Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa
Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8
- Thông tin
- GRETIL — Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009.CC BY-NC-SA 4.0
bhagavān āha: ataḥ sa ānanda bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, yaḥ śrāvakayānikaḥ pudgalo bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāpratisaṃyuktan dharman deśayed antaśa ekadivasam api, tiṣṭhatv ānanda ekadivasaṃ saced yāvad ardhadivasam api, tiṣṭhatv ardhadivasaṃ yāvat purobhaktam api, tiṣṭhatv ānanda purobhaktaṃ saced yāvan nālikāntaraṃ, saced yāvat kṣaṇaṃ vā yāval lavaṃ vā, tiṣṭhatv ānanda lavam antaśo nimeṣamātram api, ayaṃ ānanda tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. yaḥ śrāvakayānikaḥ pudgalo bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāpratisaṃyuktan dharman deśayet, sa sarvaśrāvakayānikānāṃ sarvapratyekabuddhayānikānāṃ pudgalānāṃ kuśalamūlam abhibhavati. saced ānanda bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāṃ prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ dharman deśayed antaśa ekadivasam apy ardhadivasam api purobhaktam api nālikāntaraṃ vā kṣaṇaṃ vā lavaṃ vā nimeṣamātram api, ayam ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ kuśalamūlam abhibhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa ātmanā cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmaḥ parāṃś cānuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃpraharṣayati samuttejayati samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati. evaṃ ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu carañ caturṣu smṛtyupasthāneṣu caran samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣu carann adhyātmaśūnyatāyāṃ caran bahirdhāśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carann apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu carann āryasatyeṣu caran sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carann abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caran sarvākārajñatāyāṃ caran kuśalamūlair vivardhamāno 'sthānam anavakāśo yad anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ parihāsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate. asyāṃ khalu punaḥ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ catasraḥ pariṣado devamanuṣyayaksagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragāś ca saṃnipatitāḥ saṃniṣanṇā abhūvan. (psp_5:75)
atha khalu bhagavāṃś catasṛṇāṃ parṣadāṃ puratas tathārūpam ṛddhyabhisaṃskāram abhisaṃskṛtavān yathārūpeṇarddhyabhisaṃskāreṇābhi saṃskṛtenākṣobhyaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ paśyanti sma, bhikṣusaṃghaparivṛtaṃ bodhisattvagaṇapuraskṛtaṃ dharmaṃ deśayantaṃ sāgaropamāyāṃ parṣady akṣobhyāyāṃ sarvair arhadbhiḥ kṣīṇāsravair niḥkleśair vaśībhūtaiḥ suvimuktacittaiḥ suvimuktaprajñair ājāneyair mahānāgaiḥ kṛtakṛtyaiḥ kṛtakaraṇīyair apahṛtabhārair anuprāptasvakārthaiḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaiḥ samyagājñāsuvimuktacittaiḥ sarvacetovaśiparamapāramiprāptair bodhisattvayānikaiś ca pudgalaiḥ.
atha khalu bhagavān punar eva tam ṛddhyabhisaṃskāraṃ pratisaṃharati sma, yenarddhyabhisaṃskāreṇa pratisaṃhṛtena tāś catasraḥ pariṣado na bhūyaḥ paśyanti sma. tam aksobhyaṃ tathāgatam arhantāṃ samyaksaṃbuddhaṃ śrāvakayānikā vā pratyekabuddhayānikā vā bodhisattvayānikā vā pudgalās tañ ca buddhakṣetram akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya na bhūyaḥ paśyanti sma. sa buddhapramukho bhikṣusaṃgho na bhūyaś cakṣurindriyasyāvabhāsam āgacchati. tat kasya hetoḥ? pratisaṃhṛto hi bhagavatā tathāgatena sa ṛddhyabhisaṃskāras tena bhūyo na paśyati sma.
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ ānandam āmantrayate sma: evaṃ hy ānanda sarvadharmāś cakṣuṣo nābhāsam āgacchanti, na dharmo dharmasyābhāsam āgacchati, na dharmo dharmaṃ paśyati, na dharmo dharmaṃ jānāti. yathā punar eva so 'ksobhyas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhas te ca śrāvakās te ca bodhisattvayānikāḥ kulaputrās tac ca buddhakṣetraṃ cakṣuṣo nābhāsam āgacchanti, evaṃ hy ānanda sarvadharmāś cakṣuṣo nābhāsam āgacchanti, na dharmo dharmasyābhāsam āgacchati, na dharmo dharmaṃ paśyati, na dharmo dharmaṃ jānāti. sarvadharmā hy ānandājānakā apaśyakā akriyāsamarthāḥ. tat kasya hetoḥ? nirīhakā agrāhyā ānanda sarvadharmā agrāhyā nirīhakatayā, acintyāḥ sarvadharmā māyāpuruṣopamā, avedakā hy ānanda sarvadharmā asāratām upādāya. evañ carann ānanda bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyān na kaṃcid dharmam abhiniviśate, evaṃ śikṣamāṇa ānanda bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyān na kaṃcid dharmam abhiniviśate, evaṃ (psp_5:76) śikṣamāṇa ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣate prajñāpāramitayāṃ sarvapāramitānuprāptukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. eṣā hi śikṣā yāgrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate 'nuttamākhyāyate niruttamākhyāyate, sarvalokahitā sarvalokasukhā anāthānāṃ nāthakarī buddhānujñātā buddhapraśastā, yatra sthitvā tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā imaṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātuṃ dakṣiṇena pāṇinotkṣipya punar eva nikṣipeyur na ca teṣām evaṃ bhavati utkṣipto
vāyaṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātuḥ nikṣipto veti. tat kasya hetoḥ? iyaṃ sānanda prajñāpāramitāśikṣā yatra śikṣitvā buddhānāṃ bhagavatām atītānāgatapratyutpanneṣu dharmeṣu asaṅgajñānadarśanam utpannaṃ yāvatya ānanda śikṣāḥ sarvāsām ānanda śikṣānām iyaṃ prajñāpāramitāśikṣāgrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate 'nuttamākhyāyate niruttamākhyāyate, ākāśasya ānanda pramāṇaṃ vā paryantaṃ vā udgṛhītavyaṃ manyeta yaḥ prajñāpāramitāyāḥ pramāṇaṃ vā paryantaṃ vā grahītavyaṃ manyeta. tat kasya hetoḥ? apramāṇā hy ānanda prajñāpāramitā, na mayānanda prajñāpāramitāyāḥ pramāṇam ākhyātaṃ, nāmakāyapadakāyavyañjanakāyā hy ānanda pramāṇabaddhā, na prajñāpāramitā pramāṇabaddhā. iti mahābodhiprāptaye puṇyabāhulyalakṣaṇaṃ tṛtīyaṃ kāraṇam ity uktāni kāraṇāni
evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kena kāraṇena bhagavan prajñāpāramitāpramāṇabaddhā?
bhagavān āha: akṣayatvād ānanda prajñāpāramitāpramāṇabaddhā viviktād ānanda prajñāpāramitā pramāṇabaddhā, ye 'pi te ānandābhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'pi buddhā bhagavanta ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāvitā na ca prajñāpāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣeṣyate, ye 'pi te ānanda bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'pi buddhā bhagavanta ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāviṣyante na ca prajñāpāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣeṣyate, ye 'pi te ānanda etarhi daśadiśi loke tathāgatā arhantaḥ (psp_5:77) samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharman deśayanti te 'pi buddhā bhagavanta ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāvyante na ca prajñāpāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣeṣyate. tat kasya hetoḥ? ākāśaṃ sa ānanda kṣayituṃ manyeta yaḥ prajñāpāramitāyāḥ kṣayaṃ manyeta na ca prajñāpāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣeṣyate, na dhyānapāramitā kṣīyate na vīryapāramitā kṣīyate na kṣāntipāramitā kṣīyate na śīlapāramitā kṣīyate na dānapāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣaṣyate, adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na kṣīṇā na kṣīyate na kṣeṣyate, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikābuddhadharmā na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante, sarvākārajñatā na kṣīṇā na kṣīyate na kṣeṣyate. na hi teṣāṃ dharmāṇām utpādo 'sti yeṣām utpādo nāsti, kutas teṣāṃ kṣayaḥ prajñāsyate? ity uktā kṣayānutpādajñānātmikā mahābodhiḥ
atha khalu bhagavāñ jihvendriyaṃ nirṇāmya sarvāvantaṃ mukhamaṇḍalaṃ jihvendriyeṇācchādayitvāyuṣmantaṃ ānandam etad avocat: tat kiṃ manyase? ānandāpi nu īdṛśaṃ jihvendriyaṃ vitathavādi anyathāvādi syāt.
ānanda āha: na bhagavan na sugata.
bhagavān āha: tasmāt tarhy ānanda imāṃ prajñāpāramitāṃ catasṛṇāṃ parṣadāṃ vistareṇākhyāhi deśaya prajñāpaya prasthāpaya vibhaja vibhāvayottānīkuru saṃprakāśaya, ihaivānanda gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvadharmā vistareṇopadiṣṭā yatra śrāvakayānikaiś ca pratyekabuddhayānikaiś ca bodhisattvayānikaiś ca pudgalaiḥ śikṣitavyaṃ, yatra yathānuśikṣamāṇāḥ svakasvakāsu bhūmiṣu sthāsyante, (psp_5:78) iyaṃ punar ānanda gambhīrā prajñāpāramitā sarvākṣarapraveśa sarvānakṣarapraveśā, iyam ānanda gambhīrā prajñāpāramitā sarvadhāraṇīnāṃ mukhaṃ, yair dhāraṇīmukhair bodhisattvair mahāsattvaiḥ śikṣitavyaṃ, dhāraṇīṃ dhārayatāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ sarvāḥ pratibhānapratisaṃvido bhaviṣyantiyam ānanda gambhīrā prajñāpāramitā, 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ sarvadharma ukto mayā, tasmāt tarhy ānandārocayāmi te prativedayāmi te, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati so 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiṃ dhārayiṣyati, iyaṃ sānanda prajñāpāramitā dhāraṇy uktā mayā, tāṃ tvaṃ prajñāpāramitādhāraṇīṃ dhārayan sarvadharmān dhārayasi. ity uktaṃ mahābodhau saṃpratyayakāraṇam
atha khalv āyuṣmataḥ subhūter etad abhavat: gambhīrā bateyaṃ tathāgatānāṃ bodhiḥ, yan nūnam ahaṃ tathāgataṃ paripṛccheyam.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: akṣayā hi bhagavan prajñāpāramitā.
bhagavān āha: ākāśākṣayatvāt subhūte akṣayā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitābhinirhartavyā?
bhagavān āha: rūpākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinir hartavyā. evaṃ skandhadhātvāyatanākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, pratītyasamutpādākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, pratītyasamutpādāṅgākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, dānapāramitākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, evaṃ śīlapāramitākṣayatvāt kṣāntipāramitākṣayatvād vīryapāramitākṣayatvād dhyānapāramitākṣayatvāt prajñāpāramitākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, smṛtyupasthānākṣayatvena samyakprahāṇākṣayatvena ṛddhipādākṣayatvena indriyākṣayatvena balākṣayatvena bodhyaṅgākṣayatvenāryāṣṭāṅgamārgākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, adhyātmaśūnyatākṣayatvena bahirdhāśūnyatāksyatvenādhyātmabahirdhāśūnyatākṣayatvena yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, āryasatyākṣayatvenāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyakṣayatvena (psp_5:79) subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā śūnyatānimittāpraṇihitākṣayatvena pañcābhijñākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, daśabalākṣayatvena caturvaiśāradyākṣayatvena pratisaṃvidakṣayatvenāṣṭādaśāveṇikābuddha dharmākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, sarvākārajñatākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā.
