Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8

punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya lokaḥ śūnyataiveti darśayati. kim iti lokaḥ śūnyataiveti darśayati? pañcaskandhā lokaḥ śūnyataiveti darśayati, tathā dhātvāyatanāni lokaḥ śūnyataiveti darśayati, pratītyasamutpādāṅgāni lokaḥ śūnyataiveti darśayati. evaṃ yāvat sarvākārajñatā lokaḥ śūnyataiveti darśayati. evaṃ hi subhūte (psp_4:74) prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. sā punar iyaṃ subhūte gambhīrā prajñāpāramitā tathāgatasyaivaṃ lokaṃ darśayati, yathā nehalokasaṃjñā nāpi paralokasaṃjñā bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmā na saṃvidyante ye nehalokasaṃjñāṃ paralokasaṃjñāṃ vā kuryād. iti lokasaṃjñānirodhajñānam iti jñānalakṣaṇam

subhūtir āha: mahākṛtyena bateyaṃ bhagavan prajñāpāramitā bhagavataḥ pratyupasthitā, acintyakṛtyenātulyakṛtyenāprameyakṛtyenāsaṃkhyeyakṛtyenāsamasamakṛtyeneyaṃ bhagavan prajñāpāramitā pratyupasthitā bhagavataḥ.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, mahākṛtyena subhūte prajñāpāramitā pratyupasthitā tathāgatānāṃ. kathaṃ ca subhūte mahākṛtyena prajñāpāramitā pratyupasthitā? mahākṛtyam idaṃ subhūte tathāgatānāṃ yad uta sarvasattvānāṃ trāṇalayanāparityāgārthena. kathaṃ ca subhūte acintyakṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? acintyaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam. evam acintyakṛtyena subhūte prajñāpāramitā pratyupasthitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām. kathaṃ ca subhūte atulyakṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? na hi subhūte kaścit sattvaḥ sattvanikāye saṃvidyate, yaḥ śaknuyāt tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ tulayitum. anena subhūte paryāyeṇātulyakṛtyena tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. kathaṃ ca subhūte tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām aprameyakṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? aprameyaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvaṃ tan na śakyaṃ kenacit pramātum. anena subhūte paryāyeṇāprameyakṛtyeneyaṃ tathāgatānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. kathañ ca subhūte tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asaṃkhyeyakṛtyena prajñāpāramitā pratyupasthitā? asaṃkhyeyaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvaṃ tan na śakyaṃ kenacit saṃkhyātum. anena subhūte paryāyeṇāsaṃkhyeyakṛtyena (psp_4:75) tathāgatānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. kathañ ca subhūte asamasamakṛtyena prajñāpāramitā pratyupasthitā? nāsti subhūte tathāgatānāṃ samaḥ kutaḥ punar uttaraḥ. anena subhūte paryāyeṇa asamasamakṛtyena tathāgatānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā.

subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamam?

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, acintyaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam, evam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam. rūpam api subhūte acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ subhūte acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamam, evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamaḥ. evaṃ yāvat sarvajñatā 'py acintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā, sarvadharmā api subhūte 'cintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā, yā subhūte sarvadharmāṇāṃ dharmatā na tatra cittan na caitasikā vā dharmā upalapsyante. tat kasya hetoḥ? rūpaṃ hi subhūte acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasaman na prajñāyate, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ hi subhūte acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasaman na prajñāyate. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo na prajñāyate, yāvat sarvajñatā 'py acintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā na prajñāyate.

subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan rūpam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasaman na prajñāyate, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasaman na prajñāyate. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo na prajñāyate. evaṃ yāvat sarvajñatāpi bhagavan kena kāraṇena 'cintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā na prajñāyate?

bhagavān āha: rūpasyāpi cintanaṃ tulanaṃ pramāṇaṃ gaṇanaṃ samaviṣamatvaṃ na prajñayate. evaṃ yāvat sarvākārajñatāyāś cintanaṃ tulanaṃ pramāṇaṃ gaṇanaṃ samaviṣamatvaṃ na prajñāyate.

subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan rūpasya yāvat sarvākārajñatāyāś (psp_4:76) cintanaṃ tulanaṃ pramāṇaṃ gaṇanaṃ samaviṣamatvaṃ na prajñāyate?

bhagavān āha: rūpasya subhūte svabhāvo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo niḥsvabhāvatvāt, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasya subhūte svabhāvo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo niḥsvabhāvatvāt. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādasya svabhāvo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo niḥsvabhāvatvāt. evaṃ yāvat sarvajñatāyāḥ svabhāvo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo niḥsvabhāvatvāt. tat kiṃ manyase? subhūte yad rūpam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamam api nu tatra rūpam upalabhyate, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, yat subhūte vijñānam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamam api nu tatra vijñānam upalabhyate. ye dhātvāyatanapratītyasamutpādā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamāḥ, api nu tatra dhātvāyatanapratītyasamutpādā upalabhyante. yā subhūte sarvajñatā 'cintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā 'pi nu tatra sarvajñatopalabhyate.

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: anena subhūte paryāyeṇa sarvadharmā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamāḥ, ime te subhūte tathāgatasya tathāgatadharmā acintyāś cintanoparatatvād, atulyās tulanoparatatvād, aprameyāḥ pramāṇoparatatvād, asaṃkhyeyā gaṇanoparatatvād, asamasamāḥ samaviṣamoparatatvāt. anena subhūte paryāyeṇa sarvadharmā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamāḥ, ime te subhūte tathāgatasya tathāgatadharmā acintyāś cintāsamatikrāntāḥ, atulyās tulanāsamatikrāntāḥ, aprameyāḥ pramāṇasamatikrāntāḥ, asaṃkhyeyā gaṇanāsamatikrāntāḥ, asamasamāḥ samaviṣamasamatikrāntāḥ. acintyā iti subhūte acintanādhivacanam etat, atulyā iti subhūte atulanādhivacanam etat, aprameyā iti subhūte apramāṇādhivacanam etat, asaṃkhyeyā iti subhūte agaṇanādhivacanam etat, asamasamā iti subhūte asamaviṣamādhivacanam etat, ime te subhūte tathāgatasya tathāgatadharmā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamāḥ. acintyā iti subhūte ākāśācintyatvād, evam atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamā ākāśāsamasamatvād. evaṃ hi subhūte tathāgatasya tathāgatadharmā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā (psp_4:77) asamasamāḥ, te na śakyante sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ sarvadevakenāpi lokena cintayituṃ vā tulayituṃ vā pramātuṃ vā saṃkhyātuṃ vā samaviṣamaṃ vā kartum. evam aprameyā buddhā aprameyā buddhadharmāḥ, asmin khalu punar acintyātulyāprameyāsaṃkhyeyāsamasamaparivartadharmaparyāye bhagavatā bhāṣyamāṇe pañcānāṃ bhikṣuśatānām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni, viṃśatīnāṃ ca bhikṣuṇī śatānām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni, ṣaṣṭeś copāsakasahasrāṇāṃ viṃśatīnām upāsikāsahasrāṇāṃ virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddhaṃ, viṃśateś ca bodhisattvasahasrāṇām anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntipratilambho 'bhūt. te ca bhagavatā ihaiva bhadrakalpe vyākṛtā buddhā bhaviṣyanti. ity acintyatādiviśeṣeṇa duḥkhe catvāraḥ kṣaṇāḥ

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā, mahākṛtyeneyaṃ bhagavan prajñāpāramitā pratyupasthitā, acintyakṛtyenātulyakṛtyenāsaṃkhyeyakṛtyenāprameyakṛtyenāsamasamakṛtyeneyaṃ bhagavan prajñāpāramitā pratyupasthitā.

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, mahākṛtyeneyaṃ subhūte prajñāpāramitā pratyupasthitā, acintyakṛtyenātulyakṛtyenāprameyakṛtyenāsaṃkhyeyakṛtyenāsamasamakṛtyeneyaṃ subhūte prajñāpāramitā pratyupasthitā. tat kasya hetoḥ? atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ pañcapāramitāḥ samāyuktāḥ. atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām adhyātmaśūnyatā samāyuktā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā samāyuktā, catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgaḥ samāyuktaḥ. atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāry āryasatyāni aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni ṣaḍabhijñāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni samāyuktāni. atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ daśatathāgatabalāni samāyuktāni, catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ samāyuktāḥ. atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ buddhabhūmiḥ samāyuktā yāvat sarvākārajñatā samāyuktā, tadyathāpi nāma subhūte rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhnābhiṣiktasya janapadasthāmavīryaprāptasya (psp_4:78) yāni tāni rājakṛtyāni bhavanti sarvāṇi tāny amātyasamāyuktāny alpotsukas tato rājā bhavaty apahṛtabhāraḥ rājakṛtye vā janapadakṛtye vā. evam eva subhūte ye kecic chrāvakadharmā vā pratyekabuddhadharmā vā bodhisattvadharmā vā buddhadharmā vā sarve te prajñāpāramitāsamāyuktāḥ

prajñāpāramitā teṣāṃ kṛtyaṃ karoti. tasmāt tarhi subhūte mahākṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā, acintyakṛtyenātulyakṛtyenāprameyakṛtyenāsaṃkhyeyakṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte gambhīrā prajñāpāramitā rūpasyāparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasyāparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā, yāvat sarvākārajñatāyā aparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā, srotaāpattiphalasyāparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā. evaṃ sakṛdāgāmiphalasyānāgāmiphalasyārhattvasya pratyekabodher aparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpasyāparigrahāyānabhiniveśāyeyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? kathaṃ bhagavan vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ? kathaṃ bhagavan vijñānasyāparigrahāyānabhiniveśāyeyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? yāvat kathaṃ bhagavann anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher aparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā?

bhagavān āha: samanupaśyasi tvaṃ subhūte tad rūpaṃ yad rūpaṃ yena vā parigṛhṇīyād abhiniveśeta vā?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ.

bhagavān āha: samanupaśyasi tvaṃ subhūte tad vijñānaṃ yena vā parigṛhṇīyād abhiniveśeta? evaṃ yāvat samanupaśyasi tvaṃ subhūte tām anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ yā parigṛhṇīyād abhiniveśeta?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte, aham api subhūte tad rūpan na samanupaśyāmi yat parigṛhṇīyāṃ vā abhiniviśeyaṃ vā, yo vā parigṛhṇīyād abhiniviśeta vā, vedanāsaṃjñāsaṃskārān, aham api subhūte tad vijñānan na samanupaśyāmi yat parigṛhṇīyāṃ vā abhiniviśeyaṃ vā, yo vā parigṛhṇīyād abhiniviśeta vā, evaṃ yāvad aham api subhūte tām (psp_4:79) anuttarāṃ samyaksaṃbodhin na samanupaśyāmi, asamanupaśyan na parigṛhṇāmi aparigṛhṇan nābhiniviśe, aham api subhūte buddhabhūmiṃ sarvajñatāṃ sarvākārajñatāṃ tathāgatatvaṃ buddhatvaṃ na samanupaśyāmi, asamanupaśyan na parigṛhṇāmi, aparigṛhṇan nābhiniviśe, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvair mahāsattvair rūpan na parigrahītavyaṃ nābhiniveṣṭavyam. evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānaṃ subhūte bodhisattvair mahāsattvair na parigrahītavyan nābhiniveṣṭavyam. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāni na parigrahītavyāni nābhiniveṣṭavyāni, evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā na parigrahītavyā nābhiniveṣṭavyā yāvad anuttarā samyaksaṃbodhir na parigrahītavyā nābhiniveṣṭavyā. evaṃ buddhatvaṃ sarvajñatvaṃ sarvākārajñatvaṃ tathāgatatvan na parigrahītavyaṃ nābhiniveṣṭavyam. iti sarvāryapudgalasaṃgrahaviśeṣena samudaye prathamaḥ kṣaṇaḥ

atha khalu te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā durdṛśā duranubodhā atarkā atarkāvacarā śāntā sūkṣmā nipunapaṇḍitavijñavedaniyā bhagavan prajñāpāramitā. te khalu bhagavan bodhisattvāḥ pūrvajinakṛtādhikārā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣante, kalyāṇamitraparigṛhītā avaropitakuśalamūlāḥ. te khalu bhagavan bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣante. iti puruṣaviśeṣavedanīyatāviśeṣeṇa samudaye dvitīyaḥ kṣaṇaḥ

saced bhagavan ye trisāhasramahāsāhasralokadhātau sattvāḥ sarve te śraddhānusāriṇo bhaveyuḥ, dharmānusārino 'ṣṭamakāḥ srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhanto bhaveyuḥ, pratyekabuddhā bhaveyuḥ, (psp_4:80) teṣāṃ sarveṣāṃ yac ca jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ, yā ceha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām ekadevasikī kṣāntiruciś cintanā tulanā upaparīkṣaṇā gaṇanā iyam eva tataḥ paraṃ śreyaḥ, yasyeha evaṃrūpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ ruciḥ kṣāntiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca śraddhānusāriṇo dharmānusāriṇo 'ṣṭamakasya srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ jñānañ ca prahāṇañ ca, sānutpattikadharmakṣāntipratilabdhasya bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ.

atha khalu bhagavāṃs tān devaputrān āmantrayate sma: evam etad devaputrā evam etad, yac ca yāvat pratyekabuddhānāṃ jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ, sānutpattikadharmakṣāntipratilabdhasya bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ. ity asādhāraṇatāviśeṣena samudaye tṛtīyakṣaṇaḥ

yaḥ kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śṛṇuyāt, śrutvā ca likheta likhitvā ca uddiśyed yoniśaś ca manasikuryāt. eṣāṃ khalu punaḥ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāñ ca kṣiprataraṃ parinirvāṇaṃ pratikāṅkṣitavyaṃ, na tv eva teṣāṃ śrāvakayānikānāṃ vā pratyekabuddhayānikānāṃ vā prajñāpāramitāvirahitānām anyeṣu sūtrānteṣu caratām. tat kasya hetoḥ? tathā hi iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sāmutkarṣikā dharmā vistareṇopadiṣṭā yatra śraddhānusāribhir dharmānusāribhir aṣṭamakaiś ca śikṣitavyaṃ, yatra ca srotaāpannaiḥ sakṛdāgāmibhir anāgāmibhir arhadbhiḥ pratyekabuddhair mahāyānasaṃprasthitair bodhisattvair mahāsattvaiś ca śikṣitavyaṃ, yathā tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ śikṣamāṇair anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā. iti kṣiprābhijñatāviśeṣena samudaye caturthaḥ kṣaṇaḥ

atha khalu te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā udānam udānayāmāsuh: mahāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā, acintyapāramitātulyapāramitāprameyapāramitāsaṃkhyeyapāramitāsamasamapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā, yatra hi nāma bhagavann iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā śraddhānusāriṇo niryāsyanti dharmānusāriṇo niryāsyanti aṣṭamakāḥ, srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino (psp_4:81) 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhāḥ, yatra śikṣitvā bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā abhisaṃbudhyante abhisaṃbhotsyante. na cāsyāḥ prajñāpāramitāyā ūnatvaṃ vā pūrṇatvaṃ vā prajñāyate. ity anūnāpūrṇatāviśeṣena nirodhe prathamakṣaṇaḥ

atha khalu te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavataḥ pādau śirasābhivandya bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavato 'ntikāt prakrāntā abhūvan. te nātidūraṅ gatvā antarhitā abhūvan, ye kāmāvacarā devaputrās te kāmadhātau prātiṣṭhante, ye rūpāvacarā devaputrās te rūpadhātau prātiṣṭhante.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo bhagavan bodhisattvo mahāsattva imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ saha śravaṇenādhimokṣyate sa kutaś cyuta ihopapanno bhaviṣyati?

