Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 11/16

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8

Thông tin
GRETIL — Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009.CC BY-NC-SA 4.0

ātmanā ca āyuḥsaṃpadaṃ parigṛhṇāti, parāṃś ca āyuḥsaṃpadi samādāpayati, āyuḥsaṃpadaś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye mahāpuruṣā āyuḥsaṃpadi sthitās, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca saddharmasthitiṃ parigṛhṇāti, parāṃś ca saddharmasthitau (psp_4:141) samādāpayati, saddharmasthiteś ca varṇaṃ bhāṣate ye cānye saddharmasthitiṃ parigṛhṇanti, teṣāñ ca mahāpuruṣarṣabhāṇāṃ varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryātukāmena bhavitavyam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyām upāyakauśalye ca sthātavyam. tasyaivaṃ śikṣamāṇasyaivaṃ tiṣṭhataḥ, anāvaraṇaṃ rūpaṃ bhaviṣyati anāvaraṇā vedanā anāvaraṇā saṃjñā anāvaraṇāḥ saṃskārā, anāvaraṇaṃ vijñānaṃ bhaviṣyati, evaṃ vistareṇa yāvad anāvaraṇā saddharmasthitir bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntataś caivaṃ rūpan na parigṛhītaṃ, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, na vijñānaṃ parigṛhītam, evaṃ yāvat sarvākārajñatā na parigṛhītā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo rūpasyāparigraho na tad rūpaṃ, yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, tathā hi yo vijñānasyāparigraho na tad vijñānam. evaṃ yāvad yaḥ sarvākārajñatāyā aparigraho na sā sarvākārajñatā. asmin khalu punar bodhisattvasthāne bhāṣyamāṇe dvayor bodhisattvasahasrayor anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntipratilambho 'bhūt. ity adhimātrāgradharmāḥ ity uktaṃ nirvedhabhāgīyam

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: avinivartanīyasya bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya ka ākārāḥ? kāni liṅgāni? kāni nimittāni? kathaṃ vā vayaṃ bhagavan jānīmahe? ayam avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva iti.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yā ca subhūte pṛthagjanabhūmir yā ca śrāvakabhūmir yā ca pratyekabuddhabhūmir yā ca bodhisattvabhūmir yā ca tathāgatabhūmir uktā sarvā sā tathatayāvikalpā nirvikalpādvayādvaidhīkārā, yathā ca sā tathatāvikalpā tathaiva na vikalpayaty, evam avataraty avikalpena, evam avatīrṇo yathā tathatā tathā śrutvā tato 'tikramya na kiñcid vikalpayati, na hi tās tathatāyā ekaikato nobhayato nānubhayato, na ca yatkiñcitpralāpī bhavati. arthopasaṃhitāṃ ca vācaṃ bhāṣate nānarthopasaṃhitāṃ, na ca parasya ca kṛtākṛtaṃ vyavalokayati, subhāṣitagaveṣī ca bhavati, ebhiḥ (psp_4:142) subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittair avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti sāmānyenāvaivartikalakṣaṇam

subhūtir āha: katamair bhagavann ākāraiḥ? katamair liṅgaiḥ? katamair nimittair? ayam avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.

bhagavān āha: anākārā hi subhūte sarvadharmā aliṅgā ānimittāḥ.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann anākārāḥ sarvadharmā aliṅgā ānimittāḥ, katamair bhagavan dharmaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'vinivartanīya iti nirdṛśyate?

bhagavān āha: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpād vinivṛtto, vedanāyā vinivṛttaḥ saṃjñāyā vinivṛttaḥ saṃskārebhyo vinivṛtto, vijñānād vinivṛtto 'yaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo veditavyaḥ. yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ skandhebhyo vinivṛtto dhātubhyo vinivṛtta āyatanebhyo vinivṛttaḥ pratītyasamutpādād vinivṛttaḥ pratītyasamutpādāṅgebhyo vinivṛtto 'yaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo veditavyaḥ. yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyā vinivṛttaḥ, evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyā vinivṛttaḥ, adhyātmaśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā vinivṛttaḥ, smṛtyupasthānebhyo vinivṛttaḥ, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgād vinivṛttaḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhyo vinivṛttaḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhebhyo vinivṛttaḥ, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmebhyo vinivṛttaḥ, śrāvakapratyekabuddhabhūmer vinivṛttaḥ, anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher vinivṛttaḥ, ayaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo veditavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte rūpasya svabhāvo na saṃvidyate. evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasya svabhāvo na saṃvidyate yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ pratiṣṭhet. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgānāṃ svabhāvo na saṃvidyate, evaṃ yāvad anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ svabhāvo na saṃvidyate yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ pratiṣṭhet. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇam ekam (psp_4:143)

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva ito bahirdhānāṃ yeṣāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ mukham ullokayati, ime bhagavantaḥ śramaṇabrāhmaṇājñeyaṃ jānanti dṛśyaṃ paśyanti samyagdṛṣṭiṃ prajñāṃ ca prajñāpayantīti nedaṃ sthānaṃ vidyate. na vicikitsām āpadyate na śīlavrataṃ parāmṛṣati na kudṛṣṭiṃ patati, na kautukamaṅgalena śuddhiṃ pratyeti, nānyeṣāṃ devānāṃ namaskāraṃ karoti. puṣpair vā gandhair vā dhūpair vā vilepanair vā cūrṇair vā cīvarair vā cchatrair vā dhvajair vā patākābhir vā nānyeṣāṃ dātavyaṃ vā kartavyaṃ vā manyate, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ dvitīyam

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo na mithyādṛṣṭiko bhavati, na narakeṣūpapadyate na yamaloke na tiryagyonyāṃ nāsureṣūpapadyate na pratyanteṣu janapadeṣūpapadyate na jaḍamūko bhavati na dīrghāyuṣkeṣu deveṣūpapadyate na ca strībhāvaṃ parigṛhṇāti, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ tṛtīyam

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo daśakuśalān karmapathān samādāya vartate sa ātmanā ca prāṇātipātāt prativirato bhavati, parāṃś ca prāṇātipātaviratau samādāpayati, prāṇātipātavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye prāṇātipātāt prativiratā bhavanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

evam adattādānāt kāmamithyācārāt mṛṣāvādāt piśunavacanāt paruṣavacanād avadyapralāpād abhidhyāyā vyāpādād, ātmanā ca mithyādṛṣṭeḥ prativirato bhavati, parāṃś ca mithyādṛṣṭiviratau samādāpayati, mithyādṛṣṭivirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye mithyādṛṣṭeḥ prativiratā bhavanti, teṣāñ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato 'pi daśākuśalān karmapathānnādhyāpadyate, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo (psp_4:144) bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ caturtham

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo yadā dānapāramitāyāṃ vartate, śīlapāramitāyāṃ vartate kṣāntipāramitāyāṃ vartate vīryapāramitāyāṃ vartate dhyānapāramitāyāṃ vartate, yadā prajñāpāramitāyāṃ vartate, tadā sarvasattvānāṃ kṛtena dānaṃ dadāti, evaṃ śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānaṃ samāpadyate sarvasattvānāṃ kṛtena prajñāṃ bhāvayati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo yānyān dharmān paryavāpnoti sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇam itivṛttakaṃ yāvad avadānopadeśaṃ tattad dharmadānaṃ dadata evaṃ bhavati, sarvasattvānām anena dānena dhārmikā abhiprāyāḥ paripūriṅ gacchantu, sa tad dharmadānaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ pañcamam

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya gambhīreṣu dharmeṣu nāsti kāṅkṣā nāsti vimatir nāsti vicikitsā. subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya gambhīreṣu dharmeṣu nāsti kāṅkṣā nāsti vimatir nāsti vicikitsā?

bhagavān āha: tathā hi subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo na kaṃcid dharmaṃ samanupaśyati rūpaṃ vā vedanāṃ vā saṃjñāṃ vā saṃskārāṃ vā vijñānaṃ vā skandhān vā dhātūn vā āyatanāni vā pratītyasamutpādaṃ vā pratītyasamutpādāṅgāni vā samanupaśyati, sarvapāramitā vā sarvaśūnyatā vā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā saptatriṃśadbodhipakṣyān vā dharmān apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr vā āryasatyāni vā śūnyatānimittāpraṇihitā vā daśatathāgatabalāni vā vaiśāradyāni pratisaṃvido vā āveṇikān buddhadharmān na samanupaśyati, anuttarāṃ vā samyaksaṃbodhiṃ na samanupaśyati, yatra kāṅkṣā vā vimatir vā vicikitsā vā syāt, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato (psp_4:145) 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇam ṣaṣṭham

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ snigdhena kāyakarmaṇā manaāpena snigdhena vākkarmaṇā manaāpena snigdhena manaskarmaṇā manaāpena kāntena samanvāgato bhavati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ satatasamitaṃ maitreṇa kāyakarmaṇā manaāpena maitreṇa vākkarmaṇā manaāpena maitreṇa manaskarmaṇā manaāpena kāntena samanvāgato bhavati, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ saptamam

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ pañcabhir nivaraṇaiḥ sārdhaṃ na saṃvasati, kāmacchandena vyāpādena styānamiddhena uddhatakaukṛtyena vicikitsayā, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇam aṣṭamam

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya sarveṇa sarvam anuśayo nāsti, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ navamam

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'tikrāman vā pratikrāman vā na bhrāntacitto 'tikrāmati vā pratikrāmati vā, so 'tikrāman vā pratikrāman vā upasthitasmṛtir atikrāmati, upasthitasmṛtir eva pratikrāmati. smṛtimāṃś caiva gacchati ca kramati tiṣṭhati niṣīdati śayyāṃ ca kalpayati na sahasā bhūmau pādāv utkṣipati, na sahasā bhūmau pādau pratikṣipati na sahasā bhūmau pādau nikṣipati, smṛtimān eva sa pādau utkṣipati pratikṣipati nikṣipati, sa paśyann eva bhūpradeśam ākrāmati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo (psp_4:146) mahāsattvo veditavyaḥ. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ daśamam

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya cīvaraparibhoge na kāyajugupsito bhavati, na yūkilaś caukṣasamudācāraḥ śucisamudācāraḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'lpābādhaś ca bhavati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. ity uṣmagatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇam ekādaśam

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya yāni tāni aśītikrimikulasahasrāṇi kāye prativasanti kāyaṃ bhakṣayanti, tāny avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya sarveṇa sarvaṃ kāye na saṃvidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tāni kuśalamūlāni bodhisattvasya mahāsattvasya sarvalokābhyudgatāni, tena bodhisattvasya mahāsattvasya tāny aśītikrimikulasahasrāṇi kāye na saṃvidyante. yathāyathā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaitāni kuśalamūlāni pravardhante, tathātathā bodhisattvo mahāsattvaḥ kāyapariśuddhiñ ca vākpariśuddhiñ ca cittapariśuddhiṃ ca pratigṛhṇāti, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ dvādaśam

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya kāyapariśuddhiś ca vākpariśuddhiś ca cittapariśuddhiś ca bhavati?

bhagavān āha: yathāyathā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya tāni kuśalamūlāni pravardhante, tathātathā kāyacakratvaṃ vākcakratvaṃ cittacakratvaṃ ca kāyavākcittakauṭilyatāñ ca taiḥ kuśalamūlaiḥ pariśodhayati. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kāyapariśuddhiś ca vākpariśuddhiś ca cittapariśuddhiś ca, sa tayā kāyapariśuddhyā vākpariśuddhyā cittapariśuddhyā ca śrāvakabhūmiṃ ca pratyekabuddhabhūmiñ cātikrāmati. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya (psp_4:147) kāyapariśuddhiś ca vākpariśuddhiś ca cittapariśuddhiś ca, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ trayodaśam

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo na lābhasatkāraguruko bhavati na piṇḍapātaguruko bhavati yāvan na cīvaraguruko bhavati, sa dvādaśadhūtaguṇasamādāne vartate, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ caturdaśam

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya na mātsaryacittam utpadyate na dauḥśīlyacittam utpadyate na kṣubdhacittam utpadyate na kausīdyacittam utpadyate nāsamāhitacittam utpadyate na dauṣprajñācittam utpadyate nerṣyācittam utpadyate ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ pañcadaśam

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ sthirabuddhiś ca bhavati satkṛtya ca parato dharmaṃ śṛṇoti, yat kiṃcit parato dharmaṃ śṛṇoti tat sarvaṃ prajñāpāramitāyāṃ saṃsyandayati yāni tāni laukikāni kṛtyāni tāni sarvāṇi prajñāpāramitām āgamya dharmatayā saṃsyandayati, na taṃ dharmaṃ samanupaśyati, yo dharmadhātau na yujyate sarvaṃ taṃ prajñāpāramitāyāṃ yujyamānaṃ samanupaśyati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ ṣoḍaśam

punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya aṣṭau mahānirayān purato 'bhinirmāya tatraikaikasmin mahāniraye bahūni bodhisattvaśatāni bahūni bodhisattvasahasrāṇi bahūni bodhisattvaśatasahasrāṇi bahūni bodhisattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇi dahyamānāni pacyamānāni duḥkhī tīvrī kharāṃ kaṭukāṃ vedanāṃ pratyanubhavamānāny (psp_4:148) abhinirmiṇoti, evaṃ ca vakṣyati: ime te bodhisattvā mahāsattvā avinivartanīyās tathāgatair vyākṛtās teṣu mahānarakeṣūpapannās, tvam api nairayikas tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair, yas tvam avinivartanīyatāyai vyākṛtaḥ, punar eva tvam etad bodhicittaṃ pratiniḥsṛjya, evaṃ tvaṃ mahānirayeṣu nopapatsyase, tataḥ tvaṃ svargopago bhaviṣyasi.

sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ na kṣubhyati na kāṅkṣati na vicikitsati, veditavyaṃ vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvas taiḥ pūrvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair, niyato 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vaivartyadhātau sthānaṃ subhūte 'navakāśo yad avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo narake vā tiryagyonau vā yamaloke vā asureṣu vā kāyeṣūpapadyate, naitat sthānaṃ vidyate, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti mūrdhagatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇaṃ saptadaśam

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān śramaṇaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: yat tvayā pūrvaśrutaṃ, evaṃ mayā dānapāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā śīlapāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā kṣāntipāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā vīryapāramitā pariśodhayitavyā evaṃ mayā dhyānapāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā prajñāpāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā yāvad anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhavyā, tat sarvaṃ pratideśaya yat tvayā pūrvam atītānāgatapratyutpannānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ prathamacittotpādam upādāya yāvat saddharmasthitir etasminn antare yat kuśalamūlaṃ tat sarvam anumoditan tat pratideśaya tan nisṛja, yad etat tvayā śrutaṃ naitad buddhavacanaṃ naitat samyaksaṃbuddhena bhāṣitaṃ kavikṛtakaṃ kāvyam etat, yad ahaṃ bhāṣe etad buddhavacanam etat tathāgatena bhāṣitam. saced bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣubhyati kāṅkṣati vicikitsati, veditavyam evam eṣa bodhisattvo mahāsattvo 'vyākṛtas tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair, aniyato 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo, nāyaṃ bodhisattvo (psp_4:149) mahāsattvo 'vinivartanīyadhātau sthitaḥ.

sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na kṣubhyati na kāṅkṣati na vicikitsati, dharmatāṃ pratisarati, anabhisaṃskāram anutpādaṃ pratisarati, na parasya śraddhayā gacchati, aparapraṇeyaś ca bhavati, dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyām aparapraṇeyaś ca bhavati yāvad anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, tadyathāpi nāma arhan kṣīṇāsravo bhikṣur na parasya śraddhayā gacchati pratyakṣakārī dharmatāyām asaṃhāryo bhavati māreṇa pāpīyasā. evam eva subhūte 'navamardanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā, apratyudāvartanīyadharmā ca bhavati śrāvakayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā buddhayānikair vā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, niyato 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyadhātau sthito 'parapraṇeyaś ca bhavati, sa tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāpi śraddhayā na gacchati, prāg eva śrāvakayānikānāṃ vā pratyekabuddhayānikānāṃ vā buddhayānikānāṃ vā prāg eva mārasya pāpīyasaḥ, prāg evānyatīrthikānāṃ parivrājakānāṃ vā śraddhayā gacchen naitat sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo na kaṃcid dharmaṃ samanupaśyati, yasya śraddhayā gacched rūpasya vā vedanāyā vā saṃjñāyā vā saṃskārāṇāṃ vā vijñānasya vā, rūpatathatāyā vā vedanātathatāyā vā saṃjñātathatāyā vā saṃskāratathatāyā vā vijñānatathatāyā vā, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bodhipakṣyadharmān apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr āryasatyābhijñāśūnyatānimittāpraṇihitāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhiṃ na samanupaśyati yāvad anuttarāyāḥ samyaksaṃbodhes tathatān na samanupaśyati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti mūrdhagatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇam aṣṭādaśam

punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān bhikṣuveṣenāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: saṃsāracārikaiṣā naiṣā sarvākārajñatācārikā, ihaiva tvaṃ duḥkhasyāntaṃ kuru. (psp_4:150)

sa khalu punar māraḥ pāpīyān bodhisattvasya mahāsattvasya mārgapratirūpakam upadekṣyati, yo 'sau mārgapratirūpakaḥ saṃsārāvacarair laukikair ākārair yadi vāsti saṃjñā yadi vā prathamaṃ dhyānaṃ yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upadekṣyati: ayam āyuṣman mārgaḥ, iyaṃ pratipad yena mārgeṇa yayā pratipadā srotaāpattiphalam anuprāpsyasi, sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalaṃ yena mārgeṇārhattvam anuprāpsyasi, anenāyuṣman mārgeṇānayā pratipadā ihaiva tvaṃ duḥkhasyāntaṃ kuru, na tu tāni saṃsārāvacarāṇi duḥkhāni pratyanubhaviṣyasi, aho batāyam ihaiva tavātmabhāvo na nirvṛtto bhavet, kutas tvam anyam ātmabhāvaṃ pratigṛhītavyaṃ manyase?