punar aparaṃ subhūte rūpākāśākṣayatvena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, vedanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, saṃjñākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, saṃskārākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, vijñānākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, skandhākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, dhātvākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, āyatanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, pratītyasamutpādākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, avidyākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, saṃskārākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, vijñānākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, nāmarūpākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsavena prajñāpāramitābhinirhartavyā, ṣaḍāyatanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, sparśākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, vedanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, tṛṣṇākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā,
upādānākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, bhavākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, jātyākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena (psp_5:80) mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavya, jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pratītyasamutpādavyavalokanā ādyantavivarjitā, āveṇiko 'yaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dharmo bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya yad evaṃ pratītyasamutpādaṃ vyavalokayaty, evaṃ vyavalokayan pratītyasamutpādaṃ sarvajñajñānaṃ pratilapsyate. yaḥ kaścit subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nenākāśākṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitāyāṃ caran pratītyasamutpādaṃ vyavalokayiṣyati, na sa śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patiṣyati, so 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sthāsyati. yaḥ kaścit subhūte bodhisattvayānikaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā vivartiṣyaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, sa sarva imaṃ prajñāpāramitāmanasikāram anāgamya vivartiṣyati, na saṃjñāsyate kathaṃ prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattvenākāśākṣayābhinirhāreṇa pratītyasamutpādo vyavalokayitavyaḥ? katham abhinirhartavya? iti. ye kecit subhūte bodhisattvayānikāḥ pudgalā vivartante sarve ta idam upāyakauśalyam anāgamya vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. ye kecit subhūte bodhisattvā mahāsattvā na vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ sarve ta imāṃ prajñāpāramitām āgamya na vivartante
'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodher upāyakauśalyena. evaṃ prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattven ākāśākṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitā vyavalokayitavyā abhinirhartavyā.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ pratītyasamutpādaṃ vyavalokayan na kaṃcid dharmaṃ samanupaśyati, ahetukam utpadyamānan na kaṃcid dharmaṃ samanupaśyati, nirudhyamānan na kaṃcid dharmam ātmataḥ samanupaśyati na sattvato na jīvato na jantuto na poṣato na puruṣato na pudgalato na manujato na mānavato na kārakato notthāpakato na samutthāpakato na vedakato na vedāpakato na jānakato na jānāpakato na paśyakato na paśyāpakato, na nityato nānityataḥ samanupaśyati na sukhato na duṣkhato nātmakato nānātmakato na śāntato nāśāntataḥ.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena pratītyasamutpādo (psp_5:81) vyavalokayitavyaḥ prajñāpāramitāyāñ caratā, yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carati tasmin samaye rūpaṃ na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duṣkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duṣkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. evaṃ vyastasamastān skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāni vā na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duṣkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. evaṃ sarvapāramitān na samanupaśyati, sarvaśūnyatān na samanupaśyati, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān na samanupaśyati, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitān sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duṣkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. sarvākārajñatān na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati tasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitān na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇa prajñāpāramitāṃ na samanupaśyati, dhyānapāramitān na
samanupaśyati, vīryapāramitān na samanupaśyati, kṣāntipāramitān na samanupaśyati, śīlapāramitān na samanupaśyati, dānapāramitān na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇa yāvad dānapāramitāṃ samanupaśyet. evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāny āryāstāṅgamārgan na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇāryāṣṭāṅgamārgaṃ samanupaśyet. adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇa yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ samanupaśyed āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattīr na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattīḥ (psp_5:82) samanupaśyet. śūnyatānimittāpraṇihitāṃ na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati, yena dharmeṇa śūnyatānimittāpraṇihitān samanupaśyet. sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na samanupaśyati, tam api dharman1 na samanupaśyati yena dharmeṇa sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni samanupaśyet. abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇābhijñadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidaḥ samanupaśyet. aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān na samanupaśyati, tam api dharmān na samanupaśyati yena dharmeṇāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān samanupaśyet. anuttarāṃ samyaksaṃbodhin na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ samanupaśyet.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ sarvadharmān anupalabhamānena. yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmān anupalabhamānaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati tasmin samaye māraḥ pāpīyāṃ śokaśalyasamarpito bhavati, tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya mātāpitarau kālagatau bhavataḥ sa tena duṣkhena śokaśalyasamarpito bhavati parameṇa śokaśalyena samanvāgataḥ, evam eva subhūte māraḥ pāpīyāṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvadharmān anupalabhamānasya śokasalyasamarpito bhavati parameṇa śokaśalyena samanvāgataḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: eka eva bhagavan māraḥ pāpīyān paramaśokaśalyena samanvāgato bhavati, utāho ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mārāḥ pāpīyāṃsas te sarve parameṇa śokaśalyena samanvāgatā bhavanti, svakasvakeṣv āsaneṣu na ramante? bhagavān āha: sarva eva subhūte mārāḥ pāpīyāṃsaḥ parameṇa śokaśalyena samanvāgatā bhavanti, svakasvakeṣv āsaneṣu na ramante, yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāvihāreṇāvirahito bhavati, evaṃ viharataḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya sadevamānuṣāsuraloko 'vatāran na labhate yatra gṛhītvā viheṭhayet, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitāvihāreṇa vihartavyam. ity uktam akṣayākāraṃ kṣayajñānam anutpādākāram anutpādajñānam (psp_5:83)
prajñāpāramitāvihāreṇa viharato bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, śīlapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, kṣāntipāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, vīryapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, dhyānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, prajñāpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya sarvāḥ pāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchanti
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, śīlapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, kṣāntipāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, vīryapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, dhyānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, prajñāpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan dānan dadāti, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan śīlaṃ rakṣati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan kṣāntyā saṃpādayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan vīryam ārabhate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisatttvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan dhyānaṃ samāpadyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan prajñāṃ bhāvayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti? (psp_5:84)
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā dānan dadataḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayataḥ sattveṣu maitraṃ kāyakarma maitraṃ vākkarma maitraṃ manaḥkarma pratyupasthitaṃ bhavati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā dānan dadato yad idaṃ pratigrāhakā ākrośanti vā paribhāṣante vā, asatyābhiś ca paruṣābhir vāgbhiḥ samudācaranti, na ca teṣām antike cittam āghātayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan boddhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā danan dadatas te pratigrāhakā yady ākrośanti vā paribhāṣante vā asatyāṃ vā paruṣāṃ vā vācaṃ samudācaranti tasyākruṣyamāṇasya vā paribhāṣyamāṇasya vā, asatyayā vā paruṣayā vā vācā samudācaryamāṇasya dānabuddhir eva bhavati, parityāgabuddhir eva bhavati, dātavyañ caiva mayā dānan, na mayā na dātavyaṃ sa kāyikañ ca caitasikañ ca vīryaṃ sa vyañjanayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā dānan dadato dānaṃ parityajataḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayate, na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā cittaṃ pariṇāmayaty, anyatra sarvākārajñatārambaṇam eva cittaṃ pravartate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti. (psp_5:85)
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā dānan dadato dānaṃ parityajataḥ, tasya māyābuddhir eva dāne pratyupasthitā bhavati, tena ca dānena na kasyacit sattvasyopakāraṃ vāpakāraṃ vā paśyaty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā pprajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito yaḥ kāyikaś ca vācikaś ca caitasikaś ca saṃvaras tena saṃvarena na śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vā parāmṛṣati, tatra ca śīlapāramitāyāṃ sthito na sattvān jīvitād vyaparopayati, nādattam ādadāti, na kāmeṣu mithyā carati, na mṛṣāvāg bhavati, na paruṣavāg bhavati na piśunāṃ vācaṃ bhāṣate, na saṃbhinnapralāpī bhavati, nābhidhyālur bhavati, na vyāpannacitto bhavati, na mithyādṛṣṭir bhavati, sa tatra śīlapāramitāyāṃ sthito yad dānan dadāty annam annārthikānāṃ pānaṃ pānārthikānāṃ yānaṃ yānārthikānāṃ vastraṃ vastrārthikānāṃ mālyaṃ mālyārthikānāṃ vilepanaṃ vilepanārthikānāṃ śayanaṃ śayanārthikānām upāśrayam upāśrayārthikānāṃ pradīpaṃ pradīpārthikānāṃ upakaraṇam upakaraṇārthikānām anyatarānyatarāṇi mānuṣyakāṇi sarvapariṣkāropakaraṇāni dadāti, tac ca dānaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathā na śrāvakapratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsatttvasya śīlapāramitāyāṃ sthitasya sarvasattvā aṅgapratyaṅgāni cchitvā cchitvā gaccheyus tatra bodhisattvasya mahāsattvasya ekacittotpādo 'pi na kṣubhyate na vyāpadyate 'nyatra cāsyaivaṃ bhavati, sulabdhā me lābhā (psp_5:86) yatra hi nāma mama sattvā aṅgapratyaṅgāni cchitvā cchitvā gaccheyur, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo na kāyena na cittena vīryaṃ srasayati, sarvasattvā mayottārayitavyāḥ saṃsārataḥ amṛte dhātau pratiṣṭhāpayitavyāḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate, na ca śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vādhyālambate 'nyatra cāsyaivaṃ bhavati, iha mayā dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvāḥ saṃsārād uttārayitavyāḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito na kañcid dharmaṃ saṃskṛtaṃ vāsaṃskṛtaṃ vā paśyati, na nimittan nānimittaṃ paśyati, na kasyacid dharmasyāsti tvaṃ vā nāsti tvaṃ vā paśyaty anyatra sarvadharmatathatān na vyativartante, tayā ca prajñāpāramitayopāyakauśalyena na śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vā pataty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya (psp_5:87) prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya sarvasattvā yady ākrośayeyuḥ paribhāṣerann aṅgapratyaṅgāni cācchidyus tatra bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitāyāṃ sthitasyaivaṃ bhavati, dātavyaṃ mayaiteṣāṃ sattvānāṃ dānaṃ, na mayaiteṣāṃ sattvānāṃ dānaṃ na dātavyaṃ, sa teṣāṃ sattvānām annam annārthikānāṃ dadāti, pānaṃ pānārthikānāṃ dadāti, yānaṃ yānārthikānāṃ dadāti, śayanāsanavastrahiraṇyasuvarṇamaṇimuktāvaiḍūryamarakataśaṃkhaśilāpravālavajrendranīlasarvaratnaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārādīni dadāti yāvad anyatarānyatarāṇi mānuṣyakāṇi pariṣkāropakaraṇāni dadāti, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo nmahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣanṇo 'trāntare na kaścit sattvo jīvitād vyaparopito na daihikī bodhyaṅgatāghātadoṣakriyā vā utpāditā, nādattam ādadāti, na kāmamithyācārī bhavati, na mṛṣāvāg bhavati, na paruṣavāg bhavati, na piśunavāg bhavati, nābaddhapralāpī bhavati, nābhidhyālur bhavati, na vyāpannacitto bhavati, na mithyādṛṣṭir bhavati, na cāsya srāvakapratyekabuddhabhūmau cittaṃ krāmati, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ka eṣa pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ (psp_5:88) sthitvā vīryaṃ sa vyañjanayati, nāhaṃ yojanaṃ vā gatvā yojanaśataṃ vā yojanasahasraṃ vā yojanaśatasahasraṃ vā yojanakoṭī niyutaśatasahasraṃ vā, lokadhātuṃ vā lokadhātuśataṃ vā lokadhātusahasraṃ vā lokadhātuśatasahasraṃ vā lokadhātuniyutaśatasahasraṃ vā lokadhātukoṭīṃ vā lokadhātukoṭīśataṃ vā lokadhātukoṭīsahasraṃ vā lokadhātukoṭīśatasahasraṃ vā lokadhātukoṭīniyutaśatasahasraṃ vā gatvā tatrāntaśa ekasattvam api śaraṇagamanaśikṣāpadeṣu na pratiṣṭhāpayeyaṃ srotaāpattiphale vā sakṛdāgāmiphale vā anāgāmiphale vā arhattvaphale vā na pratiṣṭhāpayeyaṃ pratyekabodhau vā na pratiṣṭhāpayeyam anuttarāyāṃ vā samyaksaṃbodhau na pratiṣṭhāpayeyaṃ, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣānatipāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, utpannotpannāṃś cittacetasikān dharmān kuśalamūlopasaṃhitān sarvasattveṣu sādhāraṇān kṛtvā sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati, yathā dhyānāni ca dhyānāṅgāni ca tasmin samaye nopalabhate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā tasmin samaye dharme dharmānupaśyī viharati, viviktavihāreṇa vā śāntākāreṇa vākṣayākāreṇa vā na ca tāṃ dharmatāṃ sākṣātkaroti, yāvac ca na bodhimaṇḍe niṣaṇṇo bhavati, tatra ca niṣadya (psp_5:89) sarvākārajñatām anuprāpsyati, utthāya dharmacakraṃ pravartayiṣyati, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti, tathā ca parigṛhṇāti yathā nodgṛhṇāti tāvan notsṛjati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā kāyena cittena caran na nikṣipati, avaśyañ caiva mayānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhavyā, na mayā nābhisaṃboddhavyānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, sattvānāṃ ca kṛtena yojanaṃ vā yojanaśataṃ vā yojanasahasraṃ vā yojanaśatasahasraṃ vā yojanakoṭīniyutaśatasahasraṃ vā lokadhātuṃ vā lokadhātuśataṃ vā lokadhātusahasraṃ vā lokadhātuśatasahasraṃ vā lokadhātukoṭīniyutaśatasahasraṃ vā gatvā vīryapāramitāyāṃ sthitvāntaśa ekasattvam apy anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, saced bodhisattvayānikaṃ pudgalaṃ labheta taṃ bodhicaryāsu pratiṣṭhāpayati. śrāvakayānikaṃ pudgalaṃ śrāvakatvāya pratiṣṭhāpayati, pratyekabuddhayānikaṃ pudgalaṃ pratyekabodhau pratiṣṭhāpayaty, antaśa ekasattvam api daśakuśaleṣu karmapatheṣu samādāpayati, sa tad dharmadānaṃ dattvā āmiṣadānena sattvān saṃtarpayati. sa tat kuśalamūlaṃ na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty, anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti? (psp_5:90) bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya, yāvad bodhimaṇḍa etasminn antare, ātmanā ca prāṇātipātāt prativirato bhavati, parāṃś ca prāṇātipātaprativiratau samādāpayati, prāṇātipātavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye prāṇātipātāt prativiratā bhavanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā cādattādānāt prativirato bhavati, parāṃś cādattādānaprativiratau samādāpayati, adattādānavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye 'dattādānāt prativiratā bhavanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca kāmamithyācārāt prativirato bhavati, parāṃś ca kāmamithyācāraprativiratau samādāpayati, kāmamithyācāravirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye kāmamithyācārāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca mṛṣāvādāt prativirato bhavati, parāṃś ca mṛṣāvādaviratau samādāpayati, mṛṣāvādavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye mṛṣāvādāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca paruṣavacanāt prativirato bhavati, parāṃś ca paruṣavacanaviratau samādāpayati, paruṣavacanavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye paruṣavacanāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca piśunavacanāt prativirato bhavati, parāṃś ca piśunavacanaviratau samādāpayati, piśunavacanavirateś ca varṇaṃ bhāsate, ye cānye piśunavacanāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā cābaddhapralāpāt prativirato bhavati, parāṃś cābaddhapralāpaviratau samādāpayati, abaddhapralāpavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye 'baddhapralāpāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā cābhidhyāyāḥ prativirato bhavati, parāṃś cābhidhyāviratau samādāpayati, abhidhyāvirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye 'bhidhyāyāḥ prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca vyāpādāt prativirato bhavati, parāṃś ca vyāpādaviratau samādāpayati, vyāpādavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye vyāpādāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca mithyādṛṣṭeḥ prativirato bhavati, parāṃś ca mithyādṛṣṭiviratau samādāpayati, mithyādṛṣṭivirateś ca varṇaṃ bhāṣate, (psp_5:91) ye 'pi cānye mithyādṛṣṭeḥ prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. sa tayā śīlapāramitayā na kāmadhātuṃ prārthayati, na rūpadhātuṃ prārthayati, nārūpyadhātuṃ prārthayati, na śrāvakabhūmiṃ prārthayati, na pratyekabuddhabhūmiṃ prārthayati, anyatra tat kuśalamūlaṃ sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya manuṣyabhūto vāmanuṣyabhūto vā cittavikṣepaṃ vā kuryād aṅgapratyaṅgāni cchitvā ādāya gacchet, tatra bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitāyāṃ sthitasya naivaṃ bhavati, ko me cchinatti vā bhinatti vā harati vā, 'nyatra cāsyaivaṃ bhavati, sulabdhā me lābhā yeṣām evāham arthāya kāyaṃ pariharāmi, te caivāgamyāṅgapratyaṅgāni cchitvā gacchanti, dharmatā cāsya prakṛtyā sumanasikṛtā bhavati, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty, anyatra sarva sattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc cetasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. prīteś ca virāgād upekṣako viharati, smṛtimān saṃprajānaṃ sukhaṃ ca kāye na (psp_5:92) pratisaṃvedayati yat tad āryā ācakṣate, upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sukhasya ca prahāṇād duṣkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduṣkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhañ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sarvasattveṣu sukhasaṃjñāmanasikārād maitrīm apramāṇām upasaṃpadya viharati, sa sarvasattveṣu duṣkhasaṃjñāmanasikārāt karuṇām apramāṇām upasaṃpadya viharati, sa sarvasattveṣu pramuditāsaṃjñāmanasikārād muditām apramāṇām upasaṃpadya viharati, sa sarvasattveṣu sukhaduḥkhasaṃjñāmanasikārād upekṣām apramāṇām upasaṃpadya viharati. sa rūpe audārikasaṃjñāyāḥ prahāṇād ākāśasaṃjñāyāś ca manasikārād ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa vijñāne śāntasaṃjñāyā manasikārād vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa ākiṃcanyāyataneṣu śāntasaṃjñāmanasikārād ākiṃcanyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa naivasaṃjñānāsaṃjñāyāḥ śāntasaṃjñāyā manasikārād naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati. sa teṣām apramāṇānāñ cārūpyasamāpattīnāṃ ca vipākan na pratigṛhṇāty, anyatra yatra sarvasattvānām
