Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa
Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8
- Thông tin
- GRETIL — Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009.CC BY-NC-SA 4.0
tiṣṭhantu subhūte catasro gurukā mūlāpattayaḥ, pañcabhyo 'pi subhūte ānantaryebhyaḥ karmabhyo gurutaro 'yaṃ cittotpādo yo 'yaṃ (psp_5:8) bodhisattvasya mahāsattvasya nāmāpadeśena manyanāsahagataś cittotpāda utpannas, tena ca nāmāpadeśamātreṇānyān bodhisattvān mahāsattvān avamaṃsyate, ayaṃ tato gurutaraś cittotpādo veditavyaḥ. iti hi subhūte imāni tāni nāmāni nāmāpadeśenotpadyamānāni mārakarmāṇi sūkṣmāṇi bhavanti.
punar aparaṃ subhūte vivekaguṇena bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān hy upasaṃkramiṣyaty upasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: vivekasya tathāgato varṇavādī. nāhaṃ subhūte evaṃ vivekaṃ vadāmi bodhisattvasya mahāsattvasya yad utāraṇyāni vanaprasthāni prāntāni śayanāsanāni.
subhūtir āha: kataraḥ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyānyo viveko yadi nāraṇyāni vanaprasthāni prāntāni śayanāsanāni? kathaṃrūpo bhagavann anyo viveko bodhisattvasya mahāsattvasya? bhagavān āha: sacet subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakapratisaṃyuktair manasikārair vivikto bhavati, pratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārair vivikto bhavati, bodhisattvo mahāsattvo nāraṇyavanaprasthaprāntaśayanāsanair viharati, viviktaś caiva viharati bodhisattvo mahāsattvaḥ, yo 'yaṃ mayā subhūte viveko 'nujñāto bodhisattvasya mahāsattvasya. anena ca vivekena rātriṃdivaṃ viharati viviktaś caiva viharati bodhisattvo mahāsatvo yad uta bodhisattvavivekena nāraṇyavanaprasthaprāntaśayanāsanair viharati vivikta eva viharati bodhisattvo mahāsattvo, grāmānte 'pi vā viharann anena vivekena viviktaś caiva viharati bodhisattvo mahāsattvaḥ, yaś ca mayā subhūte viveko 'nujñāto bodhisattvasya mahāsattvasya.
yañ ca punaḥ sa māraḥ pāpīyān vivekam upadekṣyaty araṇyavanaprasthaprāntaśayanāsanair viharati, sa tena vivekena saṃkīrṇaś caiva samānaḥ śrāvakapratisaṃyuktair manasikāraiḥ viharati pratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārair viharati prajñāpāramitāyām anabhiyuktaḥ sarvākārajñatāṃ na paripūrayati. evaṃ so 'nena vihāreṇa viharann apariśuddhadharmamanasikāraś caiva samānas tadanyān api bodhisattvān mahāsattvān avamaṃsyate ye te grāmānte viharanti pariśuddhadharmamanasikārāḥ śrāvakacittair asaṃkīrṇāḥ pratyekabuddhacittair asaṃkīrṇā (psp_5:9) ihānyaiḥ pāpakaiś cittotpādair asaṃkirṇā dhyānavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhasatyābhijñāparipūriṃ gatāḥ.
atha ca punaḥ so 'nupāyakuśalo bodhisattvo mahāsattvaḥ, kiṃ cāpi yojanaśatikeṣv aṭavīkāntāreṣv apagatavyādamṛgapakṣiṣv apagatacaurakāntāreṣv apagatabhṛśaparṇarākṣasānuvicariteṣu tatra madhye vā saṃkalpayed varṣaṃ vā varṣaśataṃ vā varṣasahasraṃ vā varṣaśatasahasraṃ vā varṣakoṭīśataṃ vā varṣakoṭīsahasraṃ vā varṣakoṭīśatasahasraṃ vā tato vā uttari, imaṃ ca vivekan na jānāti yena vivekena bodhisattvo mahāsattvo 'dhyāśayasaṃprasthito viharati, saṃkīrṇaś caiva viharati bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃkliṣṭaś caiva tatra viveke niśrita ālīno 'dhyavasito na me sa tāvanmātrakeṇa cittam abhirādhayati, yaś ca mayā viveka ākhyātas tasmin viveke na saṃdṛśyate.
tam enaṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramyopary antarīkṣe sthitvaivaṃ vadati: sādhu sādhu kulaputra eṣa vivekas tathāgatenākhyāto yena viharasy evaṃ tvaṃ kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyase. sa tato vivekāt punar anyān vivekān avamanyamānas tadanyān bodhisattvayānikān bhikṣūn peśalān kalyāṇadharmano 'vamaṃsyate saṃkīrṇavihāreṇa bateme viharanty āyuṣmanta iti. ye ca viviktavihāreṇa viharanti bodhisattvā mahāsattvās tān saṃkīrṇavihāreṇa codayiṣyati smārayiṣyati avamaṃsyate, ye ca saṃkīrṇavihāreṇa viharanti tān viviktavihāreṇa samudācariṣyati tatra ca gauravam utpādayiṣyati, yatra ca gauravam utpādayitavyaṃ tatra mānam utpādayiṣyati. tat kasya hetoḥ? aham amanuṣyaiś codye, aham amanuṣyaiḥ smārye, eṣa vihāro yena vihāreṇāhaṃ viharāmi, kaṃ grāmāntavihāriṇam amanuṣyāḥ smārayiṣyanti? ayaṃ bodhisattvas tadanyān bodhisattvayānikān kulaputrān paṃsayiṣyaty avamaṃsyate ullāpayiṣyati kutsayiṣyati.
ayaṃ subhūte bodhisattvacaṇḍālo veditavyaḥ, bodhisattvadūṣī veditavyaḥ, bodhisattvaprativarṇiko veditavyaḥ, cauraḥ sadevamānuṣāsurasya lokasya, cauraḥ śramaṇaveṣeṇa, cauro bodhisattvayānikārāṃ kulaputrāṇāṃ, tajjātikaḥ pudgalo na sevitavyo na bhaktavyo na paryupāsitavyaḥ. tat kasya hetoḥ? ādhimānikā hi subhūte tathārūpāḥ pudgalā veditavyāḥ. ity aṣṭamam (psp_5:10)
yasya khalu punar bodhisattvasya mahāsattvasyāparityaktā sarvākārajñatā, aparityaktā anuttarā samyaksaṃbodhis tena bodhisattvena mahāsattvenādhyāśayenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena, sarvasattvānām arthaṃ kartukāmena bodhisattvena mahāsattvena tajjātīyaḥ pudgalo na sevitavyo na bhaktavyo na paryupāsitavyaḥ. api tu khalu svakāryayogam anuyuktena vihartavyaṃ nityodvignamānasena saṃsāra uttrastamānasenāsaṃsṛṣṭena traidhātukena. tatra caiva maitry utpādayitavyā tatra caivānukampākaruṇotpādayitavyā muditotpādayitavyā upekṣotpādayitavyā, tathā ca kariṣyāmi yathaite mama doṣāḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ na bhaviṣyanti notpatsyante, saced utpatsyante kṣipram eva prahāsyāmīti śikṣā karaṇīyā. ayaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ svayamabhijñāya parākramo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvenādhyāśayenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena kalyāṇamitrāṇi sevitavyāni bhaktavyāni paryupāsitavyāni.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kāni punar bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: buddhā bhagavantaḥ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni, bodhisattvā mahāsattvāś ca subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni, śrāvakā api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni.
ye ca ṣaṭ pāramitā ākhyāsyanti deśayiṣyanti prajñapayiṣyanti prasthāpayiṣyanti vivariṣyanti vibhajiṣyanti uttānīkariṣyanti saṃprakāśayiṣyanti, ime 'pi subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni. ṣaṭ pāramitāḥ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni, catvāri smṛtyupasthānāni samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāḥ sarvaśūnyatā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni. tathatābhūtakoṭidharmadhātu bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni. ṣaṭ pāramitāḥ śāstāro veditavyāḥ ṣaṭ pāramitā mārgaḥ ṣaṭ pāramitā ālokaḥ ṣaṭ pāramitā (psp_5:11) ulkā ṣaṭ pāramitā avabhāsaḥ ṣaṭ pāramitā bhūmiḥ ṣaṭ pāramitāḥ śaraṇaṃ ṣaṭ pāramitā layanaṃ ṣaṭ pāramitāḥ parāyaṇaṃ ṣaṭ pāramitā mātā ṣaṭ pāramitāḥ pitā. catvāri smṛtyupasthānāni samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgasarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ sarvākārajñatāyai yāvat sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇāya saṃvartante. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye 'pi te 'bhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās teṣām api buddhānāṃ bhagavatām ime caiva saptatriṃśad bodhipakṣyā
dharmā mātāpitarāv abhūtām. ye 'pi te subhūte bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās teṣām api buddhānāṃ bhagavatām ime caiva saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā mātāpitarau bhaviṣyataḥ. ye 'pi te subhūte etarhi daśa diśi loke buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti teṣām api subhūte buddhānāṃ bhagavatām ime caiva saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā mātāpitarau bhavataḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'to nirjātā hy atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantaḥ tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmenāparapraṇeyatāṃ gantukāmenāparapraṇeyatāyāṃ sthātukāmena sarvasattvānāṃ saṃśayāṃś chrotukāmena buddhakṣetraṃ pariśodhayitukāmena sarvasattvān paripācayitukāmena caturbhiḥ saṃgrahavastubhiḥ sattvāḥ saṃgrahītavyāḥ. katamaiś caturbhir? dānena priyavadyatayārthakriyayā samānārthatayā. idam apy ahaṃ subhūte 'rthavaśaṃ paśyann evaṃ vadāmi: ete bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ śāstāro mātāpitarau layanaṃ trāṇaṃ dvīpaḥ śaraṇaṃ yad utema eva saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmāḥ. iti navamam
tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenāparapraṇeyatāṃ gantukāmenāparapraṇeyatāyāṃ sthātukāmena sarvasattvānāṃ saṃśayāṃś chrotukāmena buddhakṣetraṃ pariśodhayitukāmena sarvasattvān paripācayitukāmena ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? atra hi prajñāpāramitāyāṃ sarvadharmā vistareṇopadiṣṭā yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam. iti daśamam
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃlakṣaṇā (psp_5:12) bhagavan prajñāpāramitā?
bhagavān āha: asaṅgalakṣaṇā subhūte prajñāpāramitā na subhūte prajñāpāramitā lakṣaṇan na prajñāpāramitāyāḥ kiñcil lakṣaṇam.
subhūtir āha: syād bhagavan paryāyo yena lakṣaṇena prajñāpāramitā saṃvidyate tenaiva lakṣaṇena sarvadharmāḥ saṃvidyeran.
bhagavān āha: evam etad yena lakṣaṇena subhūte prajñāpāramitā saṃvidyate tenaiva lakṣaṇena sarvadharmāḥ saṃvidyante. tat kasya hetoḥ? sarvadharmā hi subhūte viviktā asvabhāvāḥ svabhāvaśūnyāḥ, anena subhūte paryāyeṇa yena lakṣaṇena prajñāpāramitā saṃvidyate tenaiva lakṣaṇena sarvadharmāḥ saṃvidyante yad uta viviktalakṣaṇena śūnyatālakṣaṇena.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmāḥ sarvadharmaviviktāḥ sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyās, tat kathaṃ bhagavan sattvānāṃ saṃkleśaṃ vyavadānaṃ prajñāyate? na bhagavan viviktaṃ vā śūnyatā vā saṃkliśyate vā vyavadāyate vā, na viviktaṃ vā śūnyatā vānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na vivikte vā śūnyatāyāṃ vā kaścid dharma upalabhyate, yo bodhim abhisaṃbudhyetāsya caivaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasya katham arthaṃ jānīyām? iti.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: tat kiṃ manyase? subhūte, api nu dīrgharātram ime sattvā ahaṃkāramamakāre caranti.
subhūtir āha: evam etad bhagavann evam etat sugata, dīrgharātram ime sattvā ahaṃkāramamakāre caranti.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte, api tv ahaṃkāramamakārau viviktāv api tv ahaṃkāramamakārau śūnyau. subhūtir āha: vivikto bhagavan śūnyaḥ sugata.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte, ahaṃkāramamakāreṇa sattvāḥ saṃsāre saṃdhāvanti saṃsaranti.
subhūtir āha: evam etad bhagavann evam etat sugata, ahaṃkāramamakāreṇa bhagavan sattvāḥ saṃsāre saṃdhāvanti saṃsaranti.