sacet punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ na kṣubhyati na calati, uttare cāsyaivaṃ bhavati, bahukaro me 'yaṃ bhikṣur yo 'yaṃ mārgapratirūpakam upadiśati, yo mārgapratirūpako naivaṃ srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai saṃvartate, na sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartate, nānāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartate nārhattvaphalasākṣātkriyāyai saṃvartate, na pratyekabuddhaphalasākṣātkriyāyai saṃvartate, nānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ sākṣātkriyāyai saṃvartate. uttare cāsya harṣa utpadyate, bahukaro me 'yaṃ bhikṣur yo mamaitāny aṅgāny upadiśati, yāni mayaivaṃ buddhvā sarveṣv api triṣu yāneṣu śikṣitavyam.

tam enaṃ māraḥ pāpīyān bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ harṣitaṃ viditvā evaṃ vakṣyati: icchasi tvaṃ kulaputra tān bodhisattvān mahāsattvān draṣṭuṃ yair bodhisattvair mahāsattvair gaṅgānadīvālukopamā buddhā bhagavantaḥ pratyupasthitāḥ pūjitāś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair, gaṅgānadīvālukopamānāṃ ca tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām antike dānapāramitā paripūritā śīlapāramitā paripūritā kṣāntipāramitā paripūritā vīryapāramitā paripūritā dhyānapāramitā paripūritā prajñāpāramitā paripūritā, gaṅgānadīvālukopamāś caiva buddhā bhagavantaḥ paryupāsitāḥ paripṛcchitāḥ paripraśnīkṛtā, asyaiva bodhisattvayānasyārthāya kathaṃ bodhisattvair mahāsattvair bodhisattvayāne sthātavyaṃ? kathaṃ dānapāramitāyāṃ caratā śīlapāramitāyāṃ caratā kṣāntipāramitāyāṃ caratā vīryapāramitāyāṃ caratā dhyānapāramitāyāṃ caratā prajñāpāramitāyāṃ caratā sthātavyam? evaṃ (psp_4:151) smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgasarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattidaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu yāvat mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ caratā sthātavyam? yathā tair buddhair bhagavadbhir ākhyātaṃ tathā sthitvā tathā caritvā tathā yogam āpadyāpi tair eva tāvad bodhisattvair mahāsattvair anuttarā samyaksaṃbodhir nābhisaṃbuddhā, tathā caritais tathānuśāsitais tathā sthitais tathā śikṣamāṇaiḥ sarvākārajñatā nānuprāptā, kutaḥ punas tvam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim anuprāpsyasi?

saced bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ vivecyamānasya cittasyānyathātvaṃ na bhavati nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, uttare cāsya harṣa utpadyate, bahukaro me 'yaṃ bhikṣur yo mamaitāny aṅgāny upadiśati, yair aṅgaiḥ srotaāpattiphalaṃ prāpyate sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabodhir yāvat sarvākārajñatānuprāpyate.

tataḥ sa punar māraḥ pāpīyān bodhisattvasya mahāsattvasya cittasyānavalīnatāṃ viditvā tatraiva pṛthivīpradeśe saṃbahulān bhikṣūn abhinirmiṇoti, evaṃ ca vācaṃ bhāṣate: ime te 'rhantaḥ kṣīṇāsravā ye te 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitā abhūvaṃs te 'rhattve sthitāḥ, kutaḥ punas tvam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyase?

sacet punar bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati, māro batāyaṃ pāpīyān mārgapratirūpakam upadiśati, na ca bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran pratyudāvartyānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati, uttare cāsyaivaṃ bhavati, asthānam anavakāśo yad bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaśūnyatāyāṃ caran bahirdhāśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran, smṛtyupasthāneṣu caran samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caran sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carann apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu caran, āryasatyābhijñāsu caran, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā bhāvayan sarvākārajñatāṃ bhāvayann, anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyateti (psp_4:152) naitat sthānaṃ vidyate. iti kṣāntigatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇam ekonaviṃśatitamam

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, saced evaṃ śikṣitvā yathā tathāgatenākhyātaṃ tayā caryayāvirahitasyaibhiḥ pāramitāpratisaṃyuktair manasikārair avirahito bodhisattvo mahāsattvo na parihīyate dānapāramitayā na parihīyate śīlapāramitayā na parihīyate kṣāntipāramitayā na parihīyate vīryapāramitayā na parihīyate dhyānapāramitayā na parihīyate prajñāpāramitayā na parihīyate adhyātmaśūnyatayā na parihīyate yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā na parihīyate smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgair na parihīyate apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir na parihīyate śūnyatānimittāpraṇihitābhijñābhir na parihīyate sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhair na parihīyate daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmair na parihīyate sarvākārajñatayā.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, yo mārakarmāṇi budhyate sa na parihīyate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. ity agradharmagatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇaṃ viṃśatitamam

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kuto bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīya iti prajñāyate.

bhagavān āha: rūpasaṃjñāyāḥ subhūte vivartito, vedanāsaṃjñāyāḥ saṃjñāsaṃjñāyāḥ saṃskārasaṃjñāyā vijñānasaṃjñāyā vivartito, dhātusaṃjñāyā āyatanasaṃjñāyāḥ pratītyasamutpādasaṃjñāyāḥ pratītyasamutpādāṅgasaṃjñāyā rāgasaṃjñāyā doṣasaṃjñāyā mohasaṃjñāyā dṛṣṭisaṃjñāyāḥ, dānapāramitāsaṃjñāyāḥ śīlapāramitāsaṃjñāyāḥ kṣāntipāramitāsaṃjñāyāḥ vīryapāramitāsaṃjñāyā dhyānapāramitāsaṃjñāyāḥ prajñāpāramitāsaṃjñāyā vivartito, 'dhyātmaśūnyatāsaṃjñāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāsaṃjñāyāḥ smṛtyupasthānasaṃjñāyāḥ samyakprahāṇārddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgasaṃjñāyā (psp_4:153) apramāṇadhyānārūpyasamāpattisaṃjñāyā vivartitaḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhasaṃjñāyāḥ śūnyatānimittāpraṇihitasaṃjñāyā abhijñāsaṃjñāyā vivartito, daśabalavaiśāradyasaṃjñāyāḥ pratisaṃvitsaṃjñāyā āveṇikabuddhadharmasaṃjñāyā vivartitaḥ, sarvākārajñatāsaṃjñāyā vivartitaḥ, śrāvakapratyekabuddhasaṃjñāyā vivartitaḥ, bodhisattvasaṃjñāyā vivartito yāvad buddhasaṃjñāyā vivartitaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ svalakṣaṇaśūnyair dharmair bodhisattvanyāmam avakrāntaḥ. sa tam api dharmaṃ nopalabhate anupalabhamāno nābhisaṃskaroty anabhisaṃskurvan notpādayati tenocyate 'nutpādakṣāntiko bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīya ity, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti darśanamārge duṣkhe dharmajñānakṣāntiḥ

punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān bodhisattvaṃ mahāsattvam upasaṃkramyaivaṃ vicchandayiṣyati: ākāśasamaiṣā yad uta sarvākārajñatā ākāśabhāvanaiṣā abhāvasvabhāvalakṣaṇaśūnyatā, ete 'pi dharmā ākāśasamā abhāvasvabhāvāḥ svalakṣaṇaśūnyā na cākāśasamair dharmair abhāvasvabhāvaiḥ svalakṣaṇaśūnyaiḥ kaścid dharma upalabhyate, yo vābhisaṃbudhyate yena vābhisaṃbudhyate yaṃ vābhisaṃbudhyate, sarva ete ākāśasamā dharmā abhāvasvabhāvāḥ svalakṣaṇaśūnyā nirarthakaṃ tvaṃ vihanyase mārakarma etat paridīpitaṃ yad iyam anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhavyā, naitat samyaksaṃbuddhabhāṣitam iti. tasmāt tvaṃ kulaputra pratiprasrambhaya etān manasikārān mā te dīrgharātram anarthāya duṣkhāya vinipātāya saṃvarterann iti. tatra tair bodhisattvayānikaiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhir vā tāḥ paribhāṣāḥ śrutvaivam upaparīkṣitavyaṃ, mārakarmāṇo tāni yo me 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodher vivecayati kiṃ cāpy ākāśasamāḥ sarvadharmā abhāvasvabhāvāḥ svalakṣaṇaśūnyās, tān sattvā na jānanti na paśyanti na budhyante tān vayam ākāśasamān abhāvasvabhāvān sarvadharmān svalakṣaṇaśūnyatāsaṃnāhaṃ saṃnahya sarvākārajñatām abhisaṃbuddhya sattvānāṃ dharmaṃ deśayiṣyāmo, 'prameyān sattvān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayiṣyāmaḥ, sakṛdāgāmiphale (psp_4:154) 'nāgāmiphale 'rhattve pratiṣṭhāpayiṣyāmaḥ, pratyekāyāṃ bodhau pratiṣṭhāpayiṣyāmo, 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayiṣyāmaḥ. tatra bodhisattvair mahāsattvaiḥ prathamacittotpādam upādāya imān dharmān śrutvā dṛḍhacittair bhavitavyam aprakampacittair bhavitavyam asaṃhāryacittair bhavitavyaṃ, ta ime yair dṛḍhacittatāyai aprakampacittatāyai asaṃhāryacittatāyai samanvāgatāḥ ṣaṭsu pāramitāsu caranto bodhisattvaniyāmam avakrāmayiṣyanti. iti duḥkhe dharmajñānam

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ utāho vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: avinivartanīyaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ, vinivartanīyo 'pi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ? kathaṃ ca vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ? bhagavān āha: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā vinivartito 'yaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ, yaḥ punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā na vinivartito 'yaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ. ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgatasyāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyaṃ, yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo māreṇa pāpīyasā na śakyate vivecayitum anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. iti duḥkhe 'nvayajñānakṣāntiḥ

punar aparaṃ subhūte ākāṅkṣann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate, yāvac caturthadhyānaṃ samāpadyate (psp_4:155) yāvan nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, ākāṅkṣann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaś catvāri smṛtyupasthānāni samāpadyate samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān samāpadyate, yāvac chūnyatānimittāpraṇihitān samādhīn samāpadyate, yāvat pañcābhijñā abhinirharati, imaiś caturbhir dhyānaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhir nirodhasamāpattibhiś ca parijayaṃ karoti, catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayati samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgam āryāṣṭāṅgikaṃ mārgaṃ śūnyatānimittāpraṇihitaṃ samādhiṃ samāpadyate, na ca dhyānaphalaṃ parigṛhṇāti, yāvan na nirodhasamāpattiphalaṃ parigṛhṇāti, na srotaāpattiphalaṃ parigṛhṇāti na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ parigṛhṇāti na pratyekabodhiṃ parigṛhṇāti ākāṅkṣamāṇa evaṃ saṃcintyātmabhāvaṃ parigṛhṇāti yenātmabhāvena sarvasattvānām arthaṃ karoti tam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti duḥkhe 'nvayajñānam

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo manasikāreṇa samanvāgato bodhicittenāvirahito na rūpaguruko bhavati na kṣaṇaguruko bhavati nāsravaguruko bhavati, na dānaguruko bhavati na śīlaguruko bhavati na kṣāntiguruko bhavati na vīryaguruko bhavati na dhyānaguruko bhavati na prajñāguruko bhavati, nāpramāṇaguruko bhavati nārūpyaguruko bhavati na samāpattiguruko bhavati nābhijñāguruko bhavati na saptatriṃśadbodhipakṣyadharmaguruko bhavati na sarvavimokṣasamādhisamāpattiguruko bhavati na śūnyatānimittāpraṇihitaguruko bhavati nāryasatyaguruko bhavati na vaiśāradyaguruko bhavati na pratisaṃvidguruko bhavati na samyaksaṃbodhiguruko bhavati na sattvaparipācanaguruko bhavati na buddhadarśanaguruko bhavati na kuśalamūlāvaropanaguruko bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarvadharmā ākāśasamā abhāvasvabhāvāḥ svalakṣaṇaśūnyāḥ. sa khalu punaḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva ane imena ca manasikāreṇa samanvāgataś caturbhiś ceryāpathair abhikrāmati na pratikrāmati na bhrāntacitta āgacchati na bhrāntacitto gacchati na caṅkraraiṣyati (psp_4:156) na ca sthāsyati na niṣīdiṣyati na śayyāṃ kalpayiṣyati sa smṛta evāgamiṣyati gamiṣyati caṅkramiṣyati sthāsyati niṣīdiṣyati śayyāṃ kalpayiṣyati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti samudaye dharmajñānakṣāntiḥ

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'gāram adhyāvasann upāyakauśalyena sattvānāṃ paripācanāya pañcakāmaguṇān upadiśati sarvasattvānāṃ dānaṃ dadāti, annam annārthikānāṃ, pānaṃ pānārthikānāṃ yāvad anyatarānyatarān mānuṣyakān pariṣkārān dadāti, sa ātmanā ca dānapāramitāyāṃ carati, parāṃś ca dānapāramitāyāṃ samādāpayati dānapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye dānapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ, sa ātmanā ca prajñāpāramitāyāṃ carati, parāṃś ca prajñāpāramitāyāṃ samādāpayati, prajñāpāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye prajñāpāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti samudaye dharmajñānam

sa khalu punaḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'gāram adhyāvasan jambūdvīpaṃ saptaratnaparipūrṇaṃ kṛtvā dānaṃ dadāti, evaṃ cāturdvīpakaṃ lokadhātuṃ sāhasraṃ lokadhātuṃ dvisāhasraṃ lokadhātuṃ yāvat trisāhasraṃ mahāsāhasraṃ lokadhātuṃ saptaratnaparipūrṇaṃ kṛtvā dānaṃ dadāti, na ca kāmaguṇān paribhuṅkte satatasamitaṃ brahmacārī bhavati, na ca kasyacid avamardanākāraṃ janayati yenāvamardanākāreṇa paro 'nāttamanāḥ syāt, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya satatasamitaṃ vajrapānir yakṣaḥ sadānubaddho bhaviṣyaty, ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, yathā mamānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya satatasamitaṃ samanubaddho yāvat pañcavajrapāṇi kulāni satatasamitaṃ samanubaddhāni bhaviṣyanti, sa na śakyate manuṣyair amanuṣyair vāvakramanāyānavamardanīyo (psp_4:157) bhavati sa devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacid vā punarloke sahadharmeṇa. iti samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ

tasya cittaṃ na vikṣipyate bodhimanasikārād yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, tasya bodhisattvasya mahāsattvasya nendriyāṇi vikalāni bhavanti śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtindriyaṃ samādhindriyaṃ prajñendriyaṃ sa satpuruṣo bhaviṣyati nāsatpuruṣaḥ.

subhūtir āha: kiyatā bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ satpuruṣo bhavati nāsatpuruṣaḥ?

bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhicittaṃ na vinaṅkṣyate, etāvatā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ satpuruṣo bhavati nāsatpuruṣaḥ, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhimanasikāraiḥ samanvāgato yāni tāni strīṇām āveśanāni vaśīkaraṇāni mantravidyauṣadhibhaiṣajyāni tāni sarvāṇi sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvan na prayukte na ca prayojayati na ca strīṇām āveśanam anyatarānyataraṃ karoti, na striyāḥ puruṣasya vā ādeśanāprātihāryaṃ karoti, putro vā te bhaviṣyati dhītā vā te bhaviṣyati, kulodgato vā bhaviṣyati, dīrghāyuṣko vā bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu nimittaṃ na samanupaśyati, sa nimittam asamanupaśyan, pariśuddhājīvo viharati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti samudaye 'nvayajñānam

punar aparaṃ subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya ye ākārā yāni liṅgāni yāni nimittāni yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyas, tān ākārāṃs tāni liṅgāni tāni nimittāni deśayiṣyāmi, tāni śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru bhāṣiṣye 'ham, evaṃ bhagavann ity āyuṣmāṃ subhūtir bhagavataḥ pratyaśroṣīt.