arthe kartavyaḥ, tatropapadyate sa tān sattvān ṣaṭsu pāramitāsu paripācayati dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ, buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, buddhāṃś ca bhagavataḥ paryupāste paripṛcchati paripraśnīkurute kuśalamūlāvaropanatayā, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattveṣu sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā na dānapāramitān dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato na śīlapāramitāṃ dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato, na kṣāntipāramitāṃ dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato, na vīryapāramitāṃ dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato, na (psp_5:93) dhyānapāramitāṃ dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato, na prajñāpāramitāṃ dravyataḥ samanupsaśyati na bhāvato na nimittataḥ. evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni mārgaṃ na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatān na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, āryasatyāprmāṇadhyānārūpyasamāpattīr na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāni pañcābhijñā na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, daśabalaviśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, sarvākārajñatān na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, sarvadharmān na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ. sa evaṃ paśyan na kvacid dharmaniketaṃ karoti, sa yathā vādī tathā kārī ca bhavati, sa tāni kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc caitasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. prīteś ca virāgād upekṣako viharati, smṛtimān saṃprajānaṃ sukhaṃ ca kāye na pratisaṃvedayati yat tad āryā ācakṣate upeksakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sukhasya ca prahāṇāt duḥkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduṣkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhañ (psp_5:94) caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. evam ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ vijñānānantyāyatanasamāpattim ākiṃcanyāyatanasamāpattiṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, tatra dhyānapāramitāyāṃ sthito 'vikṣiptamānasas teṣāṃ sattvānām āmiṣadānaṃ dharmadānaṃ ca dadāti, parāṃś cāmiṣadāne dharmadāne ca samādāpayati, āmiṣadānasya dharmadānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye āmiṣadānaṃ dharmadānañ ca dadāti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. tac ca kuśalamūlaṃ na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty, anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitāyāṃ sthitasya na rāgasahagataṃ cittam utpadyate, na doṣasahagataṃ cittam utpadyate, na mohasahagataṃ cittam utpadyate, na vicikitsāsahagataṃ cittam utpadyate, anyatra sarvākārajñatā pratisaṃyuktair manasikārair viaharati tac ca kuśalamūlaṃ na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati tathā ca pariṇāmayati, yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ phenapiṇḍopamaṃ rūpaṃ pratyavekṣate, budbdopamāṃ vedanāṃ pratyavekṣate, marīcyupamāṃ saṃjñāṃ pratyavekṣate, kadalyupamān saṃskārān pratyavekṣate, māyopamaṃ vijñānaṃ pratyavekṣate. tasyaivaṃ pratyavekṣamāṇasya pañcaskandheṣv asārakasaṃjñā pratyupasthitā bhavati, tasyaivaṃ (psp_5:95) pratyavekṣamāṇasyaivaṃ bhavati, kasya vā rūpaṃ, kasya vā vedanā, kasya vā saṃjñā, kasya vā saṃskārāḥ, kasya vā vijñānaṃ, tasyaivaṃ pratyavekṣamāṇasyaivaṃ bhavati, ko vātrākruṣyate vā paribhāṣyate vā, ākruṣyamāṇasya vā paribhāṣyamāṇasya vā na vyāpāda utpadyate. sa tat kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalamūlair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc cetasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. prīteś ca virāgād upekṣako viharati, smṛtimān saṃprajānaṃ sukhañ ca kāye na pratisaṃvedayati, yat tad āryā ācakṣate, upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sukhasya ca prahāṇād duḥkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduḥkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, sa dhyānānāṃ dhyānāṅgānāṃ nimittaṃ na gṛhṇāti, sa evaṃ samāhitacitto 'nekavidham ṛddhividhiṃ pratyanubhavati, vistareṇa kartavyaṃ, yāvad divyena śrotradhātunā ubhau śabdau śṛṇoti divyañ ca mānuṣyakañ ca, sa parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasaiva cittaṃ prajānāti, vistareṇa yāvad anuttaraṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāty, anekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmarati, vistareṇa yāvad divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakena yāvad yathākarmopagān sattvān paśyati, sa iha pañcasv abhijñāsu pratiṣṭhāya buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ gacchati, buddhān bhagavataḥ paryupāste paripṛcchati paripraśnīkaroti kuśalamūlāny avaropayati, buddhakṣetrañ ca pariśodhayati, tāni (psp_5:96) ca kuśalamulāni na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty, anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito rūpaṃ nopalabhate, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānaṃ nopalabhate, skandhadhātvāyatanāni nopalabhate, pratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni nopalabhate, dānapāramitāṃ nopalabhate, śīlapāramitāṃ nopalabhate, kṣāntipāramitāṃ nopalabhate, vīryapāramitāṃ nopalabhate, dhyānapāramitāṃ nopalabhate, prajñāpāramitāṃ nopalabhate, smṛtyupasthānāni nopalabhate, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgān nopalabhate, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ nopalabhate, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān nopalabhate, saṃskṛtadhātun nopalabhate, asaṃskṛtadhātun nopalabhate, anupalabhamāno nābhisaṃskaroty, anabhisaṃskurvāṇo notpādayaty, anutpādayamāno na nirodhayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmasthititā dharmaniyāmatā sā naivotpadyate na nirudhyate, so 'vikṣiptacittasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair avirahito bhavati. tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ paripūrayati? (psp_5:97)
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmāḥ śūnyā iti samanupaśyati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāḥ śūnyā iti samanupaśyati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaśūnyatādhyātmaśūnyateti nopalabhate, bahirdhāśūnyatā bahirdhāśūnyateti nopalabhate adhyātmabahirdhāśūnyatādhyātmabahirdhāśūnyateti nopalabhate, yāvad abhāvaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyateti nopalabhate. sa āsu śūnyatāsu sthitvā bodhisattvo mahāsattvo rūpan nopalabhate śūnyam iti vā aśūnyam iti vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nopalabhate śūnyam iti vā aśūnyam iti vā, skandhadhātvāyatanāni nopalabhate śūnyānīti vā aśūnyānīti vā, pratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni vā nopalabhate śūnyānīti vā aśūnyānīti vā, sarvapāramitā nopalabhate śūnyā iti vā aśūnyā iti vā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā nopalabhate śūnyā iti vā aśūnyā iti vā, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nopalabhate sūnyā iti vā aśūnyā iti vā, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nopalabhate śūnyānīti vā aśūnyānīti vā, śūnyatānimittāpraṇihitāni nopalabhate śūnyānīti vā aśūnyānīti vā, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā nopalabhate śūnyā iti vā aśūnyā iti vā, anuttarā samyaksaṃbodhir nopalabhate śūnyeti vā aśūnyeti vā, saṃskṛto vā dhātur asaṃskṛto vā dhātur nopalabhate śūnya iti vā aśūnya iti vā. sa iha prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvo yadyad eva dānan dadāty annaṃ vā pānaṃ
vā śayanaṃ vā āvasathaṃ vā glānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraṃ vā vastraṃ vā suvarṇaṃ vā rūpyaṃ vā maṇimuktāśaṅkhaśilāpravālādīni vā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapaṭākā vā yāvad anyatarānyatarāṇi mānuṣyakāṇi pariṣkāropakaraṇāni dadāti. sa tad dānaṃ śūnyam ity aśūnyam iti nopalabhate, yo vā dadāti yasyaivā dadāti tad api śūnyam iti aśūnyam iti nopalabhate, tasya mātsaryacittasya codgrahacittasya vāvakāśo na bhavati. tat kasya hetoḥ? sarva ete dharmāḥ prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya (psp_5:98) vikalpā eva bhavanti, prathamacittotpadam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya yathā caiva tathāgatasyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya na mātsaryacittaṃ vodgrahacittaṃ votpadyate, tathaiva bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato mātsaryacittaṃ vā udgrahacittaṃ vā nopapadyate, evam eva subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ śāstā yad uta prajñāpāramitā, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsatttvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā na śrāvakapratyekabuddhabhūmicittānām avakāśaṃ dadāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa śrāvakapratyekabuddhabhūmin nopalabhate, tad api cittan nopalabhate, yac chrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayati, sa prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣadanāt, prāṇātipātaprahāṇāya cittam utpādayati, ātmanā ca prāṇātipātāt prativirato bhavati, parāṃś ca prāṇātipātaviratau samādāpayati, prāṇātipātavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye prāṇātipātāt prativiratā bhavanti teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. evam adattādānāt kāmamithyācārāt mṛṣāvādāt paruṣavacanāt piśunavacanād abaddhapralāpād abhidhyāyā vyāpādāt, mithyādṛṣṭeḥ prativirato bhavati, parāṃś ca mithyādṛṣṭiviratau samādāpayati, mithyādṛṣṭivirateś ca varṇaṃ bhāsate, ye 'pi cānye mithyādṛṣṭeḥ prativiratā bhavanti teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. tena ca śīlena na kaścid dharmaṃ parāmṛśati śrāvakatvaṃ vā pratyekabuddhatvaṃ vā, prāg evānyad vā tāni ca kuśalamūlāni sarvasattveṣu sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā (psp_5:99) pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ sthitasyānulomikī kṣāntir utpadyate, tasyaivaṃ bhavati, iha na kaścid dharma utpadyate vā nirudhyate vā mriyate vā ākruṣyate vā paribhāṣyate vā cchidyate vā bhidyate vā hanyate vā tasya prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya yadi sarvasattvā āgamyākroṣayur vā paribhāṣeran vā loṣṭadaṇḍaśastraprahārān dadyuś cchidyur bhidyur vā, tatra cāsyaivaṃ bhavati, aho dharmāṇāṃ dharmatā, na iha kaścid dharma ākruṣyate vā paribhāṣyate vā cchidyate vā bhidyate vā hanyate vā, sa tāni kuśalamūlāni sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā parinamayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigarhnāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā caturbhir ṛddhipādair upāyakauśalyena samanvāgataḥ kāyikañ ca caitasikañ ca vīryaṃ saṃjanayyānyaṃ lokadhātum api gatvā, lokadhātuśatam api gatvā, lokadhātusahasram api gatvā lokadhātuśatasahasram api gatvā lokadhātukoṭīniyutaśatasahasram api gatvā sattvānāṃ dharmaṃ deśayati. dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, śīlapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, kṣāntipāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, vīryapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati. saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayati, srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, anāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, arhattve pratiṣṭhāpayati pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati, yāvad anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, tathā ca pratiṣṭhāpayati, yathā na saṃskṛte dhātau pratiṣṭhāpayati, nāsaṃskṛte dhātau pratiṣṭhāpayati tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattveṣu (psp_5:100) sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati, yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā, tathāgatasamādhiṃ sthāpayitvā, yāvantaḥ kecit samādhayaḥ śrāvakasamādhir vā pratyekabuddhasamādhir vā tān sarvān samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca, samādhau sthitvā aṣṭau vimokṣān anulomaṃ pratilomaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca. katamān aṣṭau vimokṣān? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhārūpāṇi paśyaty, ayaṃ prathamo vimokṣaḥ. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhārūpāṇi paśyaty ayaṃ dvitīyo vimokṣaḥ. śūnyatvenādhimuktaḥ śūnyatve cādhimukto bhavaty ayaṃ tṛtīyo vimokṣaḥ. sukhasya ca prahāṇād duṣkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduṣkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṃgamād nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ity ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharaty, ayaṃ caturtho vimokṣaḥ. sa sarvaśa ākāśānantyāyatanasamatikramād anantaṃ vijñānam iti vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharaty, ayaṃ pañcamo vimokṣaḥ. sa sarvaśo vijñānānantyāyatanasamatikramād ākiṃcanyāyatanam upasaṃpadya viharaty, ayaṃ ṣaṣṭho vimokṣaḥ. sa sarvaśa ākiṃcanyāyatanasamatikramād naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharaty, ayaṃ saptamo vimokṣaḥ. sa sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamatikramāt saṃjñāvedayitanirodham upasaṃpadya viharaty, ayam aṣṭamo vimokṣaḥ. itīmān aṣṭau vimokṣān anulomaṃ pratilomaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca, tatra samādhau sthitvā
navānupūrvavihārasamāpattiīr anulomapratilomaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca. katamā navānupūrvavihārasamāpattīr? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ (psp_5:101) savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc cetasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, prīteś ca virāgād upekṣako viharati smṛtimān saṃprajānan sukhaṃ kāye na pratisaṃvedayate, yat tad āryā ācakṣate, upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sukhasya ca prahāṇād duṣkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduṣkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhiṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṃgamād nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ity ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśa ākāśānantyāyatanasamatikramād anantaṃ vijñānam iti vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśo vijñānānantyāyatanasamatikramād nāsti kiṃcid ity ākiṃcanyāyatanam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśa ākiṃcanyāyatanasamatikramād naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati. sa sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamatikrayāt saṃjñāvedayitanirodhasamāpattim upasaṃpadya viharati. evam imā navānupūrvavihārasamāpattīr anulomapratilomaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca, imān aṣṭa vimokṣān imāś ca navānupūrvavihārasamāpattīr
vibhaṅgaṃ kṛtvā imaṃ siṃhavijṛmbhitaṃ nāma samādhiṃ samāpadyate, tatra ca samādhau sthitvā dvādaśāṅgapratītyasamutpādam anulomapratilomaṃ pratyavekṣate. katamāni dvādaśāṅgāni? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vidyāpratyayāḥ saṃskārā iti pratyavekṣate, evaṃ saṃskārapratyayaṃ vijñānaṃ vijñānapratyayaṃ nāmarūpamb nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanaṃ ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśaḥ, sparśapratyayā vedanā, vedanāpratyayā tṛṣṇā, tṛṣṇāpratyayam upādānam, upādānapratyayo bhavo, bhavapratyayā jātiḥ, jātipratyayaṃ jarāmaraṇaṃ, jarāmaraṇapratyayāḥ śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā iti pratyavekṣate. evam asya kevalasya mahato duṣkhaskandhasya loke samudayo bhavatīti pratyavekṣate. jarāmaraṇe tasminn asati śokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsā na bhavantīti pratyavekṣate, evaṃ jātāv asatyāṃ jarāmaraṇan na bhavati, bhave 'sati jātir na bhavati, upādāne 'sati bhavo na bhavati, tṛṣṇāyām asatyām upādānan (psp_5:102) na bhavati, vedanāyam asatyāṃ tṛṣṇā na bhavati, sparśe 'sati vedanā na bhavati, ṣaḍāyatane 'sati sparśo na bhavati, nāmarūpe 'sati ṣaḍāyatanan na bhavati, vijñāne 'sati nāmarūpan na bhavati, saṃskāreṣv asatsu vijñānan na bhavati, avidyāyām asatyāṃ saṃskārā na bhavantīti pratyavekṣate. evam asya kevalasya mahatā duṣkhaskandhasya loke nirodho bhavatīti pratyavekṣate. evam imaṃ dvādaśāṅgaṃ pratītyasamutpādam anulomapratilomaṃ pratyavekṣate, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na
bhavati, ko vā pariṇāmayati kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti. ity ukto darśanamārgaḥ
katamaś ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya siṃhavijṛmbhitaḥ samādhir? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. evaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ vijñānānantyāyatanasamāpattiṃ ākiṃcanyāyatanasamāpattin naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, saṃjñāvedayitanirodhasamāpattim upasaṃpadya viharati, nirodhasamāpatter vyutthāya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatter vyutthāyākiṃcanyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, ākiṃcanyāyatanasamāpatter vyutthāya vijñānānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, vijñānānantyāyatanasamāpatter vyutthāyākāśānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, ākāśānantyāyatanasamāpatter vyutthāya caturthaṃ dhyānam upasaṃpadyate, caturthād dhyānād vyutthāya tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, tṛtīyād dhyānād vyutthāya dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, dvitīyād dhyānād vyutthāya prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate. sa imaṃ siṃhavijṛmbhitaṃ samādhiṃ vibhaṅgaṃ kṛtvāvaskandakaṃ samādhiṃ samāpadyate. katamaś ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāvaskandakaḥ samādhir? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ (psp_5:103) pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, prathamād dhyānād vyutthito dvitīyaṃ
dhyānaṃ upasaṃpadya viharati, dvitīyād dhyānād vyutthitas tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, tṛtīyād dhyānād vyutthitaś caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, caturthyād dhyānād vyutthita ākāśānantyāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, ākāśānantyāyatanasamāpatter vyutthito vijñānānantyāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, vijñānānantyāyatanasamāpatter vyutthita ākiṃcanyāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, ākiṃcanyāyatanasamāpatter vyutthito naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatter vyutthitaḥ saṃjñāvedayitanirodhasamāpattim upasaṃpadya viharati. nirodhasamāpatter vyutthitaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate, prathamād dhyānād vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthito dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate dvitīyād dhyānād vyutthito nirodhasamāpittiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthitas tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, tṛtīyād dhyānād vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthitaś caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate, caturthād dhyānād vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthita ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, ākāśānantyāyatanasamāpatter vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthito vijñānānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, vijñānānantyāyatanasamāpatter vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthita ākiṃcanyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, ākiṃcanyāyatanasamāpatter vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate,
nirodhasamāpatter vyutthito naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, naivasaṃjñāsaṃjñāyatanasamāpatter vyutthito nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthito naivasaṃjñānāsaṃjñāyatānasamāpattiṃ samāpadyate naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatter vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittād nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, nirodhasamāpatter vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittād naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatter vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittād (psp_5:104) vijñanānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, vijñanānantyāyatanasamāpatter vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittād ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, ākāśānantyāyatanasamāpatter vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittād ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadyate, ākāśānantyāyatanasamāpatter vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittāc caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate, caturthād dhyānād vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittāt tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, tṛtīyād dhyānād vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittād dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, dvitīyād dhyānād vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhaty, asamāhitāc cittāt prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate, prathamād dhyānād vyutthito 'samāhite citte tiṣṭhati. sa ihāvaskandake samādhau sthitvā sarvadharmasamatām anuprāpnoti, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca
pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vaskandakasamāpattiṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca. ity ukto bhāvanāmārgaḥ
subhūtir āha: bahuṣu sthāneṣu śikṣitavyaṃ bodhisattvena mahāsattvena na kvacic chikṣitavyam.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, bahuṣu sthāneṣu śikṣitavyaṃ bodhisattvena mahāsattvena na kvacic chikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmā nopalabhyante yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yat punar bhagavaṃs tathāgatena me saṃkṣiptena ca vistareṇa ca dharmā bhāṣitāḥ, tatra bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmenemāḥ ṣaṭ pāramitāḥ saṃkṣiptena ca vistareṇa ca paryavāptavyāḥ paryavāpya yāvad vācā parijitāḥ kartavyā yāvad vācā parijitāḥ kṛtvā manasā pratyavekṣitavyā, tathā ca cittacetasikā dharmā na pravartante, asmin punaḥ saṃkṣepavistare śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṇnāṃ pāramitānāṃ sarvadharmāṇāñ ca saṃkṣepavistaraṃ jñāsyati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ (psp_5:105) saṃkṣepavistaraṃ jñāsyati?
