātmanā ca viśeṣaṃ gacchati, kuśaleṣu dharmeṣu parāṃś ca viśeṣādhigame niveśayati kuśaleṣu dharmeṣu yaiḥ kuśalair dharmair bhūmer bhūmiṃ paripūrayati, (psp_6-8:78) sattvāṃś ca tāṃś caiva niyojayati?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sacet subhūte vastv abhaviṣyan nāvastunimittan na subhūte prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvo viśeṣam adhyagamiṣyan na ca parāṃś ca viśeṣe nyayokṣyad yataḥ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāṃ paripūrayaty ānimittayogena, vīryapāramitāṃ paripūrayaty ānimittayogena, kṣāntipāramitāṃ paripūrayaty ānimittayogena, śīlapāramitāṃ paripūrayaty ānimittayogena, dānapāramitāṃ paripūrayaty ānimittayogena, dhyānāni paripūrayaty ānimittayoganāpramāṇāni paripūrayaty ānimittayogenārūpyasamāpattīḥ paripūrayaty ānimittayogena, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān paripūrayaty ānimittayogenāryasatyāni paripūrayaty ānimittayogenāṣṭavimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīr abhijñāḥ paripūrayaty ānimittayogena, samādhidhāraṇīmukhāni paripūrayaty ānimittayogena, daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayaty ānimittayogena, sa imān kuśalān dharmān paripūrya parān api kuśaleṣu dharmeṣu niyojayaty ānimittayogena, sacet subhūte dharmanimittam abhaviṣyad anāsraveṣu sarvadharmeṣu naiva bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānām artham akariṣyad yataḥ subhūte anāsravāḥ sarvadharmāḥ, ānimittā asmṛtayo 'manasikārās tasmāt khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānām arthaṃ karoti.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmā ānimittā asmṛtayo 'manasikārās tat kuto bhagavān gaṇanāṃ karoti? ime sāsravā dharmā ime anāśravā dharmā ime sādhāraṇā dharmā ime 'sādhāraṇā dharmā ime laukikā dharmā ime lokottarā dharmā ime sāvadyā dharmā ime 'navadyā dharmā ime saṃskṛtā dharmā ime 'saṃskṛtā dharmā ime śrāvakadharmā ime pratyekabuddhadharmā ime bodhisattvadharmā ime buddhadharmāḥ. (psp_6-8:79)

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: tat kiṃ manyase? subhūte anyad ānimittam anye śrāvakadharmāḥ.

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'nyad ānimittam anye pratyekabuddhadharmāḥ.

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'nyad ānimittam anye bodhisattvadharmāḥ.

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'nyad ānimittam anye buddhadharmāḥ.

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: tad anenāpi te subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam ānimittā asmṛtayo 'manasikārāḥ sarvadharmā ity atra hi subhūte śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ kuśalair dharmair vivardhate yad uta ṣaḍbhiḥ pāramitābhiś caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiś caturbhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhi ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgamārgeṇādhyātmaśūnyatayā bahirdhāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā āryasatyair abhijñābhir aṣṭabhir vimokṣair navabhir anupūrvavihārasamāpattibhiḥ sarvasamādhibhiḥ sarvadhāraṇīmukhair daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikair buddhadharmair mahākaruṇayā yāvat sarvabuddhadharmair vivardhate, śūnyatāvimokṣamukhaṃ svalakṣaṇaśūnyatānimittavimokṣamukhaṃ svalakṣaṇaśūnyam apraṇihitavimokṣamukhaṃ svalakṣaṇaśūnyaṃ sa eṣu triṣu vimokṣamukheṣu śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ pañcasūpādānaskandheṣu śikṣate dvādaśasv āyataneṣu śikṣate, aṣṭādaśasu dhātuṣu śikṣate, caturṣv āryasatyeṣu śikṣate, dvādaśāṅge pratītyasamutpāde śikṣate, adhyātmaśūnyatāyāṃ śikṣate, bahirdhāśūnyatāyāṃ śikṣate, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ śikṣate, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ (psp_6-8:80) śikṣate, daśasu pāramitāsu śikṣate, daśasu bodhisattvabhūmiṣu śikṣate, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu śikṣate, apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śikṣate, pañcasv abhijñāsu śikṣate, daśasu tathāgatabaleṣu śikṣate, caturṣu vaiśāradyeṣu śikṣate, catasṛṣu pratisaṃvitsu śikṣate, aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣate.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran pañcasūpādānaskandheṣu śikṣate?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ jānāti, yathā rūpam utpadyate, yathā rūpaṃ nirudhyate, yā ca rūpasya tathatā.

kathaṃ rūpaṃ prajānāti? atyantacchidrataś cātyantānṛtataś ca tadyathāpi nāma phenapiṇḍo 'sāraḥ, evaṃ rūpaṃ prajānāti. kathaṃ rūpasyotpādavyayau prajānāti? nāpi rūpaṃ kutaścid āgacchati nāpi rūpaṃ kvacid gacchati kutaścid āgamanato na kvacid gamanataḥ, evaṃ khalu subhūte rūpasyotpādavyayau prajānāti. kathaṃ rūpasya tathatāṃ prajānāti? na tathatotpadyate na nirudhyate nāgacchati na gacchati, na saṃkliśyate na vyavadāyate, na hānir na vṛddhir evaṃ tathatāṃ prajānāti, api tu khalu subhūte tathataiva sā yasmāt tathatety ucyate, naiva sāvitathatā na tathatety ucyate, evaṃ rūpasya tathatāṃ prajānāti.

kathaṃ vedanāṃ prajānāti? tadyathāpi nāmodakabudbudā riktakā utpadyante vā nirudhyante vā, evaṃ vedanāṃ prajānāti. kathaṃ vedanāyā utpādavyayau prajānāti? na sā kutaścid āgacchati na kvacid gacchaty evaṃ vedanāyā utpādavyayau prajānāti. kathaṃ vedanāyās tathatāṃ prajānāti? sāpi tathatā avitathatānanyatathatā, evaṃ vedanāyās tathatāṃ prajānāti.

kathaṃ saṃjñāṃ prajānāti? tadyathāpi nāma marīcyām udakam atyantatayā nopalabhyate, evaṃ saṃjñāṃ prajānāti. kathaṃ saṃjñāyā utpādavyayau prajānāti? na sā kutaścid āgacchati na kvacid gacchaty evaṃ saṃjñāyā utpādavyayau prajānāti. kathaṃ saṃjñāyās tathatāṃ (psp_6-8:81) prajānāti? sāpi tathatāvitathatānanyatathatā, evaṃ saṃjñāyās tathatāṃ prajānāti. kathaṃ saṃskārān prajānāti? tadyathāpi nāma kadalyāṃ sāram atyantatayā nopalabhyate, evaṃ saṃskārān prajānāti. kathaṃ saṃskārāṇām utpādavyayau prajānāti? na te kutaścid āgacchanti na kvacic gacchanty evaṃ saṃskārāṇām utpādavyayau prajānāti. kathaṃ saṃskārāṇāṃ tathatāṃ prajānāti? sāpi tathatāvitathatānanyatathatā, evaṃ saṃskārāṇāṃ tathatāṃ prajānāti.

kathaṃ vijñānaṃ prajānāti? tadyathāpi nāma māyākāranirmitaś caturaṅgo balakāya evaṃ vijñānaṃ prajānāti.

kathaṃ vijñānasyotpādavyayau prajānāti? na tat kutaścid āgacchati na kvacid gacchati, evaṃ vijñānasyotpādavyatau prajānāti. kathaṃ vijñānasya tathatāṃ prajānāti? sāpi tathatāvitathatānanyatathatā, evaṃ vijñānasya tathatāṃ prajānāti.

kathaṃ rūpāyatanaṃ prajānāti? rūpāyatanaṃ rūpāyatanasvabhāvena śūnyam, evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyāyatanāni, dharmāyatanaṃ dharmāyatanasvabhāvena śūnyaṃ, cakṣurāyatanaṃ cakṣurāyatanasvabhāvena śūnyam, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyāyatanāni, manaāyatanaṃ manaāyatanasvabhāvena śūnyam.

kathaṃ rūpadhātuṃ prajānāti? rūpadhātū rūpadhātusvabhāvena śūnyaḥ, evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadhātavaḥ, dharmadhātur dharmadhātusvabhāvena śūnyaḥ, cakṣurdhātuś cakṣurdhātusvabhāvena śūnyaḥ, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyadhātavaḥ, manodhātur manodhātusvabhāvena śūnyaḥ, cakṣurvijñānadhātuś cakṣurvijñānadhātusvabhāvena śūnyaḥ, cakṣuḥsaṃsparśadhātuś cakṣuḥsaṃsparśadhātusvabhāvena śūnyaḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanādhātuś cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanādhātusvabhāvena śūnyaḥ, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyo, manodhātur manodhātusvabhāvena śūnyaḥ, manovijñānadhātur manovijñānadhātusvabhāvena (psp_6-8:82) śūnyaḥ, manaḥsaṃsparśadhātur manaḥsaṃsparśadhātusvabhāvena śūnyaḥ, manaḥsaṃsparśapratyayavedanādhātur manaḥsaṃsparśapratyayavedanādhātusvabhāvena śūnyaḥ, pṛthivīdhātuḥ pṛthivīdhātusvabhāvena śūnyaḥ, evam abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur, vijñānadhātur vijñānadhātusvabhāvena śūnyaḥ pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādasvabhāvena śūnyaḥ, avidyāvidyāsvabhāvena śunyā. evaṃ saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpam ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇopādānaṃ bhavo jātir, jarāmaraṇaśokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsā jarāmaraṇaśokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsasvabhāvena śūnyāḥ.