bhagavān āha: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā saha śravaṇenādhimokṣyate nāvaleṣyati na saṃleṣyati na dhanvāyiṣyati na kāṅkṣiṣyati na vicikitsiṣyati abhinandiṣyati cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrotuṃ śrutvā cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ tenaiva manasikāreṇāvirahito bhaviṣyati, na tān manasikārān gacchann āgacchan sthito niṣaṇnaḥ śāyito vā satatasamitam ucchrakṣyati, taṃ ca dharmabhāṇakaṃ pudgalaṃ satatasamitam anubandhiṣyati, tadyathāpi nāma subhūte taruṇavatsā gaur notsṛjati vatsam. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'syā gambhīrāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ kṛtaśas tāvan na jahāti taṃ dharmabhāṇakaṃ yāvad iyaṃ prajñāpāramitā na kāyagatā kṛtā bhaviṣyati dhṛtāvācitā paricitā manasā ca prekṣitā dṛṣṭvā supratividdhā, ayaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo navayānikapudgalo manuṣyeṣv eva cyuto manuṣyeṣv evopapannaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena navayānikena bodhisattvena mahāsattvena pūrvam apīyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā likhitvā pustakagatā satkṛtā gurukṛtā mānitā pūjitā arcitā apacāyitā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ samantāc ca dīpamālābhiḥ sa tena kuśalamūlena manuṣyeṣv eva cyuto manuṣyeṣv evopapannaḥ, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ saha śravaṇenādhimuktaḥ. iti tīvrasaṃpratipattiviśeṣeṇa nirodhe dvitīyakṣaṇaḥ (psp_4:82)

subhūtir āha: syād bhagavan paryāyo yad etair eva guṇaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'nyebhyo buddhakṣetrebhyo 'nyān buddhān bhagavataḥ paryupāsya tataś cyutaḥ sann ihopapanno ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ saha śravaṇenādhimokṣyate 'dhimucya likhiṣyati likhitvodgṛhīṣyati uddekṣyati svādhyāsyati yoniśaś ca manasikariṣyati.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, syāt subhūte paryāyo yad etair eva guṇaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'nyebhyo buddhakṣetrebhyo 'nyān buddhān bhagavataḥ paryupāsya tataś cyutaḥ sann ihopapanno ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ saha śravaṇenādhimokṣyate adhimucya likhiṣyati likhitvodgrahīṣyati uddekṣyati svādhyāsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikāc chrutā śrutvā codgṛhītā dhāritā vācitā svādhyāyitā manasikṛtā, sa tenaiva kuśalamūlena tair eva manasikārair ihopapannaḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tuṣitebhyo devebhyaś cyutaḥ, iha manuṣyāṇāṃ sabhāgatāyām upapannaḥ sa etair eva guṇaiḥ samanvāgato veditavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tena bodhisattvena mahāsattvena maitreyo bodhisattvo mahāsattva imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ paripraśnīkṛtaḥ sa tena kuśalamūlena ihopapannaḥ. yena khalu punaḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntata iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā na śrutā, śrutvā ca na paripraśnīkṛtā, tasya manuṣyaloke upapannasya bhavati kāṅkṣayitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā, tena subhūte bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pīyaṅ gambhīrā prajñāpāramitā na śrutā, śrutvā ca na paripraśnīkṛtā, tasyāsyāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ bhavati kāṅkṣayitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā, evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā.

punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato (psp_4:83) 'pīyaṃ dānapāramitā na śrutā na paripraśnīkṛtā, tasyāsyāṃ dānapāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.

punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi, adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na śrutā na paripraśnīkṛtā bhavati, tasyemāṅ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣayitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.

punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi catvāri smṛtyupasthānāni na paripraśnīkṛtāni bhavanti na śrutāni vā, tasyemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāsyamāṇāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.

punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi catvāri śamyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgo na śrutaḥ, śrutvā ca na paripraśnīkṛtas, tasyāsyāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāsyamāṇāyāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā. punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāry āryasatyāni pañcābhijñāḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni, aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ sarvasamādhidhāraṇīmukhāni daśa bodhisattvabhūmayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā na śrutā bhavanti, śrutvā ca na paripraśnīkṛtā bhavanti, tasyemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.

punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi anuttarā samyaksaṃbodhir na śrutā bhavati, śrutvā ca na paripraśnīkṛtā bhavati, tasyemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.

punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pīyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā na śrutā bhavati na paripraśnīkṛtā (psp_4:84) na bhāvitā na bahulīkṛtā na yoniśaś ca manasikṛtā, ekaṃ vā divasaṃ divasadvayaṃ vā divasatrayaṃ vā catvāri vā pañca vā ṣaḍ vā daśa vā divasāni, iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā sa saṃhāryā bhavati virahitaś ca bhavati prajñāpāramitayā. tat kasya hetoḥ? evam etad bhavati subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā pūrvāntato 'pi na śrutā na paripraśnīkṛtā na bhāvitā na bahulīkṛtā na yoniśaś ca manasikṛtā, tasya kañcit kālaṃ cchando bhavati gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ kañcit kālaṃ cchando na bhavati, sa punar evaṃ saṃhriyate calācalayā buddhyā tūlapicūpamaś ca bhavati. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na cirayānasaṃprasthito veditavyo na kalyāṇamitraparigṛhīto na samyaksaṃbuddhaparyupāsitaḥ. na khalu punaḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā uddiṣṭā na svādhyāyitā na yoniśo manasikṛtā na prajñāpāramitāyāṃ śikṣitaḥ, na dhyānapāramitāyāṃ na vīryapāramitāyāṃ na kṣāntipāramitāyāṃ na śīlapāramitāyāṃ na dānapāramitāyāṃ śikṣitaḥ. nādhyātmaśūnyatāyāṃ śikṣitaḥ yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ śikṣitaḥ, na smṛtyupasthāneṣu śikṣitaḥ, na samyakprahāṇeṣu narddhipādeṣu nendriyeṣu na baleṣu na bodhyaṅgeṣu nāryāṣṭāṅgamārge śikṣitaḥ, na pañcasv abhijñāsu nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu nāryasatyeṣu nāṣṭavimokṣeṣu śikṣitaḥ, na navānupūrvavihārasamāpattiṣu na śūnyatānimittāpraṇihiteṣu śikṣitaḥ,

na samādhiṣu na dhāraṇīmukheṣu śikṣitaḥ, na ṣaṭsu abhijñāsu śikṣitaḥ, na tathāgatabaleṣu śikṣitaḥ, na vaiśāradyeṣu na pratisaṃvitsu nāṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣitaḥ, na sarvākārajñatāyāṃ śikṣitaḥ. te na khalu punaḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvā navayānasaṃprasthitā veditavyāḥ, te dharmamātrakeṇa ca śraddhāmātrakeṇa ca premamātrakeṇa ca samanvāgatā, na punaḥ satkurvantīmāṃ prajñāpāramitāṃ likhituṃ vā vācayituṃ vā uddeṣṭuṃ vā svādhyāyatuṃ vā yoniśo manasikaraṇāya yāvan na punaḥ subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrā vā kuladuhitaro vā imāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanti (psp_4:85) noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśaś ca manasikariṣyanti nāpy anayā gambhīrayā prajñāpāramitayā param anugrahīṣyanti. evaṃ dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayā, evaṃ yāvat sarvākārajñatayā nānugrahīṣyanti. nāpīmāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām anubhaviṣyanti. evaṃ dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitāṃ, evaṃ yāvat sarvākārajñatāṃ nānubhaviṣyanti. teṣāṃ dvābhyāṃ bhūmibhyām anyatarā bhūmiḥ pratikāṅkṣitavyā, yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś ca iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā pūrvāntato 'pi na likhitā noddiṣṭā na svādhyātā na yoniśo manasikṛtā nāpy anayā prajñāpāramitayā kaścid anuparigṛhīto nāpi tair bodhisattvair mahāsattvair iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitānubhūtā, te na teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāñ ca bhūmidvayaṃ pratikāṅkṣitavyam. iti

samudāgamaviśeṣeṇa nirodhe tṛtīyaḥ kṣaṇaḥ

tadyathāpi nāma subhūte sāmudrikā naur yadā bhinnā bhavati tadā ye tatra puruṣāḥ kāṣṭhaṃ vā dṛtiṃ vā mṛtakuṇapaṃ vā nādhyālambante na parigṛhṇanti, veditavyam etat subhūte aprāptā eva te puruṣāḥ kulaṃ samudre kālaṃ kariṣyanti. ye khalu punaḥ sāmudrikāyāṃ nāvibhinnāyāṃ kāṣṭhaṃ vā dṛtiṃ vā mṛtakuṇapaṃ vā puruṣā gṛhītavyaṃ vā manyeyur gṛhṇīyur vā, veditavyam etat subhūte na te puruṣā mahāsamudre kālaṃ kariṣyanti, svastinā te mahāsamudrād uttariṣyanti, te akṣatā anupahatāḥ svastinā sthale sthāsyanti. evam eva subhūte ye te bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca śraddhāmātrakeṇa prasādamātrakeṇa premamātrakeṇa ca samanvāgatā, imāṃ prajñāpāramitāṃ na likhiṣyanti noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśo manasikariṣyanti nādhyālambiṣyante, veditavyam etat subhūte te bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāntarā evādhvani vyavasādam āpatsyante, aprāptā eva sarvākārajñatāṃ te śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā sākṣātkariṣyanti, yāvan na dhyānapāramitāṃ na vīryapāramitāṃ na kṣāntipāramitāṃ na śīlapāramitāṃ na dānapāramitāṃ likhiṣyanti noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśo manasikariṣyanti, (psp_4:86) nādhyālambiṣyanti. evaṃ na saptatriṃśad bodhipakṣyān dharmān na catvāry āryasatyāni nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ, nādhyātmaśūnyatāṃ yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāṃ nāṣṭa vimokṣān na navānupūrvavihārasamāpattīr na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā na sarvasamādhisamāpattīr na sarvadhāraṇīmukhāni na daśa balāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāveṇikān buddhadharmān yāvan na

sarvākārajñatāpratisaṃyuktān sūtrāntān likhiṣyanti noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśo manasikariṣyanti nādhyālambiṣyanti, veditavyam etat subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāntarāpy adhvani vyavasādam āpatsyante, aprāptā eva sarvākārajñatāṃ te śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā sākṣātkariṣyanti. yeṣāṃ khalu subhūte bodhisattvayānikānāṃ pudgalānām asti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, te ca imāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanty uddekṣyanti svādhyāsyanti adhyālambiṣyante yoniśo manasikariṣyanti, paśya subhūte kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca śraddhāṃ kṣāntiṃ prema prasādam adhyāśayaṃ rucim adhimuktiṃ cchandaṃ tyāgam anikṣiptadhuratām anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yaiḥ prajñāpāramitā parigṛhītā dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitā parigṛhītā, yair adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇāni dhyānārūpyasamāpattayaḥ parigṛhītāḥ, yair aṣṭa vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni parigṛhītāni, yair daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvida āveṇikā buddhadharmāḥ parigṛhītāḥ, yaiḥ samādhidhāraṇīmukhāni pañcābhijñāḥ parigṛhītāḥ, yair yāvat sarvākārajñatā parigṛhītā te nāntarāpy adhvani vyavasādam āpatsyante, te 'tikramya śrāvakabhūmiñ ca pratyekabuddhabhūmiñ ca

sattvāṃś ca paripācya buddhakṣetraṃ pariśodhyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. ity ālambanaviśeṣeṇa nirodhe caturthaḥ kṣaṇaḥ

tadyathāpi nāma subhūte strī vā puruṣo vā aparipakvena ghaṭena (psp_4:87) āmenodakaṃ parigṛhītavyaṃ manyate, veditavyam etat subhūte nāyaṃ ghaṭaś ciram anuvartsyate kṣipram eva vinakṣyati vilayam āpatsyate. tat kasya hetoḥ? yathāpi nāmāparipakvatvāt ghaṭasya, sa bhūmiparyavasāna eva bhaviṣyati. evam eva subhūte kiñ cāpi bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, te ca prajñāpāramitayāparigṛhītā, upāyakauśalena cāparigṛhītā, dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayāparigṛhītā, 'dhyātmaśūnyatayā bahirdhāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayāparigṛhītāḥ, smṛtyupasthānair aparigṛhītāḥ, samyakprahāṇair aparigṛhītā, ṛddhipādair aparigṛhītāḥ, indriyair aparigṛhītā, balair aparigṛhītā, bodhyaṅgair aparigṛhītā, āryāṣṭāṅgena mārgeṇāparigṛhītāḥ, pañcabhir abhijñābhir aparigṛhītāś, caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇair aparigṛhītāḥ, catasṛbhir ārūpyasamāpattibhir aparigṛhītāś, caturbhir āryasatyair aparigṛhītā, aṣṭābhir vimokṣair aparigṛhītā, navabhir anupūrvavihārasamāpattibhir aparigṛhītāḥ, śūnyatānimitāpraṇihitavimokṣamukhair aparigṛhītā, daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair aparigṛhītāḥ, yāvat sarvākārajñatayāparigṛhītā, veditavyam etat subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrā vā