bhagavān āha: rūpasya vā vedanāyā vā saṃjñāyā vā saṃskārāṇāṃ vā vijñānasya vā saṃkṣiptavistarañ ca tathatāṃ jānānaḥ. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya vā pratītyasamutpādāṅgānāṃ vā saṃkṣiptavistaraṃ tathatāṃ jānānaḥ, evaṃ sarvapāramitānāṃ vā saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ vā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ vā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ vā sarvākārajñatāyā vā saṃkṣiptavistaraṃ tathatāṃ jānānaḥ, sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati.
subhūtir āha: katamā sā bhagavaṃs tathatā?
bhagavān āha: yasyās tathatāyā notpādaḥ prajñāyate, na sthitir nānyathātvaṃ prajñāyate iyaṃ sā tathatā yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam. evaṃ bhūtakoṭiṃ jānāno bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati.
subhūtir āha: katamā sā bhagavan bhūtakoṭiḥ? bhagavān āha: akoṭir bhūtakoṭir atra koṭyāṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati, evaṃ dharmadhātuṃ jānāno bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati.
subhūtir āha: katamo 'sau bhagavan dharmadhātuḥ?
bhagavān āha: ākāśadhātur dharmadhātur yasya dhātor na cchedaḥ prajñāyate na paricchedaḥ. evaṃ ca dharmadhātuṃ jānāno bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñātavyam?
bhagavān āha: yathā sarvadharmā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ.
subhūtir āha: katame bhagavan sarvadharmā ye na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ?
bhagavān āha: rūpan na saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānan na saṃyuktan na visaṃyuktam, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca na saṃyuktāni na (psp_5:106) visaṃyuktāni, evaṃ yāvat saṃskṛto dhātur asaṃskṛto dhatur na saṃyukto na visaṃyuktaḥ. tat kasya hetoḥ? na hy asyāsti svabhāvo yaḥ saṃyujyate vā visaṃyujyate vā yaś cāsvabhāvaḥ so 'bhāvo, yaś cābhāvaḥ so 'bhāvena sārdhaṃ na saṃyukto na visaṃyukta, evaṃ bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā jñātavyāḥ.
subhūtir āha: ayaṃ punar bhagavann abhisaṃkṣepo bodhisattvasya mahāsattvasyātra hi bhagavann abhisaṃkṣepapāramitāyām ādikarmikeṇa bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ, yāvad daśasu bhūmiṣu sthitenehaivābhisaṃkṣepe śikṣitavyam, ihaiva punar abhisaṃkṣepe śikṣimāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣepavistaraṃ jñāsyati.
bhagavān āha: tīkṣṇendriyasyāpi bodhisattvasya mahāsattvasyāyaṃ praveśo, ṛddhīndriyasyāpi bodhisattvasya mahāsattvasyāyaṃ praveśo, madhyendriyasyāpi bodhisattvasya mahāsattvasyāpy ayaṃ praveśaḥ, kasyacin na praveśaḥ śikṣitukāmasya bodhisattvasya mahāsattvasyāyaṃ praveśo, na khalu kuśīdasyāyaṃ praveśo na hīnavīryasya muṣitasmṛter na vikṣiptacittasyāyaṃ praveśaḥ ārabdhavīryasyākuśīdasyopasthitasmṛter ayaṃ praveśaḥ śikṣitukāmasya cāvinivartanīyabhūmau sarvākārajñatām anuprāptukāmasya cāyaṃ praveśaḥ. iti saṃkṣepavistarājñānavikalpau
saced yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣiṣyate śikṣitvā dānapāramitāṃ śīlapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitām anuprāpsyati, adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān anuprāpsyaty, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny anuprāpsyati, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā anuprāpsyati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān anuprāpsyati, sarvākārajñatām anuprāpsyati. tasya khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato yāni kānicit mārakarmāṇy utpatsyante, utpadyamānāny eva tāni prahāsyanti, tasmād upāyakauśalyaṃ parigṛhītukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati prajñāpāramitāṃ bhāvayati, prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate, tasmin samaye 'saṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ (psp_5:107) ca deśayanti te taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti prajñāpāramitāyāṃ carantam. tat kasya hetoḥ? ato nirjātā hi subhūte 'tītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanto yad uta ṣaḍbhyaḥ pāramitābhyaḥ, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivaṃ pratikāṅkṣitavyam, aham apy enān dharmān anuprāpsyāmi ye tair atītānāgatapratyutpannair buddhair bhagavadbhir anuprāptāḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ
carataivaṃ yogam āpattavyam, evaṃ prayujyamāno bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatāmanasikārāvirahitena bhavitavyam. sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ caran prajñāpāramitāyām antaśo 'cchaṭāsaṃghātamātrakam api prajñāpāramitāṃ bhāvayiṣyati, sa khhalu punar bodhisattvo mahāsattvo bahutarapuṇyaṃ prasaviṣyati, na tv eva ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās tān kaścid eva dānena saṃtarpayec chīle pratiṣṭhāpayet kṣāntau pratiṣṭhāpayed vīrye pratiṣṭhāpayet samādhau pratiṣṭhāpayet prajñāyāṃ pratiṣṭhāpayed vimuktau pratiṣṭhāpayed vimuktijñānadarśane pratiṣṭhāpayet, srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayet sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayed anāgāmiphale pratiṣṭhāpayed arhattve pratiṣṭhāpayet pratyekabodhau pratiṣṭhāpayet. tat kasya hetoḥ? ato nirjātā hi subhūte dānaśīlakṣāntivīryasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanāni srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabodhiḥ. ye 'pi te buddhā bhagavanto daśadiglokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, te 'pito nirjātā yad uta prajñāpāramitātaḥ. ye 'pi te subhūte ' tītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantas te 'pīta eva prabhāvitā yad uta prajñāpāramitātaḥ.
punar aparaṃ subhūte yo bodhisattvo mahāsattvo muhūrtaṃ vā divasaṃ vā divasaśataṃ vā saṃvatsaraṃ vā saṃvatsaraśataṃ vā kalpaṃ vā kalpaśataṃ vā yāvad asaṃkhyeyān api kalpāni māṃ prajñāpāramitāṃ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair bhāvayiṣyati, sa bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati. na tv eva ye gaṅgānadīvālukāsameṣu lokadhātuṣu sattvās tān kaścid eva dānena saṃtarpayec chīle kṣāntau vīrye samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayet, (psp_5:108) srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayet, sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayet, anāgāmiphale pratiṣṭhāpayet, arhattve pratiṣṭhāpayet, pratyekabodhau pratiṣṭhāpayet. tat kasya hetoḥ? ato nirjātā hi te buddhā bhagavanto yair idaṃ dānamayaṃ puṇyakriyāvastuprajñāptaṃ, śīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ puṇyakriyāvastuprajñāptaṃ, kṣāntivīryasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanaṃ prajñāptaṃ, srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhatvaṃ prajñāptam. iti buddhaiḥ sānāthyābhāvavikalpaḥ
yaḥ punar aparaṃ bodhisattvo mahāsattva evaṃ yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sthitaḥ, sa khalu punar bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. tathāgatasamanvāgataḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, upāyakauśalyena samanvāgato bahubuddhakoṭīniyutaśatasahasraparyupāsitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. avaropitakuśalamūlaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, kalyāṇamitraparigṛhītaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, ṣaṭpāramitāvatīrṇaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. viṃśatiśūnyatābhāvitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, saptatriṃśad bodhipakṣyadharmabhāvitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhabhāvitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmabhāvitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, ṣaḍ abhijñāpratilabdhaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, kumārabhūtaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. abhiprāyaparipūrṇaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, buddhair avirahitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, kuśalamūlair avirahitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. anākṣiptapratibhānaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ, dhāraṇīpratilabdhaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. rūpapariniṣpattis tasya pratikāṅkṣitavyā, vyākaraṇasaṃpanno gotrasaṃpannaḥ saṃcintyabhavaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. ākārapraveśakuśalo 'nakṣarapraveśakuśalo vyavahārakuśalaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. avyavahārakuśala
ekādhivacanakuśalo dvyadhivacanakuśalas tryadhivacanakuśalaḥ puruṣādhivacanakuśalo rūpakuśalo, vedanākuśalaḥ saṃjñākuśalaḥ saṃskārakuśalo vijñānakuśalaḥ skandhadhātvāyatanakuśalaḥ pratītyasamutpādakuśalaḥ pratītyasamutpādāṅgakuśalo (psp_5:109) yāvan nirvāṇakuśalo dharmadhātulakṣaṇakuśalaḥ saṃskāralakṣaṇakuśalaḥ saṃskṛtalakṣaṇakuśalo 'saṃskṛtalakṣaṇakuśalo lakṣaṇālakṣaṇakuśalo bhāvakuśalo 'bhāvakuśalaḥ svabhāvakuśalaḥ parabhāvakuśalaḥ sayogakuśalo viyogakuśalaḥ saṃprayuktakuśalo viprayuktakuśalaḥ, tathatākuśalo 'vitathatākuśalo 'nanyatathatākuśalo dharmatākuśalo dharmadhātukuśalo dharmaniyāmatākuśalo dharmasthititākuśalo bhūtakoṭikuśalaḥ pratyayakuśalaḥ saṃpratyayakuśalo dhyānakuśalo 'pramāṇakuśala ārūpyasamāpattikuśalaḥ ṣaṭpāramitākuśalaś catuḥsmṛtyupasthānakuśalaḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgakuśalo vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhakuśalaḥ śūnyatānimittāpraṇihitakuśalo 'bhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmakuśalaḥ sarvākārajñatākuśalaḥ saṃskṛtadhātukuśalo 'saṃskṛtadhātukuśalo 'dhātukuśalo rūpamanasikārakuśalo vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānamanasikārakuśalaḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgamanasikārakuśalaḥ saptatriṃśadbodhipakṣya dharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhamanasikārakuśalaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmamanasikārakuśalaḥ, sarvākārajñatā manasikārakuśalaḥ. rūpaṃ rūpeṇa śūnyam iti kuśalaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ vijñānena
śūnyam iti kuśalaḥ, skandhadhātvāyatanāni skandhadhātvāyatanaiḥ śūnyānīti kuśalaḥ, pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādena śūnya iti kuśalaḥ, pratītyasamutpādāṅgāni pratītyasamutpādāṅgaiḥ śūnyānīti kuśalaḥ, sarvapāramitāḥ sarvapāramitābhiḥ śūnyā iti kuśalaḥ, sarvaśūnyatāḥ sarvaśūnyatābhiḥ śūnyā iti kuśalaḥ, bodhipakṣyā dharmā bodhipakṣyair dharmaiḥ śūnyāḥ iti kuśalaḥ, āryasatyāny āryasatyaiḥ śūnyānīti kuśalaḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ śūnyā iti kuśalaḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaiḥ sūnyānīti kuśalaḥ, abhijñā abhijñābhiḥ śūnyā iti kuśalo, daśabalavaiśāradyapratisaṃvido daśabalavaiśāradyapratisaṃvidbhiḥ śūnyā iti kuśalaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāni śūnyatānimittāpraṇihitaiḥ śūnyānīti kusalaḥ, aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā aṣṭādaśāveṇikair buddhadharmaiḥ śūnyā iti kuśalaḥ, anuttarā samyaksaṃbodhir anuttarayā samyaksaṃbodhyā (psp_5:110) śūnyeti kuśalaḥ, pratiprasrabdhamārgakuśalo 'pratiprasrabdhamārgakuśalaḥ utpādanirodhakuśalaḥ sthityanyathātvakuśalo rāgakuśalo dveṣakuśalo mohakuśalo dṛṣṭikuśalo 'dṛṣṭikuśalo mithyādṛṣṭikuśalo 'mithyādṛṣṭikuśalo yāvat sarvadṛṣṭikuśalo nāmarūpakuśalo 'nāmarūpakuśala ārambaṇakuśala ādhipatyakuśalo hetukuśalaḥ pratyayakuśalo lakṣaṇakuśalo 'lakṣaṇakuśalo duḥkhakuśalo 'duḥkhakuśalaḥ samudayakuśalo 'samudayakuśalo nirodhakuśalo mārgakuśalo narakakuśalo narakamārgakuśalaḥ tiryagyonikuśalas tiryagyonimārgakuśalo yamalokakuśalo yamalokamārgakuśalo manuṣyakuśalo
manuṣyamārgakuśalo devakuśalo devamārgakuśalaḥ srotaāpattiphalakuśalaḥ srotaāpattiphalamārgakuśalaḥ, sakṛdāgāmiphalakuśalaḥ sakṛdāgāmiphalamārgakuśalaḥ, anāgāmiphalakuśalo 'nāgāmiphalamārgakuśalaḥ, arhattvaphalakuśalo 'rhattvaphalamārgakuśalaḥ, pratyekabodhikuśalaḥ pratyekabodhimārgakuśalaḥ, mārgākārajñatākuśalo mārgākārajñatāmārgakuśalaḥ, sarvākārajñatākuśalaḥ sarvākārajñatāmārgakuśalaḥ, indriyakuśala indriyamārgakuśalaḥ, tīkṣṇamārgakuśalo javanaprajñākuśalo nairvedhikaprajñākuśalaḥ pṛthakpṛthakprajñākuśalo samantaprajñākuśalo 'tītārthakuśalo 'nāgatārthakuśalaḥ pratyutpannārthakuśala upāyakuśalaḥ sattvāśayakuśalo 'dhyāśayakuśalo 'rthakuśalo vyañjanakuśalas tristhānavyavasthānakuśalaḥ, itīme 'nuśaṃsāḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ. iti prayogamārgābhāvavikalpaḥ
prajñāpāramitām abhinirharataḥ. iti darśanamārgābhāvavikalpaḥ
prajñāpāramitāṃ bhāvayantaḥ. iti bhāvanāmārgābhāvavikalpaḥ
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitāyāñ caritavyaṃ? kathaṃ prajñāpāramitābhinirhartavyā? kathaṃ prajñāpāramitā bhāvayitavyā?
bhagavān āha: rūpaśāntatayā subhūte rūpavaśikatayā rūpatucchatayā rūpāsāratayā prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaśāntatayā vijñānavaśikatayā vijñānatucchatayā vijñānāsāratayā prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ śāntatayā vaśikatayā tucchatayā (psp_5:111) asāratayā prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. iti prayogamārgājñānavikalpaḥ
yat punaḥ subhūte evaṃ vadasi, kathaṃ prajñāpāramitābhinirhartavyeti, ākāśaśūnyatābhinirhāratayā prajñāpāramitābhinirhartavyā. iti darśanamārgājñānavikalpaḥ
yat punaḥ subhūte evaṃ vadasi, kathaṃ prajñāpāramitā bhāvayitavyeti, ākāśaśūnyatābhāvanayā prajñāpāramitā bhāvayitavyā. iti bhāvanāmārgajñānavikalpaḥ ity ukto navavidhaḥ prathamo grāhyavikalpaḥ
subhūtir āha: kiyac ciraṃ sa bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ cīrṇo bhavati?