katham āyatanāni prajānāti? adhyātmikā dharmā adhyātmikair dharmaiḥ śūnyāḥ, bāhyā dharmā bāhyair dharmaiḥ śūnyāḥ. kathaṃ satyāni prajānāti? duṣkhasatyaṃ prajānāti, āryasatyaṃ prajānāti, dvayato vinirmuktam āryasatyaṃ prajānāti, advayato vinirmuktam āryasatyaṃ prajānāti, evaṃ samudayam evaṃ nirodham evaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipadam.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān evaṃ parasparavibhinnān prajānāti tadā na nu bhagavan dharmadhātur vikopito bhavati.

bhagavān āha: vikopitaḥ subhūte dharmadhātuḥ syād yadi dharmadhātur vinirmukto 'nyaḥ kaścid dharmaḥ syān, na subhūte dharmadhātur vinirmukto 'nyaḥ kaścid dharma upalabhyate, yady upalabhyeta syād dharmadhātuvikopanā. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte tathāgatena vā tathāgataśrāvakeṇa vā dharmadhātur vinirmukto 'nyaḥ kaścid dharmā upalabdhaḥ, anupalabhya na prajñāpayati dhātuvinirmukto 'nyaḥ kaścid dharma uplabhyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dharmadhātau śikṣitavyam.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: dharmadhātau bhagavan śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena kiṃ śikṣitaṃ bhavati? (psp_6-8:83)

bhagavān aha: dharmadhātau śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmeṣu śikṣitaṃ bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte sarvadharmā dharmadhātuḥ.

subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvadharmā dharmadhātuḥ?

bhagavān āha: asaṃskṛto dhātur evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena dharmadhātau śikṣitaṃ bhavati.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmā dharmadhātus tat kiṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ dhyānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ vīryapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ kṣāntipāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ śīlapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ dānapāramitāyāṃ śikṣitavyam? kiṃ bodhisattvena mahāsattvena prathamadhyāne śikṣitavyaṃ dvitīyadhyāne śikṣitavyaṃ tṛtīyadhyāne śikṣitavyaṃ caturthadhyāne śikṣitavyaṃ maitryāṃ śikṣitavyaṃ karuṇāyāṃ śikṣitavyaṃ muditāyāṃ śikṣitavyam upekṣāyāṃ śikṣitavyam ākāśānantyāyatanasamāpattau vijñānānantyāyatanasamāpattav ākiñcanyāyatanasamāpattau naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau śikṣitavyaṃ, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau śikṣitavyaṃ? kiṃ sarvaśūnyatāsu śikṣitavyaṃ vimokṣamukhasamādhidhāraṇīmukheṣu śikṣitavyaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu śikṣitavyaṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu śikṣitavyaṃ mahākaruṇāyāṃ śikṣitavyam ṣaṭsv abhijñāsu śikṣitavyaṃ dvātriṃśan mahāpuruṣalakṣaṇapariniṣpattaye śikṣitavyam aśītyanuvyñjanapariniṣpattaye śikṣitavyam kṣatriyamahāśālakuleṣūpapattaye śikṣitavyaṃ brāhmaṇamahāśālakuleṣūpapattaye śikṣitavyaṃ gṛhapatimahāśālakuleṣūpapattaye śikṣitavyaṃ cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ sabhāgatāyām upapattaye śikṣitavyaṃ trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānān nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ brahmapārṣadyānāṃ brahmapurohitānāṃ mahābrahmāṇāṃ parīttābhānām apramāṇābhānām ābhāsvarāṇāṃ parīttaśubhānām apramāṇaśubhānāṃ śubhakṛtsnānām (psp_6-8:84)

anabhrakānāṃ puṇyaprasavānāṃ bṛhatphalānāṃ śuddhāvāsānām aspṛhāṇām atapānāṃ sudṛśānāṃ sudarśanānām akaniṣṭhānāṃ devānāṃ sabhāgatāyām upapattaye śikṣitavyam. na ca tatropapattaye śikṣitavyam ākāśānantyāyatanānāṃ vijñānānantyāyatanānām ākiñcanyāyatanānāṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānām upapattaye śikṣitavyaṃ, kiṃ prathamacittotpāde śikṣitavyaṃ, dvitīye tṛtīye caturthe pañcame ṣaṣṭe saptame 'ṣṭame navame kiṃ daśame cittotpāde śikṣitavyaṃ, kiṃ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā bodhisattvabhūmau vā sattvaparipāke vā buddhakṣetrapariśodhane vā dhāraṇīmukheṣu vā śikṣitavyaṃ, kiṃ pratisaṃvitsu śikṣitavyaṃ, kiṃ bodhimārge śikṣitavyam, atra bodhimārge śikṣamāṇena sarvadharmāḥ sarvākārair jñātavyāḥ. na ca bhagavan dharmadhātāv ime vikalpās tasmāt mā haiva bhagavan bodhisattvo mahāsattvo viparyāseṣu caran na prapañcaṃ prapañcayet. tat kasya hetoḥ? na hi bhagavan dharmadhātāv ime vikalpā na ca dharmadhātau rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ na cānyatra rūpād dharmadhātur nānyatra vedanāyā nānyatra saṃjñāyā nānyatra saṃskārebhyo nānyatra vijñānād dharmadhātuḥ, rūpam eva dharmadhātuḥ dharmadhātur eva rūpaṃ, vedanaiva dharmadhātur dharmadhātur eva vedanā, saṃjñaiva dharmadhātur dharmadhātur eva saṃjñā, saṃskārā eva dharmadhātur dharmadhātur eva saṃskārāḥ, vijñānam eva dharmadhātur dharmadhātur eva vijñānaṃ, yathā madhyame parivartakṛtaṃ tathā sarvadharmā jñātavyāḥ.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etad yathā vadasi, rūpam eva dharmadhātur dharmadhātur eva rūpam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam eva dharmadhātur dharmadhātur eva vijñānaṃ, yadi punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kañcid dharmaṃ dharmadhātuvmirmuktaṃ paśyen nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ pratiṣṭheta prajñāpāramitāyām evaṃ bodhisattvo mahāsattvaś caran sarvadharmāṇāṃ dharmadhātuṃ yathābhūtaṃ prajānāti, atas tān bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmān dharmadhātum eva jñātvānāmakāt (psp_6-8:85) sarvadharmān nāmasaṃketena deśayatīdaṃ rūpam ime vedanāsaṃjñāsaṃskārā, idaṃ vijñānam ime skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni, imāḥ pāramitāḥ, imāni śūnyatāmukhāni, ime bodhipakṣyā dharmā, imāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidharaṇīmukhāni, imāni śūnyatānimittāpraṇihitāni, imā abhijñā, ime daśabalavaiśārady apratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā, iyam anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. iti saṃkleśavyavadānajñānaniveśanakarma

tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā sa kiṃcid eva dravyam adhiṣṭhāya vividhāni rūpagatāni darśayet, strīvigrahaṃ vā puruṣavigrahaṃ vā hastivigrahaṃ vāśvavigrahaṃ vā balīvardavigrahaṃ vā, udyānāni vā nagarāṇi vā ārāmaramaṇīyāni vā nadīramaṇīyakaṃ vā puṣkiriṇīramaṇīyakaṃ vā, tatra vividhāny āstaraṇapratyāstaraṇāni darśayet, puṣpadhūpagandhamālyagaṇāṃś ca khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā darśayet mahatā gītavāditena janaṃ ramayet, dānaṃ vā dadan śīlaṃ vā rakṣan kṣāntiṃ vā saṃpādayamāno vīryaṃ vārabhamāṇo dhyānaṃ vā samāpadyamānaḥ prajñāṃ vā bhāvayet. sa tatraibhir ākāraiḥ kṣatriyamahāśālakulāni vā brāhmaṇamahāśālakulāni vā gṛhapatimahāśālakulāni vā darśayec cāturmahārājākāyikān vā devān darśayet, sumeruṃ vā darśayet trayastriṃśān vā devān darśayed yāmān tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyān brahmapurohitān mahābrahmāṇaḥ parīttābhān apramāṇān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhān śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān śuddhāvāsān aspṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān darśayed, ākāśānantyāyatanāni vā vijñānānantyāyatanāṃ vā ākiñcanyāyatanāṃ vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanāṃ devān vā darśayed, rūpiṇaḥ srotaāpannān vā sakṛdāgāmino vānāgāmino vārhato vā pratyekabuddhān vā ye te bodhisattvā mahāsattvāḥ prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caranti, śīlapāramitāyāṃ caranti, kṣāntipāramitāyāṃ caranti, vīryapāramitāyāṃ caranti, dhyānapāramitāyāṃ (psp_6-8:86) caranti, prajñāpāramitāyāṃ caranti, yāvad daśamyāṃ bhūmau