kuladuhitaro vā antarā vyasanam āpatsyante. kim iti subhūte bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cāntarā vyasanaṃ bhaviṣyati, yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā? tadyathāpi nāma subhūte strī vā puruṣo vā suparipakvena ghaṭenodakaṃ parivahen nadyāḥ kūpād vā sarasto vā taḍāgād vā udapānād vā tasyodakaṃ pariharato, veditavyam etat subhūte svastināyaṃ ghaṭo gṛhaṃ gamiṣyati, evam eva subhūte yasya bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, sacet prajñāpāramitayā parigṛhīta, upāyakauśalyena ca parigṛhīto, dhyānapāramitayā parigṛhīto vīryapāramitayā parigṛhītaḥ kṣāntipāramitayā parigṛhītaḥ śīlapāramitayā (psp_4:88) parigṛhīto dānapāramitayā parigṛhītaḥ, evaṃ yāvat sarvākārajñatayā parigṛhīto, veditavyam etad subhūte ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo nāntarā vyadhvani vyavasādam āpatsyate, yad uta śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā akṣato 'nupahato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. ity ādhāraviśeṣeṇa mārge prathamaḥ kṣaṇaḥ

tadyathāpi nāma subhūte sāmudrikā naur anavabaddhānākoṭitā akoṭīkṛtā udake 'vatāritā bhavati, veditavyam etat subhūte iyaṃ naur antarā saṃsatsyate vyasanam āpatsyate, anyena bhāṇḍaṃ bhaviṣyati anyena naur bhaviṣyati. evaṃ sa vaṇig anupāyakuśalo veditavyo mahatānayena saṃyokṣyate mahatā ratnena bahiṣkṛto bhaviṣyati. evam eva kiṃ cāpi subhūte bodhisattvānām asti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyai samyaksaṃbodhaye, te ca prajñāpāramitayāparigṛhītā upāyakauśalena cāparigṛhītā dhyānapāramitayāparigṛhītā vīryapāramitayāparigṛhītāḥ kṣāntipāramitayāparigṛhītāḥ śīlapāramitayāparigṛhītā dānapāramitayāparigṛhītāḥ, sarvaśūnyatābhir aparigṛhītāḥ saptatriṃśad bodhipakṣyair dharmair aparigṛhītāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir aparigṛhītā, āryasatyair aparigṛhītā, aṣṭābhir vimokṣair aparigṛhītā, navabhir anupūrvavihārasamāpattibhir aparigṛhītāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitair aparigṛhītāḥ, sarvasamādhidhāraṇīmukhābhijñābhir aparigṛhītā, daśabhis tathāgatabalair aparigṛhītāḥ, vaiśāradyair aparigṛhītāḥ, pratisaṃvidbhir āveṇikair buddhadharmair aparigṛhītā, yāvat sarvākārajñatayāparigṛhītā, veditavyam etat subhūte amī bodhisattvā antarā vyadhvani vyasanam āpatsyante, mahato 'rthāt parihīṇā bhaviṣyanti, yad uta sarvākārajñatā ratnarāśeḥ, kiṃ ca subhūte bodhisattvānām antarā vyasanaṃ yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā. tadyathāpi nāma subhūte paṇḍitajātikaḥ puruṣaḥ sāmudrikāyāṃ

nāvi svākoṭitāyām udake 'vatāritāyāṃ bhāṇḍāvaropitāyāṃ yuktena vāyunāvaṣṭabdhāyāṃ, veditavyam etat subhūte neyaṃ sāmudrikā naur antarā vyasanam āpatsyate, gamiṣyaty eṣā taṃ pradeśaṃ yatrānayā gantavyaṃ, laukikānāñ ca ratnānāṃ sa vaṇig lābhī bhaviṣyati. evam eva subhūte yasya bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty (psp_4:89) adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sa ca prajñāpāramitayā parigṛhīta upāyakauśalyena ca parigṛhītaḥ, dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayā ca parigṛhītaḥ, sarvaśūnyatābhiḥ sarvabodhipakṣyair dharmaiḥ sarvasamādhibhiḥ sarvadhāraṇīmukhair apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ parigṛhītaḥ, āryasatyaiḥ parigṛhītaḥ, aṣṭābhir vimokṣair navānupūrvavihārasamāpattibhiḥ parigṛhītaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitaiḥ parigṛhītaḥ, abhijñābhiḥ parigṛhītaḥ, daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ parigṛhītaḥ, yāvat sarvākārajñatayā parīgṛhīto, veditavyam etat subhūte nāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'ntarā vyasanam āpatsyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? evam eva subhūte bhavati yasya bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sa ca prajñāpāramitayā parigṛhīto bhavaty upāyakauśalyena ca parigṛhīto

bhavati, dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayā parigṛhīto bhavati. evaṃ yāvat sarvākārajñatayā parigṛhīto bhavati, sa ca bodhisattvo mahāsattvo na ca śrāvakabhūmiṃ na pratyekabuddhabhūmiṃ patati. iti sākalyaviśeṣeṇa mārge dvitīyaḥ kṣaṇaḥ

tadyathāpi nāma subhūte puruṣo viṃśativarṣaśatiko jātyā jīrṇo vṛddho mahallakas tasya kaścid eva śarīre vyādhir utpadyeta vātiko vā paittiko vā śleṣmiko vā sāṃnipātiko vā, tat kiṃ manyase? subhūte api nu sa puruṣo muktakaḥ śaktaḥ svayam utkrāntum.

subhūtir āha: no bhagavan.

bhagavān āha: kaścit punaḥ subhūte sa puruṣa uttiṣṭhet?

subhūtir āha: kiṃ cāpi bhagavan sa puruṣo mañcād uttiṣṭhed, atha ca punar apratibalaḥ krośāntaṃ vā prakramituṃ sa tayā jarayā taiś ca vyādhibhiḥ kṣapitaḥ, kiṃ cāpi tato mañcād uttiṣṭhed, atha ca punaḥ so 'pratibalaḥ prakramitum. (psp_4:90)

bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sa ca prajñāpāramitayāparigṛhīta upāyakauśalyena cāparigṛhīto, dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayāparigṛhīto, adhyātmaśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayāparigṛhītaḥ, smṛtyupasthānair aparigṛhītaḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgair aparigṛhīto, 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir āryasatyaiś cāparigṛhītaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitair aparigṛhīto, daśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmair aparigṛhīto, veditavyam etat subhūte 'yaṃ bodhisattvo 'ntarā vyadhvani śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patiṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa prajñāpāramitayā aparīgṛhīta upāyakauśalyena cāparigṛhīto yāvat sarvākārajñatayāparigṛhītaḥ. tadyathāpi nāma subhūte sa eva puruṣo viṃśativarṣaśatiko jātyā jīrṇo vṛddho mahallakaḥ, sa vātena vā pittena vā śleṣmanā vā sāṃnipātena vā parikṣapitas, taṃ mañcād utsthāpya dvau balavantau puruṣau vāmadakṣiṇayoḥ pārśvayor abalaṃ vyānuparigṛhya evaṃ vadetām: āgaccha tvaṃ bhoḥ puruṣa yenecchasi yena kāmo 'nuparigṛhītas tvam āvābhyāṃ nāntarā patiṣyasi yāvan na tat sthānam anuprāpto bhaviṣyasi. evam eva subhūte yasya bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ

samyaksaṃbodhau, sa ca bodhisattvaḥ prajñāpāramitayā parigṛhīta upāyakauśalyena ca parigṛhīto, dhyānapāramitayā parigṛhīto, vīryapāramitayā parigṛhītaḥ, kṣāntipāramitayā parigṛhītaḥ, śīlapāramitayā parigṛhīto, dānapāramitayā parigṛhīto, 'dhyātmaśūnyatayā bahirdhāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā parigṛhītaḥ, veditavyam etat subhūte nāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'ntarā saṃsatsyate, pratibalo 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvas tat sthānam anuprāptuṃ yad utānuttarāṃ samyaksaṃbodhim. tat kasya hetoḥ? tathā hi prajñāpāramitopāyakauśalyenāvirahitaḥ. (psp_4:91)

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvayānasaṃprasthitāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāparigṛhītāḥ prajñāpāramitopāyakauśalena cāparigṛhītāḥ śrāvakabhūmiṃ pratyekabuddhabhūmiñ ca patanti?

bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte yas tvaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham etam arthaṃ paripraśnīkartavyaṃ manyase, iha subhūte bodhisattvo mahāsattva ādita eva yad dānan dadāti tad ahaṃkāramamakārapatitayā saṃtatyā dadāti, yac chīlaṃ rakṣati, yāṃ kṣāntiṃ bhāvayati, yad vīryam ārabhate, yad dhyānaṃ samāpadyate, yāṃ prajñāṃ bhāvayati, tad ahaṃkāramamakārapatitena cittena bhāvayati, tasya tad dānan dadata evaṃ bhavati, ahaṃ dānaṃ dadāmīdan dānaṃ dadāmi, asmai dānan dadāmi, ahaṃ śīlaṃ rakṣāmi, idaṃ śīlaṃ rakṣāmi, ahaṃ śīlavān, ahaṃ kṣamāmi, ahaṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, ahaṃ kṣamāvān, ahaṃ vīryam ārabhe, 'ham ārabdhavīryo, 'haṃ vīryavān, ahaṃ dhyānaṃ samāpadye, ahaṃ dhyāyāmi, ahaṃ dhyānavān, ahaṃ prajñāṃ bhāvayāmīmāṃ prajñāṃ bhāvayāmi, ahaṃ prajñāvān, sa tena dānena manyate tad dānaṃ manyate dānaṃ mameti manyate, evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ, tayā prajñayā manyate tāṃ prajñāṃ manyate prajñāṃ mameti manyate. tat kasya hetoḥ? na hi dānapāramitāyā ete vikalpāḥ saṃvidyante. tat kasya hetoḥ? āramitā hi dānapāramitā, evaṃ na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā na hi prajñāpāramitāyā ete vikalpāḥ saṃvidyante. tat kasya hetoḥ? āramitā hi prajñāpāramitā, sa ca bodhisattvayānikaḥ pudgalo nāraṃ jānāti na pāraṃ jānāti, so 'parigṛhīto dānapāramitayā śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā prajñāpāramitayāparigṛhīto yāvat sarvākārajñatayāparigṛhītaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patati, na niryāsyati

sarvākārajñatāyām. kathañ ca bodhisattvo 'nupāyakuśalo bhavati? iha subhūte yo bodhisattvayānikaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā ādāv evam anupāyena dānaṃ dadāti, anupāyena śīlaṃ rakṣati, anupāyena kṣāntiṃ saṃpādayati, anupāyena vīryam ārabhate, anupāyena dhyānaṃ samāpadyate, anupāyena prajñāṃ bhāvayati, tasyaivaṃ bhavati, ahaṃ dānaṃ dadāmi, idaṃ dānaṃ dadāmi, ahaṃ śīlaṃ rakṣāmi, idaṃ śīlaṃ rakṣāmi, ahaṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, imāṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, ahaṃ (psp_4:92) vīryam ārabhe, idaṃ vīryam ārabhe, ahaṃ dhyānaṃ samāpadye, idaṃ dhyānaṃ samāpadye, ahaṃ prajñāṃ bhāvayāmi, imāṃ prajñāṃ bhāvayāmi, sa dānaṃ manyate dānena manyate dānaṃ mameti manyate, śīlaṃ manyate śīlena manyate śīlavān aham iti manyate, kṣāntiṃ manyate kṣāntyā manyate kṣamāvān aham iti manyate, vīryaṃ manyate vīryeṇa manyate vīryaṃ mameti manyate, dhyānaṃ manyate dhyānena manyate dhyānavān aham iti manyate, prajñāṃ manyate prajñayā manyate prajñā mameti manyate. tat kasya hetoḥ? na hi dānapāramitāyāṃ vikalpaḥ saṃvidyate yathāsau vikalpayati. tat kasya hetoḥ? tathā hy āramitaiṣā yad uta dānapāramitā, āramitaiṣā yad uta śīlapāramitā, āramitaiṣā yad uta kṣāntipāramitā, āramitaiṣā yad uta vīryapāramitā, āramitaiṣā yad uta dhyānapāramitā. na hi prajñāpāramitāyāṃ vikalpaḥ saṃvidyate yathāsau vikalpayati. tat kasya hetoḥ? tathā hy āramitaiṣā yad uta prajñāpāramitā, sa ca bodhisattvayānikaḥ kulaputro nāraṃ jānāti na pāraṃ jānāti, so 'parigṛhīto dānapāramitayā parigṛhītaḥ śīlapāramitayāparigṛhītaḥ

kṣāntipāramitayāparigṛhīto vīryapāramitayāparigṛhīto dhyānapāramitayāparigṛhītaḥ prajñāpāramitayāparigṛhīta, evaṃ yāvat sarvākārajñatayā śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patati, na niryāsyati sarvākārajñatāyām. evaṃ hi subhūte bodhisattvaḥ prajñāpāramitayā copāyakauśalena cāparigṛhītaḥ śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā copāyakauśalena ca parigṛhīto na śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati, anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim ārāgayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattva ādāv eva dānaṃ dadan, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā dānan dadāti, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā śīlaṃ rakṣati, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā kṣāntiṃ saṃpādayati, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā vīryam ārabhate, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā dhyānaṃ samāpadyate, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā prajñāṃ bhāvayati, tasya naivaṃ bhavati, ahaṃ dānan dadāmīdan dānan dadāmy asyai dānaṃ dadāmi, ahaṃ śīlaṃ rakṣāmi, idaṃ śīlaṃ rakṣāmi, eṣu śīlaṃ rakṣāmi, ahaṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, imāṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, asmai kṣāntim (psp_4:93) saṃpādayāmi, ahaṃ vīryam ārabhe, idaṃ vīryam ārabhe, asyārthe vīryam ārabhe, ahaṃ dhyānaṃ samāpadye, idaṃ dhyānaṃ samāpadye, eṣu dhyānaṃ samāpadye, ahaṃ prajñāṃ bhāvayāmi, imāṃ prajñāṃ bhāvayāmi, asyārthe prajñāṃ bhāvayāmi, sa dānaṃ na manyate dānena na manyate dānaṃ mameti na manyate, śīlaṃ na manyate śīlena na manyate śīlaṃ mameti na manyate, kṣāntiṃ na manyate kṣāntyā na manyate kṣāntiṃ

mameti na manyate, vīryaṃ na manyate vīryeṇa na manyate vīryaṃ mameti na manyate, dhyānaṃ na manyate dhyānena na manyate dhyānaṃ mameti na manyate, prajñāṃ na manyate prajñayā na manyate prajñā mameti na manyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi dānapāramitāyāṃ vikalpo na saṃvidyate yena manyate, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāyāṃ vikalpo na saṃvidyate yena manyate, tathā hi prajñāpāramitāyāṃ vikalpo na saṃvidyate yena manyate, āramitaiṣā yad uta dānapāramitā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā āramitaiṣā yad uta prajñāpāramitā, sa ca bodhisattvo mahāsattva āramitāñ ca pāramitāñ ca na manyate, sa dānapāramitayā parigṛhītaḥ, śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā, prajñāpāramitayā ca parigṛhīto, yāvat sarvākārajñatayā parigṛhīto na śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati, sarvākārajñatāṃ cārāgayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā parigṛhīta upāyakauśalena ca parigṛhīto na śrāvakabhūmiṃ na pratyekabuddhabhūmiṃ patati. evam upāyakauśalaparigṛhīto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim ārāgayati. iti saṃparigrahaviśeṣeṇa mārge tṛtīyaḥ kṣaṇaḥ