bhagavān āha: prathamacittotpādam upādāya, iti bodhicittānutpādavikalpaḥ
yāvad bodhimaṇḍam eva manasikaroty, evaṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavyam, evaṃ prajñāpāramitābhinirharttavyā bhāvayitavyā. iti bodhimaṇḍāmanasikāravikalpaḥ
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavaṃś cittāntarānām avakāśan dadatā prajñāpāramitāyāṃ caritavyam?
bhagavān āha: anyeṣāṃ subhūte manasikārāṇām avakāśam adadatā prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, prajñāpāramitābhinirhartavyā, prajñāpāramitā bhāvayitavyā. iti śrāvakapratyekabuddhayānāmanasikāravikalpaḥ
sarvākārajñatāmanasikārāvipraṇāśa eva subhūte prajñāpāramitācaryā, tathā ca caritavyā tathā cābhinirhartavyā tathā ca bhāvayitavyā, yathā cittacaitasikā dharmā na pravartate.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitām abhinirharan prajñāpāramitāṃ bhāvayan sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: na subhūte. iti samyaksaṃbodher amanasikāravikalpaḥ
subhūtir āha: bhāvayan punaḥ sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: na subhūte. iti bhāvanāvikalpaḥ
subhūtir āha: abhāvayan punaḥ sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: na subhūte. ity abhāvanāvikalpaḥ (psp_5:112)
subhūtir āha: naiva bhāvayan nābhāvayan sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: na subhūte. iti naivabhāvanānābhāvanāvikalpaḥ
subhūtir āha: tat kathaṃ bhagavan sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: yathā tathatā. subhūtir āha: kathaṃ tathatā?
bhagavān āha: yathā hi bhūtakoṭiḥ.
subhūtir āha: kathaṃ bhūtakoṭiḥ?
bhagavān āha: yathā dharmadhātuḥ. iti yathāvikalpaḥ ity ukto navavidho dvitīyo grāhyavikalpaḥ
subhūtir āha: kathaṃ dharmadhātuḥ?
bhagavān āha: yathātmadhātuḥ sattvadhātur jīvadhātur jantudhātuḥ poṣadhātuḥ puruṣadhātuḥ pudgaladhātuḥ.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan tathatā bhūtakoṭidharmadhātur ātmadhātuḥ sattvadhātur jīvadhātur jantudhātuḥ poṣadhātuḥ puruṣadhātuḥ pudgaladhātuḥ?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu sa ātmā vā sattvo vā jīvo vā jantur vā poso vā puruṣo vā pudgalo vā upalabhyate.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: anupalabhamānaḥ subhūte ātmānaṃ vā sattvaṃ vā jīvaṃ vā jantuṃ vā poṣaṃ vā puruṣaṃ vā pudgalaṃ vā, kathaṃ sattvadhātuṃ vā yāvat pudgaladhātuṃ vā prajñāpayiṣyati. evaṃ prajñāpāramitām apy aprajñapayamānaḥ sarvadharmān apy aprajñapayamānaḥ sarvākārajñatām anuprāpsyati.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann aprajñapanīyā prajñāpāramitā? aprajñapanīyā dhyānapāramitā, aprajñapanīyā vīryapāramitā, aprajñapanīyā kṣāntipāramitā, aprajñapanīyā śīlapāramitā, aprajñapanīyā dānapāramitā?
bhagavān āha: aprajñapanīyā subhūte prajñāpāramitā, yāvat sarvadharmāḥ saṃskṛtā vāsaṃskṛtā vā śrāvakadharmā vā pratyekabuddhadharmā vā yāvad buddhadharmā vā.
subhūtir āha: yadi bhagavann aprajñapanīyāḥ sarvadharmāḥ, kutaḥ (psp_5:113) punar bhagavan nārakāḥ prajñāyante, tiryagyonigatāḥ prajñāyante, yamalokā vā prajñāyante, manuṣyā vā prajñāyante, devā vā prajñāyante, srotaāpannā vā sakṛdāgāmino vānāgāmino vārhanto vā pratyekabuddhā vā samyaksaṃbuddhā vā prajñāyante.
bhagavān āha: kat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sattvaprajñāptir upalabhyate.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: anupalabhamānaḥ subhūte sattvaṃ kuto nārakaṃ prajñāpayiṣyati tiryagyonigatān, yamalokaṃ vā manuṣyaṃ vā devaṃ vā srotaāpannān vā sakṛdāgāmino vā anāgāmino vā arhato vā pratyekabuddhān vā samyaksaṃbuddhān vā kutaḥ prajñāpayiṣyati? evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratāprajñapanīyeṣu dharmeṣu śikṣitavyam. iti sattvaprajñāptivikalpaḥ
subhūtir āha: na nu bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā rūpe śikṣitavyaṃ, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, vijñāne śikṣitavyaṃ, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu ca śikṣitavyaṃ, sarvākārajñatāyāṃ śikṣitavyaṃ, sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu śikṣitavyaṃ, saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu śikṣitavyam, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śikṣitavyaṃ, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu śikṣitavyam, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu śikṣitavyaṃ, sarvākārajñatāyāṃ śikṣitavyam. iti dharmaprajñāptivikalpaḥ
bhagavān āha: rūpeṣu subhūte śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, vijñāneṣu śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu ca śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣu śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu (psp_5:114) śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā sarvākārajñatāyāṃ śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpe anutkṣepāprakṣepatayā śikṣitavyaṃ? vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, kathaṃ bhagavan vijñāne 'nutkṣepāprakṣepatayā śikṣitavyaṃ? yāvat sarvākārajñatāyām anutkṣepāprakṣepatayā śikṣitavyam?
bhagavān āha: anutpādato 'nirodhataḥ śikṣitavyam.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan anutpādato 'nirodhataḥ śikṣitavyam?
bhagavān āha: anabhisaṃskāratayā śikṣitavyam.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann anabhisaṃskāratayā śikṣitavyam?
bhagavān āha: svalakṣaṇaśūnyān dharmān samanupaśyann anabhisaṃskāratayā śikṣitavyam.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan svalakṣaṇaśūnyāḥ sarvadharmā iti śikṣitavyam?
bhagavān āha: rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ draṣṭavyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ vijñānena śūnyaṃ draṣṭavyam, evaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo, mano manasā śūnyaṃ draṣṭavyam, evaṃ rūpaṃ śabdagandharasasparṣṭavyadharmāḥ śabdagandharasasparṣṭavyadharmaiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, cakṣurvijñānaṃ cakṣurvijñānena śūnyaṃ draṣṭavyam, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānaṃ manovijñānena śūnyaṃ draṣṭavyaṃ, cakṣuḥsaṃsparśaḥ cakṣuḥsaṃsparśena śūnyo draṣṭavyaḥ, evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśena śūnyo draṣṭavyaḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā cakṣuḥsaṃsparśapratyayayā vedanayā śūnyā draṣṭavyā, evaṃ śrotrasaṃsparśapratyayā vedanā, ghrāṇasaṃsparśapratyayā vedanā, jihvāsaṃsparśapratyayā vedanā, kāyasaṃsparśapratyayā vedanā, manaḥsaṃsparśapratyayā vedanā manaḥsaṃsparśapratyayayā vedanayā śūnyā draṣṭavyā, dānapāramitā dānapāramitayā śūnyā draṣṭavyā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, prajñāpāramitā prajñāpāramitayā śūnyā draṣṭavyā, adhyātmaśūnyatādhyātmaśūnyatayā śūnyā draṣṭavyā, bahirdhāśūnyatā bahirdhāśūnyatayā śūnyā draṣṭavyā adhyātmabahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatayā śūnyā draṣṭavyā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā draṣṭavyā, āryasatyāny (psp_5:115) āryasatyaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, dhyānāni dhyānaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, apramāṇāny apramāṇaiḥ śūnyāni draṣṭvyāni, ārūpyasamāpattaya ārūpyasamāpattibhiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, vimokṣamukhāni vimokṣamukhaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni,
navānupūrvavihārasamāpattayo navānupūrvavihārasamāpattibhiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, samādhayaḥ samādhibhiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, dhāraṇīmukhāni dhāraṇīmukhaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, śūnyatānimittāpraṇihitāni śūnyatānimittāpraṇihitaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, mārgā mārgaiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, abhijñā abhijñābhiḥ śūnyā draṣṭavyā, daśabalāni daśabalaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, vaiśāradyāni vaiśāradyaiḥ śūnyāni draṣṭavyāni, pratisaṃvidaḥ pratisaṃvidbhiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, āveṇikā buddhadharmā āveṇikaiḥ buddhadharmaiḥ śūnyā draṣṭavyāḥ, anuttarā samyaksaṃbodhir anuttarayā samyaksaṃbodhyā śūnyā draṣṭavyā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu caritavyam.
subhūtir āha: yadi bhagavan rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ vijñānena śūnyam. evaṃ yāvad anuttarā samyaksaṃbodhir anuttarayā samyaksaṃbodhyā śūnyā. tat kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carir bhavati?
bhagavān āha: acariḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitācariḥ.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann acariḥ?
bhagavān āha: tathā hi subhūte sā prajñāpāramitā nopalabhyate, bodhisattvo 'pi nopalabhyate, carir api nopalabhyate, yo vā carito, yena vā carito, yatra vā caritas, tad api nopalabhyate. evaṃ hi subhūte acarir bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitācarir yatraite sarvaprapañcā nopalabhyante.
subhūtir āha: yadi bhagavan na cariḥ prajñāpāramitācarir bhavati, tat kathaṃ bhagavann ādikarmikeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāyānupalambheṣu sarvadharmeṣu śikṣitavyaṃ, tena dānan dadatā (psp_5:116) anupalambhayogena dānan dātavyaṃ, śīlaṃ rakṣatā anupalambhayogena śīlaṃ rakṣitavyaṃ, kṣāntyā saṃpādayatānupalambhayogena kṣāntiḥ saṃpādayitavyā, vīryam ārabhamāṇenānupalambhayogena vīryam ārabdhavyaṃ, samādhiṃ samāpadyamānenānupalambhayogena samādhiḥ samāpattavyaḥ, prajñāṃ bhāvayatānupalambhayogena prajñā bhāvayitavyā, adhyātmaśūnyatāṃ bhāvayatānupalambhayogena bahirdhāśūnyatāṃ bhāvayatānupalambhayogenādhyātmabahirdhāśūnyatāṃ bhāvayatānupalambhayogena, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayatānupalambhayogenābhāvasvabhāvaśūnyatā bhāvayitavyā. smṛtyupasthānāni bhāvayatānupalambhayogena smṛtyupasthānāni bhāvayi tavyāni. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgaṃ bhāvayatānupalambhayogenāryāṣṭāṅgamārgo bhāvayitavyaḥ, āryasatyāni bhāvayatānupalambhayogenāryasatyāni bhāvayitavyāni, apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr bhāvayatānupalambhayogenāpramāṇadhyānārūpya samāpattayo bhāvayitavyāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayatānupalambhayogena śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayitavyāni, vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayatānupalambhayogena vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayitavyāni, abhijñā bhāvayatānupalambhayogenābhijñā bhāvayitavyāḥ, daśabalavaiśāradyapratisaṃvido bhāvayatānupalambhayogena daśabalavaiśāradyapratisaṃvido bhāvayitavyāḥ, āveṇikān buddhadharmān bhāvayatānupalambhayogena āveṇikā buddhadharmā bhāvayitavyāḥ, sarvākārajñatāṃ bhāvayatānupalambhayogena sarvākārajñatā bhāvayitavyā.
subhūtir āha: kiyatā bhagavann upalambho bhavati? kiyatā bhagavann anupalambho bhavati?
bhagavān āha: yāvad dvayan tāvad upalambho, yāvad advayan tāvad anupalambhaḥ.
subhūtir āha: kiyatā bhagavan dvayaṃ vā advayaṃ vā bhavati?
bhagavān āha: yāvac cakṣurūpaṃ yāvat manodharmāś ca, yāvad bodhiś ca budddhaś ca, idaṃ subhūte dvayaṃ, yāvan na cakṣurūpaṃ, yāvan na manodharmāś ca, na bodhiś ca na buddhaś ca, idaṃ subhūte 'dvayam. iti śūnyatvavikalpaḥ
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann upalambho 'nupalambhaḥ, athānupalambha upalambhaḥ? (psp_5:117)
bhagavan āha: na subhūte upalambho 'nupalambhaḥ, nāpy anupalambha upalambhaḥ, api tu khalu punaḥ subhūte upalambhānupalabdhisamatānupalambhaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānupalambhasamatāyāṃ śikṣitavyam. evaṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām anupalambhiko bhavati.
subhūtir āha: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran naivopalambhe sajjati nānupalambhe, kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā bhūmer bhūmiḥ paripūrayitavyā, bhūmer bhūmiṃ paripūrya sarvākārajñatānuprāptavyā?
bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upalambhe sthitvā bhūmer bhūmiṃ paripūrayati, na copalarabhe sthitvā śaktyā bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā bhūmer bhūmiṃ paripūrayitum. tat kasya hetoḥ? anupalambhā hi prajñāpāramitā, anupalambhā hi bodhiḥ, so 'pi nopalabhyate yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāñ caritavyam. iti śaktivikalpaḥ
subhūtir āha: yadi bhagavan prajñāpāramitā nopalabhyate. tat kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāñ caratā dharmeṣu pravicayaḥ kartavyaḥ? idaṃ rūpaṃ, iyaṃ vedanā, iyaṃ saṃjñā, ime saṃskārā, idaṃ vijñānam, imāni skandhadhātvāyatanāni, ayaṃ pratītyasamutpāda, imāni pratītyasamutpādāṅgāni, imā pāramitāḥ, imāni śūnyatāmukhāni, ime bodhipakṣyā dharmāḥ, imā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, imāni śūnyatānimittāpraṇihitāni, imāni vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni, imā abhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaḥ, ime āveṇikā buddhadharmāḥ, iyam anuttarā samyaksaṃbodhiḥ.