caranti, bodhisattvanyāmam avakrāmanti, te 'bhijñā abhinirharanti, tābhiś ca vikrīḍanti sattvāś ca paripācayanti, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayanti, dhyānavimokṣasamādhisamāpattibhiś ca vikrīḍanti, tahtāgatabalāni niṣpādayanti, vaiśāradyāni vā pratisaṃvido vā mahāmaitrīṃ vā mahākaruṇāṃ vā niṣpādayanti, tān apy ādarśayet, sarvāṅgapratyaṅgesu paripūrṇaṃ vā buddhavigraham ādarśayet. tatra bālapṛthagjanāḥ sattvā evaṃ jānīyur, aho yāvat suśikṣito batāyaṃ manuṣya iva śobhanaṃ karoti, yad utaivaṃ janaṃ rameyati vividhañ ca rūpam ādarśayati, yāvad buddhavigrahaṃ vā vistaraśaḥ. ye khalu tatra manuṣyā bhavanti paṇḍitā medhāvino nipuṇās tadrūpayā mīmāṃsayā samanvāgatās teṣām evaṃ bhavati, āścaryam idam adbhuto dharmo, na cātra kaścid dharma upalabhyate, ayaṃ ca manuṣya imaṃ janapadam evam asaṃvidyamāneṣu dharmeṣu ramayati, tac cāsya jñānaṃ bhavaty adravye 'sminn eva jano dravyasaṃjñī. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ caran na kañcid dharmadhātuvinirmuktaṃ samanupaśyati prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena, na ca sattvam upalabhate na ca sattvaprajñaptiḥ. iti sattvārthayāthātmyaniveśanakarma

sa ātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃś ca dāne niyojayati, dānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye dānaṃ dadāti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca śīlaṃ rakṣati parāṃś ca śīle pratiṣṭhāpayati śīlasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye śīlaṃ rakṣanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca kṣāntiṃ saṃpādayati parāṃś ca kṣāntau niyojayati, kṣānteś ca varṇaṃ bhāsate, ye 'pi cānye kṣāntiṃ saṃpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca vīryam ārabhate parāṃś ca vīrye niyojayati, vīryasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye vīryam ārabhante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca dhyānaṃ samāpadyate, parāṃś ca dhyāne pratiṣṭhāpayati, dhyānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye dhyānaṃ samāpadyante teṣāṃ (psp_6-8:87) ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca prajñāṃ bhāvayati parāṃś ca prajñāyāṃ niyojayati, prajñāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye prajñāṃ bhāvayanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti ṣaṭpāramitāniveśanakarma

ātmanā ca daśakuśalān karmapathān samādāya vartate, parāṃś ca daśakuśaleṣu karmapatheṣu samādāpayati, daśānāṃ ca kuśalānāṃ karmapathānāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye daśakuśalān karmapathān samādāya vartante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca pañcaśikṣāpadasamādāne vartate, parāṃś ca pañcaśikṣāpadasamādāne samādāpayati, pañcānāñ ca śikṣāpadānāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye pañcaśikṣāpadasamādāne vartante teṣāṃ varṇavādī bhāvati samanujñaḥ.

ātmanā cāryāṣṭāṅgasamanvāgataṃ poṣadham upavasati, parāṃś cāryāṣṭāṅgasamanvāgate poṣadhe samādāpayaty āryāṣṭāṅgasamanvāgatasya ca poṣadhasya varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye āryāṣṭāṅgasamanvāgataṃ poṣadham upavasanti teṣāñ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā cāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni samāpadyate, parāṃś cāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu niyojayaty apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāṇāṃ ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye 'pramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpttidhāraṇīmukhāni samāpadyante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān bhāvayati, parāṃś ca saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu niyojayati, saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāñ ca dharmāṇāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu pravartante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayati, parāṃś ca śūnyatānimittāpraṇihiteṣu niyojayati, śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ ca varṇaṃ (psp_6-8:88) bhāṣate, ye 'pi cānye śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayanti teṣāñ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca catvāry āryasatyāni bhāvayati, parāṃś ca caturṣv āryasatyeṣu niyojayati, caturṇāñ cāryasatyānāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye catvāry āryāsatyāni bhāvayanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca pañcābhijñā niṣpādayati, parāṃś ca pañcasv abhijñāsu niyojayati, pañcānāṃ cābhijñānāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye pañcābhijñā niṣpādayanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān bhāvayati, parāṃś ca daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu niyojayati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ varṇaṃ bhāsate, ye 'pi cānye daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca mahākaruṇāṃ bhāvayati, parāṃś ca mahākaruṇāyāṃ niyojayati, mahākaruṇāyāś ca varṇaṃ bhāsate, ye 'pi cānye mahākaruṇāṃ bhāvayanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāni niṣpādayati, parāṃś ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjaneṣu niyojayati, dvātriṃśadmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanānāṃ ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye dvātriṃśanmahāpurṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāni niṣpādayanti teṣāñ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti buddhamārganiveśanakarma

yadi subhūte na dharmadhātur yathā pūrvaṃ tathā paścāt tathā madhye na bodhisattvo mahāsattva upāyakauśalyena dharmadhātuṃ śodhayet, na sattvāṃś ca paripācayet. yasmāt tarhi subhūte dharmadhātur yathaiva pūrvaṃ tathāiva paścāt tathāiva madhye tasmāt tarhi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānām arthāya bodhisattvacaryāṃ carati.

subhūtir āha: yadi bhagavann atyantatayā sattvo nopalabhyate na ca sattvaprajñaptiḥ. kasyārthāya bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati? (psp_6-8:89)