bhagavān āha: evaṃ khalu subhūte sattvānāṃ saṃkleśaḥ prajñāyate saṃsāre saṃdhāvatāṃ saṃsaratāṃ, yatra subhūte nāhaṃkāro na mamakāras tatra nodgraho 'nena te sattvāḥ saṃsāre na saṃdhāvanti na saṃsaranti. (psp_5:13)
evaṃ khalu subhūte sattvānāṃ vyavadānaṃ prajñāyate saṃsāre na saṃdhāvatāṃ na saṃsaratām, api tu khalu punar na kaścit tatra saṃkliśyate vā vyavadāyate vā, evaṃ khalu subhūte saṃkleśo vyavadānañ ca prajñāyate. ity ekādaśam
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: evaṃ caran bhagavan bodhisattvo mahāsattvo na rūpe carati, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu, na vijñāne carati, na skandheṣu carati na dhātuṣu carati nāyataneṣu carati na pratītyasamutpāde carati na pratītyasamutpādāṅgesu carati na smṛtyupasthāneṣu carati na samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣu na mārgeṣu carati nāryasatyeṣu nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu carati na sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati na śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carati na pañcasv abhijñāsu carati na balavaiśāradyeṣu carati na pratisaṃvitsu carati nāveṇikeṣu buddhadharmeṣu carati na sarvākārajñatāyāṃ carati. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmā nopalabhyante yo vā careta yena vā careta yatra vā careta, evaṃ caran bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nabhibhavanīyo bhavati sadevamānuṣāsureṇa lokena. evañ caran punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhair na śakyo 'bhibhavitum. tat kasya hetoḥ? tathā hi so 'nabhibhūte sthāne sthito yad uta bodhisattvaniyāme 'nabhibhūto hi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāmanasikārair viharann, evañ caran punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyā abhyāśībhavati. iti dvādaśam ity uktaṃ liṅgam
bhagavān āha: kat kiṃ manyase? subhūte ye jāmbūdvīpakāḥ sattvās te sarvamānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabheran pratilabhyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyeraṃs tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā yāvajjīvaṃ satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet, tac ca kuśalamūlam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye parināmayet. tat kiṃ manyase? subhūte, api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ (psp_5:14) puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ pareṣām ākhyāyed deśayet prajñapayet prasthāpayed vivṛṇuyād vibhajed vibhāvayeta uttānīkuryāt saṃprakāśayet prajñāpāramitāpratisaṃyuktair manasikārair vihared, evaṃ yāvantas trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'pūrvācaramaṃ mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabheraṃs, tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayec, caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayet sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale 'rhattve pratiṣṭhāpayet pratyekabodhau pratiṣṭhāpayed anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayet tac ca kuśalamūlam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayet. tat kiṃ manyase? subhūte, api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ pareṣām ākhyāyed deśayet prajñapayet prasthāpayed vivṛṇuyād vibhajed vibhāvayeta uttānīkuryāt saṃprakāśayet sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair vihared, evaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānāṃ dakṣiṇīyatāṃ gacchati. tat kasya hetoḥ? tathā hi na kasyacit sattvasya tādṛśo vihāro yathā bodhisattvasya mahāsattvasya sthāpayitvā tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham. tat kasya hetoḥ? tathā hi te kulaputrā vā kuladuhitaro vā prajñāpāramitāyāṃ caranto mahāmaitrīm abhinirharanti, te prajñāpāramitāyāñ carantaḥ sarvasattvān vadhyagatān samanupaśyanti te mahākaruṇāṃ pratilabhante, te tena vihāreṇa viharanto muditayā pramodante te mahāmuditām abhinirharanti, te tena nimittena sārdhaṃ na saṃvasanti te mahopekṣāṃ pratilabhante, ayaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mahān prajñāloko yad uta prajñāpāramitā dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitālokaḥ. anabhisaṃbuddhā api te kulaputrā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ dakṣiṇīyatāṃ gacchanti, na ca vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodher yeṣāñ ca paribhuñjate (psp_5:15) cīvarapiṇḍapātraśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān prajñāpāramitā pratisaṃyuktair manasikārair viharanto dāyakadānapatīnāṃ dakṣiṇāṃ śodhayanti sarvākārajñatāyāś cābhyāśībhavanti. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenāmogharāṣṭrapiṇḍaṃ paribhoktukāmena, sarvasattvānāṃ panthānam upadeṣṭukāmena, vipulam eva bhāsaṃ kartukāmena, bandhanagatān sattvān parimocayitukāmena, sarvasattvānām anuttaraṃ prajñācakṣur viśodhayitukāmena prajñāpāramitā pratisaṃyuktair manasikārair vihartavyam. saced bodhisattvo mahāsattva etān prajñāpāramitāpratisaṃyuktān manasikārān manasikuryād iti, tena prajñāpāramitāpratisaṃyuktā caiva kathā kathayitavyā. iti prathamā vivṛddhiḥ
tena prajñāpāramitāpratisaṃyuktāṃ kathāṃ kathayitvā prajñāpāramitāpratisaṃyuktāś caiva manasikārā manasikartavyās, tena prajñāpāramitāpratisaṃyuktair mānasikārair viharatānyeṣāṃ manasikārāṇām avakāśo na dātavyas, tathā ca kartavyaṃ yathā taiḥ prajñāpāramitāpratisaṃyuktair manasikārair anikṣiptadhuro rātriṃdivaṃ viharet, tadyathāpi nāma subhūte puruṣeṇa maṇiratnam apratilabdhapūrvaṃ syāt so 'pareṇa samayena pratilabhet, sa tat maṇiratnaṃ pratilabhyodāreṇa prītiprāmodyena samanvāgato bhavet, tasya saha pratilabdhantaṃ maṇiratnaṃ punar eva naśyet sa tatonidānaṃ mahatā duḥkhadaurmanasyena saṃyukto bhavet, tasya satatasamitaṃ maṇiratnaṃ pratisaṃyuktā eva manasikārāḥ pravarteran, aho batāhaṃ tena maṇiratnena viyukta iti. evaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ratnam idam iti sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair avirahitena bhavitavyam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadā punar bhagavan sarvamanasikārāḥ svabhāvena virahitāḥ, sarvamanasikārāḥ svabhāvena śūnyās, tadā kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair avirahito bhavati? na hy avirahito 'pi bodhisattvo mahāsattva upalabhyate manasikārā vā sarvākārajñatā vā.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sacet subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ jānāti, virahitāḥ sarvadharmāḥ svabhāvena te na śrāvakair na pratyekabuddhair na buddhair bhagavadbhiḥ kṛtāḥ, sthitāś caivaiteṣāṃ dharmāṇāṃ dharmasthititā dharmaniyāmatā dharmatā dharmadhātus (psp_5:16) tathatā avitathatā ananyatathatā bhūtakoṭir, avirahito bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte prajñāpāramitā svabhāvena viviktā svabhāvena śūnyā, sā nāpi vivardhate nāpi parihīyate. iti dvitīyā
subhūtir āha: saced bhagavan prajñāpāramitā svabhāvena viviktā svabhāvena sūnyā, tat kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran vivardhate vā parihīyate vā, na bhūtakoṭī vivardhate vā parihīyate vā, na dharmadhātur vivardhate vā parihīyate vā. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitā ekā vā dve vā. sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhāṣyamāṇe cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, niṣṭhā tatra gantavyā, sthito 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyadhātau, caraty ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan yā prajñāpāramitāyāḥ śūnyatā riktatā tucchatā vaśikatā asārakatā sā prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anyatra prajñāpāramitāyāḥ kaścid dharma upalabhyate yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan prajñāpāramitā prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan śūnyatā prajñapāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anyatra śūnyatāyāḥ kaścid dharma upalabhyate yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan rūpaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte. (psp_5:17)
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan skandhadhātava āyatanāni pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca prajñāpāramitāyāṃ caranti?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan ṣaṭ pāramitāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranti? evaṃ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭadaśāveṇikā buddhadharmāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranti?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan yā rūpasya śūnyatā riktatā tucchatā vaśikatā asārakatā, tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭī sā prajñāpāramitāyāṃ caranti?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, kiṃ punar bhagavan yā vijñānasya śūnyatā riktatā tucchatā vaśikatā asārakatā, tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭiḥ sā prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan yā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāñ ca śūnyatā riktatā tucchatā vaśikatā asārakatā tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭī sā prajñāpāramitāyāṃ carati? bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anyā ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ śūnyatā saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ pañcānām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ (psp_5:18) buddhadharmāṇāṃ ca śūnyatā riktatā tucchatā vaśikatā asārakatā, tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭiḥ sā prajñāpāramitāyāṃ carati?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: sacet punar bhagavann ete dharmā na caranti prajñāpāramitāyāṃ, kathaṃ carantaḥ punar bhagavan bodhisattvā mahāsattvāś caranti prajñāpāramitāyām?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte samanupaśyasi tvaṃ taṃ dharmaṃ yo dharmaḥ prajñāpāramitāyāñ carati.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte samanupaśyasi tvaṃ tāṃ prajñāpāramitāṃ yatra bodhisattvā mahāsattvāś caranti.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yat tvaṃ dharmaṃ na samanupaśyasi kaścit sa dharma upalabhyate.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yo dharmo nopalabhyate, api nu sa utpadyate vā nirudhyate vā.
subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: iyaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānām anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntir, evaṃrūpayā subhūte kṣāntyā samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo vyākriyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, iyaṃ subhūte tathāgatasya vaiśāradyapratisaṃvit yāṃ pratisaṃvidyamāno bodhisattvo mahāsattva evaṃ caran ghaṭamāno vyāyacchamāno 'nuttaraṃ samyaksaṃbodhijñānaṃ mahājñānaṃ sarvākārajñatājñānaṃ nānuprāpnuyād iti nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvenānutpattikair dharmaiḥ kṣāntiḥ pratilabdhā tathā hi tan nimno bhaviṣyati yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. iti tṛtīyā
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan sarvadharmāṇām anutpattaye vyākariṣyate bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau?
bhagavān āha: no hidaṃ subhūte. (psp_5:19)
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann utpattaye bodhisattvo mahāsattvo vyākariṣyate anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau?
bhagavān āha: na subhūte.
subhūtir āha: saced bhagavan nānutpattaye naivotpattaye bodhisattvo mahāsattvo vyākariṣyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, tat kathaṃ bhagavan vyākaraṇaṃ bhavati bodhisattvānāṃ mahāsattvānām anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: tat kiṃ manyase? subhūte samanupaśyasi tvaṃ taṃ dharmaṃ yo vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. subhūtir āha: na bhagavan. nāhaṃ bhagavaṃs taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yo dharmo vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, tam apy ahaṃ dharman na samanupaśyāmi yo dharmo 'bhisaṃbudhyeta yena vābhisaṃbudhyate.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, sarvadharmān anupalabhamānasya bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, aham abhisaṃbhotsya idam abhisaṃbhotsye. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvā ete vikalpā na bhavanti. tat kasya hetoḥ? avikalpā hi subhūte prajñāpāramitā. iti caturthī
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā durdṛśā duranubodhātarkāvacanā yāvat sūkṣṃā nipuṇā bhagavan prajñāpāramitātyantaviviktatvād, na te bhagavan sattvā avarakeṇa kuśalamūlena samanvāgatā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti tathatvāya ca pratipatsyante, na cānyeṣāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇām avakāśaṃ dāsyanti yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante.
bhagavān āha: evam etat kauśikaivam etat, na te kauśika sattvā avarakeṇa kuśalamūlena samanvāgatā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti tahatvāya ca pratipatsyante, na cānyeṣāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇām avakāśaṃ dāsyanti yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. tat kiṃ manyase? kauśika yāvanto jāṃbudvīpakāḥ sattvās te sarve daśabhiḥ (psp_5:20) kuśalaiḥ karmapathaiḥ samanvāgatā bhaveyuś caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ pañcabhir abhijñābhir, yaś ca kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyāt tathatvāya pratipadyeta, asya kauśika kuśalamūlasya eṣa pūrvakaḥ kuśalamūlābhisaṃskāraḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api koṭītamīm api koṭīśatatamīm api koṭīsahasratamīm api koṭīśatasahasratamīm api koṭīniyataśatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy aupamyam apy upaniṣām apy upaniṣadam api nopaiti.
atha khalv anyataro bhikṣuḥ śakraṃ devānām indraṃ etad avocat: abhibhūtas tvaṃ kauśika tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā te ca jāṃbūdvīpakāḥ sattvāḥ daśakuśalakarmapathasamanvāgatāś caturdhyānasamanvāgatāś caturapramāṇasamanvāgatāś caturārūpyasamāpattisamanvāgatāḥ pañcābhijñāsamanvāgatāḥ, ya imāṃ prajñāpāramitām anikṣiptacittenodgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati tathatvāya ca pratipatsyate anyeṣāñ ca cittacaitasikānāṃ dharmāṇām avakāśaṃ na dāsyati yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate.
evam ukte śakro devānām indras taṃ bhikṣum etad avocat: ekacittotpādenaivāhaṃ bhikṣo tena bodhisattvena mahāsattvena te ca jāmbūdvīpakāḥ sattvā daśakuśalakarmapathasamanvāgatāś caturdhyānasamanvāgatāś caturapramāṇasamanvāgatāś caturārūpyasamāpattisamanvāgatāḥ pañcābhijñāsamanvāgatā abhibhūtāḥ, kaḥ punar vādo ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti tathatvāya pratipatsyante, te sadevamānuṣāsuralokam abhibhūya niryāsyanti sadevamānuṣāsuralokam abhibhavanto gacchanti bodhisattvā mahāsattvāḥ. na kevalaṃ sadevamānuṣāsuralokam abhibhavanto gacchanti bodhisattvā māhāsattvāḥ, ye 'pi te srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhās tān api sarvān abhibhavanto gacchanti bodhisattvā mahāsattvāḥ. na kevalaṃ srotaāpannān sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhataḥ pratyekabuddhān, ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvā dānapāramitāyāñ caranti upāyakauśalyavirahitāḥ prajñāpāramitāvirahitās tān apy abhibhavanto gacchanti bodhisattvā mahāsattvāḥ. (psp_5:21) na kevalaṃ ye dānapāramitāyāṃ caranti, ye 'pi te śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāñ caranti upāyakauśalyavirahitāḥ prajñāpāramitāvirahitās tān apy abhibhavanto gacchanti bodhisattvā mahāsattvāḥ. na kevalaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ caranti, ye 'pi te prajñāpāramitāyāṃ caranty upāyakauśalyavirahitāḥ prajñāpāramitāvirahitās tān apy abhibhavanto gacchanti bodhiasattvā mahāsattvāḥ. ye bodhisattvā mahāsattvā
yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caranti te sadevamānuṣāsureṇa lokena na śakyā abhibhavituṃ prajñāpāramitāyāṃ, yaś carati bodhisattvo mahāsattvo yathānuśiṣṭaṃ prajñāpāramitām anuvartate, 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvas tathāgatavaṃśasyānupacchedāya sthito, 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvas tathāgatānāṃ na dūrīkaroty, ayaṃ bodhisattvo mahāsattva evaṃ pratipadyamāno na virāgayati bodhimaṇḍam, ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvān saṃsīdayamānān uddhartukāmo, 'yaṃ bodhisattvo mahāsattva evaṃ śikṣamāṇo bodhisattvaśikṣāyāṃ śikṣate na śrāvakaśikṣāyāṃ śikṣate na pratyekabuddhaśikṣāyāṃ śikṣate. iti paṅcamī
evaṃ śikṣamāṇaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ catvāro mahārājās tam upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante, upasaṃkramyaivaṃ vakṣyanti: śīghraṃ śikṣasva imāni tāni catvāri pātrāṇi yāni tvayā pratigrahītavyāni bodhimaṇḍaniṣaṇṇenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhena yāni parigṛhītāni pūrvakais tathāgateair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ.
evaṃ śikṣamāṇaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāpāramitāyāṃ tam upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante, sārdhaṃ devais trayastriṃśaiḥ suyāmaś ca devaputra upasaṃkramyamitavyaṃ maṃsyate, sārdhaṃ suyāmair devaputraiḥ saṃtuṣito 'pi devaputra upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate, sārdhaṃ saṃtuṣitair devaputrair nirmāṇaratiś ca devaputra upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate, sārdhaṃ nirmāṇaratibhir devaputraiḥ paranirmitavaśavarty api devaputra upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate sārdhaṃ paranirmitavaśavartibhir devaputrair upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate, evaṃ brahmāpi sahāṃpatir upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate, sārdhaṃ brahmapārṣadyair devaputrair brahmapurohitair (psp_5:22) mahābrahmaiḥ ābhāsvaro 'pi devaputra upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate sārdhaṃ ābhāsvarair devaputrair upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate, evaṃ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ, parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā, anabhrakāḥ puṇyaprasavā bṛhatphalā, asaṃjñisattvāḥ śuddhāvāsā aspṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā yāvad akaniṣṭhā devaputrā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante.
yo bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyati, tathāgatair api so 'rhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair bodhisattvo mahāsattvo nityaṃ samanvāhṛto bhaviṣyati, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caraty, evaṃ yaś carati bodhisattvo mahāsattvo iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yāni tāni laukikāni duḥkhāni paropakramikāni kāye utpatsyante tāni tasya sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ kāye notpatsyante na nipatiṣyanti. ayaṃ subhūte dṛṣṭadhārmiko guṇo bhaviṣyati bodhisattvasya mahāsattvasya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carato yāni vā tāni sāṃnipātikāni glānyāni, tadyathāpi nāma cakṣurogaḥ śrotrarogo ghrāṇarogo jihvārogo dantarogaḥ kāyaśūlaṃ cittasūlam, evam aśītirogaśatāni caturadhikāni sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ kāye notpatsyante na nipatiṣyanti. ayaṃ tasya bodhisattvasya mahāsattvasya dṛṣṭadhārmiko guṇaḥ pratikāṅkṣitavya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ. iti ṣaṣṭhī
atha khalv āyuṣmata ānandasyaitad abhavat: kim ayaṃ śakro devānām indraḥ svakena pratibhānena prajñāpāramitām upadiśati utāho buddhānubhāveneti?
atha khalu śakro devānām indra āyuṣmata ānandasya cetasaiva cetaḥparivitarkam ājñāyāyuṣmantam ānandam etad avocat: buddhānubhāva eṣa bhadantānanda veditavyo yad ahaṃ prajñāpāramitām upadiśāmi.
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ ānandam āmantrayate sma: evam etad ānandaivam etat, tathāgatasyaiṣo 'nubhāvas tathāgatasyaitad adhiṣṭhānaṃ yac chakro devānām indraḥ prajñāpāramitām upadiśati. yasminn ānanda samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate prajñāpāramitāṃ bhāvayati, tasmin samaye ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mārāḥ pāpīyāṃsas te sarve saṃśayaprāptā bhavanti: kim ayaṃ bodhisattvo bhūtakoṭiṃ sākṣātkariṣyati (psp_5:23) bhūtakoṭiṃ sākṣātkṛtvā srotaāpattiphalaṃ vā sākṣātkariṣyati sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā sākṣātkariṣyati pratyekāṃ bodhiṃ prāpsyati, utāho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate?
punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahito bhavati tasmin samaye māraḥ pāpīyāñ chokaśalyaviddho bhavati.
punar aparam ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān ulkāpātān utprekṣyati bhayaṃ janayiṣyaty, apy eva nāmāsya bodhisattvasya mahāsattvasyāvalīnatā vā bhaved romaharṣo vā bhaved avalīnacittatā vā bhaved ekacittotpādasyāpi vikṣobhanaṃ bhaviṣyati sarvākārajñatāṃ manasikurvataḥ.
atha khalv āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan sarveṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ?
bhagavān āha: na khalv ānanda sarveṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ, keṣāṃcid ānanda bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ keṣāṃcin nopasaṃkramiṣyati.