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tathā dharmeṣu pravicayaṃ karoti, yathā kurvan rūpaṃ nopalabhate, vedanā saṃjñā saṃskārān, vijñānaṃ nopalabhate, skandhadhātvāyatanāni nopalabhate, pratītyasamutpādaṃ nopalabhate, pratītyasamutpādāṅgāni nopalabhate, pāramitā nopalabhate, śūnyatāmukhāni nopalabhate, bodhipakṣyān dharmān nopalabhate, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nopalabhate, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān nopalabhate, (psp_5:118) 'nuttarāṃ samyaksṃabodhin nopalabhate. iti dharmapravicayavikalpaḥ
subhūtir āha: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ caran rūpaṃ nopalabhate, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānan nopalabhate, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhin nopalabhate. tat kathaṃ dānapāramitāṃ paripūrya śīlapāramitāṃ paripūrya kṣāntipāramitāṃ paripūrya vīryapāramitāṃ paripūrya dhyānapāramitāṃ paripūrya prajñāpāramitāṃ paripūrya bodhisattvaniyāmam avakramiṣyati, bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayiṣyati, sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpsyati sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayiṣyati, dharmacakraṃ pravartya buddhakṛtyaṃ kariṣyati, buddhakṛtyaṃ kṛtvā sattvān saṃsārāt parimocayiṣyati?
bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo rūpasya kṛtena prajñāpāramitāyāṃ carati, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasya kṛtena prajñāpāramitāyāṃ carati, na skandhadhātvāyatanānāṃ na pratītyasamutpādasya na pratītyasamutpādāṅgānāṃ kṛtena prajñāpāramitāyāṃ carati, na pāramitānāṃ kṛtena, na śūnyatāmukhānāṃ na bodhipakṣyānāṃ dharmāṇāṃ kṛtena, nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ kṛtena, na śūnyatānimittāparanihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ kṛtena, nānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ kṛtena prajñāpāramitāyāṃ carati.
subhūtir āha: kasyedānīṃ kṛtena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na kasyacit kṛtena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'kṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ sarvadharmāḥ, sāpi prajñāpāramitākṛtā avikṛtānabhisaṃskṛtā, bodhisattvo 'py akṛto 'vikṛto 'nabhisaṃskṛtaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam akṛtāvikṛtānabhisaṃskṛtānabhisaṃskārayogena. iti vastūddeśavikalpaḥ
subhūtir āha: yadi bhagavann akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ sarvadharmāḥ, kathaṃ yeṣāṃ bhagavaṃs trayāṇāṃ yānānāṃ vyavasthānaṃ bhavati? śrāvakayānasya pratyekabuddhayānasya mahāyānasya ca. (psp_5:119)
bhagavān āha: na subhūte 'kṛtānām avikṛtānām anabhisaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ kiṃcid vyavasthānam upalabhyate, anabhisaṃskṛtānām anabhisaṃcetayitānāṃ dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ ca nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi bālo 'śrutavān pṛthagjano rūpe 'bhiniviṣṭo, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, vijñāne 'bhiniviṣṭaḥ, skandhadhātvāyataneṣv abhiniviṣṭaḥ, pratītyasamutpāde 'bhiniviṣṭaḥ, pratītyasamutpādāṅgeṣv abhiniviṣṭaḥ, pāramitāsv abhiniviṣṭaḥ, śūnyatāmukhesv abhiniviṣṭo, bodhipakṣyeṣu dharmeṣv abhiniviṣṭaḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣv abhiniviṣṭaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitesv abhiniviṣṭo, 'bhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣv abhiniviṣṭaḥ, sarvākārajñatāyām abhiniviṣṭo, rūpaṃ manyate rūpam upalabhate, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānaṃ manyate vijñānam upalabhate, skandhadhātvāyatanāni manyate skandhadhātvāyatanāny upalabhate, pratītyasamutpādaṃ manyate pratītyasamutpādam upalabhate, pratītyasamutpādāṅgāni manyate pratītyasamutpādāṅgāny upalabhate, pāramitā manyate pāramitā upalabhate, śūnyatāmukhāni manyate śūnyatāmukhāny upalabhate, bodhipakṣyān dharmān manyate bodhipakṣyān dharmān upalabhate, āryasatyāni manyate āryasatyāny upalabhate, apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr manyate 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattīr upalabhate, śūnyatānimittāpraṇihitāni manyate śūnyatānimittāpraṇihitāny upalabhate, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattīr manyate 'ṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattīr upalabhate, samādhidhāraṇīmukhāni manyate
samādhidhāraṇīmukhāny upalabhate, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān manyate 'bhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān upalabhate, bodhiṃ manyate bodhim upalabhate. tasyaivaṃ bhavaty, ahaṃ bodhim abhisaṃbhotsye, ahaṃ sattvān parimocayiṣyāmi saṃsārataḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yad buddhena pañcabhiś cakṣurbhir nopalabdhaṃ rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nopalabdhaṃ, skandhadhātvāyatanāni pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca nopalabdhāni, pāramitāḥ śūnyatāmukhāni bodhipakṣyā dharmā nopalabdhāḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nopalabdhāni, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā (psp_5:120) nopalabdhāḥ, anuttarā samyaksaṃbodhir api nopalabdhā, tatsamohapuruṣo buddhvā vākhyāya sattvān icchati saṃsārāt parimocayitum.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yad bhagavān evam āha, tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena pañcabhiś cakṣurbhir nopalabdhās te sattvā yān āsaṃsārāt parimocayed iti. tat katham idānīṃ bhagavatānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvās triṣu rāśiṣu vyākṛtāḥ samyaktvaniyatā vā mithyātvaniyatā vāniyatā vā?
bhagavān āha: na mayā subhūte 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya kathaṃcid api sattva upalabdhaḥ, samyaktvaniyato vā mithyātvaniyato vāniyato vā, api tu khalu punaḥ subhūte ya ime sattvā adravye dravyasaṃjñinas tāṃs tato abhūtagrahād dhārayāmi lokavyavahāreṇa naḥ punaḥ paramārthena.
subhūtir āha: na punar bhagavatā paramārthe sthitvā bodhir abhisaṃbuddhā?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: yadi bhagavatā naiva paramārthe sthitvānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā, nāpy ṛddhiparyāye sthitvānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā, katham idānīṃ bhagavatā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bodhir abhisaṃbuddhā bhavati?
bhagavān āha: anabhisaṃbuddhā subhūte tathāgatenānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, sā ca na kvacit sthitā saṃskṛte vā dhātāv asaṃskṛte vā dhātau. tadyathāpi nāma subhūte tathāgatanirmito na kvacit sthitaḥ saṃskṛte vā dhātāv asaṃskṛte vā dhātau, sa ca tathāgatanirmito gacchati cāgacchati ca tiṣṭhati ca niṣīdati ca, sa dānapāramitāyāṃ carec, chīlapāramitāyāṃ caret, kṣāntipāramitāyāṃ cared, vīryapāramitāyāṃ cared, dhyānapāramitāyāṃ caret, prajñāpāramitāyāṃ carec, catvāri dhyānāny upasaṃpadya viharec, caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ pañcabhir abhijñābhiś caturbhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgena mārgeṇa śūnyatāsamādhinā animittasamādhināpraṇihitasamādhinā (psp_5:121) adhyātmaśūnyatayā bahirdhāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā, aṣṭavimokṣair navānupūrvavihārasamāpattibhir daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhiḥ mahāmaitryā mahākaruṇayā samādhidhāraṇīmukhair aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair dharmacakrapravartanatayā ca viharet, sa ca nirmito 'parimāṇān sattvān abhinirmāya triṣu rāśiṣu vyākuryāt. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu tena kaścit sattvas triṣu rāśiṣu vyākṛtaḥ.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: evam eva subhūte tathāgatena sarvadharmā nirmitopamā jñātā, na ca kaścit sattvo vinītaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā bhāvayitavyā, tadyathāpi nāma tathāgatanirmitena.
subhūtir āha: api nu bhagavan sarvadharmā nirmitopamāḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat.
subhūtir āha: yadi bhagavan sarvadharmā nirmitopamās tathāgatasya nirmitasya ca kaḥ prativiśeṣaḥ? kiṃ vā nānākaraṇaṃ? ko vābhiprāyaḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: tathāgatasya ca subhūte nirmitasya ca na kaścid viśeṣo, na kiṃcit nānākaraṇam upalabhyate, nirviśeṣaḥ subhūte tathāgataś ca nirmitaś ca. tat kasya hetoḥ? tathā hi yat tathāgataḥ karma karoti, tan nirmitaḥ karma karoti.
subhūtir āha: kaccit punar bhagavan na sati tathāgate nirmitaḥ karma karoti?
bhagavān āha: karoti subhūte.
subhūtir āha: kathaṃ yathā punar bhagavan na sati tathāgate tathāgatanirmitaḥ karma karoti?
bhagavān āha: tadyathāpi nāma subhūte sacet tathāgato bhavyasattvam anupalabhamāno nirmitan nirmāya parinirvṛtaḥ, tena ca nirmitenārdhakalpaṃ buddhakṛtyaṃ sa paścād buddhakṛtyaṃ kṛtvā parinirvṛta iti janaḥ saṃjānīte, na ca nirmitānāṃ kaścid utpādo na nirvāṇam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, (psp_5:122) yad uta nirmitopamān sarvadharmān adhimucyate. iti yānatrayavikalpaḥ
subhūtir āha: yadi bhagavan nirmitasya tathāgatasya ca viśeṣo nāsti dakṣiṇā pariśuddhiḥ kathaṃ bhaviṣyati? ya ime bhagavaṃs tathāgate dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayanti, sā na jātu kṣīyate yāvat te sattvā anupadhiśeṣanirvāṇadhātau parinirvāsyante, evam eva ye nirmite dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayanti, sā na jātu kṣīyate yāvat te sattvā anupadhiśeṣanirvāṇadhātau parinirvāsyanti.
bhagavān āha: yayā subhūte dharmatayā tathāgataḥ sadevakasya lokasya dakṣiṇīyo bhavati, tayaiva dharmatayā nirmito 'pi sadevasya lokasya dakṣiṇīyaḥ. tiṣṭhatu tāvat subhūte tathāgatapratiṣṭhāpitā dakṣiṇā, tiṣṭhatu nirmitapratiṣṭhāpitā dakṣiṇā yaḥ kaścit subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgataṃ maitratayā manasikariṣyati, sarvo 'sau tasya kuśalamūlasya paryantam adhigamya duṣkhasyāntaṃ kariṣyati. tiṣṭhatu maitraṃ vā manasikāro yaḥ kaścit subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā ākāśe puṣpāṇi kṣepsyati tathāgataṃ manasikṛtvā sarvo 'sau tasya kuśalamūlasya paryantam adhigamya duṣkhasyāntaṃ kariṣyati: tiṣṭhatu subhūte maitraṃ vā manasikāras, tiṣṭhatv ākāśe puṣpāṇi yaḥ kaścit subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā namo buddhānām iti manasikariṣyati, sarvo 'sāv anupūrveṇa duḥkhasyāntaṃ kariṣyati. evaṃ maharddhikā subhūte tathāgatapratiṣṭhāpitā dakṣiṇā, evaṃ mahānuśaṃsā, tad anena te subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, tathāgatasya ca tathāgatanirmitasya ca na kiṃcit nānākaraṇam upalabhyate dharmāṇāṃ dharmatāṃ pramāṇīkṛtyam. iti dakṣiṇāviśuddhivikalpaḥ
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, dharmāṇāṃ dharmatāyām avataritavyaṃ, sā ca dharmatā na vikopayitavyā, iyaṃ prajñāpāramitāyā dharmateti na vikopayitavyā, evaṃ dhyānapāramitāyā vīryapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyāḥ śīlapāramitāyā iyaṃ dānapāramitāyā dharmateti na vikopayitavyā, evaṃ yāvat sarvadharmeṣv ime sarvadharmā iyaṃ sarvadharmāṇāṃ dharmateti na vikopayitavyā.
subhūtir āha: yadi bhagavan sarvadharmāṇān dharmatā na vikopayitavyā, yat punar bhagavaṃs tathāgatena vikopitaṃ rūpam idam, iyaṃ vedanā (psp_5:123) iyaṃ saṃjñā, ime saṃskārā, idaṃ vijñānaṃ, ime skandhā, ime dhātavaḥ, imāny āyatanāni, ayaṃ pratītyasamutpādaḥ, imāni pratītyasamutpādāṅgāni, ime bāhyādhyātmikā dharmā nirdiṣṭāḥ, evaṃ kuśalā dharmā evam akuśalā dharmāḥ sāsravā anāsravā laukikā lokottarās sādhāraṇā asādhāraṇāḥ saṃskṛtā asaṃskṛtā dharmā nirdiṣṭāḥ, tan mā haiva bhagavatā dharmāṇāṃ dharmatā vikopitā bhavet?
bhagavān āha: na subhūte, nāmanimittā hi te dharmā nirdiṣṭā dharmāṇāṃ sūcanakṛtā, kathaṃ paro 'vatariṣyatiti na dharmāṇān dharmatā vikopitā bhavet.
subhūtir āha: yadi bhagavan nāmanimittā hi te dharmā nirdiṣṭāḥ pareṣām avatāraṇāya, kathaṃ bhagavarm anāmakā animittāḥ sarvadharmā nāma nimittena vyāhṛtāḥ? iti caryāvikopanavikalpaḥ ity ukto navavidhaḥ prathamagrāhakavikalpaḥ
bhagavān āha: na subhūte vyavahāro nāmanimittam abhiniveśo vā nātra subhūte nāmni vyavaharāmi, na nimitte 'nimitte 'bhiniveśo vā. na hi subhūte tathāgataśrāvako vā nāmni nimitte vābhiniviśate. na hi subhūte nāma nāmny abhiniviśate, na nimittan nimitte 'bhiniviśate, na śūnyatā śūnyatāyām abhiniviśate, nānimittam ānimitte 'bhiniviśate, nāpraṇihitam apraṇihite 'bhiniviśate, na tathatā tathatāyām abhiniviśate, na bhūtakoṭir bhūtakoṭyām abhiniviśate, na dharmadhātur dharmadhātāv abhiniviśate, nāsaṃskṛtam asaṃskṛte 'bhiniviśate, evam ete sarvadharmā nāmamātraṃ, na hy ete nāmamātre 'vatiṣṭhante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena nāmamātre sthitvā prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, tatra ca nābhiniveṣṭavyam.
subhūtir āha: yadi bhagavan nāmamātram idaṃ sarvasaṃskṛtaṃ, kasyedānīṃ kṛtena bodhisattvo mahāsattvo bodhaye cittam utpādyānekavidhāṃ saṃsāracārikāṃ pratyanubhavati, bodhisattvacaryāñ caran dānaṃ dadāti, śīlaṃ rakṣati, kṣāntyā saṃpādayati, vīryam ārabhate, dhyānaṃ samāpadyate, prajñāṃ bhāvayati, śūnyatāyāṃ carati, apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattiṣu viharati, smṛtyupasthāneṣu viharati, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu viharati, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhiṃ (psp_5:124) samāpadyate, āryasatyāni bhāvayati, vimokṣasamādhisamāpattiṃ dhāraṇīmukhāni samāpadyate, abhijñā bhāvayati, daśabhis tathāgatabalair viharati, caturvaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhiḥ, aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair viharati, mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ paripūrayati?
bhagavān āha: yaṃ subhūtir evam āha, yadi nāmamātram idaṃ sarvasaṃskṛtaṃ, tat kasyedānīṃ kṛtena bodhisattvo mahāsattvo bodhaye cittam utpādyānekavidhāṃ saṃsāracārikāṃ pratyanubhavatīti, yasmāt subhūte nāmamātram idaṃ sarvasaṃskṛtaṃ, tac ca nāma nāmnā śūnyaṃ nimittaṃ nimittena śūnyaṃ, tasmād bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvacārikāṃ caran sarvākārajñatām anuprāpsyati, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati, dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs tribhir yānaiḥ parinirvāpayati, tasya ca nāmanimittasya notpādo na nirodho na sthitir na sthiter anyathātvaṃ prajñāyate. iti sāmānyena dvitīyo grāhakavikalpopakṣepaḥ
subhūtir āha: sarvākārajñatā sarvākārajñateti bhagavan vadasi.
bhagavān āha: sarvākārajñatā sarvākārajñateti vadāmi.
subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavan sarvākārajñatā tathāgatena nirdiṣṭā, mārgākārajñatāpi tathāgatena nirdiṣṭā, sarvajñatāpi tathāgatena nirdiṣṭā? āsāṃ bhagavaṃs tisṛṇāṃ sarvajñatānāṃ kiṃ nānākaraṇam?
bhagavān āha: sarvākārajñatā subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya, mārgajñatā subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ, sarvajñatā subhūte sarvaśrāvakapratyekabuddhānām.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvākārajñatā tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya?
bhagavān āha: yāvantaḥ subhūte ākārā liṅgāni nimittāni yair ākārair yair liṅgair yair nimittais te dharmāḥ sūcyante, te ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni tathāgatenānubaddhāni tenocyate tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya sarvākārajñatā. iti sarvākārajñatāsaṃmohavikalpaḥ
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan mārgajñatā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? (psp_5:125)
bhagavān āha: sarvamārgāḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena notpādayitavyāḥ, sarvamārgā jñātavyāḥ, yaś ca śrāvakāṇāṃ mārgo, yaś ca pratyekabuddhānāṃ mārgo, ye ca bodhimārgās te ca mārgāḥ paripūrayitavyāḥ taiś ca mārge mārgakaraṇīyaṃ kartavyan na cānena bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvena mahāsattvena bhūtakoṭir na sākṣātkartavyā?
bhagavān āha: nāparipūrya praṇidhānaṃ nāparipācya sattvān nāpariśodhya buddhakṣetran tena bodhisattvena mahāsattvena bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā, tena kāraṇenocyate bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgajñatā. iti mārgākārajñatāsaṃmohavikalpaḥ
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvajñatā sarvaśrāvakapratyekabuddhānām?
bhagavān āha: etāvad eva subhūte sarvaṃ yāvad evādhyātmikāś ca bāhyāś ca dharmās te ca sarvaśrāvakapratyekabuddhair jñātā, na punaḥ sarvamārgeṇa sarvākāreṇa. iti sarvajñatāsaṃmohavikalpaḥ
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvena mahāsattvena mārge sthitvā bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: amārge sthitvā?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: mārge amārge sthitvā?
bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: naivamārge nāmārge sthitvā?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: tat katham idānīṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu tava mārge sthitasyānupādāyāsravebhyaś cittaṃ vimuktam.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tavāmārge sthitasya?