bhagavān etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhimanasikārair avirahito na skandhayogam anuyukto (psp_4:158) viharati, na dhātvāyatanayogam anuyukto viharati. na pratītyasamutpādāṅgayogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa śūnyatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasya hīnatvaṃ vā utkṛṣṭatvaṃ vā samanupaśyati. iti nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ

na caurakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu na kasyacid dharmasyāharaṇaṃ vā haranaṃ vā samanupaśyati. iti nirodhe dharmajñānam

na senākathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa prakṛtiśūnyatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasyālpatvaṃ vā bahutvaṃ vā samanupaśyati. iti nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ

na yuddhakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasyānunayaṃ vā pratighaṃ vā samanupaśyati. na grāmakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvaśūnyatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasya nicayaṃ vāsaṃnicayaṃ vā samanupaśyati. na nagarakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa ākāśaśūnyatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasya saṃgrahaṃ vāsaṃgrahaṃ vā samanupaśyati. na nigamakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte koṭyāṃ sthito na kasyacid dharmasyātyayaṃ vānatyayaṃ vā samanupaśyati. nātmakathāyogam anuyukto viharati, evaṃ na sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? atyantaviśuddhatvāt sarvadharmāṇām anyatra prajñāpāramitākathāyogam anuyukto viharati, avirahitaś ca sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ. iti nirodhe 'nvayajñānam

sa dānapāramitāyāṃ caran na mātsaryakathāyogam anuyukto viharati, śīlapāramitāyāṃ caran na dauḥśīlyakathāyogam anuyukto viharati, kṣāntipāramitāyāṃ caran na pratighakathāyogam anuyukto viharati, vīryapāramitāyāṃ caran na kauśīdyakathāyogam anuyukto viharati, dhyānapāramitāyāṃ caran na vikṣepakathāyogam anuyukto viharati, prajñāpāramitāyāṃ caran na dauṣprajñākathāyogam anuyukto viharati, sarvadharmaśūnyatāyāṃ viharan dharmakāmaś caiva bhavati nādharmakāmaḥ, sa dharmadhātau caran na bhedyasya dharmasya varṇavādī (psp_4:159) bhavati, samitrakāmo bhavati nāmitrakāmo buddhānāṃ bhagavatām antike bodhisattvānāṃ ca mahāsattvānāṃ ye ca śrāvakapratyekabuddhayānikāḥ kulaputrās tān apy anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, sa tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān ākāṅkṣati, darśanāya yatra lokadhātau tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, ākāṅkṣaṃs tatropapadyate, sa imair manasikārair rātriṃdivaṃ viharati yad uta buddhamanasikāraiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi prāyeṇa subhūte 'vinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvāḥ kāmadhātupratisaṃyuktān manasikārān utpādayitvā daśabhiḥ kuśalaiḥ karmapathair vartamānāḥ teṣu buddhakṣetreṣūpapadyante, yatra saṃmukhībhūtās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti. tatra prathamaṃ dhyānam utpādayitvā yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim utpādayitvā tatropapadyante, yatra saṃmukhībhūtās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato 'dhyātmaśūnyatāyāṃ sthitasya yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ sthitasya smṛtyupasthāne sthitasya samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu sthitasyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu sthitasyāryasatyeṣu sthitasya śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukheṣu sthitasya sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu sthitasyābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu sthitasya naivaṃ bhavaty, avinivartanīyo vāhaṃ na vāham avinivartanīya iti vicikitsā cāsya notpadyate. niḥsaṃśayaś ca bhavati svakāyāṃ bhūmau. tat kasya hetoḥ? tathā hi so 'ṇum api dharmaṃ na samanupaśyati, yo vivartate vā na vā vivartate. tadyathāpi nāma subhūte srotaāpannaḥ srotaāpattiphalabhūmau sthito na kāṅkṣati na vicikitsati svakāyāṃ bhūmāv evaṃ sakṛdāgāmyanāgāmyarhattvabhūmau sthito buddhabhūmau sthito na kāṅkṣati na vicikitsaty, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svakāyāṃ bhūmau na kāṅkṣati na vicikitsati. (psp_4:160) sa tatrāvinivartanīyabhūmau sthito buddhakṣetrañ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayaty, utpannotpannāni ca mārakarmāṇi budhyate, na ca mārakarmāṇāṃ vaśena gacchati, sarvāṇi ca tāni mārakarmāṇi budhyate buddhvā ca vidhvastāni viralīkaroti. tadyathāpi nāma subhūte puruṣa ānantaryakarmakārī ānantaryacittenāvirahito yāvan maraṇakālam ity anuvartata eva tad ānantaryacittaṃ, na ca tatrānantaryacittaṃ śaknoti viṣkambhayitum, anuvartate cāsya tat paryutthānaṃ yāvan maraṇakālam. evam eva subhūte

'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya tad avinivartanīyacittaṃ bhūtaṃ sthitam avinivartanīyabhūmāv avikampan tac cittaṃ, na śakyate sadevamānuṣāsureṇa lokena vivartayitum. tat kasya hetoḥ? tathā hi tad avinivartanīyacittaṃ sadevamānuṣāsuram atikramya samyaktvaniyāmam avakrāntaṃ sa svakāyāṃ bhūmau sthitvābhijñāparamapāramitāḥ prāpya buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, teṣu ca buddhakṣetreṣu kuśalamūlāny avaropayitvā tāṃś ca buddhān bhagavataḥ paripṛcchati paripraśnayati paryupāste.

sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathā sthitaḥ, sa māna utpannotpannāni ca mārakarmāṇy avabudhyate, utpannotpannānāñ ca mārakarmāṇāṃ vaśena na gacchati, tāni ca mārakarmāṇy upāyakauśalyena bhūtakoṭīḥ śodhayati, svakāyāñ ca bhūmau na kāṅkṣati na vicikitsati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa niḥkāṅkṣo bhūtakoṭyāḥ, na bhūtakoṭim ekāṃ vā dve vā vikalpayati, tasya jātivinivṛttasyāpi na śrāvakapratyekabuddhabhūmau cittam utpadyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu na kasyacid dharmasyotpādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā samanupaśyati. iti mārge dharmajñānam

tasya khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya svalakṣaṇaśūnyeṣu sarvadharmeṣu na kasyacid dharmasyotpādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā samanupaśyate. jātivinivṛttasyāpi naivaṃ bhavati, nāhaṃ nābhisaṃbhotsye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim, abhisaṃbhotsya evāham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte svalakṣaṇaśūnyā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. (psp_4:161)

sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ sthitaḥ svakāyāṃ bhūmāv, aparapratyayaḥ svakāyāṃ bhūmāv, anavamardanīyaḥ svakāyāṃ bhūmau. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva evaṃ sthito 'saṃhāryeṇa jñānena samanvāgato bhavati.

sacet khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: 'haiva tvam arhattvaṃ prāpnu hi, na tvaṃ vyākṛto 'nuttarāyāṃ saroyaksaṃbodhau, na ca tvayānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdho, yena tvaṃ vyākriyathās tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, na ca tvayi te ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni saṃvidyante, yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo vyākriyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.

sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tad vacanaṃ śrutvā nāvalīyate na saṃlīyate nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, na ca cittasyānyathā tvaṃ bhavati veditavyaṃ, subhūte bodhisattvena mahāsattvena vyākṛto 'haṃ tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi mama te dharmāḥ saṃvidyante yair dharmair bodhisattvā mahāsattvā vyākriyante 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. iti mārge 'nvayajñānakṣāntiḥ

sacet punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: mārādhiṣṭhito vā puruṣaḥ śrāvakatve tvaṃ kulaputra vyākṛto na tvam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, kiṃ te 'nuttarayā samyaksaṃbodhyā.

sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhaviṣyati, māro batāyaṃ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkrānto mārādhiṣṭhito vā puruṣo, na ca tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā samādāpayati.

saced ayam asya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: naitad buddhabhāṣitaṃ na śrāvakair mārabhāṣitāny etāni sūtrāṇi yatra tvaṃ carasi. veditavyam etad bodhisattvena mahāsattvena māro batāyaṃ pāpīyān mārādhiṣṭhito vā puruṣo, yo mām amuttarāyāḥ samyaksaṃbodher vivecayati. veditavyam etat subhūte vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ taiḥ pūrvakais tathāgatair (psp_4:162) arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sthito 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyāyāṃ bhūmau. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ta ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni saṃvidyante ye 'vinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo veditavyaḥ.

punar aparaṃ subhūte 'vinivartaniyo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran saddharmaparigrahasya kṛtenātmaparityāgam api karoti jīvitaparityāgam api karoti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ saddharmaparigrahasya kṛtenaiva yogam āpadyate 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ saddharmaparigrahaṃ karoti. tatra kataro dharmo yasya kṛtena bodhisattvo mahāsattva ātmaparityāgam api karoti jīvitaparityāgam api karoti? iha subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvadharmāḥ śūnyā iti dharmaṃ deśayati, tatraike mohapuruṣāḥ pratikrośanti prativahanti naiṣa dharmo na vinayo naitac chāstuḥ śāsanam, asya subhūte kṛtaśo bodhisattvo mahāsattva ātmaparityāgam api karoti jīvitaparityāgam api karoti. tatra subhūte bodhisattvena mahāsattvenaivam upaparīkṣitavyaṃ, ye 'pi te tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā dharmaṃ bhāṣiṣyante, aham api tatra gaṇanāṃ yāsyāmy aham api tatra vyākṛto mamāpy eṣa dharmo yasya dharmasya kṛtenāham ātmaparityāgaṃ karomi jīvitaparityāgaṃ karomīmaṃ subhūte 'rthavaśaṃ saṃpaśya bodhisattvo mahāsattvaḥ saddharmaparigrahasya kṛtenātmaparityāgaṃ karoti jīvitaparityāgaṃ karoty, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvas tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya dharmaṃ deśayato na kāṅkṣati na vicikitsati, yaṃ ca te buddhā bhagavanto dharmaṃ bhāṣante taṃ sarvam udgṛhṇāti tathodgṛhītañ ca samānaṃ na vipraṇāśayati. tat kasya hetoḥ? yathāpi tad dhāraṇīpratilabdhatvāt.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamasyā bhagavan dhāraṇyāḥ pratilabdhatvād bodhisattvasya mahāsattvasya tathāgatabhāṣitāḥ sūtrāntā na vipraṇaśyanti? (psp_4:163)

bhagavān āha: dhāraṇadhāraṇīpratilabdhasya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya tathāgatabhāṣitāḥ sūtrāntā na vipraṇaśyanti.

subhūtir āha: tathāgatasyaiva bhagavann arhataḥ samyaksaṃbuddhasya na śrāvakabhāṣitāni na devabhāṣitāni na nāgabhāṣitāni na yakṣabhāṣitāni na gandharvabhāṣitāni nāsurabhāṣitāni na garuḍabhāṣitāni na kiṃnarabhāṣitāni na mahoragabhāṣitāni.

bhagavān āha: ye kecit subhūte rutasaṃketaghoṣāḥ sarvatra bodhisattvo mahāsattvo na kāṅkṣati na vicikitsati. tat kasya hetoḥ? yathāpi nāma tad dhāraṇadhāraṇīpratilabdhatvād, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: mahāguṇasamanvāgato 'yaṃ bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, pramāṇaguṇasamanvāgato 'yaṃ bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, 'parimitaguṇasamanvāgato 'yaṃ bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat mahāguṇasamanvāgataḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, 'pramāṇaguṇasamanvāgataḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, parimitaguṇasamanvāgataḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy anenānantam aparyantaṃ jñānaṃ pratilabdham asaṃhāryaṃ śrāvakapratyekabuddhais, tatra ca jñāne sthitvāvinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ pratisaṃvido 'bhinirharati yābhiḥ pratisaṃvidbhir abhinirhṛtābhiḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena na śakyaḥ paryādātum. iti mārge 'nvayajñānam iti darśanamārgasthāvaivartikalakṣaṇam

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: pratibalo bhagavāṃs tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya gaṅgānadīvālukopamān kalpān ākāraliṅganimittāni nirdeṣṭuṃ yair ākārair yair liṅgair yair nimittair avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ prabhāvyate sādhu bhagavan gambhīrāṇi gambhirāṇi sthānāni nirdiśatu yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caraṃś catvāri smṛtyupasthānāni paripūrayati, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān (psp_4:164) paripūrayati, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ paripūrayati, āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattiḥ paripūrayati, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ paripūrayati, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni paripūrayati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān paripūrayati, sarvākārajñatāṃ paripūrayati. iti gambhīro bhāvanāmārgaḥ

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sādhu sādhu subhūte, sādhu khalu punas tvaṃ subhūte yas tvam avinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām arthāya gambhīrāṇi gambhīrāṇi sthānāni paripṛcchitavyāni manyase, gambhīram iti subhūte śūnyatāyā etad adhivacanam ānimittasyāpraṇihitasyānabhisaṃskārasyānutpādasyānirodhasyānirvāṇasyāśāntasya tathatāyā bhūtakoṭer dharmadhātor imāni tāni subhūte gambhīragambhīrāṇi sthānāni yeṣām etad adhivacanaṃ yad idaṃ nirvāṇam iti.

subhūtir āha: nirvāṇasyaivaitad bhagavann adhivacanaṃ na punar bhagavan sarvadharmāṇām? bhagavān āha: sarvadharmāṇām evaitat subhūte 'dhivacanaṃ gambhīram iti. tat kasya hetoḥ? rūpaṃ subhūte gambhīram, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam api subhūte gambhīraṃ, cakṣur api subhūte gambhīram, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'pi subhūte gambhīraṃ, rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmā api subhūte gambhīrāś, cakṣurvijñānaṃ subhūte gambhīraṃ, cakṣuḥsaṃsparśaḥ subhūte gambhīraḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā subhūte gambhīrā. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo, manovijñānaṃ subhūte gambhīraṃ, manaḥsaṃsparśaḥ subhūte gambhīraḥ, manaḥsaṃsparśapratyayā vedanā subhūte gambhīrā, pṛthivīdhātur api subhūte gambhīraḥ, evam abdhātuḥ tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātuḥ subhūte gambhīraḥ. pratītyasamutpādaḥ subhūte gambhīro, 'vidyā subhūte gambhīrā, evaṃ saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇā upādānaṃ bhavo jātir jarāmaraṇaṃ śokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsāḥ subhūte gambhīrāḥ, sarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaṃ subhūte gambhīraṃ, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ subhūte gambhīrā, apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāni subhūte gambhīrāṇi, trīṇi vimokṣamukhāni subhūte gambhīrāṇi, (psp_4:165) abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ subhūte gambhīrāḥ, bodhir api subhūte gambhīrā. kathañ ca punaḥ subhūte rūpaṃ gambhīraṃ? yathā rūpatathatā tathā gambhīraṃ, yathā vedanātathatā tathā gambhīraṃ, yathā saṃjñātathatā tathā

gambhīraṃ, yathā saṃskāratathatā tathā gambhīraṃ, yathā vijñānatathatā tathā gambhīraṃ, yathā skandhadhātvāyatanatathatā tathā gambhīraṃ, yathā pratītyasamutpādatathatā tathā gambhīraṃ, yathā pratītyasamutpādāṅgatathatā tathā gambhīram, evaṃ yathā sarvapāramitātathatā tathā gambhīraṃ, yathā sarvaśūnyatātathatā tathā gambhīraṃ, yathā bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ tathatā tathā gambhīraṃ, yathāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā tathā gambhīraṃ, yathā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatā tathā gambhīraṃ, yathā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñātathatā tathā gambhīraṃ, yathā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmatathatā tathā gambhīraṃ, yathā bodhitathatā tathā gambhīram. iti bhāvanāmārgagāmbhīryam

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpasya tathatā?

bhagavān āha: yatra subhūte tathatāyāṃ na rūpaṃ nānyatra rūpād, yatra subhūte tathatāyāṃ na vedanā nānyatra vedanāyāḥ, yatra subhūte tathatāyāṃ na saṃjñā nānyatra saṃjñayāḥ, yatra subhūte tathatāyāṃ na saṃskārā nānyatra saṃskārebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na vijñānaṃ nānyatra vijñānād. evaṃ yatra subhūte tathatāyāṃ na skandhadhātvāyatanāni nānyatra skandhadhātvāyatanebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na pratītyasamutpādo nānyatra pratītyasamutpādād, yatra subhūte tathatāyāṃ na pratītyasamutpādaṅgāni nānyatra pratītyasamutpādāṅgebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na sarvapāramitā nānyatra sarvapāramitābhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na sarvaśūnyatā nānyatra sarvaśūnyatābhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na bodhipakṣyā dharmā nānyatra bodhipakṣebhyo dharmebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nānyatra sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhebhyo yatra subhūte tathatāyāṃ nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nānyatrāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido nānyatrābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidbhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ nāveṇikābuddhadharmā nānyatrāveṇikebhyo buddhadharmebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na bodhir nānyatra bodheḥ tathatā. (psp_4:166)