ānanda āha: kiyadrūpāṇāṃ bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ kiyadrūpāṇāṃ nopasaṃkramiṣyati?
bhagavān āha: yair ānanda bodhisattvaiḥ pūrvāntata iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā bhāṣyamāṇā pratikṣiptā cittena nādhimuktā teṣāṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ.
punar aparam ānanda ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā bodhisattvaḥ saṃśayaprāpto 'bhūt, syād veyaṃ prajñāpāramitā na vā syād ity asyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ.
punar aparam ānanda yo bodhisattvaḥ kalyāṇamitravirahito bhavati so 'saṃpaśyamānaḥ kalyāṇamitrānīmāṃ gambhīrāṃ prajñāpāraraitāṃ na śṛṇoty aśṛṇvan na jānāty ajānānas tathatāyai na pratipatsyate, kathaṃ prajñāpāramitā bhāvayitavyety asyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati viheṭhanābhiprāyaḥ. (psp_5:24)
punar aparam ānanda prajñāpāramitāvirahito yo bodhisattvo 'saddharmaparigrahaṃ karoty asyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati avatāraṃ ca lapsyate. punar aparaṃ ānanda prajñāpāramitāvirahito yo bodhisattvo 'saddharmasya varṇaṃ bhāṣiṣyate tatra mārasya pāpīyasa evaṃ bhaviṣyati, sahāya eṣo mama yo 'saddharmasya varṇaṃ bhāṣiṣyate, bahūnām apy eṣa bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāṃ sahāyo labdho yo 'saddharmasya varṇaṃ bhāṣiṣyate, ayaṃ mamābhiprāyaṃ paripūrayiṣyaty, ayaṃ bodhisattvayānikaḥ pudgalo 'py ābhyāṃ dvābhyāṃ bhūmibhyām anyatarasyāṃ bhūmau sthāsyati yad uta śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā.
punar aparam ānanda evaṃrūpasya bodhisattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ lapsyate yo bodhisattva iha gambhīrāyāṃ prajñapāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyām evaṃ vakṣyati: gambhīreyaṃ prajñāpāramitā, kiṃ te etayā gambhīrayā prajñāpāramitayā śrutayā bhāṣitayā vācitayā paryavāptayā dhāritayā? aham api tāvad asyām āgādhaṃ na labhe kutaḥ punas tvaṃ lapsyase, asyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ lapsyate.
punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvo 'nyataraṃ bodhisattvam avamaṃsyate: ahaṃ dānapāramitāyāṃ carāmi na tvaṃ dānapāramitāyāñ carasi, ahaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ carāmi na tvaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ carasi, ahaṃ prajñāpāramitāyāṃ carāmi na tvaṃ prajñāpāramitāyāṃ carasi, asyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ lapsyate.
punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvo ātmānam utkṛṣṭaṃ manyate tasminn ānanda samaye māraḥ pāpīyāṃs tuṣṭo bhavaty udagro bhavaty āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajāto bhavati, asyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ lapsyate.
punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvo nāmagrahaṇato vā gotragrahaṇato vā parikīrtito bhavati sa tena nāmagrahaṇena vā gotragrahaṇena vā tadanyān bodhisattvān peśalān kalyāṇadharmaṇo 'vamaṃsyate, ātmānam utkarṣayati parān paṃśayati, te cāsya guṇā na saṃvidyante ye 'vinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām ākārā liṅgāni nimittāni. (psp_5:25) sa tair akārair liṅgair nimittair asaṃvidyamānaiḥ kleśam utpādayati, ātmānam utkarṣayati parān paṃśayati: na tvam atra bodhisattvayāne saṃdṛśyase yathāham atra bodhisattvayāne bodhisattvagotre saṃdṛśye. sa tenādhimānena bodhisattvayānikān pudgalān kutsayiṣyati paṃśayiṣyati. tatra mārasya pāpīyasa evaṃ bhaviṣyati, aśūnyaṃ me bhavanaṃ bhaviṣyaty utsadā bhaviṣyanti mahānarakās, tiryagyonir yamalokaḥ pretaviṣayaḥ. tathātathā ca māraḥ pāpīyāṃs tān bodhisattvān adhiṣṭhāsyati yathādeyavacanā bhaviṣyanti teṣāṃ tayādeyavacanatayā bahujanaḥ śrotavyaṃ maṃsyante, teṣāṃ śrutvā dṛṣṭvānukṛtim āpatsyante, te śrutvā dṛṣṭvānukṛtim āpadyamānās tathatāyai na śikṣiṣyante, te tathatāyai na śikṣamāṇās te tathatāyai na pratipadyamānāḥ kleśaṃ vivardhayiṣyanti, te viparyastayā cittasaṃtatyā yadyad eva karmārapsyante kāyena vā vācā vā manasā vā, sarvaṃ tad aniṣṭatvāyākāntatvāyāmanaāpatvāya saṃvartiṣyati. evaṃ te mahānarakā utsadā bhaviṣyanti, tiryagyonir yamalokaḥ pretaviṣaya utsado bhaviṣyati, mārabhavanāny utsadāni bhaviṣyanti. imaṃ ānandārthavaśaṃ saṃpaśyamāno māraḥ pāpīyān āttamanā bhavati pramuditaḥ prītisaumanasyajātaḥ.
punar aparaṃ ānanda saced bodhisattvayānikaḥ pudgalaḥ śrāvakayānikena pudgalena sārdhaṃ vivadati, tatra mārasya pāpīyasa evaṃ bhavati, dūrīkariṣyati batāyaṃ kulaputraḥ sarvākārajñatāṃ nāyam abhyāsī bhaviṣyati sarvākārajñatāyāḥ. tat kasya hetoḥ? naite kalahabhaṇḍanavigrahavivādā mārgaḥ sarvākārajñtāyā narakamārga eṣa tiryagyonimārga eṣa yamalokamārga eṣa naiṣa mārgaḥ sarvākārajñatāyāḥ.
punar aparaṃ ānanda saced bodhisattvayānikaḥ pudgalo 'pareṇa bodhisattvayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahabhaṇḍanavigrahavivādān karoti, tatra mārasya pāpīyasa evaṃ bhavati, ubhāv apy etau dūrībhaviṣyataḥ, sarvākārajñatāyā ubhāv apy etau nābhisaṃbhotsyete 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim. tat kasya hetoḥ? tathā hi naiṣa mārgaḥ sarvākārajñatāyā ya etaiḥ kulaputrair ārabdho, narakamārga eṣa tiryagyonimārga eṣa yamalokamārga eṣa ya etaiḥ kulaputrair ārabdhaḥ.
punar aparaṃ ānandāvyākṛto bodhisattvo vyākṛtasya bodhisattvasya mahāsattvasyāntike cittam āghātayiṣyati, kalahaṃ vā bhaṇḍanam (psp_5:26) vā vigrahaṃ vā vivādaṃ vā kariṣyati, tena punas tāvata eva kalpān saṃnāhaḥ saṃnaddhavyaḥ yāvanti tasya tāni cittāny utpannāni kalahaṃ vā bhaṇḍanaṃ vā vigrahaṃ vā vivādaṃ vā kurvataḥ, saced asya sarvākārajñatāparibhyaktā bhavati.
evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: asti bhagavann eteṣāṃ cittotpādānāṃ niḥsaraṇam utāho tāvata eva kalpān saṃnāhaḥ saṃnaddhavyaḥ.
evam ukte bhagavān āyuṣmantam ānandam etad avocat: aniḥsaraṇo mayānanda dharmo deśitaḥ śrāvakayānikānāñ ca pudgalānāṃ pratyekabuddhayānikānāñ ca pudgalānāṃ, tatrānanda yo 'yaṃ bodhisattvayānikaḥ pudgalo bodhisattvayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahaṃ vā bhaṇḍanaṃ vā vigrahaṃ vā kuryād yāvad vivaded vā ākrośed vā paribhāṣed vā kalahayitvā vā bhaṇḍayitvā vā vigrahayitvā vā vivādayitvā vā ākrośayitvā vā paribhāṣayitvā vā na pratideśayaty anuśayaṃ vahati anuśayabaddho viharati, nāham ānanda tasya pudgalasya niḥsaraṇaṃ vadāmi, avaśyaṃ tena tāvata eva kalpān saṃnāhaḥ saṃnaddhavyaḥ, saced asyāparityaktā sarvākārajñatā.
punar aparam ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ kalahayitvā bhaṇḍitvā vigrahayitvā vivaditvā ākroṣitvā paribhāṣitvā pratideśayati: mānuśayaṃ vahaty āyatyāṃ saṃvaram āpadyate durlabdhā me lābhā, yan mayā sarvasattvānāṃ bhāra āhartavyas tad ahaṃ mantrite pratimantrayāmi, yan mayā sarvasattvānāṃ saṃkramabhūtena bhavitavyaṃ so 'haṃ parasyāpriyaṃ mantrayāmi prativacanaṃ ca dadāmi. evam api mayā na vaktavyaṃ jaḍaiḍakamūkasadṛśena mayā bhavitavyaṃ, adhyāśayaś ca me na vikopayitavyo yan mayaite sattvāḥ parinirvāpayitavyā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya tad aham atra vyāpadye tad aham atra kṣubhyāmi na mayātra vyāpattavyaṃ na mayā kṣobhacittam utpādayitavyam. asyānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ na labhate.
punar aparam ānanda bodhisattvena mahāsattvena śrāvakayānikaiḥ pudgalaiḥ sārdhaṃ na sthātavyaṃ sacet tiṣṭhati tena na kasyacid antike vyāpattavyaṃ. tat kasya hetoḥ? tathā hi naitan mama pratirūpaṃ syāt, (psp_5:27) yad aham eteṣām antike vyāpadye vā kṣubhyeyaṃ vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi te mayānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvaduḥkhebhyaḥ parimocayitavyāḥ. iti saptamī
atha khalv āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvayānikānāṃ pudgalānām antike sthātavyam?
bhagavān āha: tadyathāpi nāmānanda śāstari, evaṃ bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvayānikānāṃ pudgalānām antike sthātavyam. tat kasya hetoḥ? eṣa hi mama sahāyaka ekayānasamārūḍho, yathā caivaitena śikṣitavyaṃ tathā caiva mayā śikṣitavyaṃ yatra caitena śikṣitavyaṃ tatra caiva mayā śikṣitavyaṃ yad uta dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvaśūnyatāsu saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattisv āryasatyeṣu sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu pañcasv abhijñāsu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu yāvat sarvākārajñatāyām apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na mayātra śikṣitavyam. sacet punar eṣa bodhisattvo mahāsattvo 'virahito bhavati sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair mayāpy evam eva śikṣitavyam. evaṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ samaśikṣo bhavati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamā bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā yatra samatāyāṃ bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam?
bhagavān āha: adhyātmaśūnyatā subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā, bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ, vedanā vedanayā śūnyā, saṃjñā saṃjñayā śūnyā, saṃskārāḥ saṃskāraiḥ śūnyāḥ, vijñānaṃ vijñānena śūnyam. evaṃ skandhadhātvāyatanāni skandhadhātvāyatanaiḥ śūnyāni, pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādaiḥ śūnyaḥ, pratītyasamutpādāṅgāni pratītyasamutpādāṅgaiḥ śūnyāni, pāramitāḥ pāramitābhiḥ śūnyāḥ, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ saptatriśadbbodhipakṣyair dharmaiḥ śūnyāḥ, āryasatyāny (psp_5:28) āryasatyaiḥ śūnyāni, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ śūnyāḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaiḥ sūnyāni, trīṇi vimokṣamukhāni tribhir vimokṣamukhaiḥ śūnyāni, abhijñā abhijñābhiḥ śūnyā, daśabalāni daśabalaiḥ śūnyāni, vaiśāradyāni vaiśāradyaiḥ śūnyāni, pratisaṃvidaḥ pratisaṃvidbhiḥ śūnyāḥ, āveṇikabuddhadharmā āveṇikābuddhadharmaiḥ śūnyāḥ, bodhir yāvad bodhyā śūnyā. iyaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā, yatra samatāyāṃ sthitvā bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. ity aṣṭamī
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo rūpasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, rūpasya virāgāya nirodhāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, rūpasyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, vijñānasya virāgāya nirodhāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, vijñānasyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ ca kṣayāya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ caturṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ pañcānām abhijñanāṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ kṣayāya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ kṣayāya śikṣate virāgāya śikṣate nirodhāya śikṣate 'nutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat subhūtiḥ sthavira evam āha, yad rūpasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, yad rūpasya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ, vijñānasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, vijñānasya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ ca kṣayāya virāgāya (psp_5:29) nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāñ caturṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ pañcānām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ kṣayāya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ kṣayāya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai iti. tat kiṃ manyase? subhūte yā rūpasya tathatā yā vedanāyās tathatā yā saṃjñāyās tathatā yā saṃskārāṇāṃ tathatā yā vijñānasya tathatā, evaṃ yā skandhadhātvāyatanānāṃ tathatā yā pratītyasamutpādasya tathatā yā pratītyasamutpādāṅgānāṃ tathatā yā pāramitānāṃ tathatā yā sarvaśūnyatānāṃ tathatā yā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ tathatā yā saptatriṃśad bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ tathatā yāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ tathatā yāryasatyānāṃ tathatā yā trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ tathatā yā pañcānām abhijñānāṃ tathatā yā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmāṇāṃ tathatā yā samyaksaṃbodhes tathatā yā srotaāpannasya tathatā yā sakṛdāgāminas tathatā yānāgāminas tathatā yārhatas tathatā yā pratyekabuddhasya tathatā yā bodhisattvasya mahāsattvasya tathatā, yā tathāgatasya tathatā, yayā tathatayā tathāgataḥ prajñapyate, api nu sā tathatā kṣīyate vā virahyate vā nirudhyate vā prahīyate vā.
subhūtir āha: na bhagavan na sugata.
bhagavān āha: evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathatāyāṃ śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ na ca tathatā kṣīyate vā virahyate vā nirudhyate vā prahīyate vā. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathatāyāṃ śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyām. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathatāyāṃ śikṣate śikṣate ṣaṭsu pāramitāsu, śikṣate sarvāsu śūnyatāsu, śikṣate smṛtyupasthāneṣu, śikṣate samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu, śikṣate āryasatyeṣu, śikṣate 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu, śikṣate sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu, śikṣate śūnyatānimittāpraṇihiteṣu, śikṣate pañcasv abhijñāsu, śikṣate daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsu, (psp_5:30) śikṣate 'ṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu, śikṣate sarvākārajñatāyām. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvaśikṣāparamapāramitām anuprāpsyati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na śakyate māreṇa vā mārakāyikābhir vā devatābhir abhimarditum. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipram avinivartanīyatām anuprāpsyati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svake paitṛke tathāgatagocare carati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo nāthakaraṇīyair dharmaiś carati buddhakṣetrapariśodhanaiḥ. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāmaitryāṃ śikṣate mahākaruṇāyāṃ śikṣate buddhakṣetrapariśodhanāya śikṣate sattvaparipākāya śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas triparivartadvādaśākāradharmacakrapravartanatāyai
śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmīti śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathāgatavaṃśasyānupacchedāya śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'mṛtadhātudvāraṃ vivariṣyāmīti śikṣate, saṃskṛtadhātuṃ saṃdarśayiṣyāmīti śikṣate, na hi subhūte śakyaṃ hīnasattvair iha śikṣāyāṃ śikṣituṃ sarvasattvān saṃsārād uddhartukāmaḥ sa sattvo yo 'syāṃ śikṣāyāṃ śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na narakeṣūpapadyate, na tiryagyonau na yamaloke upapadyate, na pratyanteṣu janapadeṣūpapadyate na caṇḍālakuleṣūpapadyate, nānyeṣu nīceṣu nīcavṛttiṣu kutsiteṣu kuleṣūpapadyate, na kāṇo bhavati, na kuṇḍo bhavati, na laṅgo bhavati, na lallo bhavati, na vadhiro bhavati, na pakṣahato bhavati, na vikalendriyo bhavati, suparipūrṇendriyo bhavati, nāparipūrṇendriyo bhavati, na prāṇātipātiko bhavati, nādattādāyī bhavati, na kāmamithyācārī bhavati, na mṛṣāvādī bhavati, na paruṣavāg bhavati, na piśunavāg bhavati, nābaddhapralāpī bhavati, nābhidhyālur bhavati, na vyāpannacitto bhavati, na mithyādṛṣṭir bhavati, na mithyājīvena jīvikāṃ kalpayati, nābhūtaparigrahaṃ karoti, na duḥśīlaparigrāhako bhavati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na dīrghāyuṣkeṣu devesūveṣūpapadyate. tat kasya hetoḥ? tathā (psp_5:31 ) hy asti tasyopāyakauśalyaṃ yenopāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo dhyānāni ca samāpadyate, apramāṇāni ca samāpadyate, ārūpyasamāpattīś ca samāpadyate, na ca dhyānānāṃ na
cāpramāṇānāṃ na cārūpyasamāpattīnāṃ vaśenopapadyate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ pariśuddhim adhigacchati, śrāvakabhūmeḥ pratyekabuddhabhūmer api pariśuddhim adhigacchati.