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: bhūtakotiṃ subhūte 'pramāṇīkṛtya bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, yadi subhūte anyā bhūtakoṭiḥ syād anyā sattvakoṭir na bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, yasmāt tarhi subhūte nānyā bhūtakoṭir nānyā sattvakoṭis tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ satttvānām arthāya prajñāpāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāyāṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaś caran bhūtakoṭyavikopanāyai sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bhūtakoṭiḥ sattvakoṭiḥ, kiṃ punar bhagavan bhūtakoṭir bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhet? yadi bhagavan bhūtakoṭir bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhet, tataḥ svabhāvaḥ svabhāve 'smin pratiṣṭhet, na ca bhagavan svabhāvaḥ svabhāve 'smin pratiṣṭhet, tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na subhūte bhūtakoṭir bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhet, na ca svabhāvaḥ svabhāve 'smin pratiṣṭhet, api tu khalu subhūte bodhisatttvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati, na cānyā bhūtakoṭir anyā sattvakoṭir iti hi subhūte bhūtakoṭiś ca sattvakoṭiś cādvayam etad advaidhīkāram.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamad bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānām upāyakauśalyaṃ yenopāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati na ca bhūtakoṭiṃ vikopayati?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sattvān dāne pratiṣṭhāpayati, dāne pratiṣṭhāpya tasya dānasya pūrvāntāparāntam ācaṣṭe yathaiva tad dānaṃ pūrvāntataḥ śūnyam aparāntataḥ śūnyaṃ madhyataḥ śūnyaṃ tat tathā tad dānaphalam api śūnyaṃ, deyam api śūnyaṃ, dānapatir api śūnyo, dāyako 'pi dāyakasvabhāvena śūnyaḥ, pratigrāhako 'pi pratigrāhakasvabhāvena śūnyaḥ. (psp_6-8:90) evaṃ kulaputra sarva ete dharmā bhūtakoṭyāṃ na saṃvidyante, mā cānyad dānaṃ mansyase, 'nyad dānapatiṃ maṃsyase, 'nyad dānaphalaṃ maṃsyase, 'nyaṃ pratigrāhakaṃ maṃsyase, 'nyāṃ bhūtakoṭiṃ maṃsyase, yatas tvaṃ kulaputra nānyad dānaṃ maṃsyase, nānyaṃ dānapatiṃ maṃsyase, nānyaṃ dānaphalaṃ maṃsyase, nānyaṃ pratigrāhakaṃ maṃsyase, nānyāṃ bhūtakoṭiṃ maṃsyase, tatas ta etad dānam amṛtāvahaṃ bhaviṣyaty amṛtaphalam amṛtaparyavasānam, etena ca tvaṃ dānena mā rūpaṃ pratigrahīṣyasi, mā vedanāṃ mā saṃjñāṃ mā saṃskārāṃ, mā vijñānaṃ pratigrahīṣyasi. tat kasya hetoḥ? tathā hi tavaitad dānaṃ śūnyaṃ dānasvabhāvena, phalam api phalasvabhāvena śūnyaṃ, pratigrāhako 'pi pratigrāhakasvabhāvena śūnyaḥ, na ca śūnyatāyāṃ dānam upalabhyate, na dānaphalam upalabhyate, na pratigrāhaka upalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sarva ete dharmāḥ svabhāvena śūnyāḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvān śīle pratiṣṭhāpayati, ehi tvaṃ kulaputra prāṇātipātaṃ prahāya praṇātipātāt prativirato bhava, evam adattādānāt kāmamithyācārāt mṛṣāvādāt paiśūnyāt paruṣavacanād abaddhapralāpād abhidhyāyā vyāpādād ehi tvaṃ kulaputra mithyādṛṣṭiṃ prahāya mithyādṛṣṭheḥ prativirato bhava, naiṣāṃ kulaputra dharmāṇāṃ kaścit svabhāvo vidyate yathā tvayā kalpito 'haṃ tat kulaputropaparīkṣe svabhāvaṃ, katama eṣa dharmaḥ prāṇo nāma yo jīvitād vyaparopyate yena vā vyaparopyate? evam adattādānaṃ kāmamithyācārā mṛṣāvādaḥ paiśūnyaṃ paruṣavacanam abaddhapralāpo 'bhidhyā vyāpādaḥ, katama eṣa dharmo mithyādṛṣṭir nāma yo vā mithyāṃ paśyaty? anena subhūte upāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān paripācayati, tasya dānasya ca śīlasya ca phalam ākāṅkṣate, tad api dānaphalaṃ ca śīlaphalaṃ ca svabhāvena śūnyaṃ, tataḥ sa kulaputro 'nuttrastasya dānaphalasya ca śīlaphalasya ca phalaṃ svabhāvena śūnyaṃ viditvā (psp_6-8:91) tatra nābhiniviśate anabhiniveśamāno 'vikṣepam utpādya prajñām utpādayati, yayā prajñayā sarvānuśayaparyutthānāni cchitvānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāti lokavyavahāreṇa na punaḥ paramārthena. tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatāyāṃ kaścid dharma upalabhyate yaḥ parinirvāyād yena ca parmirvāyād, api tu khalu punar etad eva tat parinirvāṇaṃ yad utātyantaśūnyatā.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ parasattvān parapudgalān, kṣudhān vyāpannacittān dṛṣṭvā evam avavadaty anuśāsti, ehi tvaṃ kulaputra kṣāntiṃ saṃpādaya kṣamī ca bhavaśūrato dātacitto 'dhivāsanajātīyo yatra tvaṃ vyāpadyase sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyā hantopaparīkṣasva bhāvaṃ, kulaputra kutrāhaṃ vyāpadye? ko vā vyāpadyate? kasya vā vyāyadyate? sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyā, yā ca prakrtiśūnyatā na sā jātu na śūnyatā, sā ca na tathāgataiḥ krtā, na pratyekabuddhair na śrāvakair na bodhisattvair na devair na nāgair na yakṣair na gandharvair nāsurair na garuḍair na kiṃnarair na mahoragair na caturbhir mahārājair na śakreṇa devānām indreṇa na yāmena devaputreṇa na tuṣitena devaputreṇa na nirmāṇaratinā devaputrair na paranirmitavaśavartinā devaputrair na brahmapārṣadyair na brahmapurohitair na mahābrahmabhir na parīttābhair nāpramāṇābhair nābhāsvarair na parīttaśubhair nāpramāṇaśubhair na śubhakṛtsnair nānabhrakair na puṇyaprasavair na bṛhatphalair na śuddhāvasair nātapair na sudṛśair na sudarśanair nākaniṣṭhair devaputrair nākāśānantyāyatanair na vijñānānantyāyatanair nākiñcanyāyatanair na naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaiḥ kṛtā hanta kulaputropaparīkṣasva kutrāhaṃ vyāpadye? ko vā vyāpadyate? kasya vā vyāpadyate? sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyā na ca śūnyatā kasyacid antike vyāpadyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān prakṛtiśūnyatāyāṃ niyojayaty ayaṃ hetur idaṃ phalaṃ prakṛtiśūnyatāyāṃ niyojayann anupūrveṇa yāvad anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃdarśayati samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, tat punar lokavyavahāreṇa na (psp_6-8:92) punaḥ paramārthena. tat kasya hetoḥ? na hi prakṛtiśūnyatāyāṃ kaścid asti yo vā prāpnuyād yena vā prāpnuyād yatra vā prāpnuyād iyaṃ subhūte bhūtakoṭir yad uta prakṛtiśūnyatā yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati sattvānāṃ kṛtaśo nātra sattva upalabhyate na sattvaprajñaptiḥ. tat kasya hetoh? sattvaviviktatā hi sarvadharmāḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena samanvāgataḥ sattvān hīnavīryān dṛṣṭvā kāyike ca caitasike ca vīrye samādāpayati, na kulaputra prakṛtiśūnyatāyāṃ kasyacid dharmasya saṃsīdanā vidyate yatra vā saṃsīded yena vā saṃsīded yo vā saṃsīdyet, sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyāḥ śūnyatā nātivartate hantedānīṃ kāyikaṃ ca caitasikañ ca vīryaṃ janayitvā kauśīdyam avasṛjya kuśala eva karmaṇy udyacchasva yadi vā dāne yadi vā śīle yadi vā kṣāntau yadi vā vīrye yadi vā dhyāne yadi vā prajñāyāṃ yadi vā dhyānavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu yadi vā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu yadi vā śūnyatānimittāpraṇihiteṣu yadi vāryasatyeṣu yadi vādhyātmaśūnyatāyāṃ yadi vā bahirdhāśūnyatāyāṃ yadi vādhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yadi vā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ yadi vābhijñāsu yadi vā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu yadi vā yāvat sarvadharmeṣu sarvān etān kulaputra dharmān anāvaraṇān prekṣasva svalakṣaṇaśūnyatayā na hy anāvaraṇeṣu dharmeṣu kasyacit saṃsīdanā vidyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatāyāṃ sattvān samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, tathā ca pratiṣṭhāpayati yathā dvayan na saṃvidyate. tat kasya hetoḥ? advayā hi prakṛtiśūnyatādvaidhīkārā, na hy advayo dharmaḥ kvacit kauśīdyam āpadyate.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatayā vīryasattvān avatārayaty anuśāsti, ehi tvaṃ kulaputra vīryam ārabhasva yadi vā dāne yadi vā śīle yadi vā kṣāntau yadi vā vīrye yadi vā dhyāne yadi vā prajñāyāṃ yadi vā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu (psp_6-8:93) yadi vā vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu yadi vā daśatathāgatabaleṣu yadi vā caturṣu vaiśāradyeṣu yadi vā catasṛṣu pratisaṃvitsu yadi vā mahākaruṇāyāṃ yadi vāṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu mā etān dharmān dvayato manasikuru mādvayataḥ. tat kasya hetoḥ? prakṛtiśūnyā hy ete dharmā na hi prakṛtiśūnyatā dvayato mānasikartavyā nādvayataḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena bodhisattvacaryāṃ caran sattvān paripācayati, sattvān paripācyānupūrveṇa srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, anāgāmiphale pratiṣṭhāpayaty arhattve pratiṣṭhāpayati, pratyekabodhau pratiṣṭhāpayaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānām arthaṃ karoty upāyakauśalyena dhyānabhāvanāyām evāvatārayati, ehi tvaṃ kulaputra dhyānaṃ bhāvaya mā ca vikṣepasaṃjñī bhava. tat kasya hetoh? prakṛtiśūnyā hy ete dharmā na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ kaścid dharma upalabhyate yo vikṣepyate vā ekāgrī bhavati vā, sa tvam atra dhyāne sthitvā yad yad evaṃ kuśalaṃ karma kariṣyasi kāyena vā vācā vā manasā vā, yadi vā dānan dāsyasi yadi vā śīlaṃ rakṣasi yadi vā kṣāntiṃ saṃpādayiṣyati, yadi vā vīryam ārabhase yadi vā dhyānam utpādayiṣyasi yadi vā prajñā bhāvayiṣyasi, yadi vā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāṃ bhāvayiṣyasi, yadi vā vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni, yadi vāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattīr yadi vābhijñā yadi vā daśabalavaiśāradyapratisamvido yadi vā mahāmaitrī yadi vā mahākaruṇā yadi vāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān yadi vā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni yadi vāśītyanuvyañjanāni yadi vā śrāvakamārgaṃ yadi vā pratyekabuddhamārgaṃ yadi vā bodhisattvamārgaṃ yadi vā buddhamārgaṃ yadi vā srotaāpattiphalaṃ yadi vā sakṛdāgāmiphalaṃ yadi vānāgāmiphalaṃ yadi vārhattvaṃ yadi vā pratyekabodhiṃ yadi vā (psp_6-8:94) sarvākārajñatāṃ yadi vā sattvān paripācayiṣyasi yadi vā buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyasi, tasya te ime kuśalā dharmā alpakṛcchreṇa prādurbhaviṣyanti prakṛtiśūnyatāyāṃ carataḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvānām arthaṃ karoti, prathamacittotpādam upādāya