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavann ādikarmikeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ dhyānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ vīryapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ kṣāntipāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ śīlapāramitāyāṃ śikṣitavyam? kathaṃ dānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ yāvad āveṇikabuddhadharmeṣu śikṣitavyaṃ?

bhagavān āha: iha subhūte ādikarmikeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitukāmena dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ (psp_4:94) kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ śikṣitukāmena yāvat sarvākārajñatāyāṃ śikṣitukāmena kalyāṇamitrāṇi sevitavyāni bhaktavyāni paryupāsitavyāni, ye 'syāḥ prajñāpāramitāyā uddeṣṭāraḥ, dhyānapāramitāyā vīryapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyāḥ śīlapāramitāyā dānapāramitāyā uddeṣṭāraḥ, tasyemāṅ gambhīrāṃ prajñāpāramitām evam upadekṣyanti, ehi tvaṃ kulaputra yadyad eva dānan dadāsi tattat sarvam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmaya, ehi tvaṃ kulaputra yadyad eva śīlaṃ rakṣasi, kṣāntiṃ saṃpādayasi, vīryaṃ ārabhase, dhyānaṃ samāpadyase, prajñāṃ bhāvayasi, tattat sarvam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmaya, mā ca tvaṃ kulaputrānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ rūpataḥ parāmrākṣīḥ, mā vedanāto mā saṃjñāto mā saṃskārato mā vijñānataḥ parāmrākṣīḥ, mā ca tvaṃ kulaputrānuttarāṃ samyaksaṃbodhin dānapāramitayā parāmrākṣīḥ, mā śīlapāramitayā mā kṣāntipāramitayā mā vīryapāramitayā mā dhyānapāramitayā, mā prajñāpāramitayā parāmrākṣīḥ, mā adhyātmaśūnyatayā mā bahirdhāśūnyatayā mā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā parāmrākṣīḥ, mā smṛtyupasthānaiḥ parāmrākṣīḥ, mā samyakprahāṇaiḥ parāmrākṣīḥ, mā ṛddhipādair indriyabalabodhyaṅgamārgaiḥ parāmrākṣīḥ, mā pañcabhir abhijñābhiḥ parāmrākṣīḥ, mā apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ mā āryasatyair mā aṣṭābhir vimokṣair mā navānupūrvavihārasamāpattibhiḥ, mā śūnyatānimittāpraṇihitaiḥ

parāmrākṣīḥ, mā samādhibhir mā dhāraṇīmukhair mā daśabhis tathāgatabalair mā caturbhir vaiṣāradyair mā catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir mā aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ parāmrākṣīḥ, mā ca tvaṃ kulaputrānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ yāvat sarvākārajñatāṃ parāmrākṣīḥ. tat kasya hetoḥ? aparāmṛṣṭaṃ hi rūpam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim anuprāpsyati, aparāmṛṣṭā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, aparāmṛṣṭaṃ vijñānam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim anuprāpsyati, aparāmṛṣṭā dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, aparāmṛṣṭā prajñāpāramitā, aparāmṛṣṭā adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, aparāmṛṣṭāni smṛtyupasthānāni, aparāmṛṣṭāḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgā, aparāmṛṣṭā abhijñā, (psp_4:95) aparāmṛṣṭā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, aparāmṛṣṭāny āryasatyāni, aparāmṛṣṭā aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ, aparāmṛṣṭāni śūnyatānimittāpraṇihitāni, aparāmṛṣṭāni samādhidhāraṇīmukhāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni, aparāmṛṣṭāś catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, aparāmṛṣṭā yāvat sarvākārajñatā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim anuprāpsyati. mā ca tvaṃ kulaputra prajñāpāramitāyāṃ caran rūpe spṛhāṃ kārṣīḥ. tat kasya hetoḥ? aspṛhaṃ hi kulaputra rūpaṃ, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, mā ca tvaṃ kulaputra vijñāne spṛhāṃ kārṣīḥ. tat kasya hetoḥ? aspṛhaṃ hi kulaputra vijñānaṃ, mā ca tvaṃ kulaputra dānapāramitāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā prajñāpāramitāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā adhyātmaśūnyatāyāṃ

spṛhāṃ kārṣīḥ, mā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā smṛtyupasthāneṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu, mā āryasatyeṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā sarvasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā ca tvaṃ kulaputra sarvākārajñatāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ. tat kasya hetoḥ? aspṛhā hi kulaputra sarvākārajñatā, mā ca tvaṃ kulaputra srotaāpattiphale spṛhāṃ kārṣīḥ, mā sakṛdāgāmiphale mā anāgāmiphale mā arhattve mā pratyekabodhau spṛhāṃ kārṣīḥ, mā bodhisattvaniyāme spṛhāṃ kārṣīḥ, mānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau spṛhāṃ kārṣīḥ. tat kasya hetoḥ? svabhāvaśūnyā hi kulaputra sarvadharmāḥ. ity anāsvādanāviśeṣeṇa mārge caturthaḥ kṣaṇaḥ iti viśeṣalakṣaṇam

subhūtir āha: duṣkarakārakā hi bhagavan bodhisattvā mahāsattvā bhavanti, ye svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayanty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmāḥ.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, duṣkarakārakā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā, ye svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣv anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayanty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā (psp_4:96) lokasya hitāya, subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ saṃprasthitā lokasya sukhāya, subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ saṃprasthitā lokasya trāṇaṃ bhaviṣyāma ity anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ. lokasya śaraṇaṃ bhaviṣyāmo, lokasya layanaṃ lokasya parāyaṇaṃ lokasya dvīpā lokasya pariṇāyakā anukampakā nāthā lokasya gatir bhaviṣyāma iti anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ. kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ lokasya hitāya saṃprasthitā bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvān pañcabhyo gatibhyaḥ parimocyābhayasthale kṣame nirvāṇe pratiṣṭhāpayanti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā lokasya hitāya saṃprasthitā bhavanti. iti hitakāritram

kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā lokasya sukhāya saṃprasthitā bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvasattvān duṣkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ parimocayitvābhayasthale kṣeme nirvāṇe pratiṣṭhāpayanti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā lokānāṃ sukhāya saṃprasthitā bhavanti. iti sukhakāritram

kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā lokasya trāṇaṃ bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya yāni tāni saṃsārāvacarāṇi duḥkhāni tataḥ sattvāṃs trāyanti, teṣāñ ca duṣkhānāṃ prahāṇāya dharmaṃ deśayanti, te taṃ dharmaṃ śrutvānupūrveṇa tribhir yānaiḥ parinirvānti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasya trāṇaṃ bhavanti. iti trāṇakāritram

kathaṃ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā lokasya śaranaṃ bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya jātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsadharmaṇaḥ sattvā jātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ parimocayanti parimocyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau pratiṣṭhāpayanti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā lokasya śaraṇaṃ bhavanti. iti śaraṇakāritram (psp_4:97)

kathaṃ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvānāṃ layanaṃ bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ sarvadharmāṇām aśleṣāya dharman deśayanti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ layanaṃ bhavanti.

subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavan sarvadharmāṇām aśleṣo bhavati?

bhagavān āha: yaḥ subhūte rūpasyāśleṣaḥ sa rūpasyāsaṃbandho, yo rūpasyāsaṃbandhaḥ sa rūpasyānutpādo, yo rūpasyānutpādaḥ sa rūpasyānirodho, yo rūpasyānirodhaḥ sa rūpasyāśleṣaḥ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yaḥ subhūte vijñānasyāśleṣaḥ sa vijñānasyāsaṃbandho, yo vijñānasyāsaṃbandhaḥ sa vijñānasyānutpādo, yo vijñānasyānutpādaḥ sa vijñānasyānirodho, yo vijñānasyānirodhaḥ sa vijñānasyāśleṣaḥ. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu ca sarvapāramitāsu saptatriṃsatsu bodhipakṣeṣu dharmeṣu āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣv abhijñāsu sarvasamādhisarvadhāraṇīmukheṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu, yaḥ subhūte sarvākārajñatāyā aśleṣaḥ sa sarvākārajñatāyā asaṃbandho, yaḥ sarvākārajñatāyā asaṃbandhaḥ sa sarvākārajñatāyā anutpādo, yaḥ sarvākārajñatāyā anutpādaḥ sa sarvākārajñatāyā anirodho, yaḥ sarvākārajñatāyā anirodhaḥ sa sarvākārajñatāyā aśleṣaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvasattvānāṃ sarvadharmāśleṣāya dharman deśayanti. iti layanakāritram

kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā lokasya parāyaṇaṃ bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām evaṃdharman deśayanti, yad rūpasya pāran na tad rūpaṃ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yad vijñānasya pāran na tad vijñānaṃ, yat skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pāran na te skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, yat sarvapāramitānāṃ pāran na tāḥ sarvapāramitāḥ, yat sarvaśūnyatānāṃ pāran na tāḥ sarvaśūnyatāḥ, yad bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ pāran na te bodhipakṣyā dharmāḥ, evam āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido, (psp_4:98) yad āveṇikabuddhadharmāṇāṃ pāran na te āveṇikabuddhadharmāḥ, yāvad yat sarvākārajñatāyāḥ pāran na sā sarvākārajñatā, yathā ca subhūte rūpan tathā sarvadharmās tathā sarvākārajñatā.

subhūtir āha: yadi bhagavan yathā sarvadharmās tathā rūpaṃ nanv abhisaṃbuddhair ca bhavati bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatā. tat kasya hetoḥ? na hi bhagavan rūpasya pāre vikalpaḥ kaścid asti, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasya pāre vikalpaḥ kaścid asti. na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgānāṃ pāre vikalpaḥ kaścid asti. nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ pāre vikalpaḥ kaścid asti yāvat sarvākārajñatāyāḥ pāre vikalpaḥ kaścid asti. idaṃ rūpam iti, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, idaṃ vijñānam iti yāvad ime skandhā ime dhātava imāny āyatanāni ayaṃ pratītyasamutpādaḥ, imāni pratītyasamutpādāṅgāni imāḥ pāramitā imāḥ śūnyatā ime bodhipakṣyā dharmā imāny āryasatyāni imā abhijñā imā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, imāni vimokṣasamāpattidhāraṇīmukhāni imāni śūnyatānimittāpraṇihitāni, ime daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ, iyaṃ sarvākārajñateti.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na hi subhūte rūpasya pāre vikalpaḥ kaścid asti, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasya pāre vikalpaḥ kaścit. evaṃ na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāñ ca pāre vikalpaḥ kaścin, na pāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ pāre vikalpaḥ kaścin, na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ pāre vikalpaḥ kaścit, evan na yāvat sarvākārajñatāyāḥ pāre vikalpaḥ kaścid asti. api nu subhūte duṣkaraṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ya imān evaṃrūpān dharmān upanidhyāyanti na cāvalīyante. evaṃ ca mayaite dharmā abhisaṃbodhavyā. evañ cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyaitān dharmān evaṃśāntān evaṃpraṇītān prakāśayiṣyāma iti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasya parāyaṇaṃ bhavanti. iti suparāyaṇakāritram (psp_4:99)

kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasya dvīpā bhavanti? tadyathāpi nāma subhūte ye pradeśā udakaparicchinnā bhavanti mahānadīṣu ca mahāsamudreṣu vā te subhūte dvīpā ity ucyante. evam eva subhūte rūpaṃ pūrvāntāparāntaparicchinnam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ subhūte pūrvāntāparāntaparicchinnam. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca pūrvāntāparāntaparicchinnāni, evaṃ dānapāramitā pūrvāntāparāntaparicchinnā, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitā pūrvāntāparāntaparicchinnā, adhyātmaśūnyatā pūrvāntāparāntaparicchinnā bahirdhāśūnyatā pūrvāntāparāntaparicchinnā, adhyātmabahirdhāśūnyatā pūrvāntāparāntaparicchinnā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā pūrvāntāparāntaparicchinnā, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ pūrvāntāparāntaparicchinnāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ pūrvāntāparāntaparicchinnāḥ, āryasatyāni pūrvāntāparāntaparicchinnāni, vimokṣasamāpattidhāraṇīmukhāni pūrvāntāparāntaparicchinnāni, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñaḥ pūrvāntāparāntaparicchinnāḥ, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ pūrvāntāparāntaparicchinnāḥ, yāvat sarvākārajñatā pūrvāntāparāntaparicchinnā. etena subhūte pūrvāntāparāntaparicchedena sarvadharmāḥ paricchinnāḥ, yaś ca subhūte sarvadharmāṇāṃ pūrvāntāparāntaparicchedaḥ, etac chāntam etat praṇītam etad yathātmyaṃ, yad uta śūnyatānupalambho dharmo paricchedas tṛṣṇākṣayo virāgo virodho nirvāṇam. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya pūrvāntāparāntaparicchinnān sarvadharmān deśayanto lokasya dvīpā bhavanti.

kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasyāloko bhavati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dīrgharātram avidyāṇḍakośaparyavanaddhānāṃ sattvānāṃ tamobhibhūtānāṃ prajñayāvabhāsayan mohāndhakāram avidyātamobhinattitimiraṃ vidhūnoty, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasyāloko bhavati.

kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām ulkādhāro bhavati prabhākaraḥ? iha subhūte (psp_4:100) bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya ya ime ṣaṭpāramitāpratisaṃyuktāś catuḥsaṃgrahavastupratisaṃyuktāś ca sūtrāntās teṣām arthan tattvataḥ sattvebhyaḥ prakāśayati, sattvāṃś ca tatra niyojayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām ulkādhāraḥ prabhākaro bhavati.

kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ sārthavāho bhavati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya kumārgasaṃprasthitānāṃ sattvānāṃ caturgamanagāminām ekāyanaṃ mārgam upadiśati sattvānāṃ viśuddhaye śokopadravāṇāṃ samatikramāya duḥkhadaurmanasyānām astaṃgamāyāryasya dharmasyādhigamāya nirvāṇasya sākṣātkriyāyai, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ sārthavāho bhavati. iti dvīpakāritram

kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasya pariṇāyako bhavati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvanikāye mahākaruṇām utpādyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya rūpasyānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya sattvānāṃ dharman deśayati saṃprakāśayati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasyānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. evaṃ dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāyā anutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. upāyapāramitāyāḥ praṇidhānapāramitāyā balapāramitāyā jñānapāramitāyāś cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. adhyātmaśūnyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāva śūnyatāyāś cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām abhijñānāṃ cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyā vyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. evaṃ sarvasamādhīnām (psp_4:101) sarvadhāraṇīmukhānāṃ daśānāṃ balānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. sarvākārajñatāyā anutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. pratyekabodher anutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. srotaāpattiphalasyānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. evaṃ sakṛdāgāmiphalasyānāgāmiphalasyārhattvaphalasyānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ pariṇāyako bhavati. iti pariṇāyakakāritram

kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmaḥ sattvānāṃ gatir bhavati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo mūḍhānāṃ gatikānāṃ sattvānām antaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya gatir bhavati. ākāśagatikaṃ rūpam iti sattvānāṃ dharman deśayati, vedanā saṃjñā saṃskārā, ākāśagatikaṃ vijñānam iti sattvānāṃ dharman deśayati. ākāśagatikā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ceti sattvānāṃ dharman deśayati. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā ākāśagatikā iti sattvānāṃ dharman deśayati. ākāśagatikā sarvajñateti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā rūpaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati, vedanā saṃjñā saṃskārā, anāgatigatikā vijñānaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāñ ca śūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. evam anāgatigatikā sarvapāramitāsarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. (psp_4:102) anāgatigatikā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā

apramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā daśatathāgatabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā sarvākārajñatāśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ gatir bhavati. tat kasya hetoḥ? śūnyatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte śūnyatāyā āgatir vā gatir vopalabhyate. ānimittagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte ānimittasyāgatir vā gatir vopalabhyate. apraṇihitagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'praṇihitasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anabhisaṃskāragatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nabhisaṃskārasyāgatir vā gatir vopalabhyate. ity anābhogakāritram

anutpādagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nutpādasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anirodhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nirodhasyāgatir vā gatir vopalabhyate. asaṃkleśāvyavadānagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'saṃkleśāvyavadānasyāgatir vā gatir vopalabhyate. ajātābhāvagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'jātābhāvasyāgatir vā gatir vopalabhyate. svapnagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte svapnasyāgatir vā gatir vopalabhyate. māyāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte māyāyā āgatir vā gatir (psp_4:103) vopalabhyate. pratiśrutkāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte pratiśrutkāyā āgatir vā gatir vopalabhyate. pratibhāsagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte pratibhāsasyāgatir vā gatir vopalabhyate. nirmitagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte nirmitasyāgatir vā gatir vopalabhyate. marīcīgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte marīcyā āgatir vā gatir vopalabhyate. gandharvanagaragatikā hi subhūte sarva dharmās te tāṅ gatin

na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte gandharvanagarasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anantāparyantagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte anantāparyantasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anuddhārāpratyuddhāragatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nuddhārāpratyuddhārasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhote 'nāgater āgatir vā gatir vopalabhyate. anāyūhāniryūhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nāyūhāniryūhasyāgatir vā gatir vopalabhyate. ayogāviyogāśleṣāviśleṣagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'yogāviyogāśleṣāviśleṣasyāgatir vā gatir vopalabhyate. ātmagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte ātmana āgatir vā gatir vopalabhyate. sattvagatikā hi subhūte sarvadharmā, jīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakotthāpakasamutthāpakagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte sattvo na saṃvidyate jīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakotthāpakasamutthāpakā na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. nityagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, sukhagatikā hi subhūte

sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, ātmagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, śubhagatikā (psp_4:104) hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte nityaṃ sukham ātmā śubhan na saṃvidyate, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. anityagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, duḥkhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, anātmagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, aśubhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte anityaṃ duḥkham anātmā aśubhan na saṃvidyate, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. rāgagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, doṣagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, mohagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, dṛṣṭigatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte dṛṣṭikṛtaṃ vastu na saṃvidyate, kuto dṛṣṭikṛtāni bhaviṣyanti?, kuta evāgatir vā gatir vā bhaviṣyati. tathatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte tathatāyā āgatir vā gatir vopalabhyate, dharmadhātugatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, bhūtakoṭigatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, samatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante,

acintyadhātugatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte dharmadhātor bhūtakoṭeḥ samatāyā acintyadhātor āgatir vā gatir vopalabhyate. acalagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'calasya dharmasyāgatir vā gatir vopalabhyate. iti yānatrayaniryāṇatatphalasākṣātkaraṇakāritram

rūpagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte rūpan na saṃvidyate, kutaḥ punar asyāgatir vā gatir vā bhaviṣyati. vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte vijñānan na saṃvidyate, kutaḥ punar asyāgatir vā gatir vā bhaviṣyati. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgāni na saṃvidyante, (psp_4:105) kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. dānapāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte dānapāramitā na saṃvidyate, kutaḥ punar asyā āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. evaṃ śīlapāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, kṣāntipāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, vīryapāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, dhyānapāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, prajñāpāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitā na saṃvidyate, kutaḥ punar āsām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. adhyātmaśūnyatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāgatikā hi

subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte adhyātmaśūnyatā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na saṃvidyate, kutaḥ punar āsām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. smṛtyupasthānagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte smṛtyupasthānāni na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. apramāṇadhyānārūpyasamāpattigatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. āryasatyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvicchūnyatānimittapraṇihitāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā gatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte sarvadharmā na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. srotaāpattiphalagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, sakṛdāgāmiphalagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, anāgāmiphalagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, arhattvapratyekabuddhagatikā (psp_4:106) hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte

srotaāpannasakṛdāgāmyanāgāmyarhattvapratyekabuddhā na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. anuttarā samyaksaṃbodhigatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte 'nuttarā samyaksaṃbodhir na saṃvidyate, kutaḥ punar asyā āgatir vā gatir vā bhaviṣyati.

subhūtir āha: ko 'tra bhagavan gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām adhimokṣyate?

bhagavān āha: ye subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ pūrvacaritā bhaviṣyanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, pūrvajinakṛtādhikārāḥ pūrvajinaparipācitakuśalamūlā bhaviṣyanti, bahubuddhakoṭīniyutaśatasahasraparyupāsitā bhaviṣyanti, kalyāṇamitraparigṛhītāś ca ta imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣante. iti gatikāritram iti kāritralakṣaṇam

subhūtir āha: kāni punar bhagavaṃs teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ liṅgāny ākārāṇi nimittāni svabhāvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ jñāsyanti?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: rāgavinayaviviktasvabhāvās te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, doṣamohavinayaviviktasvabhāvās te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti. iti kleśaviviktasvabhāvaḥ

rāgaliṅgaviviktasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, doṣamohaliṅgaviviktasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti. iti talliṅgavivekasvabhāvaḥ

rāganimittavivekasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, doṣamohanimittavivekasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti. iti tannimittavivekasvabhāvaḥ

rāgārāgaviviktasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, doṣādoṣamohāmohaviviktasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣyante. (psp_4:107)

subhūtir āha: kiṃgatikās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām ājñāsyanti?

bhagavān āha: sarvākārajñatāgatikā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām ājñāsyanti.

subhūtir āha: sarvākārajñatāgatikās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvasattvānāṃ gatir bhavanti.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, sarvākārajñatāgatikās te subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvasattvānāṃ gatir bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣyante. iti vipakṣapratipakṣavivekasvabhāvaḥ

subhūtir āha: duṣkarakārakā bhagavaṃs te bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, yair ayaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāma iti. na cātra sattvo na sattvaprajñaptir upalabhyate.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, duṣkarakārakās te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, yair ayaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāma iti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya saṃnāho na rūpasaṃbaddhaḥ. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte rūpaṃ na saṃvidyante, na bodhisattvo na bodhisattvasaṃnāhas tenocyate subhūte na rūpasaṃbaddho 'yaṃ saṃnāha iti, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya saṃnāho na vijñānasaṃbaddhaḥ. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte vijñānan na saṃvidyate na bodhisattvo na bodhisattvasaṃnāhas tenocyate subhūte na vijñānasaṃbaddho 'yaṃ saṃnāha iti. na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ vā saṃbaddho 'yaṃ saṃnāhaḥ. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā na saṃvidyante na bodhisattvo na bodhisattvasaṃnāhas tenocyate subhūte na pratītyasamutpādasaṃbandho na pratītyasamutpādāṅgasaṃbaddho 'yaṃ saṃnāha iti. evaṃ vistareṇa subhūte nāyaṃ saṃnāha ātmasattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakasaṃbandho yāvat subhūte nāyaṃ saṃnāhaḥ sarvākārajñatāsaṃbaddhaḥ. tat (psp_4:108) kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte sarvākārajñatā na saṃvidyate na bodhisattvo na bodhisattvasaṃnāhas tenocyate, yāvan na sarvākārajñatāsaṃbaddho 'yaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya saṃnāha iti. sarvadharmasaṃbaddho batāyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya saṃnāho yair ayaṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caradbhir evaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ, evaṃ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmaḥ. iti duṣkaratāsvabhāvaḥ

subhūtir āha: asya bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmīti, evaṃ saṃnāhasaṃnaddhasya sthānadvayan na pratikāṅkṣitavyaṃ śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā, asthānam etat bhagavann anavakāśo 'yaṃ sa bodhisattvo mahāsattva evaṃ saṃnāhasaṃnaddhaḥ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmīti śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā paten naitat sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? na hi bodhisattvasya mahāsattvasya sīmābaddhaḥ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhasaṃnaddhaḥ. ity aikāntikasvabhāvaḥ

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kaṃ punas tvaṃ subhūte 'rthavaśaṃ saṃpaśyann evaṃ vadasi? asya bodhisattvasya mahāsattvasya mahāsaṃnāhasaṃnaddhasya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyān na dvayoḥ sthānayor anyatarānyataraṃ sthānaṃ pratikāṅkṣitavyaṃ śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā.

subhūtir āha: tathā hi bhagavan na bodhisattvena mahāsattvena prādeśikānāṃ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ, sarvasattvaparinirvāṇāya sarvākārajñatājñānasya kṛtaśo bhagavan bodhisattvena mahāsattvena saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na prādeśikānāṃ sattvānāṃ kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsaṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ, api tu khalu punaḥ subhūte sarvasattvānāṃ parinirvāṇāya sarvākārajñatājñānasya kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsaṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ. ity uddeśasvabhāvaḥ

subhūtir āha: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā sā na kenacid bhāvayitavyā na kvacin na kathaṃcid bhāvayitavyā. tat kasya hetoḥ? na (psp_4:109) hi bhagavann iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ kasyacid dharmasya pariniṣpattir upalabhyate, yo vā bhāvayed yaṃ vā bhāvayed yena vā bhāvayet, ākāśabhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, sarvadharmā bhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, asadbhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, aparigrahabhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā bhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā.

bhagavān āha: kasya subhūte bhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā?

subhūtir āha: rūpabhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā vedanāsaṃjñāsaṃskārabbhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vijñānabhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, ātmabhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, dānapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā śīlapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, kṣāntipāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vīryapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, dhyānapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, prajñāpāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, adhyātmaśūnyatābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, smṛtyupasthānabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñābhāvanāvibhāvanaisā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vimokṣamukhasamādhisamāpattidhāraṇīmukhabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, āryasatyabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, (psp_4:110) daśabalabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā,

vaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, srotaāpattiphalabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, sakṛdāgāmiphalabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, anāgāmiphalabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, arhattvabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, pratyekabuddhabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, bodhisattvabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, yāvat sarvākārajñatābhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, rūpabhāvanāvibhāvanaiṣā subhūte yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vedanāsaṃjñāsaṃskārabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vijñānabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, skandhabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, dhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, āyatanabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, pratītyasamutpādabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, pratītyasamutpādāṅgabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, cakṣurūpacakṣurvijñānacakṣuḥsaṃsparśacakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanodharmaḥ manovijñāna manaḥsaṃsparśamanaḥsaṃsparśapratyayavedanābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, pṛthivīdhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, abdhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, tejodhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vāyudhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, ākāśadhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā vijñānadhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā avidyābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā saṃskārabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vijñānabhāvanāvibhāvanaiṣā, nāmarūpabhāvanāvibhāvanaiṣā, ṣaḍāyatanabhāvanāvibhāvanaiṣā, (psp_4:111) sparśabhāvanāvibhāvanaiṣā, vedanābhāvanāvibhāvanaiṣā, tṛṣṇābhāvanāvibhāvanaiṣā, upādānabhāvanāvibhāvanaiṣā,

bhavabhāvanāvibhāvanaiṣā, jātibhāvanāvibhāvanaiṣā, jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsabhāvanāvibhāvanai ṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā. evaṃ sarvapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, sarvaśūnyatābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, bodhipakṣyadharmabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, āryasatyābhijñāśūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, yāvat sarvākārajñatābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā. ity anupalambhasvabhāvaḥ

iha subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām upaparīkṣitavyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīya iti, yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ nābhiniviśeta so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva upaparīkṣitavyo, evaṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ yo bodhisattvo mahāsattvo nābhiniviśeta so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva upaparīkṣitavyaḥ. evam adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ nābhiniviśeta, saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu nābhiniviśeta, āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu nābhiniviśeta, aṣṭavimokṣeṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu nābhiniviśeta, samādhidhāraṇīmukheṣv abhijñāsu nābhiniviśeta, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikeṣu buddhadharmeṣu nābhiniviśeta, yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ nābhiniviśeta so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ. yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na parabhāṣitāni na paramantritāni sārataḥ parataḥ paśyati so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na parasya śraddhayā gacchati so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattva iha (psp_4:112) gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na rāgasahitaiś cittotpādaiḥ saṃhriyate na doṣamohasahagataiś cittotpādaiḥ saṃhriyate so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva upaparīkṣitavyaḥ. yaḥ kaścid avinivartanīyo

bodhisattvo mahāsattvo 'syāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate nāvalīyate na saṃlīyate na cāsya vipṛṣṭhībhavati mānasaṃ prajñāpāramitayā cāvirahito bhavati, abhinandati prajñāpāramitāśravaṇaṃ śrutvā codgṛhṇāti paryavāpnoti dhārayati vācayati yoniśaś ca manasikaroti tathatvāya pratipadyate, veditavyam etat subhūte pūrvāntato 'py anenāvinivartanīyena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā śrutā udgṛhītā paryavāptā dhāritā vācitā yoniśaś ca manasikṛtā tathatvāya pratipannā. tat kasya hetoḥ? tathā hi avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate nāvalīyate na saṃlīyate na cāsya vipṛṣṭhībhavati mānasaṃ na pratyudāvartate uttare ca śrutvā udgṛhṇāti paryavāpnoti dhārayati vācayati yoniśaś ca manasikaroti tathatvāya pratipadyate. ity anabhiniveśasvabhāvaḥ

subhūtir āha: yo bhagavan bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate nāvalīyate na saṃlīyate na cāsya vipṛṣṭhībhavati mānasaṃ, kathaṃ bhagavaṃs tena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā vyavacārayitavyā?