evam ukte āyuṣmān subhūtiḥ sthaviro bhagavantam etad avocat: yad bhagavan sarvadharmāḥ prakṛtipariśuddhās, tat katamasya dharmasya bodhisattvo mahāsattvaḥ pariśuddhim adhigacchati?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi sarvadharmāḥ subhūte parakṛtipariśuddhāḥ, evaṃ pariśuddheṣu subhūte sarvadharmeṣu bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇasya yā tatrāsaṃsīdanatā anavalīnatā, iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā. tatsarvabālapṛthagjanā etān dharmān na jānanti na paśyanti, teṣāṃ sattvānāṃ kṛtena bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ carati śīlapāramitāyāṃ carati kṣāntipāramitāyāṃ carati vīryapāramitāyāṃ carati dhyānapāramitāyāṃ carati prajñāpāramitāyāṃ carati, adhyātmaśūnyatāyāṃ carati yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, smṛtyupasthāneṣu carati, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caraty, āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu carati, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carati, pañcasv abhijñāsu carati daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsu carati, aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu carati sarvākārajñatāyāṃ carati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmeṣu balavaiśāradyam anuprāpnoti. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvacittacaritānāṃ pāraṃ gacchati. iti navamī
tadyathāpi nāma subhūte 'lpakās te mahāpṛthivīpradeśā yatra jāṃbūnadaṃ suvarṇaṃ jātarūpam utpadyate, evam eva subhūte 'lpakās te sattvā ya iha śikṣāyāṃ śikṣaṇte, yad uta prajñāpāramitāśikṣāyām ito bahutarakās te sattvā ye śrāvakapratyekabuddhabhūmau saṃprasthitāḥ. iti daśamī
tadyathāpi nāma subhūte 'lpakās te sattvā ye cakravartirājyasaṃvartanīyaṃ karma samādāya vartante, ataḥ prabhūtatarakās te sattvā (psp_5:32) ye koṭṭarājyaṃ saṃvartanīyaṃ karma samadāya vartante. evam eva subhūte 'lpatarakās te sattvā ya imaṃ sarvākārajñatāmārgaṃ samāruhanti, ataḥ prabhūtatarakās te sattvā ye śrāvakapratyekabuddhamārgaṃ samāruhanti. ye 'pi te subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃprasthitās tato 'lpakās te bodhisattvā mahāsattvā ye tathatāyai pratipadyante, ataḥ prabhūtatarakās te sattvā ye śrāvakapratyekabuddhatvāya sthāsyanti. ye 'pi te subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraḥ prajñāpāramitayāvirahitā ye 'vinivartanīyabhūmim avakramiṣyanti, ataḥ prabhūtatarakās te ye sattvāvinivartanīyabhūmin nāvakramiṣyanti, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenāvinivartanīyabhūmim anuprāptukāmenāvinivartanīyabhūmau gaṇanāṃ gantukāmenehaiva gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. ity ekādaśī
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato na mātsaryasahagataṃ cittam utpadyate, na dauḥśīlyasahagataṃ cittam utpadyate, na kṣobhasahagataṃ cittam utpadyate, na kauśīdyasahagataṃ cittam utpadyate, na vikṣiptasahagataṃ cittam utpadyate, na dauḥprajñāsahagataṃ cittam utpadyate, na rāgasahagataṃ cittam utpadyate, na dveṣasahagataṃ cittam utpadyate, na mohasahagataṃ cittam utpadyate, na khilasahagataṃ cittam utpadyate. iti dvādaśī
na rūpasahagataṃ cittam utpadyate, na vedanāsaṃjñāsaṃskārasahagataṃ cittam utpadyate, na vijñānasahagataṃ cittam utpadyate na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgasahagataṃ cittam utpadyate, evaṃ na sarvaśūnyatāḥ sarvapāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmasahagataṃ cittam utpadyate, na samyaksaṃbodhisaghagataṃ cittam utpadyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāñ caran na kañcid dharmam upalabhate, anupalambhamāno na kañcid dharmacittam utpādayati. evaṃ khalu subhūte iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena sarvāḥ pāramitāḥ saṃgṛhītā bhavanti, sarvāḥ pāramitāḥ samudānītā bhavanti, sarvāḥ pāramitā (psp_5:33) anugatā bhavanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvāḥ pāramitā antargatā bhavanti. iti trayodaśī
tadyathāpi nāma subhūte satkāyadṛṣṭyāṃ dvāṣaṣṭidṛṣṭigatāny antargatāni bhavanti, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyeha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvāḥ pāramitā antargatā bhavanti. tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya kālagatasya jīvitendriye niruddhe sarvāṇīndriyāṇi niruddhāni bhavanti. evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsatvasyeha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvāḥ pāramitā antargatā bhavanti, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvapāramitānāṃ pāraṃ gantukāmena iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. iti caturdaśī
iha punaḥ subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānām agratāyai śikṣate. tat kiṃ manyase? subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvā api nu te bahavaḥ.
subhūtir āha: bahavo bhagavan jāṃbūdvīpakā eva tāvat sattvāḥ kaḥ punar vādo ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvāḥ.
bhagavān āha: yāvantaḥ subhūte trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'pūrvācaramamānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabhyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeraṃs tāṃ sarvān ekaiko bodhisattvo yāvajjīvaṃ tiṣṭhaṃs tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhāṃś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair upatiṣṭhet. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. tat kasya hetoḥ? evaṃ maharddhikā hi subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher āhārikā. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvānām anuttarena bhavitukāmena sarvasattvānām anāthānāṃ nāthena bhavitukāmenāśaraṇānāṃ śaraṇena bhavitukāmenāparāyaṇānāṃ parāyaṇena bhavitukāmenātrāṇānāṃ trāṇena (psp_5:34) bhavitukāmenālayanānāṃ layanena bhavitukamenādvīpanāṃ dvipena bhavitukāmena buddhatvam anuprāputukāmena buddhaviṣayam anuprāptukāmena budddhavikrīḍitaṃ vikrīḍitukāmena, buddhasiṃhanādaṃ naditukāmena buddhaśaṃkhaṃ prapūrayitukāmena buddhasāṃkathyaṃ kartukāmena ihaiva gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvo na sā kācit saṃpattir yāṃ na pratilabhate yā tena na pratilabdhā syāt.
subhūtir āha: śrāvakasaṃpad api tena pratilabdhavyā pratyekabuddhasaṃpad api tena pratilabdhavyā.
bhagavān āha: śrāvakasaṃpad api tena subhūte pratilabdhavyā, pratyekabuddhasaṃpad api tena subhūte pratilabdhyā, tatra ca na sthātavyaṃ na pratiṣṭhātavyaṃ, jñānena ca darśanena ca dṛṣṭvātikramiṣyati bodhisattvaniyāmam avakramiṣyati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyā abhyāsī bhavaty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sadevamānuṣāsurasya lokasya dakṣiṇīyatāṃ gacchati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ye tadanye dakṣiṇīyāḥ śrāvakapratyekabuddhās tān sarvān abhibhavitvā gacchati, sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na riñcati prajñāpāramitāṃ carati prajñāpāramitāyām avirahitaḥ prajñāpāramitayā, evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām aparihāṇadharmā veditavyāḥ, sarvākārajñatāyā dūrīkaroti śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vābhyāsī bhavaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. iti pañcadaśī
sacet punas tasyaivaṃ bhavati, iyaṃ prajñāpāramitā, amuṣmin prajñāpāramitā, imāyai prajñāpāramitāyai sarvākārajñatām āvahiṣyāmīti, saced evaṃ jānāti na carati prajñāpāramitāyāṃ saced evaṃ prajñāpāramitāṃ na jānāti, iyaṃ prajñāpāramitā, amuṣmin prajñāpāramitā, imāyai prajñāpāramitāyai sarvākārajñatām āvahiṣyāmīti, tad api na jānāti na paśyati yasya vā prajñāpāramitā yena vā prajñāpāramitā yo vā prajñāpāramitayā niryāty evam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. sacet punar asyaivaṃ bhavati, neyaṃ prajñāpāramitā nāmuṣmin prajñāpāramitā (psp_5:35) nānayā prajñāpāramitayā kaścid dharmo niryāsyati sthitatvād dharmadhātos tathatāyā bhūtakoṭer, evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyām abhyāsī bhavaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. iti ṣoḍaśī vivṛddhir ity uktā vivṛddhiḥ
atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhavat: carann apīha bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāra, adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgesv āryasatyesv apramāṇadhyānārūpyasamāpattidhāraṇīmukheṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu pañcasv abhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran sarvasattvān abhibhavati, kaḥ punar vādo yadānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhaviṣyati. sulabdhās tair lābhāḥ sujīvitaṃ teṣāṃ sattvānāṃ yeṣāṃ sarvākārajñatāyāṃ cittaṃ kramati, kaḥ punar vādo yair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpāditaṃ, spṛhaṇīyās te sattvā ye 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheś cittam utpādayiṣyanti, spṛhaṇīyās te sattvā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayanti.
atha khalu śakro devānām indro māndāravāṇi puṣpāṇi gṛhītvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmad upasaṃkramya tair māndāravaiḥ puṣpais tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham avakirati sma abhyavakirati sma prakirati sma, avakīryābhyavakīrya pravikīryaivaṃ vācam abhāṣata: ye bodhisattvayānikāḥ pudgalā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim adhyālambante teṣām anena kuśalamūlenānuttarāṇāṃ buddhadharmāṇāṃ paripūrir bhavatu, trisarvajñatāsarvadharmāṇāṃ pripūrir bhavatu, eṣāṃ svayaṃbhūdharmāṇāṃ paripūrir bhavatu, eṣām anāsravadharmāṇāṃ paripūrir bhavatu. iti trisarvajñatvadharmānuttarā paripūrinirūḍhiḥ
na me bhagavann ekaś cittotpādo 'py utpadyate yad bodhisattvayānikaḥ pudgalo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthito vivartetānuttarāyāḥ samyaksaṃbodher, na hi me bhagavann ekaś cittotpādo 'py utpadyate yad bodhisattvo mahāsattvo vivartya śrāvako vā pratyekabuddho vā bhaved, atha tarhi chandaṃ janayed anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau bhūyasyā mātrayā (psp_5:36) praṇidhiṃ kurvītānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, imāni saṃsarāvacarāṇi duḥkhāni dṛṣṭvārthakāmaḥ sukhakāmaḥ hitakāmaḥ sa sadevamānuṣāsurasya lokasya ya etaiś cittotpādaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattva evaṃ cintayati, kim iti vayaṃ tīrṇā atīrṇān sattvāṃs tārayema, kim iti vayaṃ muktā amuktān sattvān mocayema, kim iti vayam āśvastā anāśvastān sattvān āśvāsayema, kim iti vayaṃ parinirvṛtā aparinirvṛtān sattvān parinirvāpayemeti. kiyat sa bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā puṇyaṃ prasavati yaḥ prathamayānasaṃprasthitānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? caryāpratipannānāñ ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? avinivartanīyānāṃ ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? ekajātipratibaddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? ity aparityaktasattvārthā nirūḍhir ity uktā nirūḍhiḥ
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: syāt kauśika cāturmahādvīpake lokadhātau palāgreṇa pramāṇaṃ na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃś cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇaṃ, tiṣṭhatu kauśika cāturdvīpako lokadhātur evaṃ sāhasro lokadhātur evaṃ dvisāhasro madhyamo lokadhātuḥ, syāt khalu punaḥ kauśika trisāhasramahāsāhasre lokadhātau palāgreṇa pramāṇaṃ na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃ cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇaṃ, syāt khalu punaḥ kauśika trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mahāsamudreṣu śatadhā bhinnayā vālāgrakoṭyā udakabindūnām utkṣipyamānānāṃ pramāṇaṃ na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃ cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇam.
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: mārādhiṣṭhitās te bhagavan sattvā bhaviṣyanti, ya imāṃś cittotpādān nānumodiṣyante. mārapakṣikās te bhagavan sattvā bhaviṣyanti, mārabhavanāt te bhagavan sattvāś cyutā bhaviṣyanti, ya imāṃś cittotpādān nānumodiṣyante. mārabhavanāt te bhagavan sattvā ihāgatā bhaviṣyanti, ya imāṃś cittotpādān nānumodiṣyante. tat kasya hetoḥ? mārabhavanavidhvaṃsanakarās te bhagavan sattvā, yair ime cittotpādā abhinirhṛtā, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayanti. anumoditavyās te bhagavaṃś cittotpādā, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittāny utpādayanti. yair aparityakto buddho 'parityakto dharmo 'parityaktaḥ saṃghas, tair ime cittotpādā (psp_5:37) anumodyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayitavyā yathā na dvayaḥ saṃjñī nādvayaḥ saṃjñī.
bhagavān āha: evam etat kauśikaivam etat, yathā tvaṃ vadasi, ya imān kauśika cittotpādān anumodiṣyante te kṣipraṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham ārāgayiṣyanti ārāgayitvā na virāgayiṣyanti. evaṃ te ebhir anumodanāsahagataiś cittotpādakuśalamūlaiḥ samanvāgatā yatra yatropapatsyante tatra tatra satkṛtā bhaviṣyanti, gurukṛtā mānitāḥ pūjitā arcitā apacāyitā bhaviṣyanti. tatra te na jātv amanaāpāni rūpāṇi drakṣyanti, nāmanaāpān śabdān śroṣyanti, nāmanaāpān gandhān ghrāsyanti, nāmanaāpān rasān āsvādayiṣyanti, nāmanaāpān spraṣṭavyān sprakṣyanti, nāmanaāpān dharmān vijñāsyanti. na ca te jātu buddhair bhagavadbhir virahitā bhaviṣyanti, buddhakṣetreṇa ca buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyanti, tāṃś ca buddhān bhagavataḥ paryupāsiṣyante, kuśalamūlañ cāvaropayiṣyanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś cāsaṃkhyeyānām aprameyāṇām aparimāṇānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ navayānasaṃprasthitānāṃ kuśalamūlāny anumoditāny anumodyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmitāni, prathamabhūmisthitānāṃ kuśalamūlāny anumoditāni, dvitīyabhūmisthitānāṃ yāvad daśabhūmisthitānāṃ yāvad ekajātipratibaddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāni kuśalamūlāny anumoditāni, taiś ca kuśalamūlair vibaddhamānair anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher abhyāsī bhavanti. te 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyāprameyān asaṃkhyeyān aparimāṇasattvān parinirvāpayiṣyanti. tad anena kauśika paryāyeṇa tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prathamacittotpādikānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāni kuśalamūlāny anumodyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni, tathā ca pariṇāmayitavyāni yathā tac cittam anyatra cittena caren nānyatra cittena. ity uktā cittasaṃsthitiḥ
avinivartanīyānām ekajātipratibaddhānāṃ tāni kuśalamūlāny anumodyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni, tathā ca pariṇāmayitavyāni yathā na dvayasaṃjñā nādvayasaṃjñā. iti sakalapravṛttipakṣādhiṣṭhānaḥ prathamo grāhyavikalpaḥ (psp_5:38)
atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: kiṃ punar āyuṣman subhūte prajñāpāramitaivāvikalpā, utāho dhyānapāramitāpy avikalpā, vīryapāramitāpy avikalpā, kṣāntipāramitāpy avikalpā, śīlapāramitāpy avikalpā, dānapāramitāpy avikalpā.
subhūtir āha: avikalpā āyuṣman śāriputra prajñāpāramitā, avikalpā dhyānapāramitā, avikalpā vīryapāramitā, avikalpā kṣāntipāramitā, avikalpā śīlapāramitā, avikalpā āyuṣman śāriputra dānapāramitā.
śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte rūpam avikalpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam apy avikalpaṃ, cakṣuś cakṣurvijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā avikalpā. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyā, mano manovijñānaṃ manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśapratyayā vedanā avikalpā. kiṃ punar āyuṣman subhūte rūpam avikalpaṃ, śabdo gandho rasaḥ sprastavyaṃ, dharmā apy avikalpāḥ. kiṃ punar āyuṣman subhūte dhyānāni vā apramāṇāni vā ārūpyasamāpattayo vāvikalpāḥ smṛtyupasthānāni vā samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā vā avikalpāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāryasatyābhijñā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā sarvaśūnyatā vā sarvasamādhayo vā daśatathāgatabalāni vā catvāri vaiśāradyāni vā catasraḥ pratisaṃvido vā mahāmaitrī vā mahākaruṇā vāvikalpā yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā avikalpāḥ, buddho 'py avikalpaḥ bodhir apy avikalpā saṃskṛto dhātur apy avikalpo 'saṃskṛto dhātur apy avikalpaḥ.
subhūtir āha: sarvadharmā apy āyuṣmañ chāriputrāvikalpāḥ.