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvat sūkṣmeṇopāyenāvinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo rūpataś ca vārito nirvāṇaṃ ca sūcitam. evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārebhyo, vijñānataś ca vārito nirvāṇaṃ ca sūcitaṃ, sarvadharmasaṃgrahe 'py asya laukikalokottareṇa sāsraveṇānāsraveṇa sāsravāṇāsravebhyo vārito nirvāṇaṃ ca sūcitam. iti bhāvanāmārgasya samāropāpavādāntamuktā

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadā punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva imāni gambhīragambhīrāṇi sthānāni prajñāpāramitāpratisaṃyuktāni cintayiṣyati tulayiṣyaty upanidhyāsyati. iti bhāvanāpathaḥ

evaṃ mayā sthātavyaṃ yathā prajñāpāramitāyām ājñaptam, evaṃ mayā śikṣitavyaṃ yathā prajñāpāramitāyām ākhyātam, evaṃ mayā pratipattavyaṃ yathā prajñāpāramitāyām uddiṣṭam ity. ayaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathā saṃpādayaṃs tathopanidhyāyaṃs tathopaparīkṣamāṇas tathā prayujyamānas tathā ghaṭamānas tathā vyāyacchamānaḥ. iti nirvedhāṅgado bhāvanāpathaḥ

sa tena cittotpādenāsaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇakuśalamūlaṃ parigrahīṣyaty aparimāṇāt kalpāt saṃsārāc chorayiṣyati vipṛṣṭhīkariṣyati vyantīkariṣyati, kaḥ punar vādo yadāvyavakīrṇaḥ prajñāpāramitāyāṃś caran bodhipratisaṃyuktair manasikārair vihariṣyati. tadyathāpi nāma subhūte sa puruṣo rāgacarito vitarkacaritas tasyānyatarayā striyā sārdham abhirūpayā prāsādikayā darśanīyayā saha saṃketaḥ kṛtaḥ syāt sā ca strī paraparigṛhītā na labhate gṛhato niṣkramaṇāya. tat kiṃ manyase? subhūte kiṃ pratisaṃyuktās tasya puruṣasya vitarkā varterann iti.

subhūtir āha: strīpratisaṃyuktā evaṃ bhagavaṃs tasya puruṣasya vitarkā varterann, iyaṃ me strī āgatā etayā sārdhaṃ niṣīdiṣyāmi pratikramiṣyāmi paricārayiṣyāmīti.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte rātryā vā divasasya vātyayena kiyantas tasya puruṣasya vitarkā varteran.

subhūtir āha: bahavo bhagavan bahavaḥ sugata tasya puruṣasya divasasya vātyayena rātryā vātyayena vitarkā varteran. (psp_4:167)

bhagavān āha: yāvantaḥ subhūte tasya puruṣasya divasasya vātyayena rātryā vātyayena vitarkā vartante, iyataḥ kalpān sa bodhi sattvo mahāsattvaḥ saṃsārāc chorayati vipṛṣṭhīkaroti vyantīkaroti ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ śikṣate upaparīkṣate upanidhyāyati tathā tathā ca yogam āpadyate, yathā yathā tān doṣān vivarjayati yair doṣair bodhisattvā mahāsattvā vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ yogan anuyuktasya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyānena vihāreṇa viharato yathā prajñāpāramitāyām upadiṣṭāyām ekadivasena yat kuśalamūlaṃ yena kuśalamūlena gaṅgānadīvālukopamā lokadhātavaḥ paripūrṇāḥ syur, nedaṃ tasya kuśalasya śatatamīm api kalāṃ nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalām api gaṇanām api upamām api aupamyam api upaniśām api upaniṣadam api nopaiti. iti trividho 'nuśaṃsaḥ

punar aparaṃ subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpān dānaṃ dadyāt triṣu ratneṣu buddharatne dharmaratne saṃgharatne. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.

subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. iti vipakṣo 'dhimātrādhimātraḥ

bhagavān āha: ayam eva tataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ yogam āpadyate. tat kasya hetoḥ? eṣa hi bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgo yenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. iti pratipakṣo mṛdumṛduḥ

tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhan srotaāpanneṣu dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayed, evaṃ sakṛdāgāmiṣv anāgāmiṣv arhatsu dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayet, pratyekabuddheṣu tathāgateṣv arhatsu samyaksaṃbuddheṣu dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayet. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet. (psp_4:168)

subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. iti vipakṣo 'dhimātramadhyaḥ

bhagavān āha: ayam eva tataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ yogam āpadyate. tat kasya hetoḥ? atra hi prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. iti pratipakṣo mṛdumadhyaḥ

tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhan dānaṃ dadyāc chīlaṃ rakṣet kṣāntyā saṃpādayed vīryam ārabheta dhyānaṃ samāpadyeta prajñāṃ bhāvayet tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.

subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. iti vipakṣo 'dhimātramṛduḥ

bhagavān āha: ataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ sthitvaikadivasam api dānaṃ dadyāc chīlaṃ rakṣet kṣāntyā saṃpādayed vīryam ārabheta dhyānaṃ samāpadyeta prajñāṃ bhāvayet. tat kasya hetoḥ? mātaiṣā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā janayitrī caiṣā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā. atra hi subhūte prajñāpāramitāyāṃ sthitvā bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvadharmān paripūrayanti. iti pratipakṣo mṛdvadhimātraḥ

tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhan sattvebhyo dharmadānaṃ dadyāt. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.

subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. iti vipakṣo madhyādhimātraḥ

bhagavān āha: ataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ sthitvaikadivasam api sattvebhyo dharmadānaṃ dadyāt. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahitaḥ (psp_4:169) sa sarvākārajñatayāvirahito yaḥ punaḥ subhūte bodhisattvo mahisattvaḥ prajñāpāramitayāvirahitaḥ sarvākārajñatayāvirahitaḥ, tasmat tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitayāvirahitena bhavitavyam. iti pratipakṣo madhyamṛduḥ

tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpān yogam āpadyeta caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhir yogam āpadyeta caturbhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭaṅgena mārgeṇa yogam āpadyeta caturbhir āryasatyair aṣṭabhir vimokṣair navabhir anupūrvavihārasamāpattibhiḥ śūnyatānimittā praṇihitasamādhibhir yāvad aṣṭādaśabhir āveṇikabuddhadharmair yogam āpadyeta. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.

subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. iti vipakṣo madhyamadhyaḥ

bhagavān āha: ataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyām ekam api divasaṃ yogam āpadyeta caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ caturbhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgena mārgeṇa śūnyatānimittāpraṇihitasamādhibhir yāvad aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair yogam āpadyeta. tat kasya hetoḥ? asthānaṃ subhūte 'navakāśo yad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahitaḥ sarvākārajñatāyā vivartate nedaṃ sthānaṃ vidyate. sthānañ ca khalu punaḥ subhūte 'vakāśaś ca yad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahitaḥ sarvākārajñatāyā vivartate, sthānam etad vidyate. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitayāvirahitena bhavitavyam. iti pratipakṣo madhyamadhyaḥ

tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā (psp_4:170) virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhaṃs tad āmiṣadānaṃ dharmadānaṃ tābhyāṃ pratisaṃlayanapratisaṃyuktān manasikārān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.

subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. iti vipakṣo madhyamṛduḥ

bhagavān āha: ataḥ sa subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ sthitvaikadivasam api tad āmiṣadānaṃ dharmadānaṃ tābhyāṃ ca prajñāpāramitāpratisaṃlayanapratisaṃyuktān manasikārān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet. tat kasya hetoḥ? eṣa hi paramaḥ pariṇāmo yad uta prajñāpāramitāpariṇāmaḥ. yaḥ punaḥ prajñāpāramitayā virahitaḥ pariṇāmo na sa pariṇāmaḥ. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitāpariṇāmanā kuśalamūlena bhavitavyam. iti pratipakṣo madhyādhimātraḥ

tat kiṃ manyase? subhūte yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā prajñāpāramitāvirahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhann atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ yaṃ kuśalamūlaṃ tat sarvam anumodyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet. subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. iti vipakṣo mṛdvadhimātraḥ

bhagavān āha: ataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ sthitvā ekadivasam api yaṃ kuśalamūlam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet. tat kasya hetoḥ? eṣa hi paramo 'numodanāpariṇāmo yad uta prajñāpāramitānumodanā pariṇāmas, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitānumodanāpariṇāmanā kuśalamūlena bhavitavyam. iti pratipakṣo 'dhimātramṛduḥ

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadā punar bhagavann abhisaṃskāraḥ kalpita ity ukto bhagavatā tadā kathaṃ sa (psp_4:171) kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet? na ca bhagavann abhisaṃskāreṇa śakyā samyagdṛṣṭir vā niyāmo vāvakramituṃ srotaāpattiphalaṃ vānuprāptuṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vānuprāptuṃ pratyekāṃ vā bodhim anuprāptum anuttarāṃ samyak saṃbodhim abhisaṃboddhum. iti vipakṣo mṛdumadhyaḥ

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na hy abhisaṃskāreṇa śakyā samyagdṛṣṭir vā niyāmo vāvakramituṃ srotaāpattiphalaṃ vā anuprāptuṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vānuprāptuṃ pratyekāṃ vā bodhim anuprāptum anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, sa cāpi subhūte abhisaṃskāro bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ śūnyaka evākhyāyate, riktaka evākhyāyate, tucchaka evākhyāyate, asāraka evākhyāyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmaśūnyatāyāṃ suśikṣito bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ suśikṣitaḥ. iti pratipakṣo 'dhimātramadhyaḥ

sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo iha śūnyatāyāṃ sthitvā yathā yathābhisaṃskārān pratyavekṣate tathā tathā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahito bhavati, yathā yathā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahito bhavati tathā tathāsaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ puṇyaṃ prasavet. ity arthakṣiptavipakṣasya mṛdumṛduḥ pratipakṣo 'dhimātrādhimātraḥ iti bhāvanāmārgasthāvaivartikalakṣaṇam

subhūtir āha: asaṃkhyeyasya ca bhagavann aprameyasya cāparimāṇasya ca kaḥ prativiśeṣaḥ? kiṃ nānākaraṇam?

bhagavān āha: asaṃkhyeyam iti subhūte yasya saṃkhyā na vidyate yaḥ saṃkhyān nopaiti, asaṃkhyeyam iti vā apramāṇam iti vā subhūte yasya pramāṇan nopalabhyate 'tītānāgatapratyutpanneṣu dharmeṣu, aparimāṇam iti subhūte yan na śakyaṃ pramātum.

subhūtir āha: syād bhagavan paryāyo yad rūpam apy asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam api bhagavann asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt. (psp_4:172)

bhagavān āha: syāt subhūte paryāyo yena paryāyeṇa rūpam apy asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt, vedanāpi saṃjñāpi saṃskārā api, vijñānam apy asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syād ity asaṃkhyeyādīnām upalakṣaṇām.

katamena bhagavan paryāyeṇa rūpam asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam apy asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt?

bhagavān āha: rūpaṃ subhūte śūnyam asaṃ khyeyam aprameyam aparimāṇaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ subhūte śūnyam asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt.

subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan rūpam eva śūnyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam eva śūnyaṃ, na punaḥ sarvadharmā api śūnyāḥ?

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte na mayā sarvadharmāḥ śūnyā ity ākhyātāḥ.

subhūtir āha: śūnyā iti bhagavan sarvadharmās tathāgatenākhyātā, ye ca bhagavan śūnyā akṣayā api te, asaṃkhyeyā api te aprameyā api te, aparimāṇā api te, na bhagavan śūnyatāyāḥ saṃkhyopalabhyate, na pramāṇam upalabhyate, na parimāṇam upalabhyate, ity asaṃkhyeyādīnāṃ svabhāvalakṣaṇaṃ, tasmāt tarhi bhagavan naiṣāṃ dharmāṇām arthato vā vyañjanato vā nānākaraṇam upalabhyate.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, naiṣāṃ dharmāṇām arthato vā vyañjanato vā nānākaraṇam upalabhyate. anabhilapyam etat subhūte tathāgatenābhilapitam, akṣayam iti vā asaṃkhyeyam iti vā aprameyam iti vā aparimāṇam iti vā śūnyam iti vā ānimittam iti vā apraṇihitam iti vā anabhisaṃskāram iti vā anutpāda iti vā virāga iti vā nirodha iti vā nirvāṇam iti vā deśanāniṣpandanirdeśa eṣa subhūte tathāgatasyākṣayam iti yāvan nirvāṇam iti ceti codyapūrvakas tathāgatakaruṇāniṣpandanirdeśaḥ.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvad iyaṃ dharmāṇāṃ dharmatā tathāgatena deśyate, sā ca dharmatā anabhilapyā yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi, tathā sarvadharmā bhagavann anabhilapyāḥ. (psp_4:173)

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, sarvadharmāḥ subhūte anabhilapyā, yā subhūte dharmāṇām anabhilapyatā sā śūnyatā, na ca śūnyatā śakyābhilapitum.

subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anabhilāpyasyārthasya vṛddhir vā parihāṇir vā?

bhagavān āha: na subhūte anabhilapyasyārthasya nāpi vṛddhir nāpi parihāṇir.

subhūtir āha: saced bhagavann anabhilapyasyārthasya nāpi vṛddhir nāpi parihāṇiḥ, dānapāramitāyā api na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāyā api na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, prajñāpāramitāyā api na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgikasya mārgasya na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, navānupūrvavihārasamāpattīnām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām āryasatyānāṃ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñānaṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati adhyātmaśūnyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, aṣṭādaśānām āveṇikabuddhadharmāṇāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati. saced bhagavann āsāṃ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, yāvad aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, tadā abhavyā hi bhagavan sarvākārajñatānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhum ity anabhilapyasya hānivṛddhyā bhāvena codyam.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, nānabhilapyasyārthasya vṛddhir vā parihāṇir vā. sacet punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayataḥ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyamānasyopāyakuśalasya naivaṃ bhavati, ahaṃ prajñāpāramitayā vivarddhe, 'haṃ dhyānapāramitayā vivarddhe, 'haṃ vīryapāramitayā vivarddhe, 'haṃ kṣāntipāramitayā vivarddhe, 'haṃ śīlapāramitayā vivarddhe, 'haṃ dānapāramitayā vivarddhe. eṣa ca punar asyaivaṃ bhavati, nāmadheyamātram etad yad idaṃ dānapāramitā, sa dānapāramitāyāṃ (psp_4:174) caraṃs tān manasikārāṃs tāṃś cittotpādāṃs tāni ca kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathānuttarā samyaksaṃbodhir, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitā prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tān manasikārāṃs tāṃś cittotpādāṃs tāni ca kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati yathānuttarā samyaksaṃbodhir iti parihāraḥ.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamā ca punar bhagavann anuttarā samyaksaṃbodhiḥ?

bhagavān āha: sarvadharmāṇāṃ tathatānuttarā samyaksaṃbodhiḥ.

subhūtir āha: katamaiṣā bhagavan sarvadharmāṇāṃ tathatā yānuttarā samyaksaṃbodhiḥ?

bhagavān āha: yā subhūte rūpasya tathatā yā vedanāyās tathatā yā saṃjñayāḥ tathatā yā saṃskārāṇāṃ tathatā yā vijñānasya tathatā, evaṃ yā skandhatathatā yā dhātutathatā yā āyatanatathatā yā pratītyasamutpādatathatā yā pratītyasamutpādāṅgatathatā, evaṃ yāvad yā nirvāṇasya tathatā sānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, sā naiva vivarddhate na parihīyate. tat subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahito 'bhīksṇaṃ bahulaṃ viharati, na kasyacid dharmasya vṛddhiṃ vā parihāṇiṃ vā samanupaśyati. evaṃ khalu subhūte anabhilapyasyārthasya naiva vṛddhir na parihāṇir, evaṃ ca subhūte dānapāramitāyā na vṛddhir na parihāṇir, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāyā na vṛddhir na parihāṇir, evaṃ śūnyatānāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānām abhijñānāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ daśānāṃ balānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ na vṛddhir na parihāṇiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam avṛddhyaparihāṇiyogena. iti bodhilakṣaṇam

subhūtir āha: tat kiṃ prathamacittotpādena bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, utāho paścimena cittotpādena bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate? yadi tāvad bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādenānuttarāṃ (psp_4:175) samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, tat pūrvakaś cittotpādaḥ paścimena cittotpādenāsamavasṛtaḥ, paścimaś cittotpādaḥ pūrvakena cittotpādenāsamavasṛtaḥ, evam asamavasṛtānāṃ bhagavaṃś cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ kathaṃ kuśalamūlāny upacayaṃ gacchanti, na cānupacitaiḥ kuśalamūlaiḥ śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum? iti manasor asamavadhānena codyam

bhagavān āha: tena hi subhūte upamāṃ te kariṣyāmy asyaivārthasya vijñāpanāya, upamayā ihaikatyā vidvāṃsaḥ puruṣā bhāṣitasyārtham ājñāsyanti. tat kiṃ manyase? subhūte tailapradyotasya jvalitasya dīpyamānāyāṃ vartau prathamābhinipātenārciṣaḥ sā vartir dagdhā, utāho paścimābhinipātenārciṣaḥ sā vartir dagdhā.