na jātv akarmako 'bhūt, kiṃ kuśalagaveṣī sattvānām arthaṃ kurvan buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ satatasamitaṃ saṃkrāmati, buddhān bhagavataḥ paryupāste, yaṃ ca teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śṛṇoti, sa tasya jātivyativṛttasyāpi na jātu vipraṇakṣyati yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ syād dhāraṇīpratilabdhaś ca satatasamitaṃ bhavaty ahīṇendriyo yadi vā kāyendriyeṇa yadi vā vāgindriyeṇa yadi vā manaindriyeṇa. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvākārajñatāṃ satatasamitaṃ bhāvayaty anayā sarvākārajñatayā subhāvitayā sarvamārgāḥ subhāvitā bhavanti, yadi vā śrāvakamārgo yadi vā pratyekabuddhamārgo yadi vā bodhisattvamārgas tasyābhijñā bodhisattvasya mahāsattvasya satatasamitam upakārībhūtā bhaviṣyanty avipraṇāśayogeṇa, sa tāsu vaipākikīṣv abhijñāsu sthitvā sattvānām arthaṃ karoti na parihīyate pañcagatike saṃsāre saṃsarann, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatāyāṃ sthitvopāyakauśalyena sattvānām arthaṃ karoti.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatāyāṃ sthitvopāyakauśalyena sattvānām arthaṃ karoti, sa tayā prajñāpāramitayā subhāvitayā sattvān evam avavadaty evam anuśāsti, ehi tvaṃ kulaputra yad yad evaṃ karma karoṣi kāyena vā vācā vā manasā vā tat sarvam amṛtādhigamāya pariṇāmaya tathā te ete dharmāḥ sarva amṛtāvigamāya bhaviṣyanty amṛtaparyavasānāya ca, na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ kaścid dharmo 'bhiniviśate yaḥ parihīyate. tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatā parihīyate, na ca prakṛtiśūnyatāyāḥ kaścit parihīyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi prakṛtiśūnyatā na bhāvo nābhāvas tat kim abhāvo 'bhāve dharme parihāsyaty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo (psp_6-8:95) mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān evam avavadaty evam anuśāsti, sa evam avavadann evam anuśāsan na jātv akarmako 'bhūt, sa ātmanā ca satatasamitaṃ daśakuśaleṣu karmapatheṣu vartate, parāṃś ca daśakuśaleṣu karmapatheṣu samādāpayaty evaṃ pañcasu śikṣāpadeṣu āryāṣṭāṅge samanvāgata upoṣadhe. ātmanā ca dhyānārūpyasamāpattīḥ samāpadyate parāṃś ca dhyānārūpyasamāpattiṣu samādāpayati, ātmanā ca satatasamitaṃ maitrīvihārī bhavati parāṃś ca satatasamitaṃ maitrīvihāre samādāpayati, ātmanā ca satatasamitaṃ karuṇāvihārī bhavati parāṃś ca satatasamitaṃ karuṇāvihāre samādāpayati, ātmanā ca satatasamitaṃ muditāvihārī bhavati, parāṃś ca satatasamitaṃ muditāvihāre samādāpayati, ātmanā ca satatasamitam upekṣāvihārī bhavati parāṃś ca satatasamitam upekṣāvihāre samādāpayati, ātmanā ca

smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayanti parāṃś ca smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu samādāpayati, ātmanā ca śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayati parāṃś ca śūnyatānimittāpraṇihiteṣu samādāpayati, ātmanā ca sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu ca śikṣate parāṃś ca sarvaśūnyatāsu sarvapāramitāsu ca samādāpayati, ātmanā ca daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu śikṣate parāṃś ca daśabalavaiśāradyapratisamvidāvenikabuddhadharmeṣu samādāpayati, ātmanā ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāni paripūrayati parāṃś ca dvātriṃsanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanapariniṣpattaye samādāpayati, ātmanā ca srotaāpattiphale jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś ca srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, ātmanā ca sakṛdāgāmiphale jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś ca sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ātmanā cānāgāmiphale jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś cānāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ātmanā cārhattve jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś cārhattve pratiṣṭhāpayati, ātmanā ca pratyekabodhau jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś ca pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati, ātmanā cānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau mārgam utpādayati parāṃś ca tatra mārge 'vavadaty anuśāsti pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu (psp_6-8:96) subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvacaryāṃ carann upāyakauśalyena na jātv akarmako 'bhūt.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmā na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ sattvā upalabhyante, na dharmo nādharmaḥ, kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām abhisaṃpratiṣṭhate?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmā na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ sattvā upalabhyante na dharmo nādharmaḥ, yadi punaḥ subhūte prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmā abhaviṣyan na tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāyām abhisaṃprāsthāsyad, evaṃ cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya prakṛtiśūnyaṃ dharmaṃ deśayed, rūpaṃ subhūte prakṛtiśūnyaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā, vijñānaṃ prakṛtiśūnyaṃ tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran pañcaskandhāḥ prakṛtiśūnyā iti dharmaṃ deśayati, dvādaśāyatanāny aṣṭādaśadhātavaḥ prakṛtiśūnyā iti dharmaṃ deśayati, catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgaḥ prakṛtiśūnya iti dharmaṃ deśayati, trīṇi vimokṣamukhāny aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahāmaitrī mahākaruṇā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni prakṛtiśūnyānīti dharmaṃ deśayati, srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabodhiḥ, sarvākārajñatā sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇaṃ prakṛtiśūnyam iti dharmaṃ deśayati, yadi punaḥ subhūte 'dhyātmaśūnyatā na prakṛtiśūnyābhaviṣyan na tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāyāṃ dharmam uddekṣyad, evaṃ bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na

prakṛtiśūnyābhaviṣyan na tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāyāṃ dharmam uddekṣyan, na ca prakṛtiśūnyatā vinaśyati na ca kūṭasthā bhavati na ca sā punar apakrāmati. tat kasya hetoḥ? na hi sā deśasthā na pradeśasthā na ca sā kvacid gacchati nāpi (psp_6-8:97) kutaścid āgacchati, eṣā sā dharmasthititā, yatra na kasyacid dharmasyācayo vā upacayo vopalabhyate, hānir vā vṛddhir vā utpādo vā nirodho vā saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā eṣā sā prakṛtidharmāṇāṃ, yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhuṃ saṃprasthitā na kasyacid dharmasya prasthāne paśyati, asaṃprasthitāḥ sarvadharmāḥ, eṣā sā dharmāṇāṃ dharmasthititā, yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmān prakṛtiśūnyān dṛṣṭvā na pratyudāvartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi na kasyacid dharmasyāvaraṇaṃ vā samanupaśyati, anāvaraṇaṃ vā samanupaśyati, tat kiṃ vicikitsiṣyaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yatra prakṛtiśūnyatāyāṃ na sattva upalabhyate na sattvaprajñaptir nātmā na sattvo na jīvo na jantur na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyaka upalabhyate, na rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam upalabhyate yāvat sarvadharmā nādhyātmā na bahirdhā nādhyātmabahirdhā nopalabhyate, yāvad aśītyanuvyañjanāni nopalabhyante. iti prakṛtiśūnyatāniveśanakarma

tadyathāpi nāma subhūte tathāgatanirmitasya bhikṣur vā bhikṣuṇī vā upāsako vā upāsikā vā bodhisattvo vānuprabandhaṃ kalpaṃ śatasahasraṃ dharmaṃ deśayet, tat kiṃ manyase? subhūte api nu te nirmitā bhavyāḥ srotaāpattiphalaṃ vā prāpayituṃ, sakṛdāgāmiphalaṃ vā prāpayituṃ, anāgāmiphalaṃ vā prāpayitum arhattvaṃ vā prāpayitum, pratyekabodhiṃ prāpayitum anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prāpayitum.

subhūtir āha: no bhagavaṃs tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ bhagavan vastu nāsti.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, avastukānāṃ sarvadharmāṇāṃ katamaḥ sa sattvo yaṃ bodhisattvo mahāsattvo niveśayati pratiṣṭhāpayati srotaāpattiphale vā sakṛdāgāmiphale vānāgāmiphale vā arhattve vā pratyekabodhau vānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vā (psp_6-8:98) 'nyatra vipacyā sāpannāyāḥ saṃjñāyā aviparyāse niveśayati pratiṣṭhāpayati, yaś cāsau viparyāsaḥ sa evāviparyāsaḥ kalpanābhiṣyandam upādāyāvikalpaś cāviparyāso, yatrāvikalpas tatra viparyāso nāsti na tatrātmā na sattvo na jīvo na jantur na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyako na tatra rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ na pratītyasamutpādāṅgāni na tatra pāramitā na śūnyatāmukhāni na bodhipakṣyā dharmā nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñā na śūnyatānimittāpraṇihitāni na tatra daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā na tatrānuttarā samyaksaṃbodhir, eṣā sā prakṛtiśūnyatā yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati caraṃs tāṃś ca viparyastān sattvān sattvasaṃjñāyā mocayaty, evam ārūpyarūpasaṃjñāyā mocayati, evaṃ yāvat sarvadharmasaṃjñāyā mocayati, ye 'pi te anāsravā dharmās tad yathā catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgo mārgaḥ so 'pi na tasya yathā na paramārtho yad utāsaṃskṛtam anutpādo 'prādurbhāvo 'bhāvaḥ, eṣā sā prakṛtiśūnyatā, eṣā sā sarvabuddhānāṃ bhagavatāṃ bodhir