śāriputra āha: yady āyuṣman subhūte sarvadharmā avikalpāḥ, tat kuto 'yaṃ pañcagatikasya saṃsārasya saṃbhedaḥ? kuto vā narakatiryagyoniyamalokadevamanuṣyāṇāṃ vyavasthā? kuto vā prabhāvanā srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhānāṃ bhagavatām?
evam ukte āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: yad ete āyuṣman śāriputra sattvā viparyāsa samutthitāḥ karmābhisaṃskurvanti kāyena vācā manasā vā, ato nidānaṃ vivartante, chandamūlakarmaparigṛhītā narakatiryagyoniyamalokadevamanuṣyāḥ, yat punar āyuṣmān śāriputra evam āha, kutaḥ srotaāpannāḥ prabhāvyante, sakṛdāgāminaḥ prabhāvyante, anāgāminaḥ prabhāvyante, arhantaḥ prabhāvyante pratyekabuddhāḥ (psp_5:39) prabhāvyante, kato yāvad buddhā bhagavantaḥ prabhāvyante?
subhūtir āha: avikalpatayā āyuṣman śāriputra srotaāpanno 'vikalpaḥ, srotaāpattiphalam avikalpam, evaṃ sakṛdāgāmy anāgāmy arhattvam, avikalpaṃ pratyekabuddhatvaṃ, pratyekabodhir avikalpā, ato 'vikalpaḥ pratyekabuddhaḥ. ye 'pi te āyuṣman śāriputrābhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'py āyuṣman śāriputra buddhā bhagavanto 'vikalpo vikalpaprahīṇās, tad anenāpi te āyuṣman śāriputra paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, sarvadharmā avikalpā avikalpatathatāṃ pramāṇīkṛtya bhūtakoṭiṃ dharmadhātum. evaṃ khalv āyuṣman śāriputra bodhisattvena mahāsattvenāvikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavyam, avikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carann avikalpaṃ dharmam abhisaṃbudhyate. iti samastanivṛttipakṣādhiṣṭhāno dvitīyo grāhyavikalpaḥ
atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sāre batāyam āyuṣman subhūte carati bodhisattvo mahāsattvo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati.
evam ukte āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: asāre batāyaṃ caraty āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputrāsārā prajñāpāramitā, asārā dhyānapāramitā, asārā vīryapāramitā, asārā kṣāntipāramitā, asārā śīlapāramitā, asārā dānapāramitā, evaṃ yāvad asārā sarvākārajñatā. tat kasya hetoḥ? tathā hi bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann asāram eva nopalabhate na samanupaśyati, kutaḥ punaḥ sāram upalapsyate, evaṃ yāvad asārāṃ sarvākārajñatāṃ, kutaḥ punaḥ sāram upalapsyate.
atha khalu saṃbahulānāṃ kāmāvacarāṇāṃ rūpāvacarāṇāñ ca devaputrāṇām etad abhavat: namaskartavyās te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca yair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpāditaṃ, ye ceha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ caranti, atra cārthe caranto na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkurvanti, asākṣātkurvataḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā na tiṣṭheyur, anena bhagavan paryāyeṇa namaskartavyās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ya imāṃ dharmasamatāṃ na sākṣātkurvanti.
atha khalv āyuṣmān subhūtis tān devaputrān etad avocat: nedaṃ (psp_5:40) devaputrā duṣkaraṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ya imaṃ dharmasamatāṃ na sākṣātkurvanti, yasyāḥ sākṣātkṛtāyāḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā tiṣṭheyuḥ. idaṃ teṣāṃ devaputrā duṣkaraṃ yad asaṃkhyeyān aprameyān aparimāṇān sattvān parinirvāpayiṣyāma iti saṃnāhaṃ saṃnahyante, te ca sattvā atyantatayā nopalabhyante ye vinayitavyā iti. evañ caranto bodhisattvā mahāsattvāḥ saṃprasthitā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sarvasattvān vinayiṣyāma iti, ākāśaṃ sa vinayitavyaṃ manyeta yaḥ sattvān vinayitavyān manyeta. tat kasya hetoḥ? ākāśaviviktatayā sattvaviviktatā draṣṭavyā, ākāśaśūnyatayā sattvaśūnyatā draṣṭavyā, ākāśāsāratayā sattvāsāratā draṣṭavyā, ākāśatucchatayā sattvatucchatā draṣṭavyā iti. anenāpi devaputrāḥ paryāyeṇa duṣkarakārako bodhisattvo mahāsattvo yo 'saṃvidyamānānāṃ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyate ākāśena sārdhaṃ sa vivaditavyaṃ manyeta yaḥ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnaddhavyaṃ manyeta, sa ca saṃnāhaḥ saṃnaddho bodhisattvena mahāsattvena sattvāś ca nopalabhyante yeṣām arthāya saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ. tat kasya hetoḥ? sattvaviviktatayā saṃnāhaviviktatā draṣṭavyā. saced evaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati carati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? rūpaviviktatayā sattvaviviktatā, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaviviktatayā sattvaviviktatā, prajñāpāramitāviviktatayā rūpaviviktatā yāvad vistareṇa sarvākārajñatāviviktatā. sacet punar bodhisattvasya mahāsattvasya sarvadharmaviviktatāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na saṃtrāsam āpadyate, carati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām. iti dravyasatpṛthagjanapuruṣādhiṣṭhānaḥ prathamo grāhakavikalpaḥ
bhagavān āha: kena kāraṇena subhūte bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati prajñāpāramitāyā?
subhūtir āha: asattvād bhagavan na saṃsīdati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ, viviktatvāc chāntatvād anutpādatvād bhagavan na saṃsīdati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām, anena bhagavan kāraṇena bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan sa nopalabhyate yaḥ saṃsīdate, yena (psp_5:41) vā saṃsīdate yatra vā saṃsīdate sarva ete dharmā nopalabhyante. saced bhagavann evaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati na viṣīdati nāvalīyate na saṃlīyate nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate carati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan sarva ete dharmā nopalabhyante yo vā saṃsīdet yena vā saṃsīdet yatra vā saṃsīdet, evaṃ carantaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ sendrakā devāḥ sabrahmakāḥ saprajāpatayo devā namasyanti yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na kevalaṃ subhūte sendrakair devaiḥ sabrahmakaiḥ saprajāpatikair devair namasyanīyo bodhisattvo mahāsattvo ya evaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati, ye 'pi te 'tikrāntavarṇā devaputrāḥ śubhakṛtsnā vṛhatphalā yāvac chuddhāvāsakā devaputrās te 'pi subhūte namasyanti bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ ya evaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati.
ye 'pi te subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā asaṃkhyeyeṣv aprameyeṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti te 'pi subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāpāramitāyāṃ caran taṃ samanvāharanti. ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāṃ paripūrayiṣyati, vīryapāramitāṃ paripūrayiṣyati, kṣāntipāramitāṃ paripūrayiṣyati, śīlapāramitāṃ paripūrayiṣyati, dānapāramitāṃ paripūrayiṣyati, adhyātmaśūnyatāṃ paripūrayiṣyati yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ paripūrayiṣyati, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān paripūrayiṣyati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān paripūrayiṣyati yāvat sarvākārajñatāṃ paripūrayiṣyati, yāvat punaḥ subhūte bodhisattvān mahāsattvān buddhā bhagavantaḥ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ samanvāharanti, te bodhisattvā mahāsattvā buddhapratipannā dhārayitavyāḥ, yāvantaḥ subhūte gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās te sarve mārāḥ pāpīyāṃso bhaveyur ekaikaś ca māraḥ pāpīyāṃs tāvata eva mārān pāpīyāso 'bhinirmimīte, te sarve 'pratibalās tasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato 'ntarāyaṃ kartum.
dvābhyāṃ subhūte dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo (psp_5:42) durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. katamābhyāṃ dvābhyāṃ? sarvadharmāś ca śūnyatāto vyavalokitā bhavanti, sarvasattvāś cāparityaktā bhavanti. ābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyābhiḥ. aparābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. katamābhyāṃ dvābhyām? yathāvādī tathākārī ca bhavati buddhāṃś ca bhagavataḥ samanvāharati. ābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. evañ carataḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya te devaputrā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante paryupāsyante paripraśnayanti, utsāhañ ca dadāti: kṣipraṃ tvaṃ kulaputra buddhabodhiṃ samanuprāpsyasi tasmāt tarhi tvaṃ kulaputra etenaiva vihāreṇa vihara yad uta śūnyatāvihāreṇānimittavihāreṇāpraṇihitavihāreṇa. tat kasya hetoḥ? etena tvaṃ kulaputra vihāreṇa viharann anāthānāṃ sattvānāṃ nātho bhaviṣyasi, asaraṇānāṃ śaraṇaṃ bhaviṣyasi, atrāṇānāṃ sattvānāṃ trāṇaṃ bhaviṣyasi, aparāyaṇānāṃ sattvānāṃ parāyaṇaṃ bhaviṣyasi, alayanānāṃ sattvānāṃ layanaṃ bhaviṣyasi, advīpānāṃ sattvānāṃ dvīpo bhaviṣyasi, andhabhūtānāṃ sattvānām āloko bhaviṣyasi. tat kasya hetoḥ? etena hi prajñāpāramitāvihāreṇāvirahitasya bodhisattvasya mahāsattvasyāmī guṇā bhavanti.
ye 'pi te 'saṃkhyeyeṣv aprameyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti te 'pi bhikṣusaṃghaparivṛtā buddhā bhagavanto bodhisattvagaṇapuraskṛtā, yo 'sau prajñāpāramitāyāṃ caraty etair eva guṇaiḥ samanvāgato yad uta prajñāpāramitāguṇais tasya te buddhā bhagavanto nāmaṃ ca gotraṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti.
tasya bodhisattvasya mahāsattvasya tadyathāpi nāmāham etarhi ratnaketor bodhisattvasya mahāsattvasya nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi, śikhinaś ca bodhisattvasya mahāsattvasya nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi. (psp_5:43)
ye 'pi te bodhisattvā mahāsatttvā akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike brahmacaryaṃ caranti, anayā ca prajñāpāramitayāvirahitās teṣām ahaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi.
ye 'pi te pūrvasyāṃ diśi buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, tatra ye bodhisattvā mahāsattvā brahmacaryaṃ caranti, anayā prajñāpāramitayāvirahitās teṣāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayaty udānaṃ codānayanti. evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adha ūrdhvam atra vidikṣu lokadhātuṣu, ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, tatra ye bodhisattvā mahāsattvā brahmacaryaṃ caranti, anayā prajñāpāramitayāvirahitās teṣāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti.
ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvāḥ prathamacittotpādam upādāya bodhisattvamārgaṃ paripūrayamāṇā yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyanti, teṣām api te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti. tat kasya hetoḥ? evaṃ duṣkarakārakā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhavanti, ye buddhanetryavyavacchedāya pratipannāḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katameṣāṃ bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpās te buddhā bhagavanto dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti vinivartanīyānāṃ vā avinivartanīyānāṃ vā?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: santi subhūte bodhisattvā mahāsattvā avinivartanīyā ye prajñāpāramitāyāṃ caranti, santi vinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvā ye prajñāpāramitāyāṃ caranti, yeṣāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti. ye 'pi te ratnaketor bodhisattvasya mahāsattvasyānuśikṣamāṇarūpā bodhisattvacārikāṃ caranti teṣāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti.
punar aparaṃ subhūte ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranti, sarvadharmā anutpattikā ity adhimuktā na cānutpattikair (psp_5:44) dharmaiḥ kṣāntiḥ pratilabdhā, sarvadharmāḥ śūnyā ity adhimuktā na cānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā, sarvadharmāḥ śāntā ity adhimuktāḥ sarvadharmā vigatā iti tucchakā iti vaśikā ity asārakā ity adhimuktā na cānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā, eṣāṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti.
yeṣāṃ te subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūupā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti, teṣām api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prahīṇā śrāvakabhūmiś ca pratyekabuddhabhūmiś ca pratikāṅkṣitavyā, vyākriyante ca te 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
yasya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti, sa bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyatāyāṃ sthāsyati yatra sthitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvā mahāsattvā gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ śrutvā na kāṅkṣiṣyanti na vicikitsiṣyanti na dhandhāyiṣyanti. evam etad yathā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bhāṣitety adhimokṣyante bodhim abhisaṃbhotsyate, kas tatra sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati? nedaṃ sthānaṃ vidyate.
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā duṣkarakārakā bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmāḥ. tat kasya hetoḥ? na ca nāma bhagavan kaścit tathatāyāṃ tiṣṭhati nāpi kaścid anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate nāpi kaścid dharmaṃ deśayati. atha ca nāvalīyate na cāsya kāṅkṣāyitatvaṃ vā dhandhāyitatvaṃ vā bhavati. iti prajñaptisahāryapudgalādhiṣṭhāno dvitiyo grāhakavikalpaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan māyopamaṃ cittam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: tat kiṃ manyase? subhūte samanupaśyasi tvaṃ taṃ māyopamaṃ cittam.
subhūtir āha: na bhagavan, nāhaṃ bhagavan māyopamaṃ cittaṃ samanupaśyāmi. (psp_5:45)
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yatra na māyā, na māyopamaṃ cittaṃ tatra samanupaśyasi tvaṃ cittam. subhūtir āha: na bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'nyatra māyāyā māyopamād vā cittāt taṃ dharmaṃ samanupaśyasi yo dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate.
subhūtir āha: na bhagavan, nāhaṃ bhagavan anyatra māyāyā māyopamād vā cittāt taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yo dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. so 'haṃ bhagavann anyaṃ dharmaṃ na samanupaśyan tatkatamaṃ dharmam upadekṣyāmy asti vā nāsti veti? yo dharmo 'tyantatayā vivikto na so 'stitāṃ vā nāstitāṃ vopaiti, yo dharmo 'tyantatayā vivikto na so 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, na cāsaṃvidyamāno dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbohotsyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃs te dharmā na saṃvidyante ye saṃkliśyeyur vyavadāyeyur vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan prajñāpāramitātyantaviviktā, dhyānapāramitātyantaviviktā vīryapāramitātyantaviviktā, kṣāntipāramitātyantaviviktā, śīlapāramitātyantaviviktā, dānapāramitātyantaviviktā, evam adhyātmaśūnyatātryantaviviktā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatātyantaviviktā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā atyantaviviktāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattyāryasatyāny atyantaviviktāni, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny atyantaviviktāni, pañcābhijñā atyantaviviktā, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā atyantaviviktāḥ, anuttarāṃ samyaksaṃbodhir apy atyantaviviktā.
yaś cātyantavivikto dharmo na sa bhāvayitavyo vā vibhāvayitavyo vā, nāpi kasyacid dharmasyāhārikā prajñāpāramitātyantaviviktatvād, yady atyantaviviktā prajñāpāramitā tat kathaṃ bhagavan prajñāpāramitam āgamya bodhisattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? anuttarāpi samyaksaṃbodhir atyantaviviktā, kathaṃ viviktena viviktasyānubodhau bhavati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sādhu sādhu (psp_5:46) subhūte evam etat, atyantaviviktā hi subhūte prajñapāramitā, 'tyantaviviktā dhyānapāramitā, 'tyantaviviktā vīryapāramitā, 'tyantaviviktā kṣāntipāramitā, 'tyantaviviktā śīlapāramitā, 'tyantaviviktā dānapāramitā, atyantaviviktāḥ sarvaśūnyatāḥ, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāni śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñāḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā atyantaviviktā, anuttarā samayaksaṃbodhir atyantaviviktā yāvat sarvākārajñatā atyantaviviktā. yathā subhūte 'tyantaviviktā prajñāpāramitā yāvat sarvākārajñatā tathātyantaviviktām anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate.
sacet subhūte na prajñāpāramitātyantaviviktābhaviṣyad yāvat sarvākārajñatātyantaviviktā bhaviṣyan na prajñāpāramitābhaviṣyad yāvan na sarvākārajñatābhaviṣyad evaṃ na prajñapāramitā. ye ca punar evaṃ śroṣyanti akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ teṣāṃ ca bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cāntikād, ayam api bodhisattvayānikaḥ pudgala imāṃ prajñāpāramitām adhimokṣyate, imāṃ prajñāpāramitāṃ yathā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bhāṣitā tathādhimucyamāno 'vinivartanīyatāyāṃ sthāsyati, evaṃ bahukaraṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāḥ śravaṇaṃ vadāmi, kaḥ punar vādo ye 'dhimokṣyante 'dhimucya tathatvāya sthāsyanti tathatvāya pratipatsyante tathatvāya sthitvā tathatvāya pratipadyamānās tiṣṭhanti sarvākārajñatāyām.
subhūtir āha: yat punar bhagavaṃs tathatāyāṃ sthitvā tathatāyāṃ pratipadyamāno na kaścid dharmam upalabhate tadā kathaṃ tiṣṭhati sarvākārajñatāyām?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yathā subhūte tathāgatanirmitas tiṣṭhati tathā tiṣṭhati sarvākārajñatāyām.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yat punar bhagavaṃs tathāgatanirmito na kaścid dharmam upalabhate, ko 'yaṃ tathatāyāṃ tiṣṭhati? ko vā tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? ko vā tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati? tathataiva tāvan nopalabhyate, kaḥ punar vādo yas tathatāyāṃ sthāsyati (psp_5:47) tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadāyuṣmān subhūtir evam āha, tathāgatanirmito na kaścid dharmam upalabhate ko 'yaṃ tathatāyāṃ tiṣṭhati, ko vā tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, ko yā tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayiṣyati, tathataiva tāvan nopalabhyate, kaḥ punar vādo yas tathatāyāṃ sthāsyati tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati. evam etat subhūte evam etat, tathā yathā vadasi, na subhūte tathāgatanirmitaḥ kaścid dharmam upalabhate yas tathatāyāṃ sthāsyati yas tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, yas tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati tathataiva tāvan nopalabhyate, kaḥ punar vādo yas tathatāyāṃ sthāsyati tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samysaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyantiti, nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? utpādād vā subhūte tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭir, neha subhūte tathatāyāṃ kaścit tiṣṭhati na tathatāyāṃ kaścid anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate na tathatāyāṃ kaścid dharmaṃ deśayati. tat kasya hetoḥ? na hy atra tathatāyāṃ dharma upalabhyate, yo vā tathatāyāṃ tiṣṭhet, yo vā tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, yo vā tathatāyā sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati. tat kasya hetoḥ? tathataiva tāvan nopalabhyate, naivāsyotpāda upalabhyate na vyayo na sthitir
nānyathātvam. yatrāsya dharmasya notpāda upalabhyate na vyayo na sthitir nānyathātvaṃ, kas tatra sthāsyati? ko vā tatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? tasmāt tarhi subhūte prajñāpāramitātyantaviviktā yāvat sarvākārajñatātyantaviviktā, tasmāt subhūte prajñapāramitām āgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, na ca vivekena viveko 'bhisaṃbhotsyate, abhisaṃbhotsyate ca, na ca tām anāgamya prajñāpāramitām abhisaṃbhotsyate. (psp_5:48)
subhūtir āha: gambhīre bhagavann arthe carati bodhisattvo mahāsattvaḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, gambhīre 'rthe carati bodhisattvo mahāsattvo, duṣkarakārakaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo, yo gambhīre 'rthe carati, tañ cārthaṃ na sākṣātkaroti yad uta śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā.