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tava mārge 'mārge sthitasya? (psp_5:126)
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tava naiva mārge nāmārge sthitasya?
subhūtir āha: na bhagavan, api tu khalu punar me bhagavaṃś cittaṃ vimuktaṃ yathā na kvacit sthitvā syām.
bhagavān āha: evam etat subhūte bodhisattvena mahāsattvena na kvacit sthitvā bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā.
subhūtir āha: yāḥ punar imā bhagavan sarvākārajñatā ca mārgajñatā ca sarvajñatā ca kaccid bhagavann āsāṃ tisṛṇāṃ sarvajñatānāṃ kleśaprahāṇasya nānātvam asti, asya sāvaśeṣaprahāṇam, asyānavaśeṣaprahāṇam?
bhagavān āha: na subhūte kleśaprahāṇasya nānātvam asti, asti punas tathāgatasya sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇaṃ, na punaḥ śrāvakasya sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan sarvajñatāyām anuprāptāyām aśeṣaprahāṇam asaṃskṛtaṃ bhavati?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann asaṃskṛtasya nānātvam upalabhyate?
bhagavān āha: na subhūte 'saṃskṛtasya nānātvam upalabhyate.
subhūtir āha: yadi nopalabhyate kuta etan nirdiśyate? asya vāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam, asya na vāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam iti. bhagavān āha: na subhūte vāsanānusaṃdhikleśaprahāṇaṃ, api nu teṣāṃ rāgadoṣamohaprahāṇam asti, kāyavāgvikārās tu pravartante, te tu bālapṛthagjanānām anarthāya pravartante, na tu śrāvakāṇāṃ, te tathāgatasya na santi.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvo mārgaḥ, abhāvo nirvāṇaṃ, tat kutaḥ punar bhagavan nirdiśyate? ayaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yan tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ.
bhagavān āha: na khalu subhūte asaṃskṛtaṃ bhāvayati api tu lokavyavahāraṃ pramāṇīkṛtyocyate na punaḥ paramārthena śakyā prabhāvanā. tat kasya hetoḥ? na hi tatrāsti vākpathaprajñāptir, api tu khalu punar yaiḥ pūrvānto vyavacchinnas teṣāṃ paścimā koṭiprajñāptā.
subhūtir āha: svalakṣaṇaśūnyānāṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ (psp_5:127) kutaḥ punaḥ purvā koṭiḥ prajñāyate.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, svalakṣaṇaśūnyānāṃ subhūte sarvadharmāṇāṃ pūrvā koṭir na prajñāyate, kutaḥ punaḥ paścimā koṭiḥ prajñāyate, nedaṃ sthānaṃ vidyate, api tu khalu punaḥ subhūte ye te sattvāḥ svalakṣaṇaśūnyān dharmān na jānanti, teṣām evaṃ nirdiṣṭam iyaṃ pūrvā koṭir iyaṃ paścimā koṭir, na punaḥ svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu pūrvā koṭir na paścimā koṭir upalabhyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu caran na kvacid abhiniviśate 'dhyātmikeṣu vā bāhyeṣu vā saṃskṛteṣu vāsaṃskṛteṣu vā śrāvakadharmeṣu vā pratyekabuddhadharmeṣu vā.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: prajñāpāramitā prajñāpāramiteti bhagavann ucyate, kenārthena prajñāpāramitety ucyate?
bhagavān āha: paramapāramitaiṣā subhūte sarvadharmāṇām agamanārthena prajñāpāramitety ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte etayā prajñāpāramitayā sarvaśrāvakapratyekabuddhā bodhisattvāś ca mahāsattvās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ pāraṅgatās tenārthena prajñāpāramitety ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte paramārthena yo 'rthaḥ sarvadharmāṇām abhinnaḥ, sa iha prajñāpāramitāyāṃ tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ, sarvadharmeṣu pāro nopalabdhas tenārthenocyate prajñāpāramitā. iti mārgasaṃmohavikalpaḥ
api tu khalu punaḥ subhūte prajñāpāramitāyāṃ tathatāntargatā, bhūtakoṭir antargatā, dharmadhātur antargataḥ tenocyate prajñāpāramiteti. api tu khalu punaḥ subhūte neyaṃ prajñāpāramitā kenacid dharmeṇa saṃyuktā vā visaṃyuktā vā sanidarśanā vānidarśanā vā sapratighā vāpratighā vā. tat kasya hetoḥ? tathā hīyaṃ prajñāpāramitārūpānidarśanāpratighaikalakṣaṇā yad utālakṣaṇatvāt. iti tathatādiṣu saṃyogaviyogasaṃmohavikalpaḥ
api tu khalu punaḥ subhūte iyaṃ prajñāpāramitā sarvadharmāṇāṃ cārikā sarvapratibhānānāṃ sarvālokānām anācchedyeyaṃ subhūte prajñāpāramitā māreṇa vā mārakāyikābhir devatābhiḥ śrāvakapratyekabuddha (psp_5:128) yānikair vā pudgalair, yāvan na kenacid anyatīrthikaiḥ pratyamitrair vā iyaṃ prajñāpāramitā śakyā cchettuṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. tat kasya hetoḥ? tathā hi te 'tra prajñāpāramitāyāṃ nopalabhyante sarva evaivaṃ khalu punaḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyām arthe caritavyam. ity asamatvasaṃmohavikalpaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattveneha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām arthe caritavyam anityārthe caritavyaṃ, duḥkhārthe caritavyam, anātmārthe caritavyaṃ, śāntārthe caritavyaṃ, duḥkhajñānārthe caritavyaṃ, samudayajñānārthe caritavyaṃ, nirodhajñānārthe caritavyaṃ, mārgajñatārthe caritavyaṃ, duḥkhaparijñatārthe samudayaprahāṇārthe nirodhasākṣātkriyārthe mārgajñatārthe anvayajñānārthe caritavyaṃ, dharmajñatārthe 'saṃvṛttijñānārthe parijayajñānārthe yathārutajñānārthe caritavyam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyām arthe caritavyam. iti duḥkhādiṣu saṃmohavikalpaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām arthaś cānarthaś ca nopalabhyate, tat kathaṃ bodhisattvena mahāsattveneha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām arthe caritavyam?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena gambhīre 'rthe prajñāpāramitārthe carataivaṃ caritavyaṃ, rāgo me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, dveṣo me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, moho me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, mithyādṛṣṭir me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, dṛṣṭigato me 'rtho 'nartha iti na caritavyam, idaṃ dṛṣṭigato me 'rtho 'nartha iti na caritavyam. tat kasya hetoḥ? na hi rāgadveṣamohānāṃ tathatā kasyacid artham anarthaṃ karoti, na dṛṣṭigatānāṃ tathatā kasyacid artham anarthaṃ karoti. rūpaṃ me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, evaṃ skandhadhātvāyatanāni me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, pratītyasamutpādo me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, pratītyasamutpādāṅgāni me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, pāramitā me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, śūnyatāmukhāni me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, bodhipakṣyā me dharmā artho 'nartha iti na caritavyaṃ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni (psp_5:129) me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, śūnyatānimittāpraṇihitāni me 'rtho 'nartha iti na caritavyam, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido me 'rtho 'nartha iti na caritavyam, āveṇikābuddhadharmā me 'rtho 'nartha iti na caritavyam, anuttarā me samyaksaṃbodhir artho 'nartha iti na caritavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tathāgatenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya na kaścid dharma upalabdho yo 'rthaṃ vā kuryād anarthaṃ vā kuryād, api nu khalu punaḥ subhūte utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā sā naiva kasyacid arthaṃ vā karoty anarthaṃ vā, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenārthānartho varjayitvā prajñāpāramitāyāṃ caritavyam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kena kāraṇena bhagavan prajñāpāramitā nānarthakarī nārthakarī?
bhagavān āha: tathā hi subhūte saṃskṛtadharmāṇām asaṃskṛtadharmāṇām akāraṇaṃ prajñāpāramitā, tena kāraṇena prajñāpāramitā na kasyacid arthaṃ vā karoty anarthaṃ vā.
subhūtir āha: punar bhagavann asaṃskṛto 'rthaḥ sarvāryāṇāṃ buddhānāṃ buddhaśrāvakāṇāṃ vā.
bhagavān āha: asaṃskṛto 'rthaḥ sarvāryāṇāṃ buddhānāṃ buddhaśrāvakāṇāṃ ca, pratyupasthito na punar apakāreṇa vopakāreṇa vā, tadyathāpi nāma subhūte ākāśasya tathatā na kasyacid apakāreṇa vopakāreṇa vā pratyupasthitā, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā na kasyacid dharmasyāpakāreṇa vopakāreṇa vā pratyupasthitā.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'saṃskṛtāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: iha punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'saṃskṛtāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati, na punar dvayayogena. iti kleśaprakṛtisaṃmohavikalpaḥ
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann advayadharmo 'dvayadharmam anuprāpnoti? bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan dvayadharmo 'dvayadharmam anuprāpnoti? (psp_5:130)
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: katham idānīṃ bhagavann anuprāpyate?
bhagavān āha: yathā nādvayo na dvayo dharma upalabhyate.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan nādvayo na dvayo dharma upalabhyate?
bhagavān āha: anupalambhaṃ prati na rūpam anupalambhena prāpnoti, na vedanān na saṃjñān na saṃskārān, na vijñānam anupalambhena prāpnoti. iti dvayābhāvasaṃmohavikalpaḥ ity ukto navavidho dvitīyo grāhakavikalpaḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā duṣkarakārakā bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau prasthitā na ca nāmasattva upalabhyate na sattvaprajñāptis, teṣāṃ ca sattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhum abhisaṃprasthitāḥ. tadyathāpi nāma bhagavan kaścid eva puruṣa ākāśe apratiṣṭhāne stambam icched dhāpayitum, evam eva bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānāṃ kṛtenecchet sarvākārajñatām anuprāptum.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvā ye sattvānāṃ kṛtaśaḥ sarvākārajñatārtham abhipratiṣṭhante, tāñ ca sarvākārajñatām anubudhya sarvasattvān saṃsārāt parimocayiṣyanti. iti sarvākārajñatāyā abhāvālambanajñānam
tadyathāpi nāma subhūte puruṣaḥ stambam icched vāpanāya sa ca puruṣas tasya stambasya na mūlaṃ jānīyād na śākhāṃ na tvacchedaṃ na pattraṃ na palāśaṃ na puṣpaṃ jānīyāt, sa tasya stambasya kāṇḍaṃ vāpayeta vāpayitvā kālena kālaṃ gopāyatodakaṃ dadyād arthaṃ tasya tat kāṇḍam anupūrveṇa śākhāsaṃpannañ ca bhavet, pattrasaṃpannañ ca bhavet, puṣpasaṃpannañ ca bhavet, phalasaṃpannañ ca bhavet, sa tasya stambasya pattrāṇy anubhuñjīt, puṣpāṇi ca phalāni cānubhuñjīta. evam eva subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvasattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhum abhisaṃprasthitā anupūrveṇa ṣaṭsu pāramitāsu carantaḥ sarvākārajñatām anuprāpsyanti, tataḥ sarvasattvānāṃ pattrapuṣpaphalopajīvyā bhavanti. tatredaṃ subhūte pattraṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad āgamya sattvās tribhyo 'pāyebhyaḥ parimucyante. tatredaṃ puṣpaṃ yad āgamya kṣatriyamahāśālakuleṣu brāhmaṇamahāśālakuleṣu gṛhapatimahāśālakuleṣu (psp_5:131) vā cāturmahārājakāyikeṣu deveṣūpapadyante trayastriṃśeṣu yāmeṣu tuṣiteṣu nirmāṇaratisu paranirmitavaśavartiṣu brahmapārṣadyeṣu yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣu upapadyante. tatredaṃ phalaṃ yad āgamya sattvāḥ srotaāpattiphale pratiṣṭhante, sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhante, 'nāgāmiphale pratiṣṭhante, arhattve pratiṣṭhante, pratyekabodhau pratiṣṭhante, tad eva ca phalam āgamya sattvāḥ sarvākārajñatam anuprāpnuvanti, sarvasattvānāṃ phalaśālino bhavanti, tatra ye dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayanti te sarve 'nupūrveṇa tribhir yānaiḥ parinirvānti, yad uta śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā, anuttarām api samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante, na ca tatra sattvaḥ prajñāyate, na ca sattvaprajñāptis te ca sattvā ātmagrāhataḥ parimocyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, na ceha kaścit sattvo vā sattvaprajñāptir vopalabhyate, yeṣāṃ sattvānām ahaṃkṛte na sarvākārajñatām anuprāpsyāmīti.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: tathāgata eva bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya sarvanarakā ucchidyante, sarvatiryagyonayaḥ sarvayamalokā ucchidyante, sarvākṣaṇāḥ sarvadāridrāṇy ucchidyante, sarvahīnagataya ucchidyante, sarvakāmadhātur ucchidyante, sarvo rūpadhātur ucchidyante, sarva ārūpyadhātur ucchidyante.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, tathāgata evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye nābhipratiṣṭhet, nātītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā nābhisaṃbhotsyante nābhisaṃbudhyante. na pratyekabuddhānāṃ loke prādurbhāvo bhaviṣyati, nārhatāṃ loke prādurbhāvo bhaviṣyati, nānāgāmināṃ loke prādurbhāvo bhaviṣyati, na sakṛdāgāmināṃ loke prādurbhāvo bhaviṣyati, srotaāpannānāṃ loke prādurbhāvo na bhaviṣyati. na sarvanarakā ucchetsyante, na sarvatiryagyonayo na sarvayamalokā ucchetsyanti, na sarvākṣaṇā na sarvadāridrāṇy ucchetsyanti, na sarvahīnagatayo na kāmadhātur na rūpadhātur nārūpyadhātur ucchetsyati. api tu khalu punar bhagavan yāvat tathāgata eva bodhisattvo mahāsattvo (psp_5:132) veditavyaḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, tathāgata eva bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. tat kasya hetoḥ? yayaiva hi subhūte tathatayā tathāgataḥ prajñapyate, tayaiva tathatayā sarvāryāḥ prajñapyante, tayaiva tathatayā rūpaṃ prajñapyate, tayaiva tathatayā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ prajñapyante, tayaiva tathatayā vijñānaṃ prajñapyate, tayaiva tathatayā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca prajñapyante, evaṃ yāvat tayaiva tathatayā saṃskṛto dhātur asaṃskṛtaś ca dhātuḥ prajñapyate, tayaiva tathatayā sarvasattvatathatā tathāgatatathatā ca prajñapyate, tathāgatatathatāyāṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati, tasmāt tathāgatas tathāgata ity ucyate, anena subhūte paryāyeṇa bodhisattvo mahāsattvas tathāgata eva veditavyaḥ tathatāṃ pramāṇīkṛtya. evaṃ khalu subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānām indriyakuśalo bhaviṣyatīndriyaparāparakauśalyam anuprāpsyati, sarvasattvānāṃ karmasvakatāṃ jñāsyati, sarvasattvānāṃ karmasvakatāṃ jñātvā praṇidhijñānaṃ paripūrayiṣyati, praṇidhijñānaṃ paripūrya triṣv andhasu jñānaṃ viśodhayiṣyati, triṣv andhasu jñānaṃ viśodhya bodhisattvacaryā caran sattvānām arthaṃ kariṣyati, sattvānām arthaṃ kṛtvā buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sarvākārajñatām anuprāpsyati, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayiṣyati, dharmacakraṃ pravartya sattvās triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayiṣyati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpyānupadhiśese nirvāṇadhātau parinirvāpayiṣyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvaguṇānuśaṃsā saṃpaśyamānenātmanaś ca parasya cānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayitavyam.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: namaskaraṇīyā bhagavan bodhisattvā mahāsattvāḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ caranti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi, namaskaraṇīyās te subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ caranti. iti yathoktabhāvanāmārgajñatālambanavataḥ sarvaguṇasaṃpadaḥ
subhūtir āha: kiyat sa bhagavan prathamacittotpādiko bodhisattvo mahāsattvaḥ puṇyaṃ prasavati, yaḥ sarvasattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ (psp_5:133) samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmaḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yāvantaḥ subhūte sāhasre lokadhātau sattvās tān sarvān kvacid eva śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pratiṣṭhāpayed, api nu sa sattvo bahupuṇyaṃ prasavet?