yatra na jīvo na jantur na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyako na rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā na pratītyasamutpādāṅgāni na pāramitā na śūnyatāmukhāni na bodhipakṣyā dharmā nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā na mahākaruṇā na dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni na hi bodhisattvo mahāsattvo mārgasya kṛtaśo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthito 'nyatra prakṛtiśūnyatā parijñānārthaṃ sā ca prakṛtiśūnyatā pūrvaṃ vā paścād vā madhye vā na jātu sāprakṛtiśūnyatā tatra prakṛtiśūnyatā pāramitāyāṃ sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ (psp_6-8:99) sattvān sattvasaṃjñinaḥ sattvasaṃjñāyā mocanārthaṃ mārgajñatāyāṃ carati sa mārgajñatāyāṃ caran sarvamārgeṣu caran sarvamārgeṣu carati, yad uta śrāvakamārgeṣu pratyekabuddhamārgeṣu bodhisattvamārgeṣu, sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān paripūrya sattvān paripācya buddhakṣetraṃ ca pariśodhyāyuḥsaṃskārān adhiṣṭhāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, sānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya buddhanetrī nopacchinatti yad uta prakṛtiśūnyatā, eṣā sā buddhānāṃ bhagavatāṃ buddhanetrī yad uta prakṛtiśūnyatā, ye 'pi te 'bhūvann atīte 'dhvani buddhā bhagavantas teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyam eva buddhanetrī yad uta prakṛtiśūnyatā, ye 'pi te 'nāgate 'dhvani bhaviṣyanti buddhā bhagavantaḥ

teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyam eva buddhanetrī yad uta prakṛtiśūnyatā, ye 'pi te etarhi daśadiglokadhātuṣu buddhā bhagavantaḥ tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyam eva buddhanetrī yad uta prakṛtiśūnyatā, nānyatra prakṛtiśūnyatāyā loke prādurbhāvo bhavati, buddhānāṃ bhagavatāṃ teṣāṃ cāntike tathā bodhisattvena mahāsattvena prakṛtiśūnyatā pāramitāyāṃ caritavyaṃ, yathā caran na parihīyate sarvākārajñatāyāḥ.

subhūtir āha: āścaryam idaṃ bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yatra nāma ime prakṛtiśūnyeṣu dharmeṣu caranti, tāṃ ca prakṛtiśūnyatāṃ na vikopayatīty anyad rūpam anyā prakṛtiśūnyatā, anyā vedanā anyā saṃjñā anye saṃskārā, anyad vijñānam anyā prakṛtiśūnyatā, anye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāny anyā prakṛtiśūnyatā, anyā pāramitā anyāni śūnyatāmukhāny anye bodhipakṣyā dharmā anyā prakṛtiśūnyatā, anyāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny anyā prakṛtiśūnyatā, anyā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā anyā prakṛtiśūnyatā, anye daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā anyā prakṛtiśūnyatā, anyā anuttarā samyaksaṃbodhir anyā prakṛtiśūnyatā, prakṛtiśūnyataivānuttarā samyaksaṃbodhir anuttarā samyaksaṃbodhir eva prakṛtiśūnyatā. (psp_6-8:100)

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadi subhūte 'nyad rūpaṃ syād anyā prakṛtiśūnyatā, anyā vedanā anyā saṃjñā anye saṃskārā, anyad vijñānam anyā prakṛtiśūnyatā, anye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāny anyā prakṛtiśūnyatā, anyāḥ pāramitāḥ, anyāni śūnyatāmukhāni, anye bodhipakṣyā dharmā, anye āryasatyāpramaṇadhyānārūpyasamāpattivimokṣasamādhidhāraṇīmukhā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā anyā prakṛtiśūnyatā, anyā anuttarā samyaksaṃbodhir anyā prakṛtiśūnyatā, na subhūte rūpaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyām abhisaṃbhotsyate, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyām abhisaṃbhotsyate. yasmāt tarhi subhūte rūpaṃ prakṛtiśūnyatā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ prakṛtiśūnyatā, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni prakṛtiśūnyatā, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni sarvavimokṣāḥ sarvasamāpattayaḥ sarvābhijñāḥ sarvāṇi dhyānāni sarvāṇy apramāṇāni sarvā ārūpyasamāpattayaḥ sarvatathāgatabalāni sarvabodhisattvabhūmayaś catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prakṛtiśūnyatā, anuttarā samyaksaṃbodhiḥ prakṛtiśūnyatā, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpaṃ sarvākārajñatāyām abhisaṃbudhyeta, vedanā saṃjñā saṃskārān, vijñānaṃ sarvākārajñatāyām abhisaṃbudhyeta, yāvad bodhiṃ sarvākārajñatāyām abhisaṃbudhyeta. yasmāt subhūte

prakṛtiśūnyataiva rūpaṃ rūpam eva prakṛtiśūnyatā, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, prakṛtisūnyataiva vijñānaṃ vijñānam eva prakṛtiśūnyatā, prakṛtiśūnyataiva bodhir bodhir eva prakṛtiśūnyatā, tasmāt subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyān sarvadharmān viditvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ pratiṣṭhet. tat kasya hetoḥ? na hi tatra kaścid dharmo vinaśyati vā kūṭastho vā bhavaty avakrāmati vānyatra sadevako lokaḥ samārakaḥ sabrahmakaḥ saśramaṇabrāhmaṇikā prajāḥ, sadevamānuṣāsurā na rūpaṃ yathābhūtaṃ prajānanti, na vedanān na saṃjñān na saṃskārān, na vijñānaṃ (psp_6-8:101) yathābhūtaṃ prajānanti, aprajānanto rūpam abhiniviśante, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam abhiniviśante 'bhiniviśyāhaṃkāramamakāre caranti te 'haṃkāramamakārāv abhiniviśyādhyātmikabāhyāni vastūni abhiniviśanta upalabhante, abhiniviśyopalabhya rūpaṃ rūpatvena parigṛhṇanti, vedanāṃ vedanātvena saṃjñāṃ saṃjñātvena saṃskārān saṃskāratvena, vijñānaṃ vijñānatvena parigṛhṇanti, te na parimucyante jātyā jarayā maraṇena śokena paridevena duḥkhena daurmanasyena na parimucyante, upāyāsena na parimucyate pañcagatikāt saṃsārāt, tatra bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāpāramitāyāṃ sthitvā rūpaṃ na vikopayati śūnyam iti vāśūnyam iti vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ na vikopayati śūnyam iti vāśūnyam iti vā, evaṃ sarvasamādhīn sarvadhāraṇīmukhāni sarvavimokṣān, āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśabodhisattvabhūmīr daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ

pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān na vikopayati śūnyā iti vāśūnyā iti vā. tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatā vikopayatīdaṃ rūpam iyaṃ vedanā iyaṃ saṃjñā ime saṃskārā, idaṃ vijñānam ime skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā imāni pratītyasamutpādāṅgāni, iyaṃ śūnyatā ime bodhipakṣyā dharmā imāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni, imāḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā ime daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā iyam anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tadyathāpi nāma subhūte nākāśam ākāśaṃ vikopayati, adhyātmikaṃ vā bāhyaṃ vā na cādhyātmikam ākāśaṃ bāhyam ākāśaṃ vikopayati, na ca bāhyam ākāśam ādhyātmikam ākāśaṃ vikopayaty, evaṃ eva subhūte na rūpaṃ śūnyatāṃ vikopayati, na ca śūnyatā rūpaṃ vikopayati. tat kasya hetoḥ? na hi tasya svabhāvo 'sti ya evaṃ vikopayaty ayaṃ śūnyo 'yaṃ na śūnyaḥ, evaṃ vistareṇa sarvadharmeṣu kartavyam.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan na bhedaḥ sarvadhrmāṇāṃ kuto bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃprasthito bhavaty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ? na (psp_6-8:102) hi bhagavan dvaidhīkārā bodhir, na dvayacaritena śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na dvayacaritasya bodhir na dvaidhīkārā bodhiḥ, advayā hi subhūte bodhir advaidhīkārā, na subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dvaidhīkāreṇa carati bodhau, naiva ca bodhisattvasya mahāsattvasya bodhī rūpe carati, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu, na vijñāne carati, na skandhadhātvāyataneṣu carati na pratītyasamutpādeṣu carati, na pratītyasamutpādāṅgeṣu carati, na pratītyasamutpanneṣu dharmeṣu carati, na śūnyatāsu carati, na bodhipakṣyeṣu dharmeṣu carati, nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsu carati, na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu carati, na samyaksaṃbodhau carati. tat kasya hetoḥ? na hi bodhir aham iti śabdo rūpe carati, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, na bodhir aham iti śabdo vijñāne carati, evaṃ yāvan na bodhir aham iti śabdaḥ samyaksaṃbodhau carati, na bodhisattvasya mahāsattvasya samyaksaṃbodhir udgrahe carati.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyānuttarā samyaksaṃbodhir nodgrahe carati, kutra tarhi bodhisattvasya mahāsattvasya bodhiś carati?

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kutra tathāgatanirmitasya buddhiś caraty udgrahe vānudgrahe vā.