subhūtir āha: yathāhaṃ bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi tathā na kaścid duṣkarakārako bodhisattvo mahāsattvaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan so 'rtho nopalabhyate yaṃ sākṣātkuryāt. sāpi prajñāpāramitā nopalabhyate yayā sākṣātkuryāt, so 'pi dharmo nopalabhyate yaḥ sākṣātkuryād, anupalabhamāno bhagavan sarvadharmāṃs tat katamam arthaṃ sākṣātkariṣyati? katamāṃ prajñāpāramitāṃ sākṣātkariṣyati? katamaṃ dharmaṃ sākṣātkariṣyati yaṃ sākṣātkṛtvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? iyaṃ bhagavann anupalambhacarir bodhisattvacarir yatra caran bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmair anandhakāratām anuprāpnoti.
saced bhagavann evaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, evañ caraṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyāṃ, sa caran nimittam api na samanupaśyati, prajñāpāramitām api na samanupaśyati, anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyata iti na samanupaśyati.
tasya khalu punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, dūrīkariṣyāmi śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vāsanno 'smi sarvākārajñatāyāḥ. iti svabhāvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavan nākāśasyaivaṃ bhavati kasyacid, ahaṃ dūre vābhyāse vā. tat kasya hetoḥ? abhedatvād bhagavann ākāśasya. evam eva bhagavan na prajñāpāramitāyā evaṃ bhavati, śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre, anuttarā samyaksaṃbodhir abhyāse vā. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ. iti gotravikalpaḥ (psp_5:49)
tadyathāpi nāma bhagavan māyāpuruṣasya naivaṃ bhavati, māyākāro vā na mama dūre māyākāro mamābhyāse, yaḥ punar evaṃ janakāyaḥ saṃnipatitaḥ sa mama dūre nābhyāse. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavan māyāpuruṣasya. evam eva bhagavan na prajñāpāramitāyā evaṃ bhavati, śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre 'nuttarā samyaksaṃbodhir mamābhyāse. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ iti samudāgamavikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavan pratibhāsasya naivaṃ bhavati, yenārambaṇena pratibhāsa utpannas tan mamābhyāse, ye punar atra nopasaṃkrāntā ādarśe vā udakapātre vā te mama dūre. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvād bhagavan pratibhāsasya, evam eva bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre 'nuttarā samyaksaṃbodhir abhyāse. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ. ity ālambanavikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya na kaścit priyo vāpriyo vā saṃvidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya svabhāvo nopalabhyate, evam eva bhagavan prajñāpāramitāyā na kaścit priyo vāpriyo vā saṃvidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nopalabhyate. iti pratipakṣavikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvavikalpaprahīṇa evam eva bhagavan prajñāpāramitā sarvavikalpaprahīṇā avikalpatām upādāya. iti svādhigamavikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgatanirmitasya naivaṃ bhavati, śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre 'nuttarā samyaksaṃbodhir mamābhyāse. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavaṃs tathāgatanirmitasya, evam eva bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, srāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre 'nuttarā samyaksaṃbodhir abhyāse. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ. iti kartṛvikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgatena yo nirmitaḥ sa yasya kṛtyasya kṛtena kṛtas tac ca kṛtyaṃ karoti sa ca nirmino 'vikalpo (psp_5:50) nirvikalpaḥ. evam eva bhagavan yasya kṛtyasya kṛtena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayati tac ca kṛtyaṃ karoti sā ca prajñāpāramitāvikalpā nirvikalpā. iti kāritravikalpaḥ
tadyathāpi nāma bhagavan dakṣeṇa palagaṇḍena palagaṇḍāntevāsinā vā yantrayuktaḥ kṛtaḥ syāt strīvigraho vā puruṣavigraho vā hastivigraho vā balīvardavigraho vā, sa ca yantrayukto yasya kṛtyasya kṛtena kṛtas tac ca kṛtyaṃ karoti sa ca yantrayukto 'vikalpo nirvikalpaḥ. evam eva bhagavan yasya kṛtyasya kṛtena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā bhāvyate tac ca kṛtyaṃ karoti sā prajñāpāramitā avikalpā nirvikalpā. iti kriyāsāphalyavikalpaḥ ity ukto navavidhaḥ prathamo grāhyavikalpaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiyacciraṃ saṃprasthitā bodhisattvā mahāsattvā ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etd avocat: asaṃkhyeyakalpakoṭīniyutaśatasahasrasaṃprasthitāḥ subhūte 'mī bodhisattvā mahāsattvā ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ.
subhūtir āha: kiyanto buddhā bhagavataḥ paryupāsitā bhagavaṃs tair bodhisattvair mahāsattvair ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ?
bhagavān āha: gaṅgānadīvālukopamā buddhā bhagavantaḥ paryupāsitās taiḥ kulaputrair vā kuladuhitṛbhir vā bhavitavyā ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ.
subhūtir āha: kiyat tair bhagavan kuśalamūlaṃ kṛtaṃ bodhisattvair mahāsattvair ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ?
bhagavān āha: prathamacittotpādam upādāya subhūte na sā kācid dānapāramitā yā tair bodhisattvair mahāsattvair na paripūritā, na sā kācic chīlapāramitā, na sā kācit kṣāntipāramitā, na sā kācid vīryapāramitā, na sā kācid dhyānapāramitā yā tair bodhisattvair mahāsattvair na paripūritā, na sā kācit prajñāpāramitā yā tair bodhisattvair mahāsattvair na paripūritā ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ.
subhūtir āha: āścaryam etad bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ. (psp_5:51)
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, āścaryam etat subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ. tadyathāpi nāma sūryācandramasau maṇḍale caturṣu dvīpeṣu kāryaṃ kurvāte caturo dvīpān anugacchataḥ, evam eva subhūte prajñāpāramitā pañcasu pāramitāsu karma karoti pañca pāramitā anugacchanti, prajñāpāramitāvirahitatvāt pañca pāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante, prajñāpāramitāvirahitatvād na pāramitānāmadheyaṃ labhante. tadyathāpi nāma subhūte yathā rājā cakravartī virahitaḥ saptabhī ratnair na rājā cakravartīti nāmadheyaṃ labhate, evam eva subhūte pañca pāramitā virahitatvāt prajñāpāramitayā na pāramitānāmadheyaṃ labhante. iti nyūnādhigamavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte apuruṣā strī sudharṣaṇā bhavati dhūrtakānām, evam eva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāvirahitatvāt sudharṣaṇā bhavanti māreṇa pāpīyasā mārakāyikābhir vā devatābhiḥ. iti saṃparigraho 'bhāvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte saṃgrāmāvacaraḥ puruṣaḥ saṃnāhasaṃnaddhaḥ saṃgrāme vartamāne durdharṣo bhavati rājanyair vā pratyarthikair vā pratyamitrair vā, evam eva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāvirahitatvād durdharṣā bhavanti māreṇa vā mārakāyikābhir vā devatābhir ādhimānikair vā pudgalair yāvad evaṃ bodhisattvacaṇḍālair vā pañca pāramitā durdharṣā bhavanti. iti pratipattivaikalyavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte koṭṭarājāno rājñaś cakravartino 'nuvidheyā bhavanti so 'yaṃ prātarupasthāno yo gacchanti, evam eva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā yena sarvākārajñatā tenānugacchanti. iti parapratyayamāyitvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte yāḥ kācit kunadyaḥ sarvās tā yena gaṅgānadī tenānugacchanti tā gaṅgānadyā sārdhaṃ mahāsamudram upayānti, evam eva pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā yena sarvākārajñatā tenānugacchanti. ity uddeśanivṛttivikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya dakṣiṇo hastaḥ sarvakṛtyāni karoty, evam eva subhūte prajñāpāramitā draṣṭavyā, yathā ca vāmahasta (psp_5:52) evaṃ pañca pāramitā draṣṭavyāḥ. iti prādeśikakāritravikalpaḥ tadyathāpi nāma subhūte yac ca kunadīnāṃ yac ca mahānadīnām udakaṃ sarvaṃ taṃ mahāsamudrapraviṣṭam ekarasaṃ bhavaty, evam eva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā anupraviṣṭāḥ pāramitā nāmadheyaṃ labhante. ity adhigamanānātvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte rājñaś cakravartinaś caturaṅgasya balakāyasya cakraratnam agrato gacchati, tiṣṭhati ca yatra rājñaś cakravartinaś cakraratnaṃ tiṣṭhati tatra rājā cakravartī balakāyam arpayati na ca cakraratnaṃ sthānataś calati, evam eva subhūte āsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitā pariṇāyikā yena sarvākārajñatā tenānugacchanti, tatra sthāsyanti tatra sthitvā sthānato nātikrāmanti. iti sthānaprasthānāsthānavikalpaḥ.
tadyathāpi nāma subhūte rājñaś cakravartinaś cakraratnaṃ sapariṇāyakaratnaṃ sagṛhapatiratnaṃ caturaṅgasya balakāyasyāgrato gacchaty, evam eva subhūte āsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitāgrato gacchaty agrato gatvā yena sarvākārajñatā tena tiṣṭhati. na ca prajñāpāramitāyā evaṃ bhavati, dānapāramitā mamānugacchec, chīlapāramitā mamānugacchet, kṣāntipāramitā mamānugacched, vīryapāramitā mamānugacched dhyānapāramitā mamānugacchet, naivaṃ dānapāramitāyā evaṃ bhavaty, ahaṃ prajñāpāramitām anugaccheyam iti, na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā evaṃ bhavaty, ahaṃ prajñāpāramitām anugaccheyam iti. tat kasya hetoḥ? svabhāva āsām akiṃcitsamarthaḥ svabhāvaḥ śūnyas tuccho marīcisamaḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadā bhagavan sarvadharmāḥ svabhāvaśūnyās tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ dānapāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñapāramitāyāṃ carann anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ṣaṭsu pāramitāsu carata evaṃ bhavati, viparyastacitto 'yaṃ lokasaṃniveśaḥ, sa na śakyo 'nupāyakauśalyena saṃsārataḥ parimoktuṃ, teṣāṃ sattvānām arthāya dānapāramitāyāṃ cariṣyāmi, śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyāmīti, sa teṣāṃ sattvānām (psp_5:53) arthāyādhyātmabahirdhāvastu parityajati tasya ca parityajata evaṃ bhavati, na kiṃcit parityaktam. tat kasya hetoḥ? tathā hy etad vastu svabhāvaśūnyaṃ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇo dānapāramitāṃ paripūrayati. teṣāñ ca sattvānām arthāya dauḥśīlyasyāvakāśaṃ na dadāti. tat kasya hetoḥ? na hy etan mama pratirūpaṃ syād yo 'ham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ saṃprasthitaḥ prāṇātipātaṃ kuryām, evam adattādānaṃ kāmamithyācāraṃ mṛṣāvādaṃ piśunavacanaṃ paruṣavacanam abaddhapralāpam abhidhyāṃ vyāpādaṃ mithyādṛṣṭiṃ kuryāṃ, śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā prārthayeyaṃ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇaḥ śīlapāramitāyāṃ carati. teṣām eva sattvānām arthāyaikacittotpādam api na kṣobhayati, evaṃ khalu subhūte bodhisatttvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇaḥ kṣāntipāramitāyāñ carati. teṣām eva sattvānām arthāya kauśīdyacittaṃ notpādayati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhavaty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇo vīryapāramitāyāṃ carati. sa teṣām eva sattvānām arthāya vikṣiptacitto na bhavati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhavaty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇo dhyānapāramitāyāṃ carati. sa teṣām eva sattvānām arthāya na jātu prajñāpāramitāvirahito bhavati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhavati. tat kasya hetoḥ? na hy anyathā śakyāḥ sattvāḥ paripācayitum anyatra prajñayety arthavaśenaivam arthaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadā bhagavan pāramitānāṃ nāsti nānātvaṃ, katham iyaṃ prajñāpāramitā pañcānāṃ pāramitānām agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate 'nuttarākhyāyate?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na subhūte pāramitānāṃ kiñcit nānātvaṃ, yadi punaḥ prajñāpāramitā na bhāvyeta, nemāḥ pañca pāramitānāmadheyaṃ labheran prajñāpāramitāṃ punaḥ subhūte āgamya imāḥ pañca pāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante tadyathāpi nāma subhūte nānāprakārā ātmabhāvāḥ sumeruṃ parvatarājam upasaṃkrāntā ekavarṇā (psp_5:54) bhavanti yad uta tadvarṇāḥ, evam eva subhūte prajñāpāramitām āgamya pañca pāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante, tāḥ sarvākārajñatām anupraviṣṭā ekavarṇā bhavanti, na viśeṣaḥ kaścit prajñāyate, iyaṃ dānapāramitā, iyaṃ śīlapāramitā, iyaṃ kṣāntipāramitā, iyaṃ vīryapāramitā, iyaṃ dhyānapāramitā, iyaṃ prajñāpāramitā. tat kasya hetoḥ? tathā hy āsāṃ svabhāvo nāsty anena kāraṇena svabhāvo na prajñāyate.
subhūtir āha: yadi bhagavann arthānupratipannasya kasyacid dharmasya viśeṣo vā nānākaraṇaṃ vā na prajñāyate, katham iyaṃ prajñāpāramitā āsāṃ pañcānāṃ pāramitānām agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttāmākhyāyate anuttarākhyāyate niruttamākhyāyate asamākhyāyate asamasamākhyāyate?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, arthānupratipannasya kasyacid dharmasya viśeṣo vā nānākaraṇaṃ vā na prajñāyate. api tu khalu punar lokavyavahārasaṃketam upādāya dānapāramitā prajñaptā, śīlapāramitā prajñaptā, kṣāntipāramitā prajñaptā, vīryapāramitā prajñaptā, dhyānapāramitā prajñaptā sattvānāṃ saṃsārataḥ parimocanāya. te ca sattvā na jāyante na mriyante na cyavante nopapadyante, sattvāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā. anena subhūte kāraṇenāsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitāgrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate anuttamākhyāyate niruttamākhyāyate asamākhyāyate asamasamākhyāyate, tadyathāpi nāma subhūte yāḥ kāścana striyas tāsāṃ strīratnam agram ākhyāyate jyeṣṭham ākhyāyate śreṣṭham ākhyāyate varam ākhyāyate pravaram ākhyāyate praṇītam ākhyāyate uttamam ākhyāyate anuttamam ākhyāyate niruttamam ākhyāyate asamam ākhyāyate asamasamam ākhyāyate. evam eva subhūte prajñāpāramitā āsāṃ pañcānāṃ pāramitānām agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate anuttamākhyāyate niruttamākhyāyate asamākhyāyate asamasamākhyāyate.
subhūtir āha: ka eṣa bhagavann abhiprāyo yat prajñāpāramitā agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate (psp_5:55) praṇītākhyāyate' uttamākhyāyate anuttamākhyāyate niruttamākhyāyate asamākhyāyate asamasamākhyāyate?
bhagavān āha: tathā hi subhūte prajñāpāramitā sarvān kuśalān dharmān gṛhītvā yena sarvākārajñatā tena sthāsyaty asthānayogena. iti pṛṣṭato niryāṇavikalpaḥ ity ukto navavidho dvitīyo grāhyavikalpaḥ
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan prajñāpāramitā kañcid dharmaṃ gṛhṇāti vā muñcati vā?
bhagavān āha: na subhūte prajñāpāramitā kañcid dharmaṃ gṛhṇāti vā muñcati vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte sarvadharmā agṛhītā amuktāḥ.
subhūtir āha: tat katamān bhagavan sarvadharmān prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati?
bhagavān āha: rūpaṃ subhūte prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān, vijñānaṃ subhūte prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni subhūte prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ subhūte prajñapāramitā na gṛhṇāti na muñcati. iti grahaṇamokṣaṇavikalpaḥ
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpam aparigṛhītaṃ bhavati, kathaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, kathaṃ vijñānam aparigṛhītaṃ bhavati?
bhagavān āha: yaḥ subhūte rūpasyāmanasikāro vedanāyā amanasikāraḥ saṃjñāyā amanasikāraḥ saṃskārāṇām amanasikāro vijñānasyāmanasikāraḥ, yaḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāra amanasikāro, yaḥ sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ, yaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām amanasikāro, ya āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām amanasikāro, yaḥ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānām (psp_5:56) amanasikāro, yo 'bhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidām amanasikāro, ya āveṇikānāṃ buddhadharmāṇām amanasikāraḥ, yāvad yo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodher amanasikāraḥ. evaṃ hy etat subhūte rūpam aparigṛhītaṃ bhavati yāvat sarvākārajñatā parigṛhītā bhavati.