bhagavān āha: sarvākārajñatā nimnayā subhūte saṃtatyā tena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā vyavacārayitavyā.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvākārajñatā nimnayā saṃtatyā bodhisattvasya mahāsattvasya gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati?

bhagavān āha: śūnyatānimnayā śūnyatāpravaṇayā śūnyatāprāgbhārayā subhūte saṃtatyā bodhisattvasya mahāsattvasya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati, ānimittanimnayā ānimittapravaṇayā ānimittaprāgbhārayā subhūte saṃtatyā, apraṇihitanimnayā apraṇihitapravaṇayā (psp_4:113) apraṇihitaprāgbhārayā subhūte saṃtatyā, ākāśanimnayā ākāśapravaṇayā ākāśaprāgbhārayā subhūte saṃtatyā, yāvad bhūtakoṭinimnayā bhūtakoṭipravaṇayā bhūtakoṭiprāgbhārayā subhūte saṃtatyā, anabhisaṃskāranimnayānabhisaṃskārapravaṇayānabhisaṃskāraprāgbhārayā subhūte saṃtatyā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati. svapnanimnayā nirmāṇanimnayā subhūte saṃtatyā, māyānimnayā marīcinimnayā subhūte saṃtatyā, pratiśrutkānimnayā pratibhāsanimnayā subhūte saṃtatyā, pratibimbanimnayā gandharvanagaranimnayā subhūte saṃtatyā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati.

subhūtir āha: yad bhagavān evam āha, śūnyatānimnayā śūnyatāpravaṇayā śūnyatāprāgbhārayā saṃtatyā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ vyavacāraṇā bhavati. evam ānimittāpraṇihitākāśānutpādānirodhājātābhāvāsaṃkleśāvyavadānatathatāvitathatānanyatathatādharmatādharmasthititādharmaniyāmatācintyatābhūtakoṭyanabhisaṃskārasvapnanirmāṇamāyāmarīcipratiśrutkāpratibhāsapratibimbagandharvanagaranimnayā pravaṇayā prāgbhārayā subhūte saṃtatyā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati. kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo rūpam api vyavacārayati? vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam api vyavacārayati? evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni vyavacārayati? sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvavimokṣasamādhidhāraṇīmukhāni vyavacārayati? saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān vyavacārayati, apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā vyavacārayati? daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān vyavacārayati? kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo yāvat sarvākārajñatām api vyavacārayati?

bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpaṃ vyavacārayati, na vedanā saṃjñā saṃskārān na vijñānaṃ vyavacārayati, na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ na pratītyasamutpādāṅgāni vyavacārayati, na sarvapāramitā na sarvaśūnyatā vyavacārayati, na bodhipakṣyān dharmān vyavacārayati, nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīr nāryasatyāni vyavacārayati, na vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vyavacārayati, (psp_4:114) na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān vyavacārayati, na subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāvat sarvākārajñatāṃ vyavacārayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte sarvākārajñatā na kenacit kṛtā na kutaścid āgatā na kvacid gatā nāpi kvacit sthitā na deśasthā na pradeśasthā na tasyāḥ saṃkhyā upalabhyate, na gamanaṃ nāgamanam upalabhyate, yasyāś ca na saṃkhyā na gamanaṃ nāgamanam upalabhyate, sā na śakyā kenacid abhisaṃboddhuṃ, na rūpeṇa na vedanayā na saṃjñayā na saṃskārair na vijñānena na skandhair na dhātubhir nāyatanair na pratītyasamutpādena na pratītyasamutpādāṅgair, na dānena na śīlena na kṣāntyā na vīryeṇa na dhyānena na prajñayā yāvan na sarvākārajñatā jñānenābhisaṃboddhum. tat kasya hetoḥ? rūpam eva sarvākārajñatā, vedanaiva saṃjñaiva saṃskārā eva, vijñānam eva sarvākārajñatā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yā ca rūpasya tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yā ca vijñānasya tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā

ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā, yā ca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādānāṃ tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā, yā ca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgānāṃ tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ yā ca pāramitātathatā, yā ca śūnyatātathatā, yā ca bodhipakṣyadharmatathatā, yā cāpramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā yā cāryasatyatathatā, yā ca samādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatā, yā ca vimokṣamukhatathatā, yā cābhijñātathatā, yā ca daśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatā, yā cāveṇikabuddhadharmatathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā.

atha khalu kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā divyāni candanacūrṇāni gṛhītvā divyāny utpalakumudapuṇḍarīkasaugandhikamāndaravamahāmāndaravāṇi gṛhītvā yena bhagavāṃs tenākṣipanti sma, kṣiptvā ca (psp_4:115) yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntā upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandya ekānte tiṣṭhan, ekānte sthitāś ca kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā durdṛśā duranubodhātarkātarkāvacarā śāntā śūkṣmā nipuṇapaṇḍitavijñavedanīyā sarvalokavipratyanīkā yad uta tathāgatānāṃ bodhir yatra nāma tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, evaṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām evaṃ nipuṇāṃ nirdiśanti, rūpam eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva vijñānam. tat kasya hetoḥ? yā ca rūpasya tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā, yā ca vedanāyās tathatā, yā ca saṃjñāyās tathatā, yā ca saṃskārāṇāṃ tathatā, yā ca vijñānasya tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda eva sarvākārajñatā, sarvākārajñataiva skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ. tat kasya hetoḥ? yā ca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatā, yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ yā ca yāvad buddhānāṃ bhagavatāṃ tathatā, yā ca yāvat sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā.

evam ukte bhagavāṃs tān kāmāvacārān rūpāvacārāṃś ca devaputrān etad avocat: evam etad devaputrā evam etat, rūpam eva devaputrāḥ sarvākārajñatā sarvākārajñataiva devaputrā rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānam eva devaputrāḥ sarvākārajñatā sarvākārajñataiva devaputrā vijñānam. tat kasya hetoḥ? yā ca rūpasya tathatā yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā, yā ca vedanāyās tathatā yā ca saṃjñāyās tathatā yā ca saṃskārāṇāṃ tathatā, yā ca vijñānasya tathatā yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda eva sarvākārajñatā, sarvākārajñataiva skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ. tat kasya hetoḥ? yā ca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatā yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. dānapāramitaiva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva (psp_4:116) dānapāramitā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, prajñāpāramitaiva devaputrāḥ sarvākārajñatā sarvākārajñataiva devaputrāḥ prajñāpāramitā. tat kasya hetoḥ? yā ca dānapāramitātathatā, yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, yā ca prajñāpāramitātathatā, yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. adhyātmaśūnyataiva sarvākārajñatā sarvākārajñataivādhyātmaśūnyatā, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyataiva sarvākārajñatā sarvākārajñataivābhāvasvabhāvaśūnyatā. tat kasya hetoḥ? yā cābhāvasvabhāvaśūnyatāyās

tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. smṛtyupasthānāny eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva smṛtyupasthānāi, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāḥ. tat kasya hetoḥ? yā ca smṛtyupasthānatathatā yā ca sarvākārajñatātathathā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ yā ca samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgatathatā, yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya eva sarvākārajñatā sarvākārajñataivāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ. tat kasya hetoḥ? yā cāpramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayāadvaidhīkārā. evam āryasatyaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāvimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvid, āveṇikabuddhadharmā eva sarvākārajñatā sarvākārajñataivāveṇikabuddhadharmāḥ. tat kasya hetoḥ? yā cāveṇikabuddhadharmāṇāṃ tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathathā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhā, buddhā eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva buddhāḥ. tat kasya hetoḥ? yā ca buddhānāṃ bhagavatāṃ tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. idam api devaputrā arthavaśaṃ saṃpaśyaṃs tathāgato 'lpotsukatāyāṃ cittaṃ nāmayāmāsa na dharmadeśanāyām. tat kasya hetoḥ? gambhīro batāyaṃ (psp_4:117) dharmo durdṛśo duranubodho 'tarko

'tarkāvacaraḥ śāntaḥ śūkṣmaḥ paṇḍitavijñavedanīyaḥ sarvalokavipratyanīko yad uteyaṃ tathāgatānāṃ bodhiḥ, sā na kenacid abhisaṃbuddhā na kadācid abhisaṃbuddhā na kvacid abhisaṃbuddhā iyaṃ sā dharmāṇāṃ gambhīratā dharmatā yatra na dvayasamudācāro nādvayasamudācāraḥ saṃvidyate. ity ālambanasvabhāvaḥ

ākāśagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, tathatāgambhīratayā dharmadhātugambhīratayā bhūtakoṭīgambhīratayā acintyadharmadhātugambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, anantāparyantayā anāgamanāgamanatayā anutpādānirodhasamatayā asaṃkleśāvyavadānasamatayā, anabhisaṃskārasamatayā ātmagambhīratayā sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ. rūpagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, skandhagambhīratayā dhātugambhīratayāyatanagambhīratayā pratītyasamutpādagambhīratayā pratītyasamutpādāṅgagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, dānapāramitāgambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, śīlapāramitāgambhīratayā kṣāntipāramitāgambhīratayā vīryapāramitāgambhīratayā dhyānapāramitāgambhīratayā prajñāpāramitāgambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, adhyātmaśūnyatāgambhīratayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāgambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, smṛtyupasthānagambhīratayā samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattigambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, āryasatyagambhīratayā śūnyatānimittāpraṇihitagambhīratayā abhijñāgambhīratayā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhagambhīratayā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidgambhīratayā aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmagambhīratayā, yāvat sarvākārajñatāgambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ.

evam ukte devaputrā bhagavantam etad avocan: sarvalokavipratyanīko 'yaṃ bhagavan dharmo deśyate. tat kasya hetoḥ? nāyaṃ bhagavan dharmo rūpasyodgrahāya nānudgrahāya vā deśyate, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasyodgrahāya nānudgrahāya vā deśyate, na (psp_4:118) skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgānām udgrahāya nānudgrahāya vā deśyate. evaṃ na sarvaśūnyatānāṃ saptatriṃśadbodhipkṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇām udgrahāya vā nānudgrahāya vā dharma upadeśyate, na sarvadharmāṇām udgrahāya nānudgrahāya vā dharmo deśyate, nāyaṃ bhagavan dharmaḥ srotaāpattiphalasya udgrahāya nānudgrahāya vā deśyate. evaṃ na sakṛdāgāmiphalasya nānāgāmiphalasya nārhattvasya na pratyekabodher yāvat sarvākārajñatāyā nodgrahāya nānudgrahāya vā dharmo deśyate, udgrahe ca lokaś carati mama rūpaṃ, mama vedanā mama saṃjñā mama saṃskārā mama vijñānaṃ, mama skandhā mama dhātavo mamāyatanāni mama pratītyasamutpādo 'haṃ pratītyasamutpannaḥ, mama dānam ahaṃ dānapatir mama śīlam ahaṃ śīlavān mama kṣāntir ahaṃ kṣāntimān mama vīryam ahaṃ vīryavān mama dhyānam ahaṃ dhyānavān mama prajñā ahaṃ prajñāvān, mamādhyātmaśūnyatā aham adhyātmaśūnyatāṃ bhāvayāmi yāvan mamābhāvasvabhāvaśūnyatāham abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayāmi, mama smṛtyupasthānāni mama samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā mamāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo mamāryasatyāni mamābhijñā mama vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni mama śūnyatānimittāpraṇihitāni ahaṃ śūnyatānimittāpraṇihitavān mama daśabalavaiśāradyapratisaṃvido mamāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā mama srotaāpattiphalam ahaṃ srotaāpanno mama sakṛdāgāmiphalam ahaṃ sakṛdāgāmī mamānāgāmiphalam aham anāgāmī mamārhattvam aham arhan mama pratyekabodhir ahaṃ pratyekabuddho mama sarvākārajñatā ahaṃ sarvākārajñatāḥ.

bhagavān āha: evam etad devaputrā evam etan, nāyaṃ devaputrā dharmo rūpasyodgrahāya deśyate nānudgrahāya, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasyodgrahāya deśyate nānudgrahāya. ye tu devaputrā rūpasyodgrahāya caranti, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, ye vijñānasyodgrahāya caranti, na te bhavyāḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayitum. ye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādānām udgrahāya caranti, ye sarvapāramitāsarvaśūnyatāsamādhisamāpattidhāraṇīmukhānām udgrahāya caranti, ye pramāṇadhyānārūpyasamāpattyāryasatyaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇām (psp_4:119) udgrahāya caranti, ye devaputrāḥ sarvākārajñatāyā udgrahāya caranti, na te bhavyāḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayituṃ yāvan na pratibalā dhyānavīryakṣāntiśīladānapāramitāṃ bhāvayituṃ, yāvan na pratibalāḥ sarvākārajñatāṃ bhāvayitum. iti sarvalokavipratyanīkasvabhāvaḥ

subhūtir āha: sarvadharmānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, kasyānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ? prajñāpāramitānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, yāvad dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, adhyātmaśūnyatānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, smṛtyupasthānānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, āryasatyānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattisarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, sarvākārajñatānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ. nāyaṃ dharmaḥ kvacit pratihanyate rūpe na pratihanyate, evaṃ vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne na pratihanyate, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgeṣu na pratihanyate, sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu na pratihanyate, saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu na pratihanyate, āryasatyeṣu apramāṇadhyānārūpyasamāpattisarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu na pratihanyate, śūnyatānimittāpraṇihitesv abhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu na pratihanyate, sarvākārajñatāyāṃ na pratihanyate. apratihatalakṣaṇo batāyaṃ dharmaḥ, ākāśasamatām upādāya, tathatāsamatām upādāya, dharmadhātusthititām upādāya, bhūtakoṭisamatām upādāya, acintyadhātusamatām

upādāya, śūnyatānimittāpraṇihitasamatām upādāya, anutpādānirodhasamatām upādāya, asaṃkleśāvyavadānasamatām upādāya, anutpādo 'yaṃ dharmo rūpānutpādānirodhatām upādāya, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānānutpādānirodhatām upādāya, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgānām (psp_4:120) anutpādānirodhatām upādāya, sarvapāramitā sarvaśūnyatānutpādānirodhatām upādāya saptatriṃśadbodhipakṣyadharmāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyāryasatyābhijñāśūnyatānimittāpraṇihitasarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānutpādānirodhatām upādāya, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmānutpādānirodhatām upādāya. ity apratighātasvabhāvaḥ

apado 'yaṃ dharmo rūpapadānupalabdhitām upādāya, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānapadānupalabdhitām upādāya, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgapadānupalabdhitām upādāya, sarvapāramitāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhapadānupalabdhitām upādāya, bodhipakṣyadharmapadānupalabdhitām upādāya, apramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitapadānupalabdhitām upādāya, āryasatyābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmapadānupalabdhitām upādāya, sarvākārajñatāpadānupalabdhitām upādāya, apado 'yaṃ dharmaḥ. ity apadasvabhāvaḥ atha khalu te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: anujāto 'yaṃ bhagavan bhagavataḥ subhūtiḥ sthaviraḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi yadyad eva deśayati sarvatac chūnyatānimittāpraṇihitam ārabhya dharmaṃ deśayati.