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'rhataḥ svapnāntaragatasya kutra buddhiś caraty udgrahe vānudgrahe vā.

subhūtir āha: no bhagavan, yadā bhagavann atyanto 'rhan na svapiti kutaḥ svapne buddhiś caraty udgrahe vānudgrahe vā?

bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya na bodhir udgrahe vānudgrahe vā carati.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya bodhir nodgrahe vānudgrahe vā carati na (psp_6-8:103) rūpe na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne carati, na skandhadhātvāyataneṣu na pratītyasamutpādeṣu na pratītyasamutpādāṅgeṣu na pāramitāsu na śūnyatāsu na bodhipakṣyeṣu dharmeṣu nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsu na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu na sarvākārajñatāyāṃ carati. kathaṃ punar bodhisattvo mahāsattvo daśasu bodhisattvabhūmiṣu caritvā ṣaṭsu pāramitāsu saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu sarvaśūnyatāsu dhyāneṣv apramāṇārūpyasamāpattiṣu vimokṣamukheṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣv āryasatyeṣv abhijñāsu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu mahākaruṇāyāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇeṣv aśītyanuvyañjaneṣu pañcasv abhijñāsu sthitvā bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetrañ ca pariśodhya sattvāṃś ca paripācya sarvākārajñatām abhisaṃbhotsyate. na ca bhagavann asthitvā daśasu bodhisattvabhūmiṣu ṣaṭsu pāramitāsu sarvaśūnyatāsu saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣv āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu mahākaruṇāyāṃ pañcasv abhijñāsv asthitvā bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetrañ cāpariśodhya sattvāñ cāparipācya śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi, na śakyāparipūrayitvā daśabodhisattvabhūmīr daśapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidharaṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ mahāmuditāṃ mahopekṣāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāny aparipūrayitvānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhuṃ, paripūrayitvā punaḥ subhūte śakyā daśabhūmīr daśapāramitāḥ sarvaśūnyatāś catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra (psp_6-8:104) ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni yāvad āryāṣṭāṅgamārgaśūnyatānimittāpraṇihitāni trīṇi vimokṣamukhāni yāvad aśītyanuvyañjanāni mahāmaitrī mahākaruṇāṃ mahāmuditāṃ mahopekṣāṃ paripūrayitvā sarvākārajñatānuprāptuṃ, tat punaḥ subhūte rūpaprakṛtau sthitvā vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaprakṛtau sthitvā yāvad bodhiprakṛtau sthitvā sā ca prakṛtir upaśāntā na kasyacid dharmasyopacayaṃ vā karoty apacayaṃ vā karoty utpādaṃ vā nirodhaṃ vā ucchedaṃ vā śāśvataṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā prāptiṃ vābhisamayaṃ vā. ity advayadharmaniveśanakarma

sa khalu subhūte lokavyavahāraprajñaptidharmam upādāya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na punar atra paramārthaṃ kaścid asti rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā, vijñānaṃ vā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā vā pratītyasamutpādāṅgāni vā pāramitā vā śūnyatā vā bodhipakṣyā vā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā vimokṣamukhāni vābhijñā vā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā vā anuttarā samyaksaṃbodhir yo vānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau caret, sarva ete dharmā lokavyavahāram upādāya prajñaptā na punaḥ paramārthena. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya bodhaye carati, na punas tac cittam upalabhate na sattvaṃ na bodhiṃ, tat kiṃ manyase? subhūte yasmin samaye subhūtinā kleśāḥ prahīnā indriyāṇi pratilabdhāni, ānantaryaś ca samādhiḥ pratilabdhaḥ srotaāpattiphalaṃ vā prāptaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vā prāptam anāgāmiphalaṃ vā prāptaṃ vārhattvaṃ vā prāptam, api nu tasmin samaye svapna upalabhyate, cittasya mārgo vā mārgaphalaṃ vā.

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: tat kathaṃ subhūtināmnā sthavireṇa tvayārhattvaṃ prāptam iti prajñaptam?

subhūtir āha: lokavyavahāram upādāya. (psp_6-8:105)

bhagavān āha: evam etat subhūte lokavyavahāreṇa bodhisattvaḥ prajñapto lokavyavahāreṇa rūpaṃ prajñaptaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā lokavyavahāreṇa, vijñānaṃ prajñaptaṃ lokavyavahāreṇa skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca prajñaptāni lokavyavahāreṇa sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānarūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni prajñaptāni lokavyavahāreṇa śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāvenikabuddhadharmāḥ prajñaptā lokavyavāhāreṇa sarvākārajñatā prajñaptā, na punar bodhisattvena mahāsattvena samyaksaṃbodhau kaścid dharma upalabdho yasya dharmasyopacayaṃ vāpacayaṃ vā kuryād upakāraṃ vāpakāraṃ vā kuryād dharmāṇāṃ prakṛtim upādāya sāpi dharmāṇāṃ prakṛtir nopalabdhā, kaḥ punar vādaḥ prathamacittotpādam upalapsyate, daśabodhisattvabhūmīr daśapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān upalapsyate, śūnyatānimittāpraṇihitān samādhīn āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān upalapsyate, yāvat sarvadharmān upalapsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caritvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām arthaṃ karoti. iti sāṃketikajñānaniveśanakarma

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu saptatriṃsatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran bodhimārgañ ca pariśodhyābhavyo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, kathaṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate?

bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena dānapāramitāyāṃ carati, na ca dānam upalabhate, na dānapratigrāhakan nāpy anyatraiteṣu dharmeṣu carati, (psp_6-8:106) tadā bodhisattvo mahāsattvo utsahate bodhimārge caritum, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na ca prajñām upalabhate, yo vā bhāvayed yad vā bhāvayet tad api nopalabhate nāpy anyatraiteṣu dharmeṣu carati, tadā bodhisattvo mahāsattva utsahate bodhimārge caritum. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, evaṃ yāvad aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran buddhadharmān na samanupaśyati, yo vā bhāvayati yad vā bhāvayati tad api na samanupaśyati, nāpy anyatraiteṣu dharmeṣu carati, tadā bodhisattvo mahāsattva utsahate bodhimārge caritum, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām upāyakauśalyenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate.

atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dāne yogam āpadyate?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: iha śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carann upāyakauśalyena rūpaṃ na yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi rūpasya svabhāvo nāsti yo yojayati vā viyojayati vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ na yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi vijñānasya svabhāvo nāsti yo yojayati vā viyojayati vā, evaṃ na dānapāramitā na śīlapāramitā na kṣāntipāramitā na vīryapāramitā na dhyānapāramitā na prajñāpāramitā yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti yo yojayati vā viyojayati vā, evaṃ skandhadhātvāyatanāni na pratītyasamutpādo na pratītyasamutpādāṅgāni na saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā nādhyātmaśūnyatā na bahirdhāśūnyatā nādhyātmabahirdhāśūnyatā na yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nāryasatyāni (psp_6-8:107) na śūnyatānimittāpraṇihitāni na vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā yojayanti na viyojayanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi buddhadharmāṇāṃ svabhāvo nāsti yo yojayati vā viyojayati vā.

sāriputra āha: yadi bhagavan na kasyacid dharmasya svabhāvaḥ saṃvidyate yo yojayati vā viyojayati vā, kathaṃ prajñāpāramitāyā abhinirhāro bhavati, yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ, na hy aśikṣitvā prajñāpāramitāyāṃ śakyā bodhisattvena mahāsattvenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum.

bhagavān āha: evam etac chāriputra evam etat, yathā vadasi na śakyāśikṣitvā prajñāpāramitāyāṃ bodhisattvena mahāsattvenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhuṃ, yadi khalūpāyakauśalyena śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kasyacid dharmasya svabhāvam upalabhate gṛhṇāti. atha na labhate, tat kiṃ grahīṣyati, iyaṃ prajñāpāramitā iyaṃ dhyānapāramitā iyaṃ vīryapāramitā iyaṃ kṣāntipāramitā iyaṃ śīlapāramitā iyaṃ dānapāramitā, idaṃ rūpam iyaṃ vedanā iyaṃ saṃjñā ime saṃskārā idaṃ vijñānam ime skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, imāni pratītyasamutpādāṅgāni imāḥ pāramitā imāḥ śūnyatā ime bodhipakṣyā dharmā imāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni, imāḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ, ime daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā iyam anuttarā samyaksaṃbodhir iti, imān dharmān bodhisattvo mahāsatvo nopalabhate, tat kiṃ grahīṣyaty agrāhyā śāriputra prajñāpāramitā, agrāhyā dhyānapāramitā, agrāhyā vīryapāramitā, agrāhyā kṣāntipāramitā, agrāhyā śīlapāramitā, agrāhyā dānapāramitā, agrāhyāḥ sarvaśūnyatā, agrāhyā bodhipakṣyā dharmā, agrāhyāṇy āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny agrāhyāḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ, agrāhyā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā, iyaṃ śāriputra prajñāpāramitāgrāhyapāramitā yad uta prajñāpāramitā, atra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ yatra śikṣamāṇo bodhiattvo mahāsattvaḥ śikṣām api na lapsyate, (psp_6-8:108) kutaḥ punar bodhiṃ kutaḥ punaḥ

prajñāpāramitāṃ kutaḥ punar bodhisattvadharmān kutaḥ punaḥ pratyekabuddhadharmān kutaḥ punaḥ śrāvakadharmān kutaḥ punaḥ pṛthagjanadharmān. tat kasya hetoḥ? tathā hi śāriputra na kasyacid dharmasya svabhāvo vidyate, evam abhāvasvabhāvānāṃ sarvadharmāṇāṃ katamaḥ pṛthagjanadharmaḥ katamaḥ srotaāpannaḥ katamaḥ sakṛdāgāmī katamo 'nāgāmī katamo 'rhan katamaḥ pratyekabuddhaḥ katamo bodhisattvaḥ katamaḥ samyaksaṃbuddhaḥ? yadīme pudgalā nopalabhyante, tadā kuta ete dharmāḥ prādurbhaviṣyanti, yeṣu dharmeṣu nirdiśyate pṛthagjano vā srotaāpanno vā sakṛdāgāmī vānāgāmī vārhan vā pratyekabuddho vā bodhisattvo vā samyaksaṃbuddho vā.