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata, aprameyaṃ bhagavann aprameyaṃ sugata. bhagavān āha: yac ca khalu subhūte sāhasre lokadhātau śrāvakayānikānāṃ sattvānāṃ vā pratyekabuddhayānikānāṃ vā puṇyakriyāvastu, yac ca sāhasre lokadhātau sattvānāṃ śrāvakapratyekabuddhabhūmipratiṣṭhāpanapuṇyakriyāvastu, tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya puṇyakriyāvastunaḥ śatatamīm api kalān nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api koṭītamīm api koṭīśatataraīm api koṭīsahasratamīm api kotīśatasahasratamīm api koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tat kasya hetoḥ? bodhisattvaprasūtā hi śrāvakapratyekabuddhayānikā, na punaḥ śrāvakapratyekabuddhaprasūto bodhisattvo mahāsattvaḥ. evaṃ yāvat trisāhasramahāsāhasre lokadhātau śrāvakayānikānāṃ sattvānāṃ vā pratyekabuddhayānikānāṃ vā puṇyakriyāvastu, yac ca trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvānāṃ śrāvakapratyekabuddhapratiṣṭhāpanapuṇyakriyāvastu, tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya puṇyakriyāvastunaḥ śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat kotīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tat kasya hetoḥ? bodhisattvaprasūtā hi śrāvakapratyekabuddhayānikā, na punaḥ śrāvakapratyekabuddhaprasūto bodhisattvo mahāsattvaḥ. tiṣṭhantu śrāvakapratyekabuddhabhūmipratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramāhāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve śuklavidarśanābhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat
koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti; tiṣṭhantu śuklavidarśanābhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve gotrabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu gotrabhūmau (psp_5:134) pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsahasre lokadhātau sattvās te sarve 'ṣṭamakabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya puṇyaskandhasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutasatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu 'ṣṭamakabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve darśanabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu darśanabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve tanubhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti: tiṣṭhantu tanubhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve vītarāgabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm
api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu vītarāgabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve kṛtāvibhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu kṛtāvibhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve pratyekabuddhabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat kotīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu pratyekabuddhabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve bodhisattvaniyāmāvakrāntau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tad bodhisattvapratipannakasya puṇyasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭḥantu bodhisattvaniyāmāvakrāntau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye (psp_5:135) trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve bodhisattvapratipannakā bhaveyus, teṣāṃ yat puṇyaṃ tat tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. ity ānantaryasamādhiḥ
subhūtir āha: prathamacittotpādikena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena kiṃ manasikartavyam?
bhagavān āha: prathamacittotpādikena subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatā manasikartavyā. iti sarvākārajñatālakṣaṇabuddhatvam
subhūtir āha: sarvākārajñatā kiṃ bhagavann abhāvasvabhāvā? sarvākārajñatāyāś ca bhagavan kim ārambaṇam? kim ādhipateyaṃ? kim ākāraṃ? kiṃ lakṣaṇam?
bhagavān āha: sarvākārajñatā subhūte abhāvasvabhāvālakṣaṇānimittānābhogānābhāsānutpādā, yat punaḥ subhūtir evam āha, sarvākārajñatāyāḥ kim ārambaṇaṃ, kim ādhipateyaṃ, kim ākāraṃ, kiṃ lakṣaṇam iti. sarvākārajñatāyāḥ subhūte abhāva ārambaṇaṃ, smṛtir adhipatiḥ, śānta ākāro, 'lakṣaṇaṃ lakṣaṇaṃ, sarvākārajñatāyāḥ subhūte idam ārambaṇam ayam adhipatir ayam ākāra idaṃ lakṣaṇam. iti sarvākārajñatāyām ālambanādhipatyākārā ity ukta ānantaryasamādhiḥ
kiṃ punar bhagavan sarvākārajñataivābhāvaḥ? utāho rūpam apy abhāvaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam apy abhāvaḥ? skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vābhāvaḥ? evam adhyātmikā vā bāhyā dharmā abhāvaḥ? catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgo mārgaḥ śūnyatāsamādhiḥ, animittasamādhiḥ, apraṇihitasamādhiḥ, aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ mahāmaitrī mahākaruṇā mahāmuditā mahopekṣā prathamā abhijñā dvitīyā abhijñā tṛtīyā abhijñā caturthy abhijñā pañcamy abhijñā ṣaṣṭhy abhijñā saṃskṛto dhātur asaṃskṛto dhātur abhāvaḥ? (psp_5:136)
bhagavān āha: sarvākārajñatāpi subhūte abhāvo, rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam api subhūte abhāvaḥ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā pratītyasamutpādāṅgāni vā abhāvaḥ, evam adhyātmikā bāhyāś ca dharmāḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgalmārgā apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitāryasatyābhijñāḥ sarvapāramitāḥ, sarvaśūnyatā daśabalavaiśāradyapratisaṃvida āveṇikabuddhadharmā api subhūte abhāvaḥ, mahāmaitrī mahākaruṇā mahāmuditā mahopekṣā abhāvaḥ, saṃskṛto dhātur asaṃskṛto dhātur abhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tasyāḥ sarvākārajñatāyāḥ svabhāvo nāsti, yasya khalu punaḥ subhūte svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvākārajñatāyāḥ svabhāvo nāsti?
bhagavān āha: nāsti subhūte sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, yasya subhūte sāṃyogikaḥ svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. anena subhūte paryāyeṇābhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ. ity ālambanopapattau vipratipattiḥ
api tu khalu punaḥ subhūte tathatāvitathatānanyatathatābhūtakoṭisvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, dharmatādharmadhātudharmasthititādharmaniyāmatāsvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, anenāpi subhūte paryāyeṇa evaṃ veditavyam abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, katamenopāyakauśalyena samanvāgataḥ prathamacittotpādiko bodhisattvo mahhāsattvo dānapāramitāyāṃ carati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati? śīlapāramitāyāṃ carati, kṣāntipāramitāyāṃ carati, vīryapāramitāyāṃ carati, dhyānapāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāyāṃ carati, prathame dhyāne carati, dvitīye dhyāne carati, tṛtīye dhyāne carati, caturthe dhyāne carati, maitryāṃ karuṇāyāṃ muditāyām upekṣāyām ākāśānantyāyatanasamāpattau vijñānānantyāyatanasamāpattāv ākiṃcanyāyatanasamāpattau naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau caraty, adhyātmaśūnyatāyāṃ bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūunyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, smṛtyupasthāna samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carati, āryasatyeṣu śūnyatāsamādhāv animittasamādhāv apraṇihitasamādhāv (psp_5:137) aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu dhāraṇīmukheṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikabuddhadharmeṣu sarvākārajñatāyāṃ carati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati?
bhagavān āha: etad eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyaṃ veditavyaṃ yad abhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣu parijayaṃ karoti, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati, tac ca buddhakṣetraṃ tāṃś ca sattvān abhāvasvabhāvān jānāti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran bodhimārge parijayaṃ karoti, śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhimārge parijayaṃ karoti, adhyātmaśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran bodhimārge parijayaṃ karoty, āryasatyeṣu caran śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau caran maitrīkaraṇāmuditopekṣāsu caran bodhimārge parijayaṃ karoti, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu caran bodhimārge parijayaṃ karoti, taṃ ca bodhimārgam abhāvasvabhāvaṃ jānāti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caran bodhimārge parijayaṃ kurvan, yāvad daśabhis tathāgatabalaiḥ samanvāgato bhavati, caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā sarvākārajñatājñānena ca samanvāgato bhavati, ime subhūte bodhaye mārgāḥ, sa ebhir bodhimārgaiḥ pāramitāḥ paripūrayati, pāramitāḥ paripūrya sarvan tad ekalakṣaṇasamāyuktayā prajñayā sarvākārajñatām anuprāpsyati, tasya tatrāvasthāyāṃ sarvavāsanānusaṃdhikleśāḥ prahāsyante, anutpattikaprahāṇāḥ. ity ālambanasvabhāvādhāraṇavipratipattiḥ
sa buddhacakṣuṣā trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ vyavalokya bhāvam api nopalabhate prāg evābhāvam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam abhāvasvabhāvaiḥ sarvadharmair idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyaṃ, yad bhāva iti nopalabhyate prāg evābhāva iti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti, sa tad dānam abhāva iti saṃjānīte, pratigrāhakam apy abhāva iti saṃjānīte, tam api bodhisattvam (psp_5:138) abhāva iti saṃjanīte. evaṃ śīlapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran, prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tām api prajñāpāramitām abhāva iti saṃjānīte, yeṣāṃ prajñā bhāvyate tān apy abhāva iti saṃjānīte, yo 'pi bhāvayati tam apy abhāva iti saṃjānīte. evam adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carann apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carann abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caran, sarvākārajñatāyāṃ caraṃs tām apy abhāva iti saṃjānīte, yo 'py abhisaṃbudhyate tam apy abhāva iti saṃjānīte, yenāpy abhisaṃbudhyate tam apy abhāva iti saṃjānīte. tat kasya hetoḥ? yathaiva hīyam abhāvasvabhāvā tathaiva sarvadhrmā abhāvasvabhāvās, te ca buddhair akṛtāḥ śrāvakair akārakāḥ, sarvadharmāḥ kārakarahitāḥ.
subhūtir āha: nanu bhagavan dharmair eva dharmā virahitāḥ?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, dharmair eva subhūte dharmā virahitāḥ.
subhūtir āha: yadi bhagavan dharmair eva dharmā virahitāḥ, kathaṃ bhagavan virahito dharmo virahitaṃ dharmaṃ saṃjānīte bhāvaṃ vā abhāvaṃ vā? na hi bhāvo dharmo bhāvaṃ dharmaṃ saṃjānīte, na hy abhāvo dharmo 'bhāvaṃ dharmaṃ saṃjānīte, na hi bhāvo dharmo 'bhāvaṃ dharmaṃ saṃjānīte, na hy abhāvo dharmo bhāvaṃ dharmaṃ saṃjānīte. evam asaṃjānāneṣu dharmeṣu kuta evaṃ bhavati? bodhisattvasya mahāsattvasya bhāva iti vābhāva iti vā lokasaṃvṛtim upādāya bodhisattvo mahāsattvo bhāva iti vābhāva iti vā nirdiśati, na punaḥ paramārthena. iti sarvākārajñatājñāne vipratipattiḥ
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anyā lokasaṃvṛtir anyaḥ paramārthaḥ? bhagavān āha: na subhūte 'nyā lokasaṃvṛtir anyaḥ paramārthaḥ, yaiva lokasaṃvṛtes tathatā saiva paramārthasya tathatā, tān te sattvā evaṃtathatān na jānanti na paśyanti, teṣām arthāya lokasaṃvṛtyā nirdiśyate bhāva iti vābhāva iti vā. api tu khalu punaḥ subhūte ya ete sattvāḥ pañcabhiḥ skandhair bhāvasaṃjñino abhāva iti na jānanti, (psp_5:139) abhāvasaṃjñino bhāva iti na jānanti, teṣām arthāyaivaṃ nirdiśyate dharmāṇāṃ prabhedatām upādāya katham api bhāvam abhāvaṃ vā jñāsyanti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. iti satyadvaye vipratipattiḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: bodhisattvacaryā bodhisattvacaryeti bhagavann ucyate kasyaitad adhivacanam?
bhagavān āha: bodhisattvacaryeti subhūte bodhaye caryaiṣā bodhicārikā tasmād bodhisattvacaryety ucyate.
subhūtir āha: kva sā bhagavan bodhisattvasya mahāsavasya bodhisattvacaryā?
bhagavān āha: rūpaṃ śūnyam iti carati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ śūnyam iti carati, evaṃ skandhadhātvāyatanāni śūnyānīti carati, pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca śūnyānīti carati, evam ādhyātmikabāhyair āyatanair dānapāramitāyāṃ carati, śīlapāramitāyāṃ carati, kṣāntipāramitāyāṃ carati, vīryapāramitāyāṃ carati, dhyānapāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāyāṃ carati, adhyātmaśūnyatāyāṃ carati, bahirdhāsūnyatāyāṃ carati, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ carati, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, prathame dhyāne carati, dvitīye dhyāne carati, tṛtīye dhyāne carati, caturthe dhyāne carati, maitrīkaruṇāmuditopekṣāyāṃ carati, ākāśānantyāyatanasamāpattau vijñānānantyāyatanasamāpattāv ākiṃcanyāyatanasamāpattau naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau carati, caturṣu smṛtyupasthāneṣu carati, caturṣu samyakprahāneṣu carati, caturṣv ṛddhipādeṣu carati, pañcasv indriyeṣu carati, pañcasu baleṣu carati, saptasu bodhyaṅgeṣu carati, āryāṣṭāṅgamārgeṣu carati, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau caraty, aṣṭasu vimokṣeṣu carati, navānupūrvavihārasamāpattiṣu carati, caturṣv āryasatyeṣu carati, daśasu tathāgatabaleṣu carati, caturṣu vaiśāradyeṣu carati, catasṛṣu pratisaṃvitsu carati, aṣṭādaśasv āveṇikābuddhadharmeṣu carati, pañcasv abhijñāsu carati, sarvasamādhiṣu carati, sarvadhāraṇīmukheṣu carati, buddhakṣetraṃ pariśodhanāya carati, sattvaparipācanāya carati, pratibhāneṣu carati, akṣarābhinirhāraḥ śūnya iti carati, akṣarapraveśaḥ śūnya iti carati, anakṣarapraveśaḥ śūnya iti carati, śūkṣmapraveśeṣu carati, dhāraṇyāṃ carati, saṃskṛtadhātau carati, asaṃskṛtadhātau (psp_5:140) carati, evam atra carati yathā bodhim advayī karoti na dvaidhī karoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhaye carati. iti prayoge vipratipattiḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: buddho buddha iti bhagavann ucyate, kasyaitad adhivacanaṃ buddha iti?
bhagavān āha: bhūtārtho buddha ity ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte bhūtā asya dharmā abhisaṃbuddhās tasmād buddha ity ucyate, bhūto 'syārthaḥ pratividdhas tasmād buddha ity ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte sarvadharmā yathāvadabhisaṃbuddhās tasmād buddha ity ucyate. iti buddharatne vipratipattiḥ
subhūtir āha: bodhir iti bhagavan kasyaitad adhivacanam?
bhagavān āha: bodhir iti subhūte śūnyatāyā etad adhivacanaṃ, tathatāyā etad adhivacanaṃ, dharmatāyā etad adhivacanaṃ, bhūtakoṭer etad adhivacanaṃ, dharmadhātor etad adhivacanam. api tu khalu punaḥ subhūte nāmadheyamātram etad bodhir iti. api tu khalu punaḥ subhūte abhedārtho bodhyarthaḥ. api tu khalu punaḥ subhūte bodhis tathatāvitathatānanyatathatānanyathībhāvas tasmād bodhir ity ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte nāmanimittamātram etad bodhir iti tasmād bodhir ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte buddhānām eva bhagavatām eṣā bodhis tasmād bodhir ity ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte buddhair eṣā bhagavadbhir abhisaṃbuddhās tasmād bodhir ity ucyate. iti dharmaratne vipratipattiḥ
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