atha khalv āyuṣmān subhūtis tān kāmāvacarān rūpāvacarāṃś ca devaputrān āmantrayāmāsa: yad evaṃ devaputrā vadatha, anujāto 'yaṃ bhagavan bhagavataḥ subhūtiḥ sthaviraḥ, kim ity anujātatvāt subhūtiḥ sthaviro 'nujātas tathāgatasya? yathā tathāgatasya tathānāgatāgatā, evam eva subhūter api tathatānāgatāgatā, evaṃ hi subhūtiḥ sthaviras tathāgatasyānujātaḥ. yā tathāgatasya tathatā sā sarvadharmatathatā, yā sarvadharmatathatā sā tathāgatatathatā avitathatā ananyatathatā, evaṃ hi subhūtiḥ sthaviras tathāgatam anujātaḥ. yā tathāgatatathatā sā sthititathatā yā sthititathatā sā tathāgatatathatā, evaṃ hi subhūtiḥ sthaviras tathāgatam anujātaḥ. yathā tathāgatatathatāvikārā nirvikārā, evaṃ hi subhūteḥ sthavirasya tathatāvikārā nirvikārā yathā tathāgatasya tathatā na kvacit pratihanyate. evaṃ sarvadharmatathatā na kvacit pratihanyate. yā ca tathāgatatathatā yā ca sarvadharmatathatā (psp_4:121) ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā na sā kadācin na tathatā, yataḥ sā na kadācin na tathatā tataḥ sā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ hi subhūtiḥ sthaviras tathāgatam anujātaḥ. yathā tathāgatatathatā sarvatragāvikalpā nirvikalpā, evaṃ hi subhūtitathatā sarvatragāvikalpā nirvikalpā. yathā tathāgatatathatā abhinnā abhedatathatānupalabhyā, evaṃ subhūtitathatā abhinnā abhedatathatānupalabhyā. evaṃ hi subhūtisthaviras tathāgatam anujātaḥ. yathā tathāgatatathatānanyatathatā sarvadharmatathatā, yā na sā kadācin na tathatā, sadā sā tathatā tathaiva subhūtisthaviro 'nanyatathatā yā tathāgatam anujāto na kvacid

anujātaḥ, evaṃ hi subhūtisthaviras tathāgatam anujātaḥ. yathā tathāgatatathatā nātītā nānāgatā na pratyutpannā, evaṃ sarvadharmatathatā nātītā nānāgatā na pratyutpannā. evaṃ hi subhūtisthaviratathatā nātītā nānāgatā na pratyutpannā, evaṃ hi subhūtisthaviras tathāgatam anujāta iti ucyate. atītatathatāsamatayā tathāgatatathatāsamatātathāgatatathatāsamatayātītatathatāsamatā, anāgatatathatāsamatayā tathāgatatathatāsamatā tathāgatatathatāsamatayā anāgatatathatāsamatā, pratyutpannatathatāsamatayā tathāgatatathatāsamatā tathāgatatathatāsamatayā pratyutpannatathatāsamatā. iti hy atītānāgatapratyutpannatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. rūpatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā rūpatathatā, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā vijñānatathatā, iti hi tathāgatatathatā ca rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. skandhatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā skandhatathatā, dhātutathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā dhātutathatā, āyatanatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā āyatanatathatā, pratītyasamutpādatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā pratītyasamutpādatathatā, pratītyasamutpādāṅgatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā pratītyasamutpādāṅgatathatā, iti hi skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad (psp_4:122) advaidhīkāram. ananyatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayānanyatathatā, evaṃ

sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. dānapāramitātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā dānapāramitātathatā, evaṃ śīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā prajñāpāramitātathatā, iti hi dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitātathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. adhyātmaśūnyatātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayādhyātmaśūnyatātathatā, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatātathatā, iti hy adhyātmaśūnyatātathatā ca tathāgatatathatā ca, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatātathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. smṛtyupasthānatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā smṛtyupasthānatathatā, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā mārgatathatā. iti hi smṛtyupasthānatathatā ca samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. apramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā pramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatā, iti hy apramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā ca sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad

advaidhīkāram. śūnyatānimittāpraṇihitatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā śūnyatānimittāpraṇihitatathatā, āryasatyatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā āryasatyatathatā, abhijñātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayābhijñātathatā, iti hi śūnyatānimittāpraṇihitatathatā cāryasatyatathatā cābhijñātathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. daśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā daśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatā, āveṇikabuddhadharmatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayāveṇikabuddhadharmatathatā, iti hi daśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatā (psp_4:123) cāveṇikabuddhadharmatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. sarvākārajñatātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā sarvākārajñatātathatā, iti hi sarvākārajñatātathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. iyaṃ sā subhūte tathāgatatathatāyāṃ tathatām āgamya tathāgato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhas tathāgata iti nāmadheyaṃ labhate. asmin khalu punas tathatāparivarte bhāṣyamāṇe, yaṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātuḥ ṣaḍvikāram aṣṭādaśamahānimittaṃ kampate prakampate saṃprakampate, calati pracalati saṃpracalati, vedhate pravedhate saṃpravedhate, raṇati praraṇati saṃpraraṇati, kṣubhyati prakṣubhyati saṃprakṣubhyati, garjati pragarjati saṃpragarjati, pūrvā dig unnamati paścimā dig avanamati, paścimā dig unnamati pūrvā dig avanamati, uttarā dig unnamati dakṣiṇā dig avanamati, dakṣiṇā dig unnamati uttarā dig

avanamati, antād unnamati madhyād avanamati, madhyād unnamati antād avanamati.

atha khalu kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā divyaiś candanacūrṇair bhagavantaṃ subhūtisthaviraṃ cābhyavakirann evaṃ ca vācam abhāṣanta, āścaryaṃ bhagavan yāvad ayaṃ subhūtisthaviras tathāgatatathatayā tathāgatam anujātaḥ. ity agatisvabhāvaḥ

atha khalu subhūtisthaviras teṣāṃ devaputrāṇāṃ tām eva kathām anubadhnāti sma, iti hi devaputrāḥ subhūtisthaviro na rūpam anujāto na rūpasya tathatām anujāto, nānyatra rūpatathatāyā anujātaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā, na vijñānam anujāto, na vijñānatathatām anujāto, nānyatra vijñānatathatāyā anujātaḥ na skandhadhātvāyatanam anujāto na skandhadhātvāyatanatathatām anujāto nānyatra skandhadhātvāyatanatathatāyā anujātaḥ na pratītyasamutpādam anujāto na pratītyasamutpādatathatām anujāto, nānyatra pratītyasamutpādatathatāyā anujātaḥ. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ, (psp_4:124) na sarvākārajñatām anujāto, na sarvākārajñatātathatām anujāto, nānyatra sarvākārajñatātathatāyā anujātaḥ. nāsaṃskṛtam anujāto, nāsaṃskṛtatathatām anujāto, nānyatra saṃskṛtatathatāyā anujātaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmā na saṃvidyante nopalabhyante yo vānujāyeta yena vānujāyeta, yo vānujanyeta yena vānujanyeta. ity ajātisvabhāvaḥ

atha khalv āyuṣmāc chāriputro bhagavantam etad avocat: gambhīreyaṃ bhagavaṃs tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātusthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭir, yatra na rūpam upalabhyate na rūpatathatā, yadā rūpam eva nopalabhyate kutaḥ punā rūpatathatopalapsyate, yatra na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, yatra na vijñānam upalabhyate na vijñānatathatā, yadā vijñānam eva nopalabhyate kutaḥ punar vijñānatathatopalapsyate. yatra na skandhadhātvāyatanāny upalabhyante na skandhadhātvāyatanatathatā, yadā skandhadhātvāyatanāny eva nopalabhyate, kutaḥ punaḥ skandhadhātvāyatanatathatopalapsyate. yatra na pratītyasamutpādo na pratītyasamutpādāṅgāni copalabhyante na pratītyasamutpādatathatā na pratītyasamutpādāṅgatathatā vā, yadā pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāny eva vā nopalabhyate, kutaḥ punaḥ pratītyasamutpādatathatā pratītyasamutpādāṅgatathatā vopalapsyate. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā, yatra na sarvākārajñatopalabhyate, na sarvākārajñatātathatā, yadā sarvākārajñataiva nopalabhyate, kutaḥ punaḥ sarvākārajñatātathatopalapsyate.

bhagavān āha: evam etac chāriputra evam etad, gambhīreyaṃ śāriputra tathatā, yatra na rūpam upalabhyate, na rūpasya tathatopalabhyate, rūpam eva nopalabhyate kutaḥ punā rūpasya tathatopalapsyate, yatra na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, na vijñānam upalabhyate na vijñānasya tathatopalabhyate vijñānam eva nopalabhyate kuto vijñānasya tathatopalapsyate. (psp_4:125) yatra na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā upalabhyante na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya tathatopalabhyate, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda eva nopalapsyate, kutaḥ punaḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya tathatopalapsyate. evaṃ yāvan na sarvākārajñatopalabhyate na sarvākārajñatāyās tathatopalabhyate sarvākārajñataiva nopalabhyate, kutaḥ punaḥ sarvākārajñatāyās tathatopalapsyate. asyāṃ khalu punaḥ śāriputra tathatāyām avitathatāyām ananyatathatāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ bhikṣuśatadvayasyānupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni, pañcānāṃ bhikṣuṇīśatānāṃ virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣur viśuddhaṃ, pañcānāṃ bodhisattvasahasrāṇām anutpattikadharmeṣu kṣāntipratilambho 'bhūt, ṣaṣṭeś ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ parihāṇadharmakāṇām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni.

atha khalv āyuṣmān śāriputras teṣāṃ bodhisattvānām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni viditvā bhagavantam etad avocat: ko bhagavan hetuḥ kaḥ pratyayo yad eteṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni?

bhagavān āha: etaiś ca śāriputra bodhisattvaiḥ pañcabuddhaśatāni paryupāsitāni sarvatra ca dānaṃ dattaṃ śīlaṃ rakṣitaṃ kṣāntyā saṃpāditaṃ vīryam ārabdhaṃ dhyānāny utpāditāni prajñā bhāvitā, te prajñāpāramitayā virahitatvād upāyakauśalyena cāparigṛhītatvād evaṃ caritāḥ, vayaṃ dānaṃ dadāmo vayaṃ śīlaṃ rakṣāmo vayaṃ kṣāntyā saṃpādayāmo vayaṃ vīryam ārabhāmahe vayaṃ dhyānaṃ samāpadyāmahe vayaṃ prajñāṃ bhāvayāmaḥ, te prajñāpāramitāvirahitatvād anupāyakauśalena dānaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāṃ bhāvayāmāsuḥ, te nānātvasaṃjñāyāṃ caranto nānātvopalabdhyā bodhisattvaniyāmaṃ nāvakrāmanti, te bodhisattvaniyāmam anavakrāmantaḥ srotaāpattiphalaṃ prāptā yāvad arhattvaṃ prāptāḥ, kiṃ cāpi śāriputra bodhisattvānāṃ mahāsattvānām asti mārgaḥ śūnyatā vā nimittaṃ vā praṇihitaṃ vā te prajñāpāramitayā virahitā upāyakauśalyena cāparigṛhītā bhūtakoṭiṃ sākṣātkṛtvā śrāvaka bhavanti. (psp_4:126)

śāriputra āha: kena kāraṇena bhagavaṃs tair evaṃ śūnyatānimittāpraṇihitair dharmaiḥ subhāvitaiḥ prajñāpāramitayā virahitā upāyakauśalyena cāparigṛhītā bhūtakoṭiṃ sākṣātkṛtvā śrāvakā bhavanti. bodhisattvāḥ punar bhagavaṃs tair evaṃ śūnyatānimittāpraṇihitair dharmaiḥ subhāvitaiḥ prajñāpāramitām upāyakauśalyaṃ cāgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyante?

bhagavān āha: iha śāriputra ekaḥ sarvākārajñatācittena virahitaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitān dharmān bhāvayann upāyakauśalyam anāgamya śrāvako bhavati. aparaḥ punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatācittenāvirahitaḥ śūnyatānimittāpraṇihitān dharmān bhāvayann upāyakauśalena bodhisattvaniyāmam avakrāmaty anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyate. tadyathāpi nāma śāriputra pakṣiṇaḥ śakuner yojanaśatiko vā ātmabhāvo bhaved, dviyojanaśatiko vā triyojanaśatiko vā caturyojanaśatiko vā ātmabhāvo bhavet, sa devebhyas trayastriṃśebhyo jambūdvīpam āgantavyaṃ manyeta, sa ca pakṣī śakunir apakṣo bhavet, sa devebhyas trayastriṃśebhya ātmānaṃ parimoktavyaṃ manyeta jambūdvīpaṃ gamiṣyāmīti. atha tasya pakṣiṇaḥ śakuner ardhapatitasyaltad abhavat, aho batāhaṃ deveṣu trayastriṃśeṣu pratitiṣṭheyam iti. tat kiṃ manyase śāriputrāpi nu sa pakṣī śakuniḥ pratibalaḥ, punar eva deveṣu trayastriṃśeṣu pratiṣṭhātum?

śāriputra āha: no bhagavan.

bhagavān āha: sacet punar asyāntare, evaṃ bhaved, aho batāham akṣato 'nupahato jambūdvīpe pratitiṣṭheyam iti. tat kiṃ manyase śāriputrāpi nu sa pakṣī śakunir akṣato 'nupahato jambūdvīpe pratitiṣṭhet?