subhūtir āha: na bhagavan prathamābhinipātenārciṣaḥ sā vartir dagdhā na ca prathamābhinipātam anāgamyārciṣaḥ sā vartir dagdhā, na bhagavan paścimābhinipātenārciṣaḥ sā vartir dagdhā, na ca paścimābhinipātam anāgamyārciṣaḥ sā vartir dagdhā.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu sā vartir dagdhā.

subhūtir āha: dagdhā bhagavan dagdhā sugata.

bhagavān āha: evam eva subhūte na prathamacittotpādena bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca prathamacittotpādam anāgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca paścimacittotpādena subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca paścimacittotpādam anāgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. abhisaṃbudhyate ca bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim atra hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya daśa bhūmīḥ paripūrayitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.

subhūtir āha: katamā bhagavan daśa bhūmīḥ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?

bhagavān āha: śuklavipaśyanābhūmiṃ subhūte paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, evaṃ gotrabhūmim aṣṭamakabhūmiṃ darśanabhūmiṃ tanubhūmiṃ vītarāgabhūmiṃ kṛtāvībhūmiṃ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim (psp_4:176) abhisaṃbudhyate, śrāvakapratyekabuddhabhūmiṃ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, bodhisattvabhūmiṃ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, buddhabhūmiṃ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, tatra bodhisattvo mahāsattvo daśasu bhūmiṣu śikṣamāṇo na ca prathamacittotpādenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca prathamacittotpādam anāgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca paścimacittotpādenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca paścimacittotpādam anāgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, abhisaṃbudhyate ca bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhim. iti dīpadṛṣṭāntena parihāraḥ

subhūtir āha: gambhīro bhagavan pratītyasamutpādo, na ca nāma bhagavan prathamacittotpādena, na ca prathamacittotpādam anāgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca nāma bhagavan paścimena cittotpādena, na ca paścimacittotpādam anāgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, abhisaṃbudhyate ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yac cittaṃ niruddham api nu tat punar evotpatsyate.

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. ity utpādagāmbhīryam

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yac cittam utpannam api nu tan nirodhadharmi.

subhūtir āha: nirodhadharmi bhagavan nirodhadharmi sugata.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yan nirodhadharmi tan nirotsyate.

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. iti nirodhagāmbhīryam

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte tathaiva sthāsyati yathā tathatā. subhūtir āha: tathaiva bhagavaṃ sthāsyati yathā tathatā. (psp_4:177)

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte tathaiva sthāsyati yathā tathatā bhūtakoṭir bhaviṣyati.

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte gambhīrā tathatā.

subhūtir āha: gambhīrā bhagavan. iti tathatāgāmbhīryam

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte tathaiva cittaṃ yathā tathatā.

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte anyatra tathatāyāś cittam.

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. iti jñeyagāmbhīryam

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu tathatā tathatāṃ samanupaśyati.

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. iti jñānagāmbhīryam

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte ya evaṃ carati, sa gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carati. subhūtir āha: yo bhagavaim evaṃ carati, sa gambhīrāyāṃ prajñā pāramitāyāṃ carati.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte ya evaṃ carati, sa kutra carati.

subhūtir āha: yo bhagavnn evaṃ carati, sa na kutracic carati. tat kasya hetos? tathā hi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata ete samudācārā na bhavanti, na samudācaranti tathatāyāṃ sthitasya na bhagavan kiñcit samudācārati, nāpi tatra kaścit samudācarati. iti caryāgāmbhīryam

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ carati sa kutra carati?

subhūtir āha: carati bhagavan paramārthe yatra dvayasamudācāro na saṃvidyate.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yaḥ paramārthe carati samudācāre carati, sa nimitte carati.

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu tena nimittasaṃjñā vānimittasaṃjñā vā vibhāvitā bhavati. (psp_4:178)

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. ity advayagāmbhīryam

bhagavān āha: tat kathaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena nimittasaṃjñā vā ānimittasaṃjñā vā na vibhāvitā bhavati?

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: na bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ prayujyate, nimittaṃ vā bhāvayiṣyāmy animittaṃ vā bhāvayiṣyāmīti, iha punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nāparipūrṇair daśabhis tathāgatabalair caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir mahāmaitryā mahākaruṇayā aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. idaṃ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyaṃ yenopāyakauśalyena na kaṃcid dharmaṃ bhāvī vā karoty abhāvī vā karoti. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ sthitas, tatra ca svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ sthitvā trīn samādhīn samāpadyate, sattvānāṃ kṛtaśas taiś ca samādhibhiḥ sattvān paripācayati.

evaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvas trīn samādhīn samāpadyate, tatra ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvas trīṣu samādhiṣu sthitvā sattvāṃś ca praṇidhānena caratas tān apraṇihitena niyojayati, sattvāṃś ca vikalpe caratas tān bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāyāṃ pratiṣṭhāpayati, sattvāṃś ca nimitte caratas tān bodhisattvo mahāsattva ānimitte pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tribhiḥ samādhibhiḥ sattvān paripācayati. ity upāyakauśalaṃ gāmbhīryam ity uktaḥ śaikṣo 'vaivartiko gaṇaḥ

atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayate sma: ya āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragatas trīn samādhīn samāpadyate śūnyatām ānimittam apraṇihitam, api nu sa prajñāpāramitāyāṃ vivardhate.

evam ukte āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: yady āyuṣman śāriputra divase bhāvanayā vivardhate, evaṃ svapnāntaragato 'pi vivardhate. tat kasya hetoḥ? avikalpaḥ, atha khalv āyuṣman śāriputra svapnaś ca divasaś ca, saced āyuṣman śāriputra yadi divase bodhisattvasya (psp_4:179) mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanāsti, tadā svapnāntaragatasyāpi bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanā bhaviṣyati. iti bhavaśāntyor akalpanā

evam ukte āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat punar āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragataḥ karma karoti, bhavati tasya karmaṇa ācayo vā upacayo vā, yathā svapnopamāḥ sarvadharmā uktā bhagavatā, tathā nāsya bhavaty ācayo vā upacayo vā. tat kasya hetoḥ? na hi svapne kasyacid dharmasyācavo vā upacayo vā upalabhyate. atha vibuddho vikalpayiṣyati, bhavati tasyācayo vā upacayo vā.

atha khalv āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: yaś ca divasaṃ prāṇātipātaṃ kṛto, yaś ca svapnāntare hatas taṃ prativibudho vikalpayati, aho hato mayā hataḥ sādhu hata iti, tat karmāyuṣman śāriputra kim āha?

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte anārambaṇakarmotpadyate sārambaṇam eva karmotpadyate.

subhūtir āha: evam etad āyuṣman śāriputra nānārambaṇaṃ karmotpadyate nānārambaṇaṃ cetanotpadyate sārambaṇam evāyuṣman śāriputra karmotpadyate nānārambaṇaṃ sārambaṇā cetanotpadyate nānārambaṇam. dṛṣṭaśrutamatavijñātair dharmair buddhiḥ pravartate, nādṛṣṭair nāśrutair nāmatair nāvijñātair dharmair buddhiḥ pravartate. tatra kācid buddhiḥ saṃkleśaṃ parigṛhṇāti, kācid buddhir vyavadānaṃ parigṛhṇāti, tasmāt tarhy āyuṣman śāriputra sārambaṇam eva karmotpadyate nānārambaṇaṃ sārambaṇaiva cetanotpadyate nānārambaṇā.

śāriputra āha: yady āyuṣman subhūte sarvāṇi karmāṇi sarvāś cetanā viviktā uktā bhagavatā, tat kathaṃ sārambaṇam eva karmotpadyate nānārambaṇaṃ, sārambaṇaiva cetanotpadyate nānārambaṇā?

subhūtir āha: nimittīkṛtyāyuṣman śāriputra sārambaṇam eva karmotpadyate nānārambaṇaṃ, sārambaṇaiva cetanotpadyate nānārambaṇā.

atha khalv āyuṣmān śāriputraḥ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: yady āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato dānaṃ dadyāc chīlaṃ rakṣet kṣāntyā saṃpādayed vīryam ārabheta dhyānaṃ (psp_4:180) samāpadyeta prajñāṃ bhāvayet, tac ca kuśalamūlam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet pariṇāmitaṃ bhavaty anuttarāyai samyaksaṃbodhaye.

atha khalv āyuṣmān subhūtiḥ sthavira āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: ayam āyuṣman śāriputra maitreyo bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃmukhībhūta ekajātipratibaddho bhagavatāvinivartanīyatāyai vyākṛta eṣa paripraṣṭavya eṣa visarjayiṣyati.

atha khalv āyuṣmān śāriputro maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam etad avocat: ayaṃ subhūti sthavira evam āha, ayaṃ maitreyo bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃmukhībhūta ekajātipratibaddho bhagavato 'vinivartanīyatāyai vyākṛta eṣa paripraṣṭavya eṣa visarjayiṣyatīti.

evam ukte maitreyo bodhisattvo mahāsattva āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: tat kiṃ nāmadheyaṃ maitreyo bodhisattvo mahāsattvo visarjayiṣyaty, utāho rūpaṃ visarjayiṣyati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ visarjayiṣyati? yā rūpasya śūnyatā sā visarjayiṣyati, yā vedanāśūnyatā yā saṃjñāśūnyatā yā saṃskāraśūnyatā, yā vijñānaśūnyatā sā visarjayiṣyati? yā ca rūpasya śūnyatā na sā pratibalā visarjayituṃ, yā vedanāyāḥ śūnyatā yā saṃjñāyāḥ śūnyatā yā saṃskārāṇāṃ śūnyatā yā vijñānasya śūnyatā na sā pratibalā visarjayitum? tat kiṃ visarjayiṣyati nāhaṃ taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi, yo dharmo visarjayiṣyati, yaṃ visarjayiṣyati, yatra vā visarjayiṣyati? tam apy ahaṃ dharmaṃ na samanupaśyāmi, yo dharmo vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yena vyākṛto, yatra vā vyākṛtas, tam apy ahaṃ dharmaṃ na samanupaśyāmi sarva ete dharmā advayā advaidhīkārāḥ.

atha khalv āyuṣmān śāriputro maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam etad avocat: kaścit tvayā maitreya ete dharmā evaṃ sākṣātkṛtā yathaitān dharmān bhāṣase?

maitreya āha: na mayaite dharmā evaṃ sākṣātkṛtā yathāham etān dharmān bhāṣe.

atha khalv āyuṣmataḥ śāriputrasyaitad abhavat: gambhīraprajño batāyaṃ maitreyo bodhisattvo mahāsattvo yathāpi nāma dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caritāvina eṣa nirdeśo 'nupalambho 'nupalambhacaritasya. (psp_4:181)

atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: tat kiṃ manyase? śāriputra samanupaśyasi tvaṃ taṃ dharmaṃ yena tvaṃ dharmeṇārhann iti prabhāvyase.

śāriputra āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: evam eva śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavaty, ayaṃ dharmo vyākariṣyaty ayaṃ dharmo vyākriyate ayaṃ dharmo vyākṛto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. evañ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carati, na cāsya vicikitsotpadyate, nāhaṃ nābhisaṃbhotsye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye 'ham anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ, yaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattva evaṃ carati sa carati prajñāpāramitāyām. evañ caran śāriputra bodhisattvo mahāsattvo nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, nāhaṃ nābhisaṃbhotsye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye 'ham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim. iti codyaparaṃparety uktā bhavaśāntisamatā

atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāñ caratā jighatsitān sattvān dṛṣṭvā pipāsitān durnivasitān duḥprāvṛtān śayanāsanavihīnāṃś ca sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā dānapāramitāyāṃ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasyaiṣāṃ sattvānām amī doṣāḥ sarveṇa sarvaṃ na bhaviṣyanti na prajñāpsyante. yathāpi tac cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ brahmapārṣadyānāṃ brahmapurohitānāṃ mahābrahmaṇāṃ parīttābhānām apramāṇābhānāṃ ābhāsvarāṇāṃ parīttaśubhānām apramāṇaśubhānāṃ śubhakṛtsnānām anabhrakānāṃ puṇyaprasavānāṃ vṛhatphalānāṃ śuddhāvāsānāṃ sudṛśānāṃ sudarśanānām aspṛhānām atapānām akaniṣṭhānāṃ devānām upabhogaparibhogāya, evaṃvidhās tasmin buddhakṣetre sattvānām upabhogaparibhogā bhaviṣyanti. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena śīlapāramitāyāṃ caratā prāṇātipātikān sattvān dṛṣṭvā adattādāyikān kāmamithyācārikān mṛṣāvādikān pāruṣikān piśunavacanān pralāpān abhidhyālukān vyāpannacittāni (psp_4:182) mithyādṛṣṭikān alpāyuṣkān bahvābādhān bahvāyāsān durvarṇān alpeśākhyān alpabhogān nīcakulān nihīnavṛttīn aṅgavihīnān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā śīlapāramitāyāṃ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena kṣāntipāramitāyāṃ caratānyonyavyāpādabahulacittān sattvān dṛṣṭvā loṣṭatāḍanaśastraprahārāṃś ca dadato jīvitāṃś ca vyavaropayato daṇḍādaṇḍi muṣalāmuṣali keśākeśi kacākaci kurvataś ca sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā kṣāntipāramitāyāñ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. sarvasattvāś ca mātṛsamacittā bhaviṣyanti, pitṛsamacittāś ca bhaviṣyanti, bhrātṛsamacittāś ca bhaviṣyanti, bhaginīsamacittāś ca bhaviṣyanti, putraduhitṛsamacittāś ca bhaviṣyanti, maitracittā bhaviṣyanti. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhaviṣyati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena vīryapāramitāyāñ caratā hīnavīryān sattvān dṛṣṭvā kuśīdān alasān nirudyogān alpasattvāṃs tribhir yānaiḥ prasthitān śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā bodhisattvayānena vā sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā vīryapāramitāyāṃ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāṃ, paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena dhyānapāramitāyāṃ caratā sattvān pañcasu nivaraṇeṣu pravartamānān dṛṣṭvā kāmacchande vyāpāde styānamiddhe uddhatakaukṛtye vicikitsāyāṃ nivaraṇeṣu (psp_4:183) pravartamānān sattvān mūḍhān mūḍhasmṛtīn prathamadhyānavirahitān dvitīyadhyānavirahitāṃs tṛtīyadhyānavirahitāṃś caturthadhyānavirahitān maitrīkaruṇāmuditopekṣāvirahitān ākāśānantyāyatanasamāpattyā vijñānānantyāyatanasamāpattyā ākiñcanyiyatanasamāpattyā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattyā vihīnān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā dhyānapāramitāyāṃ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāñ caratā duḥprajñān prajñāparihīṇān sattvān dṛṣṭvā laukikalokottarayā samyagdṛṣṭyā vihīnān akriyāvādino nāstikavādān ucchedavādān śāśvatavādān ekatvānyatvobhayatvavādāṃś ca sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ tathā tathā prajñāpāramitāyāñ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhaksetre teṣāṃ sattvānām amī doṣāḥ sarveṇa sarvaṃ na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā triṣu rāśiṣu vartamānān sattvān dṛṣṭvā niyatāniyatamithyātvaniyatān evam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhaksetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre niyatāniyatamithyātvaniyatānāṃ sattvānām antaśaḥ śabdo 'pi na bhaviṣyati na prajñāsyate. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā nairayikān sattvān tairyagyonikān sattvān yāmalaukikān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre trayāṇām apāyānām antaśaḥ śabdo 'pi na bhaviṣyati na prajñāsyate. (psp_4:184)

evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā imān mahāpṛthivīsthāṇukaṇṭakagahanaprāgbhāraprapātasyandanikāgūthoḍigallān paripūrṇān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām ete doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante, tac ca me buddhakṣetraṃ samapāṇitalajātaṃ bhaviṣyati. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā imāṃ mahāpṛthivīṃ mṛttikāmayīṃ dṛṣṭvā apagatajātarūparajatām evam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre iyaṃ mahāpṛthivī suvarṇavālukācchannā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena sattvān mamakāraparigrahavartamānān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānāṃ mamakāraparigraho na bhaviṣyati na prajñāsyate. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā caturo varṇān dṛṣṭvā kṣatriyān brahmaṇān vaiśyāñ śūdrān evam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre caturṇāṃ varṇānām antaśaḥ śabdo na bhaviṣyati na prajñāsyate. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś (psp_4:185) cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvānāṃ hīnotkṛṣṭamadhyamatān dṛṣṭvā hīnakulīnatāṃ madhyakulīnatāṃ cotkṛṣṭakulīnatāṃ ca sattvānāṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvānāṃ varṇanānātvaṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvānāṃ varṇanānātvaṃ na bhaviṣyati na prajñāsyate, anyatra sarvasattvā abhirūpā bhaviṣyanti prāsādikā darśanīyā paramaśubhavarṇapuṣkalatayā samanvāgatāḥ. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā adhipatiṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre 'dhipatiprajñaptir api na bhaviṣyati na prajñāsyate. anyatra dharmarājena tathāgatenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhena. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvānāṃ gatisaṃbhedaṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi sattvaṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhaksetre sattvānāṃ gatisaṃbhedo na bhaviṣyati na prajñāsyate, narakatiryagyoniyamalokadevamanuṣyā anyatra sarvasattvā ekakarmāṇo (psp_4:186) bhaviṣyanti, caturbhiḥ smṛtyupasthānair avirahitāḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgair āryāṣṭāṅgikena mārgeṇāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir āryasatyaiḥ śūnyatānimittāpraṇihitair aṣṭabhir vimokṣair navānupūrvavihārasamāpattibhir abhijñābhir yāvac catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā catasro yonīḥ sattvānāṃ dṛṣṭvāṇḍajāṃ jarāyujāṃ saṃsvedajām aupapādukāṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre tisro yonayaḥ sattvānāṃ na bhaviṣyanti na prajñāsyante, aṇḍajā jarāyujā saṃsvedajā anyatra sarvasattvā aupapādukā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvān pañcābhijñābhir virahitān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sarvasattvāḥ pañcābhijñā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sarvasattvānām uccāraprasrāvādīn dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sarvasattvā dharmaprītidhyānāhārā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvān prabhāvirahitān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya (psp_4:187) tatra buddhakṣetre sarvasattvāḥ svayaṃprabhā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākirajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvānāṃ rātridivasamāsārdhamāsasaṃvatsarān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhaksetre sattvānāṃ rātridivasamāsārdhamāsasaṃvatsarāṇāṃ śabdo na bhaviṣyati na prajñāsyate. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratāyūrvihīnān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvā aparimitāyuṣo bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvān lakṣaṇavirahitān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvā dvātriṃśadbhir mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samanvāgatā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvān kuśalamūlavirahitān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sarvasattvāḥ kuśalamūlasamanvāgatā bhaviṣyanti, yaiḥ kuśalamūlaiḥ samanvāgatā buddhān bhagavata upasthāsyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati, sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. (psp_4:188)

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā rogaspṛṣṭān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvānāṃ catvāro vyādhayo na bhaviṣyanti na prajñāsyante. katame catvāro? vātikā vā paittikā vā śleṣmikā vā sāṃnipātikā vā. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā tribhiḥ kleśaiḥ kliṣṭān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre trayaḥ kleśā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. katamāḥ trayo? rāgo dveṣo mohaḥ. sarvasattvāś ca vigatarāgā bhaviṣyanti vigatadveṣā vigatamohā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā hīnādhimuktikān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre dvayor yānayoḥ śabdo na bhaviṣyati na prajñāsyate, śrāvakayānasya vā pratyekabuddhayānasya vā, anyatra sarvasattvāḥ sarvākārajñatāyām abhisaṃprasthitā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratābhimānikān sattvān dṛṣṭvaivam upaparikṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre 'bhimānikānāṃ sattvānāṃ śabdo 'pi na bhaviṣyati na prajñāsyate, anyatra sarvasattvā nirabhimānā bhaviṣyanti. evaṃ caran (psp_4:189) subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ piripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu carataivaṃ cittam utpādayitavyaṃ, nāhaṃ tāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye, sacet me tatra buddhakṣetre mitam āyuḥpramāṇaṃ syād mitā ca prabhā, mitaś ca bhikṣusaṃghaḥ, api tu khalu tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre amitam āyuḥpramāṇaṃ bhaviṣyati, amitā ca prabhā, amitaś ca bhikṣusaṃgho bhaviṣyati. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu carataivam upaparīkṣitavyaṃ, yāvanti gaṅgānadīvālukāsamāni buddhakṣetrāṇi tāvanti mamaikaṃ buddhakṣetraṃ yāvan na bhaven na tāvad aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye, 'pi tu khalu tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya yāvanti gaṅgānadīvālukāsamāni buddhakṣetrāṇi bhavanti mamaikaṃ buddhakṣetraṃ bhaviṣyati. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu carataivam upaparīkṣitavyaṃ, dīrgho batāyaṃ saṃsāro, bahur ayaṃ sattvadhātus tenaivaṃ yoniśo manasikartavyam, ākāśaparyanto batāyaṃ saṃsāra, ākāśaparyanto batāyaṃ sattvadhātur, na ceha kaścit saṃsariṣyati, na ca kaścit parinirvāsyati. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati.

atha khalu tasyāṃ parṣadi gaṅgadevā nāma bhaginī saṃnipatitābhut saṃniṣaṇṇā, sotthāyāsanād ekāṃśam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jāmumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya (psp_4:190) bhagavantam etad avocat: ahaṃ bhagavann ahaṃ sugata ṣaṭsu pāramitāsu caritvaivaṃrūpaṃ buddhakṣetraṃ parigṛhīṣye yathā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddheneha prajñāpāramitāyām upadiṣṭam.

atha khalu sā strī suvarṇapuṣpaṃ gṛhītvā, rūpyapuṣpaṃ ca gṛhītvā, jalajāni sthalajāni ca puṣpāṇi gṛhītvā, sarvāṇi cābharaṇāni gṛhītvā, suvarṇavarṇapītavarṇaṃ ca puṣpayugaṃ gṛhītvā yena bhagavāṃs tena kṣipati sma. samanantarakṣiptaṃ ca tad dūṣyayugam atha tāvad eva buddhānubhāvenopari vaihāyasam antarīkṣe bhagavato mūrdhni saṃdhau kūṭāgāram asthāt, caturasraṃ catuḥsthūṇaṃ samaṃ bhāgaśo ghaṭitaṃ suvibhaktaṃ ramaṇīyaṃ.

atha khalu sā strīs tatkūṭāgāraṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati.

atha khalu bhagavāṃs tasyāḥ striyā adhyāśayaṃ viditvā tasyāṃ velāyāṃ smitaṃ prādurakarot, dharmatā khalu punar eṣā buddhānāṃ bhagavatāṃ yadā smitaṃ prāduḥ kurvanti.

atha khalu tāvad evānekavarṇā nānāvarṇā arciṣo bhagavato mukhadvārād niścaranti sma. tadyathāpi nāma nīlāḥ pītā lohitā avadātā māñjiṣṭhāḥ sphaṭikarajatavarṇās tān anantāparyantān lokadhātūn gatvā punar evāgatya bhagavantaṃ tripradakṣiṇīkṛtya bhagavato mūrdhny antarhitāḥ.

atha khalv āyuṣmān ānanda utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ cīvaraṃ pravaritvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam etad avocat: ko bhagavan hetuḥ? kaḥ pratyayaḥ? smitasya prāduṣkaraṇāya nāhetukaṃ nāpratyayaṃ tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāduṣkurvanti.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ ānandam etad avocat: iyam ānanda gaṅgadevā bhaginī anāgate 'dhvani suvarṇapuṣpo nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loke bhaviṣyati tārakopame kalpe 'yam ānanda etasyā gaṅgadevāyā bhaginyāś caramaḥ strībhāvo bhaviṣyati. iyam ānanda gaṅgadevā bhaginī strībhāvaṃ vivarjya puruṣabhāvaṃ pratilabhyākṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya buddhakṣetre upapatsyate abhiratyāṃ lokadhātau, sa tatra brahmacaryaṃ cariṣyati. asya khalu punar ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya suvarṇapuṣpa iti nāmadheyaṃ (psp_4:191) bhaviṣyati. sa khalu punar ānanda suvarṇapuṣpo bodhisattvo mahāsattvas tataś cyutaḥ samāno buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, avirahitaś ca buddhair bhagavadbhir bhaviṣyati, tadyathāpi nāṃ ānanda rājā cakravartī prāsādena prāsādaṃ caṅkrāmati, sa yāvajjīvaṃ pādatalābhyāṃ dharaṇīṃ nākrāmati yāvan maraṇakālam iti. evam evānanda suvarṇapuṣpo bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddha iti.

atha khalv āyuṣmata ānandasyaitad abhavat: yāvanto bodhisattvā mahāsattvās tatra buddhaksetre saṃnipatitā bhaviṣyanti, tathāgatasaṃnipātaḥ sa veditavyaḥ.

atha khalu bhagavān āyuṣmata ānandasya cetasā cetaḥparivitarkam ājñāyāyuṣmantam ānandam etad avocat: evam etad ānanda yathā vadasi, tathāgatasaṃnipātaḥ sa veditavyo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yaḥ saṃnipātaḥ suvarṇapuṣpasya ca tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya buddhaksetre na pramāṇabaddho bhikṣusaṃgho bhaviṣyati, na śakyaṃ tasya bhikṣusaṃghasya pramāṇaṃ kartum, iyanto vā śrāvakā, iyanti vā śrāvakaśatāni, iyanti vā śrāvakasahasrāṇi, iyanti vā śrāvakaśatasahasrāṇi, iyatyo vā śrāvakakoṭya, iyanti vā śrāvakakoṭīśatāni, iyanti vā śrāvakakoṭīśatasahasrāṇi, iyanti vā śrāvakakoṭiniyutaśatasahasrāṇi, anyatrāsaṃkhyeyāprameyāparimāṇāni śrāvakakoṭīniyutaśatasahasrāṇi bhaviṣyanti. suvarṇapuṣpasya khalu punar ānanda tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetra ime doṣāḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ na bhaviṣyanti na prajñāsyante, ya iha prajñāpāramitāyāṃ parikīrtitāḥ.

evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kva bhagavann etayā gaṅgadevayā kuśalamūlam avaropitam?

bhagavān āha: dīpaṅkarasyānanda tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike etayā bhaginyā kuśalamūlam avaropitam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpāditaṃ, tac ca kuśalamūlam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmitaṃ, sa ca dīpaṅkaras tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ suvarṇapuṣpair abhyavakīrṇo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayamānayā, yadā mayā ānanda dīpaṃkaras tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ pañcabhir (psp_4:192) utpalair avakīrṇo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayamānena, tadāhaṃ tena dīpaṃkareṇa bhagavatā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena kuśalamūlasamanvāgato 'yam iti viditvā vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau bhaviṣyasi tvam anāgate 'dhvani sākyamunir nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyānāñ ca buddho bhagavāṃs tadā mamaitayā bhaginyā vyākaraṇaṃ śrutvā evaṃ cittam utpāditam, aho batāham apy anāgate 'dhvani evaṃ vyākriyeyam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yathāyaṃ māṇavako vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. evam ānandaitayā bhaginyā tasya dīpaṃkarasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike prathamaṃ cittam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye samutpāditam.

evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kṛtaparikarmā bhagavann iyaṃ gaṅgadevā bhaginy anuttarāyai samyaksaṃbodhaye.

bhagavān āha: evam etad ānanda evam etat, yathā vadasi, kṛtaparikarmā ānandaiṣā gaṅgadevā bhaginy anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. ity uktā kṣetraśuddhir anuttarā

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: prajñāpāramitāyāṃ bhagavaṃś caratā bodhisattvena mahāsattvena kathaṃ śūnyatāyāṃ parijayaḥ kartavyaḥ? kathaṃ śūnyatā bhāvayitavyā? katham ānimitte parijayaḥ? katham ānimittaṃ bhāvayitavyam? katham apraṇihite parijayaḥ kartavyaḥ? katham apraṇihitaṃ bhāvayitavyaṃ? yāvat kathaṃ bodhipakṣeṣu dharmeṣu parijayaḥ kartavyaḥ? kathaṃ bodhipakṣyā dharmā bhāvayitavyāḥ? ity upāyakauśalaviṣayaḥ

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā rūpaṃ śūnyam iti pratyavekṣitavyam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ śūnyam iti pratyavekṣitavyam, evaṃ skandhadhātvāyatanāni śūnyānīti pratyavekṣitavyāni, pratītyasamutpādaḥ śūnya iti pratyavekṣitavyaḥ, pratītyasamutpādāṅgāni śūnyānīti pratyavekṣitavyāni, evaṃ yāvat kāmadhātuḥ śūnya iti pratyavekṣitavyaḥ, rūpadhātuḥ śūnya iti pratyavekṣitavyaḥ, ārūpyadhātuḥ śūnya iti pratyavekṣitavyaḥ. tathā ca pratyavekṣitavyaṃ, yathā pratyavekṣamāṇas tac cittaṃ na vikṣipati, so 'vikṣiptacittas taṃ dharmaṃ na samanupaśyati, yo dharmaḥ sākṣātkriyeta, sa taṃ dharmam (psp_4:193) asamanupaśyan na sākṣātkaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hi svalakṣaṇaśūnyair dharmaiḥ suśikṣito na kasyacid dharmasya vyavacchedaṃ karoti, yo vā sākṣātkuryād, yaṃ vā sākṣātkuryād, yena vā sākṣātkuryāt, sarvāṃs tān dharmān na saṃyuktān na visaṃyuktān samanupaśyati.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yad bhagavān evam āha, na bodhisattvena mahāsattvena śūnyā dharmāḥ sākṣātkartavyā iti. kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāyāṃ sthitaḥ śūnyatāṃ na sākṣātkaroti?

bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākāravaropetāṃ śūnyatāṃ pratyavekṣate, na ca sākṣātkariṣyāmīti pratyavekṣate, na ca sākṣātkartavyeti pratyavekṣate, parijayaṃ kariṣyāmīti pratyavekṣate, nāyaṃ kālaḥ sākṣātkriyāyā iti pratyavekṣate parijayasyāyaṃ kālo nāyaṃ kālaḥ sākṣātkriyāyā iti pratyavekṣate. asamāhita eva bodhisattvo mahāsattva āraṃbaṇe cittam upanibadhnāti, atrāntare bodhisattvo mahāsattvo na parihīyate bodhipakṣair dharmair, na cāsravakṣayaṃ sākṣātkaroti. tat kasya hetoḥ? evam udārajñānasamanvāgato bodhisattvo mahāsattvo bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? yo bodhipakṣyeṣu dharmeṣu sthita evaṃ jānāti parijayasyāyaṃ kālo nāyaṃ kālaḥ sākṣātkriyāyā iti.

tena khalu punaḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivaṃ pratyavekṣitavyaṃ, dānapāramitāyā ayaṃ kālaḥ, śīlapāramitāyā ayaṃ kālaḥ, kṣāntipāramitāyā ayaṃ kālaḥ, vīryapāramitāyā ayaṃ kālaḥ, dhyānapāramitāyā ayaṃ kālaḥ, prajñāpāramitāyā ayaṃ kālaḥ, smṛtyupasthānasya bhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgikasya mārgasya bhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitabhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, adhyātmaśūnyatāyā ayaṃ kālo bahirdhāśūnyatāyā ayaṃ kālo 'dhyātmabahirdhāśūnyatāyā ayaṃ kālo yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā ayaṃ kālaḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhāvanāyā ayaṃ kāla, āryasatyabhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, pañcānām abhijñānāṃ bhāvanāyā ayaṃ kālo, vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhabhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, daśānāṃ tathāgatabalānāṃ pratilābhāyāyaṃ kālaś, caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ pratilābhāyāyaṃ kālaḥ pratisaṃvitpratilābhāyāyaṃ kālo, (psp_4:194) aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ paripūraṇāyāyaṃ kālo, mahāmaitryā mahākaruṇāyāḥ pratilābhāyāyaṃ kālo, nāyaṃ kālaḥ srotaḥāpattiphalasākṣātkriyāyai, nāyaṃ kālaḥ sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai, nāyaṃ kālo nāgāmiphalasākṣātkriyāyai, nāyaṃ kālo 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai nāyaṃ kālaḥ pratyekabuddhajñānasākṣātkriyāyai, sarvākārajñatāyāḥ pratilābhāyāyaṃ kālaḥ.

evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran śūnyatāyāṃ ca parijayaṃ karoti, śūnyatayā ca viharaty, ānimitte ca parijayaṃ karoti, ānimittena ca viharaty, apraṇihite ca parijayaṃ karoti, apraṇihitena ca viharati. smṛtyupasthānāni ca bhāvayati smṛtyupasthānaiś ca viharati na ca sākṣātkaroti. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgikaṃ ca mārgañ ca bhāvayaty āryāṣṭāṅgikena ca mārgeṇa viharati na ca sākṣātkaroti.

evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhipakṣyeṣu dharmeṣu parijayaṃ karoti, bodhipakṣyāṃś ca dharmān bhāvayati bodhipakṣyaiś ca dharmair viharati, na ca srotaāpattiphalaṃ sākṣātkaroti na ca sakṛdāgāmiphalan na cānāgāmiphalan nārhattvaphalaṃ sākṣātkaroti. ity upāyakauśalaprayogaḥ

tadyathāpi nāma subhūte kaścid eva puruṣaḥ śūraś ca bhaved, vīraś ca bhaved, dṛḍhapratiṣṭhānaś ca bhaved, abhirūpaś ca bhavet, prāsādikaś ca bhaved, darśanīyaś ca bhavet, paramaśubhavarṇapuṣkaratayā samanvāgataś ca bhaved, iṣvastre ca paramāṃ gatiṃgato bhaved, dṛḍhāni cānena praharaṇāni gṛhītāni bhaveyuḥ, sarvāsu ca catuḥṣaṣṭhiṣu kalāsu pariniṣpanno bhavet, sarvatra ca śilpasthāneṣu ca karmasthāneṣu ca gatiṃgato bhavet, bahujanasya ca priyo manaāpo bhavet, sa yāṃ yām eva ca kāṃścit kriyām ārabheta sarvatra tatra tatra ca lābhasatkārasamanvāgato bhavet, tena ca bahujanaṃ satkuryād gurukuryāt mānayet pūjayet, sa bhūyasyā mātrayā āttamanasko bhavet pramuditaḥ prītisaumanasyajātaḥ sa mātāpitṛputradārān gṛhītvā kenacid eva karaṇīyena mahābhayabhairavam aṭavīkāntāraṃ praviṣṭas syād bālānāṃ bhīṣaṇakaṃ sa romaharṣaṇaṃ, tatra ca sa puruṣaḥ praviśya tān mātāpitṛputradārān (psp_4:195) abhayenābhinimantrayen, mā bhaiṣṭa mā bhaiṣṭāhaṃ yuṣmān ito mahābhayabhairavād aṭavīkāntārād bālānāṃ bhīṣaṇāt sa romaharṣaṇāc chīghram evāpakrāmayiṣyāmi śīghram eva parimocayiṣyāmi. tasya ca puruṣasya tatrāṭavīkāntāre bahavo 'mitrā vadhakāḥ pratyarthikāḥ pratyamitrāḥ pratyupasthitā bhaveyuḥ, sa ca puruṣaḥ parameṇa prajñābalena samanvāgato bhavet, sa tān parimocayitvā mātāpitṛputradārāṃs tasmād aṭavīkāntārān niṣkāśayitvā punar eva grāmaṃ vā nagaraṃ vā nigamaṃ vā janapadaṃ vā janapradeśaṃ vā gatvā prītisaumanasya jāto vihared akṣato 'nupahato, na ca teṣāṃ sattvānām antike pratyarthikānāṃ pratyamitrāṇāṃ vā manaḥ praduṣayet. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa kṛtayogyaḥ sarvāsu ca kalāsu bhavet, tena tatrāṭavīkāntāre bahutarāś ca śūratarāś ca dṛḍhapraharaṇatarāś ca teṣāṃ pratyarthikānāṃ pratyamitrāṇām anye udāratarāḥ pratyarthikāḥ pratyamitrā abhinirmitā bhaveyuḥ, te tena bhayena sarve 'pagatā bhaveyuḥ. atha sa puruṣas tān mātāpitṛputradārān svastinā parimocayitvā sukhaṃ viharet.

evam eva subhūte yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānām antike maitryārambaṇena cittena karuṇāmuditopekṣārambaṇena cittena sphāritvā viharaty atrāntare subhūte bodhisattvo mahāsattvo na cānimittena vyāhriyate na cānimittasamādhiṃ sākṣātkriyayā śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pratiṣṭhet. ity antarāyikadharmasamatikramaṇopāyaḥ

tadyathāpi nāma subhūte pakṣī śakunir antarīkṣe carati na ca bhūmau patati, ākāśe vāntarīkṣe viharati na ca tatra tiṣṭhati na pratiṣṭhate. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāyāṃ ca parijayaṃ karoti śūnyatayā ca viharati, ānimitte ca parijayaṃ karoty ānimittena ca viharaty, apraṇihite ca parijayaṃ karoty apraṇihitena ca viharati, na ca śūnyatāṃ vānimittaṃ vāpraṇihitaṃ vā sākṣātkaroti, yayā sākṣātkriyayā śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pated, aparipūrṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā cāparimāṇeṣu ca buddhadharmeṣu caritvā sarvākārajñatām anuprāpnoti. ity apratiṣṭhitavihāropāyaḥ (psp_4:196)

tadyathāpi nāma subhūte balavān iṣvastrācāryo bhaved iṣvastraśikṣāyāṃ suśikṣitaḥ sa kāṇḍam ūrdhvamukhaṃ kṣiptvā tadanyaiḥ kāṇḍais tasya pūrvakasya kāṇḍasya paraṃparayā pṛthivyāṃ patanaṃ na dadyāt tāvat kāṇḍaṃ pṛthivyāṃ na patati yāvat sa puruṣa ākāṅkṣet. atha khalv etat kāṇḍaṃ pṛthivyāṃ nipatet, sa paścimaṃ kāṇḍam ūrdhvamukhaṃ nākṣiped, evaṃ sā kāṇḍaparaṃparā pṛthivyāṃ nipatet.

evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena parigṛhītas tāvat tāṃ paramāṃ bhūtakoṭiṃ na sākṣātkaroti yāvan na tāni kuśalamūlāni paripakvāni bhavanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yadā tāni kuśalamūlāni paripakvāni bhavanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tadā tāṃ paramāṃ bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivam eteṣāṃ dharmāṇāṃ dharmatopanidhyātavyā upaparīkṣitavyāḥ. iti praṇidhānāvedhānuvṛttyupāyaḥ

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: duṣkarakārako bhagavan bodhisattvo mahāsattvo ya iha dharmatāyāṃ śikṣate bhūtakoṭyāṃ śikṣate dharmadhātau śikṣate atyantaśūnyatāyāṃ śikṣate yāvat svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ śikṣate yāvat triṣu vimokṣamukheṣu śikṣate, na cāntareṇa vyavasādam āpadyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, āścaryaṃ bhagavann āścaryaṃ sugata.

bhagavān āha: tathā hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvā aparityaktāḥ. yasya subhūte sarvasattvā aparityaktās tasyaivaṃrūpaḥ praṇidhānaviśeṣo bhavati, yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ cittam abhinirharati, sarvasattvā mayāparityaktā mayaite parimocayitavyāḥ, asaṃvidyamānair dharmair vartamānāḥ śāntaṃ śūnyatāsamādhivimokṣamukham abhinirharaty, ānimittaṃ samādhivimokṣamukham abhinirharaty, apraṇihitaṃ samādhivimokṣamukham abhinirharaty, upāyakauśalyasamanvāgataḥ sa bodhisattvo mahāsattvas tasmin samaye veditavyo, na cāntarā bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti yāvan na sarvākārajñatām anuprāpnoti. ity asādhāraṇopāyaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yānīmāni gambhīrāṇi sthānāni pratyavekṣitukāmo bhavati, tadyathedam adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ (psp_4:197) catvāri smṛtyupasthānāni samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgikamārgaṃ trīṇi vimokṣamukhāni, tenaivaṃ cittotpādo 'bhinirhartavyo, dīrgharātram ime sattvā ātmasaṃjñāyāṃ sattvasaṃjñāyāṃ jīvasaṃjñāyāṃ jantusaṃjñāyāṃ poṣasaṃjñāyāṃ puruṣasaṃjñāyāṃ pudgalasaṃjñāyāṃ manujasaṃjñāyāṃ mānavasaṃjñāyāṃ kārakasaṃjñāyāṃ vedakasaṃjñāyāṃ jānakasaṃjñāyāṃ paśyakasaṃjñayām upalambhe caranti, teṣām upalambhadṛṣṭiprahāṇāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya dharmaṃ deśayiṣyāmi. yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāsamādhivimokṣamukhaṃ bhāvayaty, ānimittaṃ samādhivimokṣamukhaṃ bhāvayaty apraṇihitaṃ samādhivimokṣamukhaṃ bhāvayati samāpadyate ca na ca bhūtakoṭīṃ sākṣātkaroti, yayā sākṣātkriyayā srotaāpattiphalaṃ prāpnuyāt, sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpnuyāt, pratyekāṃ bodhiṃ prāpnuyāt, tasmin samaye bodhisattvo mahāsattvo na srotaāpattiphalam anuprāpnuyād na sakṛdāgāmiphalan nānāgāmiphalaṃ nārhattvam anuprāpnuyāt, na pratyekāṃ bodhim anuprāpnuyād, evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvo 'nena cittotpādena etaiś ca kuśalamūlaiḥ samanvāgato nāntarā bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti na ca parihīyate caturbhir apramāṇaiś caturbhir dhyānaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir

balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgikena mārgeṇa śūnyatānimittāpraṇihitasamādhibhir adhyātmaśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā na parihīyate, dānapāramitayā na parihīyate, śīlapāramitayā na parihīyate, kṣāntipāramitayā na parihīyate, vīryapāramitayā na parihīyate, dhyānapāramitayā na parihīyate, prajñāpāramitayā na parihīyate, āryasatyair na parihīyate, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhair na parihīyate pañcabhir abhijñābhir daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir na parihīyate, aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair na parihīyate, mahāmaitryā mahākaruṇayā na parihīyate. evaṃ bodhisattvo mahāsattvas tasmin samaye sarvabodhipakṣyair dharmaiḥ samanvāgato na ca parihīyate tato yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. upāyakauśalyaparigṛhīto bodhisattvo mahāsattvo (psp_4:198) vivardhate śuklair dharmaiḥ, tīkṣṇatamāni cāsyendriyāṇi bhavanti yathā na śrāvakapratyekabuddhānām. ity aśaktyupāyaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhavati, dīrgharātram ime sattvāś caturbhir viparyāsair viparyastacittā nityasaṃjñāyāṃ sukhasaṃjñāyāṃ śubhasaṃjñāyām ātmasaṃjñāyāñ ca teṣām arthāya bodhaye cariṣyāmi, tathā cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya dharmaṃ deśayiṣyāmi, yathānityam iti duḥkham ity aśubham iti anātmīyam iti vā samudācāro 'pi na bhaviṣyati. so 'nena cittotpādena samanvāgata upāyakauśalyena ca prajñāpāramitāyāṃ carati, buddhadharmasamādhiṃ samāpadyate 'paripūrṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca śūnyatānimittāpraṇihitasamādhivimokṣamukhaṃ tasmin samaye bodhisattvo mahāsattvo bhāvayati samāpadyate ca, na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhavati, dīrgharātram ime sattvā upalambhacaratā ātmeti, sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakā iti, rūpam iti vā vedaneti vā saṃjñeti vā saṃskārā iti vā vijñānam iti vā skandhā iti vā dhātava iti vā āyatanānīti vā pratītyasamutpādā iti vā pratītyasamutpādāṅgānīti vā caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhis teṣāṃ tathā kariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya sattvānām ete upalambhadoṣā na bhaviṣyanti, sa imaiś cittotpādaiḥ samanvāgato 'nena copāyakauśalyena prajñāpāramitāyāṃ caran na bhūtakoṭīṃ sākṣātkaroty apūrṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca śūnyatāsamādhivimokṣamukhaṃ tasmin samaye bodhisattvasya mahāsattvasya bhāvanā paripūriṃ gacchati. ity anupalambhopāyaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, dīrgharātram ime sattvā nimittena caritāḥ strīnimitteṣu vā puruṣanimitteṣu vā rūpanimitteṣu vā ārūpyanimitteṣu (psp_4:199) vā, teṣāṃ sattvānāṃ tathā kariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya, eṣāṃ sattvānām ime doṣā na bhaviṣyanti. sa tena cittotpādena samanvāgato 'nena copāyakauśalyena samanvāgataḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na cāntarā bhūtakoṭīṃ sākṣātkaroty aparipūrṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca tasya tena cittotpādena samanvāgatasyānimittasamādhivimokṣamukhaṃ tasmin samaye bodhisattvasya mahāsattvasya bhāvanā paripūriṃ gacchati. ity ānimittopāyaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, dīrgharātram ime sattvāḥ praṇidhānena caritā yad uta śakratvaṃ brahmatvaṃ lokapālatvaṃ cakravartitvam abhilaṣanti rūpam abhilaṣanti evaṃ vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam abhilaṣanti, teṣām aham arthāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya tathā dharmaṃ deśayiṣyāmi yathaiva te sattvānāṃ praṇidhānadoṣā na bhaviṣyantīti. evaṃ hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ebhiś cittotpādair ebhiś ca kuśalamūlair anena copāyakauśalyena prajñāpāramitāyāṃ carataḥ, apraṇihitasamādhivimokṣamukhaṃ bhāvanā paripūriṃ gacchati, na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, aparipūrṇair daśabhir balair vaiśāradyaiḥ pratisaṃvidāveṇikabuddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddha iti, asthānaiḥ subhūte 'navakāśo yad bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu carann adhyātmaśūnyatāyāṃ bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caraṃś caturṣu smṛtyupasthāneṣu caran samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣu mārgeṣu caran śūnyatānimittāpraṇihiteṣu caran daśasu tathāgatabaleṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ caran yāvad aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran parijayaṃ kurvāṇa, evaṃ jñānadharmasamanvāgato 'nabhisaṃskāre vā pateta traidhātukena vā sārdhaṃ saṃvasen naitat sthānaṃ vidyate. ity apraṇihitopāyaḥ

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva eṣu bodhipākṣikeṣu (psp_4:200) dharmeṣu caran parijayaṃ kurvāṇaḥ paripraṣṭavyaḥ. kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmo bodhipakṣyeṣu dharmeṣu caritvā parijayaṃ kṛtvā na śūnyatāṃ sākṣātkuryāt, na ca bhūtakoṭiṃ pratisaṃvidhyen, na srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vā nāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekāṃ vā bodhim anuprāpnuyāt? kathaṃ śūnyatām ānimittam apraṇihitam anabhisaṃskāram anutpādam abhāvaṃ vā sākṣātkuryāt prajñāpāramitāṃ ca bhāvayed? iti.

sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvair mahāsattvair evaṃ paripṛcchamāna evaṃ vyākuryāc, chūnaytā caiva tena manasikartavyā, ānimittaṃ caiva tena manasikartavyam, apraṇihitaṃ caiva tena manasikartavyam, anabhisaṃskāro 'nutpādo bhāvaś caiva manasikartavyo, na ca sarvasattvāḥ parityaktavyā iti. veditavyam etat subhūte bodhisattvair mahāsattvair vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi yo 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya parijayaṃ sūcayati taṃ vyākaroti taṃ prabhāvayati.

sacet punaḥ subhūte pṛṣṭa evaṃ vyākuryān, na tena śūnyatāyāṃ parijayaṃ kartavyaṃ, nānimitte nāpraṇihite nānabhisaṃskāre nānutpāde nābhāve na tena bodhipakṣyair dharmaiḥ parijayaḥ kartavyo, na ca sarvasattvāḥ samālambitavyā iti. veditavyam etat subhūte bodhisattvair mahāsattvair nāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi yo 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya parijayaṃ taṃ na sūcayati taṃ na vyākaroti taṃ na prabhāvayati, yaḥ punar avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya dharmaṃ taṃ na sūcayati na vyākaroti na bhāvayati, veditavyam etat subhūte bodhisattvair mahāsattvair ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ parijayaṃ kṛtvā tato bhūmer atikrānto yāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyabhūmiḥ. ity avaivartikaliṅgopāyaḥ

subhūtir āha: syāt punar bhagavan paryāyo yad avinivartanīyo bodhisattvo (psp_4:201) mahāsattvo bhavet?

bhagavān āha: syāt subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ śrutvā vāśrutvā vā evaṃ visarjayed yathāvinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, veditavyas tair bodhisattvair mahāsattvair avinivartanīyo 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ.