subhūtir āha: yadi bhagavan rūpaṃ na manasikartavyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ na manasikartavyaṃ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā na manasikartavyāni, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmā na manasikartavyāḥ sarvākārajñatā na manasikartavyā tat kathaṃ bhagavan rūpam amanasikṛtvā, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam amanasikṛtvā, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāni vāmanasikṛtvā, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān amanasikṛtvā sarvākārajñatām amanasikṛtvā kuśalamūlāni vivardhante? kuśalamūlaiś cāvivardhamānaiḥ kathaṃ pāramitāḥ paripūryante? pāramitā aparipūrya kathaṃ sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: yadā subhūte rūpaṃ na manasikariṣyati, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān, na vijñānaṃ na manasikariṣyati, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāni vā na manasikariṣyati, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāparamāṇadhyānārūpyasamāpattīr na manasikariṣyati, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñā na manasikariṣyati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān na manasikariṣyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ na manasikariṣyati, tadā bodhisattvasya mahāsattvasya kuśalamūlāni vivardhiṣyante yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. tat kasya hetoḥ? amanasikṛtvā hi rūpaṃ (psp_5:57) vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārāṃ vijñanam amanasikṛtvā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāny amanasikṛtvā sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃsadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān amanasikṛtvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. iti manasikāravikalpaḥ subhūtir āha: kim atra bhagavan kāraṇaṃ yena rūpam amanasikāraṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam amanasikāram, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā manasikārāṇi, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā amanasikārā, anuttarā samyaksaṃbodhir amanasikārā?
bhagavān āha: amanasikāreṇa hi na śliṣyate kāmadhātau na śliṣyate rūpadhātau na śliṣyate ārūpyadhātāv amanasikāreṇa na kvacic chliṣyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na kvacid dharme śliṣyate. iti traidhātukāśleṣavikalpaḥ
subhūtir āha: evaṃ caran bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ na kvacit sthāsyati.
bhagavān āha: evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpe na tiṣṭhati, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, vijñāne na tiṣṭhati, evaṃ caran skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu na tiṣṭhati, sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣv āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu na tiṣṭhaty, evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyām api na tiṣṭhati. iti sthānavikalpaḥ
subhūtir āha: kim atra bhagavan kāraṇaṃ yena bodhisattvo mahāsattvaḥ tatrāpi na tiṣṭhati?
bhagavān āha: anabhiniveśena bodhisattvo mahāsattvo na kvacit (psp_5:58) tiṣṭhati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmān na samanupaśyati yatrābhiniviśeta vā tiṣṭhed vā, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraty anabhiniveśyāsthānayogena. iti bhāvābhāvavikalpābhiniveśavikalpaḥ
sacet punar bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati, ya evaṃ bhāvayaty evaṃ carati sa prajñāpāramitāyāṃ carati sa prajñāpāramitāṃ bhāvayati, ahaṃ prajñāpāramitāyāṃ carāmy ahaṃ prajñāpāramitāṃ bhāvayāmi. saced evaṃ saṃjānīte dūrīkaroti prajñāpāramitāṃ, sa prajñāpāramitāyā dūrībhavati, dhyānapāramitāyā vīryapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyāḥ śīlapāramitāyā dānapāramitāyā dūrībhavati, adhyātmaśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā dūrībhavati, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgebhyo dūrībhavaty, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattivimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñāśūnyatānimittāpraṇihitadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmebhyo dūrībhavati. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitā kvacid dharme 'bhiniviśate, na ca prajñāpāramitāyāḥ kaścid abhiniveśo 'sti. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti yatrābhiniviśateḥ.
sacet punar bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām api saṃjānīte cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñapāramitāyā yaḥ prajñāpāramitāyāñ carati sarvadharmeṣu carati. saced asyaivaṃ bhavati, prajñāpāramitā pañca pāramitāḥ parigṛhṇāti, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ parigṛhṇāti, śūnyatānimittāpraṇihitāny adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ parigṛhṇāti, vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni parigṛhṇāti, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān parigṛhṇāti, sarvākārajñatāṃ parigṛhṇāti, cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ, na khalu punaḥ prajñāpāramitāvirahitena śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum.
sacet punar asyaivaṃ bhavatīha prajñāpāramitāyāṃ vyākariṣyaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ. sacet punar asyaivaṃ bhavati, ya iha prajñāpāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitām abhinirhariṣyati, śīlapāramitām abhinirhariṣyati, kṣāntipāramitām (psp_5:59) abhinirhariṣyati, vīryapāramitām abhinirhariṣyati, dhyānapāramitām abhinirhariṣyati, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām abhinirhariṣyati, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān abhinirhariṣyaty, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhinirhariṣyati, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān abhinirhariṣyati, cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitācyutasya, dhyānapāramitāvīryapāramitākṣāntipāramitāśīlapāramitādānapāramitācyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi smṛtypasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgacyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hy ādhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatācyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hy āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattivimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhacyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi śūnyatānimittāpraṇihitābhijñācyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmacyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi sarvākārajñatā cyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi mahāmaitrīmahākaruṇācyutasya śakyam abhinirharaṇāya.
sacet punar asyaivaṃ bhavati, aparigṛhītās tathāgatena sarvadharmāḥ svayam abhisaṃbuddhā abhisaṃbudhyākhyātā deśitāḥ prakāśitāś, cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ. tat kasya hetoḥ? na hi tathāgatena kaścid dharmo 'bhisaṃbuddhaḥ. tat kasya hetoḥ? dṛṣṭaṃ dharmaṃ na prajñapayati, kutaḥ punaḥ kañcid dharmam abhisaṃbhotsyate, nedaṃ sthānaṃ vidyate. iti vastuprajñaptivikalpaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata ime doṣā na bhavanti?
bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evañ jānāti, anuktāḥ sarvadharmā aparigṛhītā, na cāśakto dharmo 'parigṛhītaḥ kaścid abhisaṃbudhyate, saced evañ carati carati prajñāpāramitāyāṃ, saced aparigrahadharmam abhinivaśate virahitaḥ prajñāpāramitayā. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitābhiniveśena vartitavyā. iti śaktivikalpaḥ (psp_5:60)
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan prajñāpāramita prajñāpāramitayāvirahitā? dhyānapāramitā dhyānapāramitayāvirahitā, vīryapāramitā vīryapāramitayāvirahitā, kṣāntipāramitā kṣāntipāramitayāvirahitā, śīlapāramitā śīlapāramitayāvirahitā, dānapāramitā dānapāramitayāvirahitā, adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayāvirahitā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayāvirahitā, smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānair avirahitāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, mārgā mārgair avirahitā, āryasatyāny āryasatyair avirahitāny, apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhair avirahitāni, śūnyatānimittāpraṇihitāni śūnyatānimittāpraṇihitair avirahitāni, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmair avirahitāḥ, sarvākārajñatā sarvākārajñatayāvirahitā? saced bhagavan prajñāpāramitā prajñāpāramitayāvirahitā, evaṃ dhyānaṃ vīryaṃ kṣāntiḥ śīlaṃ, dānapāramitā dānapāramitayāvirahitā, yāvat sarvākārajñatā sarvākārajñatayāvirahitā. iti pratipakṣavikalpaḥ
tat kathaṃ prajñāpāramitābhinirhartavyā? evaṃ dhyānaṃ vīryaṃ kṣāntiḥ śīlaṃ, tat kathaṃ dānapāramitābhinirhartavyā? yāvat tat kathaṃ sarvākārajñatābhinirhartavyā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpam iti nābhiniviśate, idaṃ rūpam asya rūpam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam iti nābhiniviśate, idaṃ vijñānam asya vijñānam. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā nābhiniviśate, ime skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāny asya skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ceti, evaṃ yāvat sarvadharmān nābhiniviśate, ime sarvadharmā asya sarvadharmāḥ. rūpaṃ nityato vānityato vā duḥkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā na samanupaśyati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nityato vānityato vā duṣkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā na samanupaśyati, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ (psp_5:61) pratītyasamutpādāṅgāni vā nityato vānityato vā duḥkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā na samanupaśyati, yāvat sarvākārajñatāṃ nityato vānityato vā duṣkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā na samanupaśyati. tat kasya hetoḥ? na hi dharmo nityato vānityato vā duṣkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā saṃvidyate, na hi svabhāvaḥ svabhāvena śakyo 'bhinirharaṇāya.
sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ yāvat sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tadyathāpi nāma subhūte rājñaś cakravartinaś caturaṅgabalakāyo yena yena sa rājā gacchati tena tenānuvartate, evam eva subhūte yena yena prajñāpāramitā gacchati tena tenemāḥ pañca pāramitā anuvartante, yena sarvākārajñatā tena sthāsyanti. iti yathecchagamanavyāghātavikalpaḥ ity ukto navavidhaḥ prathamo grāhakavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte sārathiś caturaṅgam abhiruhya satmārgeṇa gacchati, evam eva subhūte āsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitā sārathyaṃ karoti samyagmārgeṇa yena sarvākārajñatā tenānugacchati. ity uktā uddeśaniryāṇavikalpāḥ
subhūtir āha: katamo bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgaḥ? katamo 'mārgaḥ?
bhagavān āha: śrāvakamārgo bodhisattvānāṃ mahāsattvānām amārgaḥ, pratyekabuddhamārgo bodhisattvānāṃ mahāsattvānām amārgaḥ, sarvākārajñatāmārgo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgaḥ. imau subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgāmārgau. iti mārgāmārgajñānavikalpaḥ
subhūtir āha: mahākṛtyena bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. evaṃ nayati praṇayati, ayaṃ mārgo 'yam amārga iti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, mahākṛtyeneyaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā, evaṃ nayati (psp_5:62) praṇayati, ayaṃ mārgo 'yam amārga iti. aprameyāṇam asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānāṃ kṛtyena pratyupasthitā prajñāpāramitā, na kaścit subhūte praṇayati na rūpaṃ parigṛhṇāti, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān, na vijñānaṃ parigṛhṇāti, na śrāvakabhūmer vā na pratyekabudddhabhūmer vā pratyupasthitā, sā khalu punar iyaṃ prajñāpāramitā bodhisattvasya mahāsattvasya pariṇāyikānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, śrāvakabhūmeś ca pratyekabuddhabhūmeś ca nopanāyikā, sarvākārajñatāyāś copanāyikā. evam iyaṃ prajñāpāramitā na kasyacid dharmasyotpādikā na nirodhikā dharmasthititāṃ pramāṇīkṛtya.
subhūtir āha: yadi bhagavan prajñāpāramitā na kasyacid dharmasyotpādikā na nirodhikā, tat kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dānaṃ dātavyaṃ? kathaṃ śīlaṃ rakṣitavyaṃ, kathaṃ kṣāntir bhāvayitavyā, kathaṃ vīryam ārabdhavyaṃ, kathaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, kathaṃ prajñā bhāvayitavyā?
bhagavān āha: sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya dānaṃ dātavyaṃ, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya śīlaṃ rakṣitavyaṃ, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya kṣāntir bhāvayitavyā, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya vīryam ārabdhavyaṃ, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya dhyānaṃ samāpattavyaṃ, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya prajñā bhāvayitavyā. tena bodhisattvena mahāsattvena tāni kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni. tathā ca pariṇāmayitavyāni yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ka eṣa pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya imān kuśalān dharmān anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayataḥ ṣaṭpāramitābhāvanā paripūriṅ gacchati yāvad bodhisattvasya mahāsattvasya maitrībhāvanā paripūriṅ gacchati yāvat sarvākārajñatābhāvanā paripūriṅ gacchati. yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaḍbhiḥ pāramitābhir avirahitaḥ sarvākārajñatayāvirahito bhavati, tasmād bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitavyaṃ ṣaṭsu pāramitāsu caritavyam. ṣaṭsu pāramitāsu caran bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvān kuśalān dharmān paripūrya sarvākārajñatām anuprāpsyati, tasmād (psp_5:63) bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu yogaḥ karaṇīyaḥ. ity utpādanirodhavikalpaḥ
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu yogaḥ karaṇīyaḥ?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvenaivaṃ pratyavekṣitavyaṃ, rūpaṃ na saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñanaṃ na saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca na saṃyuktāni na visaṃyuktāni, evaṃ sarvapāramitāḥ sarvasūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, sarvākārajñatā na saṃyuktā na visaṃyuktā evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu yogaḥ karaṇīyaḥ. iti saṃyogavisaṃyogavikalpaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena na rūpe sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu, na vijñāne sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu na sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, na pratītyasamutpādāṅgeṣu na sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, evaṃ na sarvapāramitāsu sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, na sarvaśūnyatāsu na saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu na śūnyatānimittāpraṇihiteṣu nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvitsu nāveṇikeṣu buddhadharmeṣu sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ. tat kasya hetoḥ? na hi rūpaṃ vā kvacit sthitaṃ, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, na vijñānaṃ kvacit sthitaṃ, na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā kvacit sthitāni, evaṃ na pāramitā na śūnyatā na bodhipakṣyā dharmā nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na vimokṣamukhāni nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmāḥ kvacit sthitā, na sarvākārajñatā kvacit sthitā. evam asthānayogena bodhisattvena mahāsattvenānuttarā samyaksaṃbodhir (psp_5:64) abhisaṃbodhavyā. iti rūpādisthānavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte puruṣa āmraphalāni vā panasaphalaṃ vā bhakṣayitukāmaḥ syāt tenāmraphalaṃ panasaphalaṃ vāvaropayitavyam, avaropya codakaṃ kālānukālaṃ dātavyaṃ kelāyitavyaṃ, tasyānupūrveṇa saṃbaddhyamānasya stambasya sāmagrī labhamānasy āmraphalair vā panasaphalair vā sāmagrī bhaviṣyati, sa tāny āmraphalāni vā parasaphalāni vā bhakṣiṣyati. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmaḥ ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitvā sattvān dānenānugrahīṣyati śīlena kṣāntyā vīryeṇa dhyānena prajñayānugrahīṣyati sattvān saṃsārāt parimocayiṣyati. iti gotravipraṇāśavikalpaḥ
tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenāparapraṇeyatāṃ gantukāmena, buddhakṣetraṃ pariśodhayitukāmena, bodhimaṇḍe nisīditukāmena, dharmacakraṃ pravartayitukāmena ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitavyam.
subhūtir āha: prajñāpāramitayā bhagavan prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam iti vadasi.
bhagavān āha: prajñāpāramitayā subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam iti vadāmi, sarvadharmavaśitām anuprāptukāmena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam iti vadāmi. iti prārthanābhāvavikalpaḥ
tat kasya hetoḥ? eṣā hi prajñāpāramitā sarvadharmavaśitām anuprāpayati, eṣā hi prajñāpāramitā sarvadharmāṇāṃ mukhaṃ, tadyathāpi nāma subhūte mahāsamudraḥ sarvaratnānāṃ sarvasaritāṃ mukhaṃ, sarvanadījalāni samudre praviṣṭāny ekarasāni bhavanty, evam eva prajñāpāramitā sarvadharmāṇāṃ mukhaṃ, sarvadharmā hi prajñāpāramitā bhāvitāḥ prajñāpāramitā bhavanti, tasmāt tarhi śrāvakayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā bodhisattvayānikair vā pudgalair ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, tasmād bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ śīlapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ kṣāntipāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ vīryapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ dhyānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam, adhyātmaśūnyatāyāṃ śikṣitavyaṃ bahirdhāśūnyatāyāṃ śikṣitavyam adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ śikṣitavyaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ śikṣitavyaṃ, smṛtyupasthāneṣu śikṣitavyam, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu śikṣitavyam āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattidhāraṇīmukheṣu (psp_5:65) śikṣitavyaṃ śūnyatānimittāpraṇihiteṣu śikṣitavyaṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsu śikṣitavyam aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣitavyaṃ sarvākārajñatāyāṃ śikṣitavyam. iti hetvabhāvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte iṣvastrācāryo yathānurūpaṃ dhanur gṛhītvā durādharṣo bhavati pratyarthikānāṃ vā pratyamitrāṇāṃ vā, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ caran durādharṣo bhavati mārair vā mārakāyikābhir vā devatābhis tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, taṃ ca prajñāpāramitāyāṃ caran tam atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantaḥ samanvāharanti.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan buddhā bhagavanto dānapāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti? śīlapāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, kṣāntipāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, vīryapāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, dhyānapāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, prajñāpāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, adhyātmaśūnyatāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caran tam āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran tam abhijñāsu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu caran taṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv āveṇikābuddhadharmeṣu caran taṃ, kathaṃ sarvākārajñatāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti?
evam utkte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanto bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāpāramitāyāṃ caran taṃ samanvāharanti, tathā ca samanvāharanti yatra naiva dānaṃ na śīlan na kṣāntir na vīryan na dhyānaṃ na prajñopalabhyate. evam anupalambhena bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, yatra nādhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā nopalabhyante, yatra (psp_5:66) nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñāśūnyatānimittāpraṇihitadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmā nopalabhyante, yatra sarvākārajñatā nopalabhyate. evam anupalambhayogena bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti.