śāriputra āha: avastukānāṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ kutaḥ āgamaḥ prajñāyate? ayaṃ pṛthagjano 'yaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: kiṃ nu śāriputra rūpasya vastv asti bhūtaṃ bhavyaṃ yathā bālapṛthagjano 'bhiniviṣṭaḥ.

śāriputra āha: no bhagavan, naitat sugatānyatra viparyastaś cittaḥ pṛthagjano rūpam ity abhiniviṣṭo, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām.

bhagavān āha: kiṃ nu śāriputra vijñānasya vastv asti bhūtaṃ bhavyaṃ yathā bālapṛthagjano 'bhiniviṣṭaḥ.

sāriputra āha: no bhagavan, naitat sugatānyatra viparyastacittaḥ pṛthagjano vijñānam ity abhiniviṣṭaḥ.

bhagavān āha: kiṃ punaḥ śāriputra yāvat sarvadharmāṇāṃ vastv asti bhūtaṃ bhavyaṃ yathā bālapṛthakjano 'bhiniviṣṭaḥ.

śāriputra āha: no bhagavan naitat sugatānyatra viparyastacittaḥ pṛthagjano yāvat sarvadharmā ity abhiniviṣṭaḥ.

bhagavān āha: evam eva śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyenāvastukān dharmān paśyann (psp_6-8:109) anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau prasthitaḥ. ity anupalaṃbhajñānaniveśanakarma

evam ukte āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: katamaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyenāvastukān sarvadharmān paśyann anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitaḥ?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: iha śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kasyacid dharmasya vastu samanupaśyati yatra vastūni pratihanyeta, yatra pratihanyamāna ālīyeta ālīyamānaḥ saṃsīdet kauśīdyam āpadyeta, tasmāt tarhi śāriputra avastukā ajīvā nirjīvā abhāvasvabhāvāḥ prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmāḥ, anyatra samohena sattvā abhiniviṣṭāḥ skandheṣu vā dhātuṣu vā āyataneṣu vā pratītyasamutpādeṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu vā tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann abhāvasvabhāvān sarvadharmān saṃpaśyamānaḥ prakṛtiśūnyān svalakṣaṇaśūnyān prajñāpāramitāyāṃ caran māyākārasadṛśam ātmānam adhiṣṭhāya sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, ye sattvā matsariṇas teṣāṃ dānakathāṃ karoti, duḥśīlānāṃ śīlakathāṃ karoti, vyāpannacittānāṃ kṣāntikathāṃ karoti, kuśīdānāṃ vīryakathāṃ karoti, vikṣiptacittānāṃ dhyānakathāṃ karoti, duṣprajñānāṃ prajñākathāṃ karoti, yadā te sattvā dāne pratiṣṭhitā bhavanti, śīle kṣāntau vīrye dhyāne prajñāyāṃ pratiṣṭhitā bhavanti, tadā teṣāṃ sattvānām anuśāsanīṃ kathāṃ karoty āryāṃ nairyāṇikīṃ, yayā kathayā srotaāpattiphalam anuprāpnuvanti, sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpnuvanti, pratyekāṃ bodhiṃ prāpnuvanti, sarvākārajñatām anuprāpnuvanti.

atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: kiṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattva aupalaṃbhiko 'saṃvidyamānāṃ sattvān dāne niyojayati, śīle niyojayati, kṣāntau niyojayati, vīrye niyojayati, dhyāne niyojayati, prajñāyāṃ niyojayati. uttare cācāryā nairyāṇikīṃ kathāṃ karoti, yayā kathayā srotaāpattiphalaṃ prāpnuvanti, sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpnuvanti, pratyekabodhiṃ prāpnuvanti sarvākārajñatām anuprāpnuvanti. (psp_6-8:110)

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: na khalu punaḥ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kaścid upalaṃbhaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kañcit sattvam upalabhate 'nyatra saṃvṛttisaṃketena vyavaharati, tac chāriputra bodhisattvo mahāsattvo dvābhyāṃ satyābhyāṃ sthitvā sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, na hi śāriputra dvābhyāṃ satyābhyāṃ sattva upalabhyate na sattvaprajñaptiḥ, api tu khalūpāyakauśalyena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, tat te sattvā dṛṣṭa eva dharma ātmānaṃ nopalabhante, prāg eva yaḥ prāpayiṣyati, yena vā prāpayiṣyati, evaṃ khalu śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvānāṃ dharmaṃ deśayati.

evam ukte āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: mahotpādo batāyaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo na ca nāma bhagavan kasyacid dharmasyaikatvaṃ vā nānātvaṃ vā pṛthaktvaṃ vā upalabhate, evaṃrūpaṃ ca saṃnāhaṃ saṃnahyate yena saṃnāhena saṃnahya na kāmadhātau dṛśyate, na rūpadhātau dṛśyate, nārūpyadhātau dṛśyate, na saṃskāradhātau dṛśyate, nāsaṃskṛtadhātau dṛśyate, sattvāṃś ca traidhātukān mocayati, na ca sattvaṃ sattvaprajñaptim upalabhate, sattvāprajñaptyā sattvābandhaḥ sattvāmokṣaḥ sattvābandhāmokṣād asaṃkleśāvyavadānam asaṃkleśāvyavadānān na gatisaṃbhedaḥ prajñāyate, gatyasaṃbhedatayā na karma na saṃkleśaḥ, akarmāsaṃkleśasya kuto vipāko bhaviṣyati, yena vipākenātmanā sattvāḥ pañcagatike saṃsāre saṃdṛśyeran.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: evam etac chāriputraivam etad yathā vācaṃ bhāṣase, sacet pūrvaṃ sattvabhāvo 'bhaviṣyat paścād abhāvas tadā syād eṣa doṣaḥ, bodhisattvo 'pi tathāgato 'pi pūrvabhāvo 'bhaviṣyat paścād abhāvas tadā syād eṣa doṣaḥ, pañcagatiko vā saṃsāraḥ pūrvabhāvo 'bhaviṣyat paścād abhāvas tadā syād eṣa doṣaḥ, yasmāt tarhi śāriputrotpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaiva eṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā tathatānanyatathatā, tatra nātmā na sattvo na jīvo na jantur (psp_6-8:111) na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyakaḥ, tat kuto rūpaṃ bhaviṣyati, kuto vedanā kutaḥ saṃjñā kutaḥ saṃskārāḥ, kuto vijñānam iti bhaviṣyati, kutaḥ skandhadhātvāyatanāni kutaḥ pratītyasamutpādaḥ kutaḥ pratītyasamutpannadharmāḥ kutaḥ pratītyasamutpādāṅgāni bhaviṣyanty, asatām eṣāṃ dharmāṇāṃ kutaḥ pañcagatikaḥ saṃsāro bhaviṣyati, yataḥ sattvāḥ parimocayitavyāḥ syur yasmāt tarhi śāriputra ime dharmā īdṛśāḥ svabhāvaśūnyās tad bodhisattvo mahāsattvaḥ pūrvakāṇāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikāc chrutvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthito, na cātra kaścid dharmasvabhāvo yam upalabhate yo vā śakyo 'dhimoktuṃ, yatra bālapṛthagjanā abhiniviṣṭā anyatra viparyāse, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyate yena saṃnāhena saṃnahya na pratyudāvartate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, mayā nābhisaṃboddhavyānuttarā samyaksaṃbodhir, abhisaṃbodhavyaivānuttarā samyaksaṃbodhir, abhisaṃbudhya ca dharmeṇārthaṃ kariṣyāmi, yenārthena sattvān viparyāsāt parimocayiṣyāmi, tadyathāpi nāma śāriputra māyākāranirmitaḥ puruṣo bahūni prāṇikoṭiniyutaśatasahasrāṇy abhinirmimīte, abhinirmāya prabhūtena khādanīyabhojanīyasvādanīyena saṃtarpyayet, saṃtarpyaivam udānam udānayed bahu me puṇyaṃ prasūtam iti. tat kiṃ manyase? śāriputrāpi nu tatra kaścid bhojito vā saṃtarpito vā bhavet.

śāriputra āha: no bhagavan.

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.