subhūtir āha: tena hi bhagavan bahavo bodhisattvā mahāsattvā bodhāya caranti, alpakās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ya evaṃ visarjayiṣyanti, yathāvinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvāḥ parikarmabhūmau vā, aparikarmabhūmau vā.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'lpakās te bodhisattvā mahāsattvā ya evaṃ vyākṛtā avinivartanīyāyāṃ jñānabhūmau, ye punas te vyākṛtā bhaviṣyanti ta evaṃ visarjayiṣyanti, uttaptakuśalamūlās te veditavyā bodhisattvā mahāsattvā asaṃhāryāḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena. ity apramāṇaviṣayopāyaḥ ity uktam upāyakauśalam ity uktaḥ sarvākārābhisaṃbodhaḥ

āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyāṃ sarvākārābhisaṃbodhādhikāras tathatāparivartaś caturthaḥ

(psp_5:1) pañcaviṃśatisāhasrikā prajñāpāramitā v

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sacet svapnāntaragato 'pi svapnopamāṃś caiva sarvadharmān vyavalokayati, pratiśrutkopamān marīcyupamān pratibhāsopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamāṃś ca sarvadharmān vyavalokayati na ca sākṣātkaroti, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam. iti prathamaṃ liṅgam

punar aparaṃ subhūte svapnāntaragato 'pi bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā traidhātuke vā na spṛhayati na cittam utpādayati nānuśaṃsayati, idam api subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam. iti dvitīyam

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sacet svapnāntaragatas tathāgatam anekaśataparivāram anekasahasraparivāram anekaśatasahasraparivāram anekakoṭīniyutaśatasahasraparivāraṃ bhikṣubhikṣuṇībhir upāsakopāsikābhir devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragaiḥ parivṛtaṃ puraskṛtaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ dharmaṃ deśayantaṃ paśyati, sa taṃ dharmaṃ śrutvā tasya dharmasyārtham ājanāti dharmānudharmapratipanno viharati samayapratipanno 'nudharmacārī, idam api subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam. iti tṛtīyam

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragataḥ sacet tathāgataṃ paśyed vaihāyasam atyudgamya bhikṣusaṃghasya dharmaṃ deśayantaṃ dvātriṃśadbhir mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtaṃ vyāmaprabham ṛddhiprātihāryañ ca nidarśayantan nirmitāṃś ca nirmiṇvantan tāṃś caiva nirmitān anyeṣu lokadhātuṣu buddhakṛtyaṃ kurvataḥ, idam api subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyasya lakṣaṇaṃ veditavyam. iti caturtham (psp_5:2)

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato 'pi nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate grāmaghāte vartamāne nagaraghāte vartamāne 'gnidāhe vartamāne, vyāḍamṛgān vā dṛṣṭvā tadanyān vā caṇḍamṛgajātīr dṛṣṭvā pipāsitān dṛṣṭvā bubhuksitān dṛṣṭvā mātāpitṛmaraṇaṃ vā dṛṣṭvā bhrātṛbhaginīmaraṇaṃ vā dṛṣṭvā putraduhitṛmaraṇaṃ vā dṛṣṭvā mitrāmātyajñātisālohitamaraṇaṃ vā dṛṣṭvā na śokabhayabhairavasaṃtrāsam utpādayati, tataś ca svapnāt samanantaravibuddhasya samānasyaivaṃ bhavati, svapnopamaṃ sarvam idaṃ traidhātukaṃ, mayāpy anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya svapnopamaṃ sarvatraidhātukam iti dharmo deśayitavyaḥ, idam api subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam. iti pañcamam

punar aparaṃ subhūte kathaṃ vijñāyate yathāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ trayo 'pāyā na bhaviṣyantiti? sacet subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato nārakaṃ vā sattvaṃ dṛṣṭvā tiryagyonigataṃ vā sattvaṃ dṛṣṭvā yāmalokikaṃ vā sattvaṃ dṛṣṭvā, evaṃ smṛtiṃ pratilabhate yena smṛtilabdhasya caivaṃ bhavati, tathā kariṣyāmi tathā pratipatsye yathā me tatra buddhakṣetre 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ trayo 'pāyā na bhaviṣyanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi yaś ca svapno yaś cāhaṃ sarva ime dharmā advayā advaidhīkārāḥ, idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam. iti saṣṭham

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsatttvaḥ svapnāntaragato vā prativibuddho vā nagaradāhe vartamāne, evaṃ samanvāharati, yena mayā svapnāntaragatena vā prativibuddhena vā ya ākārā yāni liṅgāni yāni nimittāni dṛṣṭāni yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo bhavati, yadi ta ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni mama saṃvidyante tair avaivartiko bodhisattvo mahāsattva evaṃ satyādhiṣṭhānaṃ karoti, (psp_5:3) yena satyena satyavacanenāhaṃ vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tena satyena satyavacanenāyaṃ nagaradāha upaśāmyatu śītībhavatv astaṃ gacchatu. saced upaśāmyati śītībhavaty astaṃ gacchati veditavyaṃ subhūte vyākṛto batāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāv avinivartanīyatāyai. sacet punaḥ subhūte agniskandho 'tikramitvā gṛhād gṛhaṃ dahati rathyāyā rathyā dahaty anyad gṛhaṃ dahaty anyad gṛhaṃ na dahaty anyāṃ rathyāṃ dahaty anyāṃ rathyāṃ na dahati veditavyaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena dharmaṃ pratyākhyānasaṃvartanīyam etaiḥ sattvaiḥ karmopacitaṃ yenaiteṣāṃ sattvānām ekaṃ gṛhaṃ dahyate, ekaṃ gṛhaṃ na dahyate, teṣām etad dṛṣṭadhārmikam eva karma vipacyate, ayaṃ subhūte hetur ayaṃ pratyayo 'vinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yair hetubhir yaiḥ pratyayair avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti saptamam

punar aparaṃ subhūte yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyas tān ākārāṃs tāni liṅgāni tāni nimittāni deśayiṣyāmi. sacet subhūte kaścid eva strī vā puruṣo vāmanuṣyeṇādhiṣṭhito bhavet, tatra bodhisattvena mahāsattvena evaṃ samanvāhartavyaṃ, saced ahaṃ vyākṛtas tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyai samyaksaṃbodhaye, pariśuddhaś ca me 'dhyāśayo yathāham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmo yathāham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye, pariśuddhaś ca me manasikāro 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye, apagataṃ me śrāvakacittam apagataṃ me pratyekabuddhacittam, apagatena śrāvakapratyekabuddhacittena mayānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhavyā, nāham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye, abhisaṃbhotsya evāham anuttarāṃ samyaksaṃbodiṃ ye 'pi te 'saṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti teṣāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ nāsti kiṃcid adṛṣṭaṃ vāśrutaṃ vāviditaṃ vāsākṣātkṛtaṃ vānabhisaṃbuddhaṃ vā yathā te buddhā bhagavantaḥ prajānanti paśyanti mamādhyāśayara iti hy anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya etena satyena satyavacanenāyaṃ strī vā puruṣo vā yenāmanuṣyeṇa gṛhīto viheṭhito vā so (psp_5:4) manuṣyo 'pakrāmatu.

sacet punaḥ subhūte so 'manuṣyas tato nāpakrāmati tasya bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhāṣamāṇasya veditavyam etat subhūte nāyaṃ vyākṛto bodhisattvo mahāsattvas tair pūrvakais tathagatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyai samyaksaṃbodhaye.

sacet punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhāṣamāṇasya so 'manuṣyas tato 'pakrāmati veditavyaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvas taiḥ pūrvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.

punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya ṣaṭsu pāramitāsu carata upāyakauśalyavirahitasyācaritāvinaś caturṣu smṛtyupasthāneṣu samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṅge ca mārge caturṣv āryasatyeṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu bodhisattvaniyāmam anavakrāntasya satyādhiṣṭhānena māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati saced bodhisattvasyaivaṃ bhavati, yena satyena satyavacanenāhaṃ vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, tena satyena satyavacanenāyam amanuṣyabhūta ito 'pakrāmatv ity evaṃ satyādhiṣṭhānaṃ kariṣyati. tatra māraḥ pāpīyān autsukyam āpatsyate katham amanuṣya ito 'pakrāmed? iti. tat kasya hetoḥ? tathā hi māraḥ pāpīyān balavattaraṃ ca tejovattaraṃ ca tatrautsukyam āpatsyate katham ayam amanuṣya ito 'pakrāmed iti, evaṃ mārādhiṣṭhānena sa tato 'pakrāmiṣyati, evaṃ ca tasya bodhisattvasya mahāsattvasya bhaviṣyati, mamaiṣo 'nubhāvenāmanuṣya ito 'pakrānto, na punar evaṃ jñāsyati mārānubhāvenaiṣo 'manuṣya ito 'pakrānta iti. sa tenānyān bodhisattvān mahāsattvān avamaṃsyate ullāpayiṣyaty uccagghayiṣyati paṃsayiṣyaty, ahaṃ vyākṛto 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye taiḥ pūrvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair ete punar anye na vyākṛtā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. sa tena tāvanmātrakeṇa māraṃ vivardhayiṣyati, dūrīkariṣyati sarvākārajñatāṃ dūrīkariṣyaty anuttaraṃ buddhajñānam. sa tathārūpo bodhisattvo mahāsattvas tāvanmātrakeṇānupāyakuśalo (psp_5:5) 'bhimānam utpādayiṣyati, tasya dve bhūmi pratikāṅkṣitavye. katame dve? yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā. evaṃ satyādhiṣṭhānena bodhisattvasya mahāsattvasya mārakarmotpatsyate, tatra sa kalyāṇamitrāṇi na seviṣyate na bhajiṣyate na paryupāsiṣyate tad eva mārabandhanam āgāḍhīkariṣyati. tat kasya hetoḥ? yathāpi nāma ṣaṭsu pāramitāsv acaritatvād upāyakauśalena vāparigṛhītatvād, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena satyādhiṣṭhānena mārakarma veditavyam.

kathaṃ ca punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ṣaṭsu pāramitāsv acaritāvino yāvad bodhisattvaniyāmam anavakrāntasya satyādhiṣṭhānena māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati? iha subhūte māraḥ pāpīyān anyatareṇa veṣeṇopasaṃkramya bodhisattvaṃ mahāsattvam evaṃ vakṣyati: vyākṛtas tvaṃ kulaputra tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarāyai samyaksaṃbodhaye, amuko 'nvayas te, idan te nāmadheyam, idan te pitur nāmadheyam, idan te mātur nāmadheyam idan te putraduhitṛbhaginīnāmadheyam, idan te mitrāmātyajñātisālohitānāṃ yāvad āsaptamamātāmahapitāmahayugasya nāmadheyam upadekṣyati, āmuṣmāt tvaṃ janapadād āmuṣmāt tvaṃ nagarād amuṣmād diśas tvam āgato, 'muṣmin janapade tvaṃ jāto 'musmiṃ grāme vā nagare vā. sacet prakṛtyā mṛduko bhaviṣyati sa tam evaṃ vakṣyati: pūrvam api tvam evaṃ mṛduka evābhūḥ, sacet sa tīkṣṇo bhaviṣyati sa tam evaṃ vakṣyati: pūrvam api tvam evaṃ tīkṣṇa evābhūḥ, saced āraṇyako bhaviṣyati, sacet piṇḍapātiko bhaviṣyati, sacet pāṃśukūliko bhaviṣyati, sacet khalupunaḥpaścādbhaktiko bhaviṣyati saced ekāśaniko bhaviṣyati sacet prasthavpiṇḍiko bhaviṣyati, sacec chmāśāniko bhaviṣyati, saced abhyavakāśiko bhaviṣyati, saced vṛkṣamūliko bhaviṣyati, sacen naiṣadyiko bhaviṣyati, saced yathāsaṃstariko bhaviṣyati, sacet traicīvariko bhaviṣyati, saced alpeccho bhaviṣyati, sacet saṃtuṣṭo bhaviṣyati, sacet pravivikto bhaviṣyati, saced apagatapādamrakṣaṇo bhaviṣyati, sacen mandabhāṣyo bhaviṣyati, sa tam evaṃ vakṣyati: pūrvam api tvaṃ mandabhāṣya evābhūḥ, sacen mandamantro bhaviṣyati, pūrvam api tvaṃ mandamantra evābhūḥ. tat kasya (psp_5:6) hetoḥ? tathā hi tavaivaṃrūpā dhūtaguṇāḥ saṃvidyante niścayena te pūrvam apy eta eva dhūtagunāḥ saṃlekhā abhūvan.

so 'nena ca pūrvakeṇa nāmāpadeśena gotrāpadeśena ca pratyutpannadhūtaguṇāpadeśena ca manyanām utpādayiṣyati. tam enaṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: vyākṛtas tvaṃ kulaputra tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyai samyaksaṃbodhaye 'vinivartanīyatāyāṃ yathā te dhūtaguṇāḥ saṃvidyante.

kadācid bhikṣuveṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācid gṛhapativeṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācid mātṛveṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācit pitṛveṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācid bhrātṛveṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācid bhaginīveṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācid brāhmaṇaveṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācid mitrāmātyajñātisālohitaveṣeṇopasaṃkramiṣyaty upasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: vyākṛtas tvaṃ kulaputra tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarāyai samyaksaṃbodhaye. tat kasya hetoḥ? tathā hi tavāmī guṇāḥ saṃvidyante 'vinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām.

ye ca te mayā subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya ākārā liṅgāni nimittāny ākhyātās te tasya bodhisattvasya mahāsattvasya na saṃvidyante. veditavyaṃ subhūte tadanyair bodhisattvair mahāsattvair mārādhiṣṭhito batāyaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi ya ākārā yāni liṅgāni yāni nimittāny 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya te cāsya na saṃvidyante. anena ca nāmāpadeśena tad anyān bodhisattvān mahāsattvān avamaṃsyate uccagghyayiṣyaty ullāpayiṣyati kutsayiṣyati paṃsayiṣyati, idam api subhūte nāmāpadeśena nāmādhiṣṭhānena bodhisattvena mahāsattvena mārakarma veditavyam.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena nāmādhiṣṭhānena mārakarma veditavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caritaḥ sattvānāṃ nāma na jānāti, rūpaṃ na jānāti, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānaṃ na jānāti. tasya māraḥ pāpīyān nāmādhiṣṭhānena vyākariṣyati, yāvat te 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasyedaṃ nāma bhaviṣyati, yat tena nāmadheyam anuvitarkitaṃ bhaviṣyaty anuvicāritam. tatra duṣprajñājātīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyānupāyakuśalasyaivaṃ bhaviṣyati: yathā ca mama cittotpāda utpannaḥ, yac ca mayā nāmadheyaṃ manasānuvitarkitam anuvicāritam, (psp_5:7) idaṃ mamānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya nāmadheyaṃ bhaviṣyati. tathā tathā māraḥ pāpīyān nirdekṣyati mārakāyikā vā devatā mārādhiṣṭhito vā bhikṣus tasyaivaṃ bhaviṣyati: yathā ca mama cittotpāda utpanno, yathā ca mama nāmadheyaṃ, yathā cānena bhikṣunā nirdiṣṭaṃ sameti nāma sameti me nāmnā vyākṛto 'haṃ tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyai samyaksaṃbodhaye.

ye ca mayā subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyākārā liṅgāni nimittāny ākhyātāni tasya bodhisattvasya mahāsattvasya na saṃvidyante, taiś cākārair liṅgair nimittair virahitaḥ, so 'nena ca nāmāpadeśena manyanām utpādayiṣyati, sa tadanyān bodhisattvān mahāsattvān avamaṃsyate, sa tayā manyanayā abhimanyatayā dūrībhaviṣyaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodhes tasyopāyakauśalyavirahitasya prajñā pāramitāvirahitasya kalyāṇamitravirahitasya pāpamitraparigṛhītasya dve bhūmī pratikāṅksitavye yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā. atha vā ciraṃ suciraṃ saṃdhāvya saṃsṛtyemām eva prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. sacet sa priyān bodhisattvān mahāsattvān na kalyāṇamitrāṇy abhīkṣṇaṃ lapsyate darśanāya na cainān paryupāsiṣyate, sacet tenaivātmabhāvapratilābhena tān pūrvakāṃś cittotpādān na vigarhiṣyati na pratideśayiṣyati tasya dve bhūmī pratikāṅkṣitavye yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā.

tadyathāpi nāma subhūte bhikṣuś catasṛṇāṃ mūlāpattīnām anyatarānyatarām āpattim āpadyābhikṣur bhavaty aśramaṇo 'śākyaputrīyaḥ. so 'bhavyas tenaiva cātmabhāvena caturṇāṃ śrāmaṇyaphalānām anyatarānyataraṃ śrāmaṇyaphalam anuprāptum.

evam eva subhūte ayaṃ tato gurutaraś cittotpādo yo 'yaṃ nāmāpadeśena bodhisattvasya mahāsattvasya manyanāsahagataś cittotpāda utpannas, tena ca nāmāpadeśamātreṇānyān bodhisattvān mahāsattvān avamaṃsyate, ayaṃ tato gurutaraś cittotpādo veditavyaḥ.

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.