punar aparaṃ subhūte buddhā bhagavanto bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ na rūpataḥ samanvāharanti, na vedanāto na saṃjñāto na saṃskārato, na vijñānataḥ samanvāharanti, na skandhato na dhātuto nāyatanato na pratītyasamutpādato na pratītyasamutpādāṅgataḥ samanvāharanti, na dānapāramitāto na śīlapāramitāto na kṣāntipāramitāto na vīryapāramitāto na dhyānapāramitāto na prajñāpāramitātaḥ samanvāharanti, nādhyātmaśūnyatāto yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatātaḥ samanvāharanti, na smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgataḥ samanvāharanti, nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhataḥ samanvāharanti, na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmataḥ samanvāharanti, na sarvākārajñatātaḥ samanvāharanti. iti pratyarthikadharmopalambhavikalpaḥ ity ukto navavidho dvitīyo grāhakavikalpaḥ
atha khalu subhūtiḥ sthaviraḥ śakran devānām indram etad avocat: yat tvaṃ kauśikaivaṃ vadasi gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā, duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvā yeṣāṃ gambhīreṣu dharmeṣu na bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ vā dhanvāyitatvaṃ vā, śūnyeṣu kauśika sarvadharmeṣu kasyātra kāṅkṣāyitatvaṃ vā dhanvāyitvaṃ vā bhaviṣyati? evam ukte śakro devānām indraḥ subhūtisthaviram etad avocat: yadyad eva subhūtiḥ sthaviro nirdiśati sarvan tac chūnyatām evārabhya nirdiśati na kvacit sajjati, tadyathāpi nāmeṣur antarīkṣe kṣipto na kvacit sajjati, evam eva subhūteḥ sthavirasya dharmadeśanā na kvacit sajjati.
atha khalu sakro devānām indro bhagavantam etad avocat: kaccid ahaṃ bhagavann evaṃ bhāṣamāṇa evam upadiśann uktavādī ca bhagavato dharmavādī ca dharmasya cānudharmaṃ samyag vyākurvan vyākaromi?
bhagavān āha: samyak khalu tvaṃ kauśika evaṃ bhāṣamāṇa evam upadiśaṃs tathāgatasyoktavādī ca dharmavādī ca dharmasya cānudharmaṃ (psp_5:67) vyākurvan vyākaroṣi.
devendra āha: āścaryaṃ bhagavan yāvad eva subhūteḥ sthavirasya pratibhāti sarvan tac chūnyatāṃ caivārabhya pratibhāti, ānimittaṃ caivāpraṇihitaṃ caivārabhya pratibhāti, smṛtyupasthānāny ārabhya pratibhāti, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān ārabhya pratibhāti, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām ārabhya pratibhāti, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim ārabhya pratibhāti.
evam ukte bhagavān śakran devānām indram etad avocat: subhūtiḥ kauśika sthaviraḥ śūnyatāyāṃ viharan dānapāramitāñ caiva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye dānapāramitāyāṃ caranti śīlapāramitāyāṃ caranti kṣāntipāramitāyāṃ caranti vīryapāramitāyāṃ caranti dhyānapāramitāyāṃ caranti prajñāpāramitāñ caiva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye prajñāpāramitāyāṃ caranti. smṛtyupasthānāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye smṛtyupasthānāni bhāvayanti, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāṃś caiva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāṃ bhāvayanti, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatān nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'dhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayanti, āryasatyāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ya āryasatyāni bhāvayanti, apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattīr bhāvayanti, śūnyatānimittāpraṇihitāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayanti, dhyānavimokṣasamādhibsamāpattidhāraṇīmukhāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye dhyānavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayanti, tathāgata balāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye balāni bhāvayanti vaiśāradyāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye vaiśāradyāny abhinirharanti, pratisaṃvida eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye pratisaṃvido 'bhinirharanti abhijñā eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'bhijñāṃ bhāvayanti, mahākaruṇām eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye mahākaruṇāvihāraṃ bhāvayanti, āveṇikān
eva buddhadharmān nopalabhate, kaḥ punar vādo ye āveṇikāṃ buddhadharmān abhinirharanti, anuttarām eva samyaksaṃbodhin nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante, (psp_5:68) sarvākārajñatam eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye sarvākārajñatām anuprāpnuvanti, tathāgatatvam eva nopalabhate, kaḥ punar vādo yas tathāgato bhavaty anutpādam eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'nutpādaṃ sākṣāt kurvanti, lakṣaṇāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo yeṣāṃ lakṣaṇāni kāye bhavanti, anuvyañjanāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo yeṣām anuvyañjanāni kāye bhavanti. tat kasya hetoḥ? sarvadharmaviviktavihārī kauśika subhūtiḥ, anupalambhavihārī śūnyatāvihāry ānimittavihāry apraṇihitavihārī kauśika ya eṣa subhūteḥ sthavirasya vihāraḥ sa bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato vihārasya śatatamīm api kalān nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api kotītamīm api koṭīśatatamīm api koṭīsahasratamīm api koṭīśatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy aupamyam apy upaniśām apy upaniṣadam api nopaiti. tat kasya hetoḥ? tathā hi tathāgatavihāraṃ sthāpayitvā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāñ carato yo vihāraḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ ca ye vihārās teṣāṃ vihārāṇām ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāñ carato yo vihāraḥ so 'gra ākhyāyate, śreṣṭha ākhyāyate, jyeṣṭha ākhyāyate, vara ākhyāyate, pravara ākhyāyate, praṇīta ākhyāyate, uttama ākhyāyate, anuttama ākhyāyate, niruttama ākhyāyate. tasmāt tarhi kauśika
bodhisattvena mahāsattvenāgratāṃ gantukāmenānena vihāreṇa vihartavyaṃ yad uta prajñāpāramitāvihāreṇa. tat kasya hetoḥ? atra hi kauśika prajñāpāramitāyāñ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati, bodhisattvaniyāmam avakrāmati, buddhadharmān paripūrayati, sarvākārajñatām anuprāpsyati, sarvākārajñatām anuprāpya tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāno bhaviṣyati.
atha khalu tasyāṃ parṣadi devās trayastriṃśā māndāravāṇi puṣpāṇi gṛhītvā bhagavantam avakiranti smābhyavakiranti smābhiprakiranti sma. ṣaṣṭiñ ca bhikṣūṇāṃ śatam utsthāyāsanebhya ekāṃśañ cīvaraṃ prāvṛtya dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamayām āsuḥ, teṣāṃ ca bhikṣūṇām añjalayaḥ praṇāmitā buddhānubhāvena māndāravaiḥ puṣpaiḥ paripūrṇā abhūvaṃs te ca māndāravaiḥ puṣpais tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham avakiranti smābhyavakiranti smābhiprakiranti (psp_5:69) smāvakiranto 'bhyavakiranto 'bhiprakiranta evaṃ ca vācam udīrayanti sma: vayaṃ bhagavann etena kuśalamūlenaitenottamena vihāreṇa vihariṣyāmo yatra nāgatiḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhānām iti.
atha khalu bhagavāṃs tasyā velāyāṃ teṣāṃ bhikṣūṇām adhyāśayaṃ viditvā smitaṃ praduṣkaroti sma. dharmatā khalu punar eṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ yadā smitaṃ prāduṣkurvanti tadā khalv anekavarṇā nānāvarṇā arciṣo bhagavato mukhadvārān niścaranti sma, tadyathā nīlāḥ pītā lohitā avadātā māñjiṣṭhā rajatavarṇās trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum avabhāsya punar evāgatya buddhān bhagavatas triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavato mūrdhany antarhitāḥ.
atha khalv āyuṣmān ānanda utthāyāsanād ekāṃśaṃ cīvaraṃ prāvṛtya dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam etad avocat: ko bhagavan hetuḥ? kaḥ pratyayaḥ? smitasya prāduṣkaraṇāya nāhetukan nāpratyayan tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāduṣkurvanti.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ ānanadam etad avocat: imāny ānanda ṣaṣṭir bhikṣuśatāny anāgate 'dhvani tārakopame kalpe 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante, avakīrṇakusumanāmānas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā bhaviṣyanti, teṣāṃ khalu punar ānandāvakīrṇakusumanāmnāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ samasamo bhikṣusaṃgho bhaviṣyati, samasamaṃ buddhakṣetraṃ bhaviṣyati, samasamam āyuḥpramāṇaṃ bhaviṣyati, viṃśativarṣasahasraṃ yato yato 'bhiniṣkramiṣyanti abhiniṣkramya pravrajiṣyanti pravrajitvā yatra yatra vihariṣyanti tatra tatra pañcavarṇikānāṃ kusumānāṃ kusumavarṣāṇi pravarṣiṣyanti. tasmāt tarhy ānanda uttamena vihāreṇa vihartukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ tathāgatavihāreṇa vihartukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. ity anyeṣāṃ mahābodhau saṃdarśanāprathamaṃ kāraṇaro
yo hi kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyati niṣṭhā tenānanda kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā evaṃ gantavyā manuṣyebhyo vāhaṃ cyutvehopapannas tuṣitād vā devanikāyā cyutvehopapanna iti, manuṣyeṣv iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā vistareṇa (psp_5:70) śrutā bhaviṣyati, tuṣiteṣu deveṣv iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā vistareṇa śrutā bhaviṣyati, tathāgatavyavalokayitās te ānanda bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyanti.
yaḥ kaścid ānandan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyaty udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati, bodhisattvayānikānāṃ vā pudgalānām imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām upadekṣyaty anuśāsiṣyati niṣṭhā tenānanda kulaputreṇa vā kuladuhitrā vānugantavyā saṃmukhaṃ mayā teṣāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām antikād iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā śrutābhūt, udgrahītā ca dhāritā ca vācitā ca paryavāptā cābhūt, teṣu ca tathāgateṣv arhatsu samyaksaṃbuddheṣu kuśalamūlam avaropitam abhūt, na śrāvakāṇām antike kuśalamūlam avaropitaṃ nāpi śrāvakāṇām antikād iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā śrutveti.
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati, arthataś ca dharmataś ca vinayataś cānugamiṣyati niṣṭhānanda tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vānugantavyā saṃmukhībhūto 'haṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām iti,
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā na pratikrokṣyati na prativahiṣyati prasādaṃ pratilapsyate, pūrvajinakṛtādhikāraḥ sa ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā veditavyaḥ, avaropitakuśalamūlaḥ, kalyāṇamitraparigṛhītaḥ, kiṃ cāpy ānanda yena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike kuśalamūlam avaropitaṃ sa na tad visaṃvādayiṣyati śrāvakatvāya vā pratyekabuddhatvāya vā. api tu khalu punar ānanda supratisaṃviditena bodhisattvena mahāsattvena bhavitavyaṃ, dānapāramitāyāṃ caratā śīlapāramitāyāṃ caratā kṣāntipāramitāyāṃ caratā vīryapāramitāyāṃ caratā dhyānapāramitāyāṃ caratā prajñāpāramitāyāṃ caratā, sarvaśūnyatāsu saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣv āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣv abhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv āveṇikabuddhadharmeṣu caratā, sarvākārajñatāyāṃ caratā. supratisaṃvidito hy (psp_5:71) ānanda bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāñ caran śīlapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ caran na śrāvakatvāya vā na pratyekabuddhatvāya vā sthāsyati. tasmāt tarhy ānandānuparīndāmi ta imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ, sacet punas tvaṃ ānanda yo mayā dharmo deśitaḥ sthāpitvā prajñāpāramitāṃ sarvāntāṃ dharmadeśanām udgṛhya paryavāpya punar eva nāśayeḥ punar evotsṛjer na me tvam ānanda tāvatā aparāddhaḥ syāḥ, sacet tvam ānandemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhya paryavāpya ekapadam api nāśayer utsṛjes tāvatā me tvaṃ ānandāparāddhaḥ syāḥ, sacet tvaṃ ānandemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhya paryavāpya dve padam api punar eva nāśayeḥ punar evotsṛjes tāvatā me tvaṃ ānandāparāddhaḥ syāḥ. tasmāt tarhy ānandānuparīndāmi te tathemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ paṭheyam udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā yoniśaś ca manasikartavyā bhavet, tvayā ca suvyaktena suparigṛhītenākṣarapadavyañjanena suniruktā ca suparigṛhītā ca kartavyā.
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati yoniśaś ca manasikariṣyati tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vātītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhir anuparigṛhītā bhaviṣyati, yo hy ānanda tarhi māṃ saṃmukhībhūtaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā satkuryād gurukuryāt mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhis teneyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā udgṛhītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā yoniśaś ca manasikartavyā satkartavyā gurukartavyā mānayitavyā pūjayitavyā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ prajñāpāramitāṃ satkurvan tu gurukurvan mānayan pūjayan tena pūjito bhavāmi, atītānāgatapratyutpannāś ca buddhā bhagavantaḥ pūjitā bhavanti.
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā gauravaṃ ca prema ca prasādaṃ (psp_5:72) cotpādayiṣyati atītānāgatapratyutpannanāṃ buddhānāṃ bhagavatām antike tena gauravañ ca prema ca prasādaś cotpādito bhaviṣyati yathā te 'ham ānanda priyaś ca manaāpaś cāparityaktaś ca tatheyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā priyā manaāpāparityaktā bhavatu yathā ekapadam api ta ito gambhīrāyā prajñāpāramitāyā na nāśayitavyaṃ, bahv api te 'ham ānanda bhāṣe prajñāpāramitāyā parīndanām ārabhya saṃkṣiptenānanda yādṛśas te 'haṃ śāstā tādṛśī te prajñāpāramitā śāstā, tasmāt tarhy ānanda prajñāpāramitā yā apramāṇāni parīndanāni, ahaṃ ca te ānandemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām anuparīndāmi, tasmāt tarhy ānanda sadevamānuṣāsurasya lokasyārocayāmi yasyāparityakto buddho 'parityakto dharmo 'parityaktaḥ saṃgho 'parityaktā atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanto 'parityaktānuttarā samyaksaṃbodhis tasyeyaṃ gambhīrā prajñāpāramitāparityaktā bhavatu, iyam asmākam anuśāsanī.
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati yoniśaś ca manasikariṣyati, pareṣāñ cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām anekaparyāyeṇa vistareṇākhyāsyati deśayiṣyati prajñāpayiṣyati prasthāpayiṣyati vivariṣyati vibhajiṣyaty uttānīkariṣyati saṃprakāśayiṣyati, sa khalu punar ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, abhyāsannaś ca bhaviṣyati sarvākārajñatāyāḥ. tat kasya hetoḥ? prajñāpāramitā nirjātā hy ānanda buddhānāṃ bhagavatām anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. ye 'pi te ānandābhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās teṣām apy ānanda buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitā nirjātaivānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. ye 'pi te bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās teṣām apy ānanda buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitā nirjātaivānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. ye 'pi te ānandaitarhi pūrvasyān diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adha ūrdhvaṃ vidikṣu daśadiglokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, teṣām apy ānanda buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitā nirjātaivānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tasmāt tarhy ānanda (psp_5:73) bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmena iha prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? eṣā hy ānanda bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mātājanayitrī yad uta prajñāpāramitā, ye kecid ānanda bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ
śikṣiṣyante sarve te niryāsyanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tasmāt tarhy ānandemāṃ prajñāpāramitāṃ bhūyasyā mātrayānuparīndāmi. tat kasya hetoḥ? eṣā hy ānanda tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ dharmakośaḥ, akṣayo hy eṣa kośo yad uta prajñāpāramitākośaḥ. ye 'pi te ānanda pūrvasyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adha ūrdhvaṃ vidikṣu daśadiglokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti te 'py ānanda buddhā bhagavanta ita eva prajñāpāramitākośād deśayanti. ye 'pi te ānandātīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā abhūvaṃs te 'py asyām eva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā dharman deśitavantaḥ. ye 'pi te ānanda bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'py asyām eva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante dharmañ ca deśayiṣyanti. ye 'pi te ānandātītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śrāvakāḥ sarve te ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā parinirvṛtāś ca parinirvānti ca parinirvāsyanti ca. iti mahābodhihetoḥ prajñāpāramitāparīndanādvitīyaṃ kāraṇam
sacet tvam ānanda śrāvakayānikānāṃ pudgalānāṃ śrāvakabhūmim ārabhya dharman deśayes tayā ca dharmadeśanayā ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'rhattvaṃ sākṣātkuryur adyāpi tvayā mama śrāvakeṇa śrāvakakṛtyan na kṛtaṃ syāt. sacet me tvam ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya ekam api prajñāpāramitā pratisaṃyuktaṃ padaṃ deśayeḥ prakāśayer, evam ahaṃ tvayā śrāvakenābhirādhito bhaveyaṃ, śrāvakeṇa śrāvakakṛtyaṃ kṛtaṃ syāt, tayā ca pūrvikayā dharmadeśanayā ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'pūrvācaramaṃ mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabheran mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabhyārhattvaṃ sākṣātkuryus teṣāñ cārhatāṃ yad dānamayaṃ puṇyakriyāvastu śīlamayaṃ puṇyakriyāvastu bhāvanāmayaṃ puṇyakriyāvastu. (psp_5:74) tat kiṃ manyase? tvam ānandāpi nu tat puṇyakriyāvastu bahu.
ānanda āha: bahu bhagavan bahu sugata.
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