śāriputra āha: no bhagavan, kṣataś cāsau bhagavann upahataś cāprāpta eva jambūdvīpaṃ maraṇaṃ nigacchet. tat kasya hetoḥ? evam etad bhavati bhagavan yasya mahāṃś cātmabhāvo bhavati, ajātapakṣaś ca dūrāc ca viprakṛṣṭāt prapatati.

bhagavān āha: evam eva śāriputra kiñ cāpi bodhisattvo mahāsattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpān avagamya dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānaṃ samāpadyate, tasya ca mahat prasthānaṃ mahāṃś cittotpādo 'pramāṇaparigraho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, sa ca prajñāpāramitayopāyakauśalenaiva (psp_4:127) virahitaḥ śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatāvirahitena cittena dānaṃ dattaṃ bhavati śīlaṃ rakṣitaṃ kṣāntyā saṃpāditaṃ vīryam ārabdhaṃ dhyānāny utpāditāni sa ca bodhisattvaḥ prajñāpāramitayopāyakauśalena ca virahito 'bhūt, tena sa śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati. kiñ cāpi sa śāriputra bodhisattvo 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śīlasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanaṃ samanvāharati ārādhayati nimittīkaroti, na ca sa tathāgatānāṃ śīlaṃ jānāti samādhiṃ jānāti prajñāṃ jānāti vimuktiṃ jānāti vimuktijñānadarśanaṃ jānāti, so 'jānan na budhyamānaḥ śūnyatāyām ānimitte praṇihite vā śāntiṃ śṛṇoti sa tāṃ śāntiṃ nimittīkaroti nimittataś cānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. evaṃ hi pariṇāmayan bodhisattvaḥ sthāsyati śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā. tat kasya hetoḥ? evam etac chāriputra yaḥ prajñāpāramitayopāyakauśalena ca virahito bhavati, na ca kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, sa śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati. iti tathatānupalambhasvabhāvaḥ ity uktaṃ svabhāvalakṣaṇam

yaḥ punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatācittenāvirahito dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānāni ca samāpadyate na ca nimittīkaroti, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayati na ca nimittīkaroti yāvat sarvākārajñatāṃ bhāvayati na ca nimittīkaroti. iti sāmānyena mokṣabhāgīyam

sa ca prajñāpāramitayopāyakauśalyena cāvirahitas traiyadhvikān buddhān samanvāharati, teṣāṃ cātītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatayaś ca śīlaskandhaḥ samādhiskandhaḥ prajñāskandho vimuktiskandho vimuktijñānadarśanaskandhaḥ, tatsarvaṃ na nimittīkaroti na śūnyatāsamādhiṃ nimittīkaroti ānimittasamādhim apraṇihitasamādhiṃ na nimittīkaroti veditavyam etac chāriputra nāyaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau (psp_4:128) vā sthāsyatīti, akṣato 'nupahato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. iti śraddhātmakaṃ mokṣabhāgīyam

tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya dānaṃ dattaṃ na ca nimittīkṛtaṃ, śīlaṃ rakṣitaṃ kṣāntyā saṃpāditaṃ vīryam ārabdhaṃ dhyānaṃ samāpannaṃ prajñā bhāvitā na ca nimittīkṛtā, atitānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śīlasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanāni na nimittīkṛtāni, idaṃ śāriputra bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tad upāyakauśalyaṃ yan nimittavirahitena cittena dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānaṃ samāpadyate prajñāṃ bhāvayati. smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayati, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīr bhāvayati, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni samāpadyate, śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayati na ca nimittīkaroti, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān bhāvayati yāvat sarvākārajñatāyāṃ carati na ca nimittīkaroti. iti vīryātmakaṃ mokṣabhāgīyam

śāriputra āha: yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi, yo bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā copāyakauśalyena cāvirahitāśayas tasyānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. iti smṛtyātmakaṃ mokṣabhāgīyam tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan tena bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya na kaścid dharma upalabdho yo 'bhisaṃbudhyeta yena cābhisaṃbudhyeta yaṃ cābhisaṃbudhyeta rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādo vā pratītyasamutpādāṅgāni vā sarvapāramitā vā sarvaśūnyatā vā saptatriṃśadbodhipakṣyā vā dharmā āryasatyāni vā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo vā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā śūnyatānimittāpraṇihitāni vā abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā vā buddhadharmāḥ sarvākārajñatā vā. ye punar ime bhagavan bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca prajñāpāramitāvirahitā upāyakauśalyavirahitāś ca saṃśayas teṣāṃ pratikāṅkṣitavyo (psp_4:129) 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃs tair bodhisattvayānikaiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhir vā prajñāpāramitopāyakauśalyavirahitair yadyad eva dānaṃ dattaṃ tatsarvaṃ nimittīkṛtya dattam, evaṃ yadyad eva śīlaṃ rakṣitaṃ kṣāntyā saṃpāditaṃ vīryam ārabdhaṃ dhyānaṃ samāpannaṃ, yā caiva prajñā vyavacāritā sā sarvā nimittīkṛtya vyavacāritā. tasmāt saṃśayas teṣāṃ bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. tasmāt tarhi bhagavan bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ

samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitopāyakauśalyāvirahitena bhavitavyaṃ, prajñāpāramitāyām upāyakauśalyena sthitvānupalambhayogena ānimittasahagatena cittena dānaṃ dātavyaṃ śīlaṃ rakṣitavyaṃ kṣāntyā saṃpādayitavyaṃ vīryam ārabdhavyaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ prajñā bhāvayitavyā. ānimittasahagatena cittena adhyātmaśūnyatā bhāvayitavyā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā bhāvayitavyā. ānimittasahagatena cittena smṛtyupasthānāni bhāvayitavyāni. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, ānimittasahagatena cittenāryāṣṭāṅgo mārgo bhāvayitavyaḥ. ānimittasahagatena cittenāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ samāpattavyāḥ. ānimittasahagatena cittenāryasatyāni bhāvayitavyāni. ānimittasahagatena cittena sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayitavyāni. ānimittasahagatena cittena abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā bhāvayitavyāḥ, ānimittasahagatena cittena sarvākārajñatāyāṃ caritavyam. iti samādhyātmakaṃ mokṣabhāgīyam

atha khalu kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: durabhisaṃbhavā bhagavan duradhimucyānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, yatra hi sarvākāraiś ca nāma bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā 'bhisaṃboddhavyās te ca dharmā na saṃvidyanti nopalabhyante.

bhagavān āha: evam etad devaputrā evam etat, durabhisaṃbhavā devaputrā duradhimucyānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, mayāpi devaputrāḥ sarvadharmāḥ sarvākārair abhisaṃbuddhāḥ, na ca me kaścid dharma upalabdho yo 'bhisaṃbudhyeta yena cābhisaṃbudhyeta yaṃ cābhisaṃbudhyeta. (psp_4:130) tat kasya hetoḥ? atyantaviśuddhatvād devaputrāḥ sarvadharmāṇām. iti prajñātmakaṃ mokṣabhāgiyam

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yad bhagavān evam āha, durabhisaṃbhavānuttarā samyaksaṃbodhir iti, yathā punar ahaṃ bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi. yathā ca mama bhavati, tathā svabhisaṃbodhā bhagavann anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan na kaścid abhisaṃbudhyate na kenacid abhisaṃbudhyate na kiñcid abhisaṃboddhavyaṃ, śūnyā hi bhagavan sarvadharmāḥ, śūnyeṣu bhagavan sarvadharmeṣu sa dharmo na saṃvidyate, yo 'bhisaṃbudhyeta yena vābhisaṃbudhyeta yaṃ vābhisaṃbudhyeta. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan sarvadharmāḥ śūnyāḥ, yasyāpi dharmasya vṛddhaye vā prahāṇāya vā dānaṃ vā dadyāt, śīlaṃ vā rakṣet kṣāntiṃ vā saṃpādayet vīryaṃ vā ārabheta dhyānaṃ vā samāpadyeta, evaṃ yāvat sarvākārajñatāyāṃ vā śikṣeta, te ca dharmā na saṃvidyante, yaś cābhisaṃbudhyeta yena cābhisaṃbudhyeta yaṃ cābhisaṃbudhyeta sarve te dharmāḥ śūnyāḥ. anena bhagavan paryāyeṇa svabhisaṃbodhā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan rūpaṃ rūpasvabhāvena śūnyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ vijñānasvabhāvena śūnyam, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, pratītyasamutpādāṅgāni pratītyasamutpādāṅgasvabhāvena śūnyāni, evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, āryasatyāni śūnyatānimittāpraṇihitāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā āveṇikabuddhadharmasvabhāvena śūnyāḥ, sarvākārajñatā sarvākārajñatāsvabhāvena śūnyā. ity adhimātrāṇi mokṣabhāgīyāni

atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: anenāyuṣman subhūte paryāyeṇa durabhisaṃbhavānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman subhūte nākāśasyaivaṃ bhavati, aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya iti. evam evāyuṣman subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya iti. tat kasya hetoḥ? ākāśasamā hi subhūte (psp_4:131) sarvadharmāḥ, atha ca punar bodhisattvo mahāsattva ākāśasamān sarvadharmān adhimucyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, sacet punar bodhisattvasya mahāsattvasyākāśasamān sarvadharmān adhimucya svabhisaṃbodhā syād anuttarā samyaksaṃbodhir na durabhisaṃbhavā na tv evaṃ gaṅgānadīvālukopamā bodhisattvā vivarterann anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher. anenāyuṣman subhūte paryāyeṇa vijñāyate durabhisaṃbhavānuttarā samyaksaṃbodhir na svabhisaṃbodhā. iti mṛdūni mokṣabhāgīyāni

atha khalv āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: tat kiṃ manyase? śāriputra rūpaṃ vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

śāriputa āha: nāyuṣman subhūte.

vedanā saṃjñā saṃskārāḥ,

subhūtir āha: tat kiṃ manyase? śāriputra vijñānaṃ vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

evaṃ vistareṇa skandhadhātava āyatanāni pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bodhipakṣyadharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, āryasatyāni vimokṣamukhāni abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ, yāvat sarvākārajñatā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

subhūtir āha: tat kiṃ manyase? āyuṣman śāriputrānyatra rūpāt sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ,

subhūtir āha: tat kiṃ manyase? śāriputrānyatra vijñānāt sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, (psp_4:132) daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ yāvad anyatra sarvākārajñatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

subhūtir āha: tat kiṃ manyase? śāriputra yā rūpasya tathatā sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yā vijñānasya tathatā sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ vistareṇa skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattisarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitāryasatyābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido, yā āveṇikabuddhadharmāṇāṃ tathatā sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, yāvat yā sarvākārajñatāyās tathatā sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

subhūtir āha: tat kiṃ manyase? śāriputrānyatra rūpatathatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, anyatra vedanātathatāyāḥ saṃjñātathatāyāḥ saṃskāratathatāyāḥ, tat kiṃ manyase? śāriputrānyatra vijñānatathatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ vistareṇānyatra skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatāyā, anyatra pratītyasamutpādāṅgatathatāyā, anyatra sarvapāramitā sarvaśūnyatā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatāyā, anyatra saptatriṃśadbodhipakṣyadharmāpramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatāyā, anyatra śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāryasatyadaśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatāyā, anyatrāveṇikabuddhadharmatathatāyā, anyatra sarvākārajñatātathatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

subhūtir āha: tat kiṃ manyase? āyuṣman śāriputra tathatā vivartate (psp_4:133) 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

evaṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭīḥ.

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

subhūtir āha: tat kiṃ manyase? āyuṣman śāriputrācintyadhātur vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

subhūtir āha: tat kiṃ manyase? āyuṣman śāriputrānyatra tathatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ dharmatāyā dharmadhātor dharmasthititāyā dharmaniyāmatāyā bhūtakoṭeḥ, anyatrācintyadhātoḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

subhūtir āha: evaṃ satyataḥ sthititas teṣu dharmeṣv anupalambhamāneṣu, katamaḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ?

evam ukte āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yayā dharmanayajātyā subhūtiḥ sthaviro nirdiśati, tayā na kaścid bodhisattvo mahāsattvo vivartiṣyate anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. ya ime trayo bodhisattvayānikāḥ pudgalāḥ tathāgatenākhyātāḥ, eṣāṃ ca trayāṇāṃ bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāṃ vyavasthānaṃ na bhaviṣyati. eka eva bodhisattvo mahāsattvo bhaviṣyati yad uta bodhisattvayāniko yathāyuṣmataḥ subhūter nirdeśaḥ.

atha khalv āyuṣmān pūrṇo maitrāyaṇīputra āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: kiṃ punar āyuṣman śāriputra subhūtiḥ sthavira ekam api bodhisattvaṃ mahāsattvam icchati, paripraṣṭavyas tāvat subhūtiḥ sthaviraḥ.

atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kiṃ punar āyuṣman subhūte ekam api bodhisattvayānikaṃ bodhisattvam icchasi?

evam ukte āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: (psp_4:134) kiṃ punar āyuṣmañ chāriputra tathatāyāṃ trīn bodhisattvān icchasi, śrāvakayānikaṃ vā bodhisattvaṃ pratyekabuddhayānikaṃ vā bodhisattvaṃ bodhisattvayānikaṃ vā bodhisattvam icchasi?

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

subhūtir āha: tat kiṃ punar āyuṣmañ śāriputra tathatāyāṃ trayo bodhisattvā upalabhyante?

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

subhūtir āha: kiṃ punar āyuṣmañ chāriputra tathatā ekato vā dvābhyāṃ vā tribhir vākārair upalabhyate?

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

subhūtir āha: kiṃ punar āyuṣmañ śāriputra tathatāyām ekaṃ bodhisattvam upalabhate?

śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.

subhūtir āha: evaṃ satyataḥ sthititas te dharmā anupalabhyamānāḥ kutaḥ punar āyuṣmataḥ śāriputrasyaivaṃ bhavati, ayaṃ śrāvakayāniko bodhisattvo 'yaṃ pratyekabuddhayāniko bodhisattvo 'yaṃ buddhayāniko bodhisattva ity, ayaṃ sarvadharmatathatāyāṃ prabhāvyamānāyāṃ yasya bodhisattvasya mahāsattvasya cittan nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate. ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo niryāsyaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.

tatra khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayate sma: sādhu sādhu subhūte pratibhāntu te subhūte yathāpīdaṃ buddhānubhāvena, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmatathatāyāṃ prabhāvyamānāyāṃ yasya bodhisattvasya mahāsattvasya cittan nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, niryāsyaty ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.

atha khalv āyuṣmāñ śāriputro bhagavantam etad avocat: katamayā bhagavan bodhyā niryāsyati bodhisattvo mahāsattvaḥ?

bhagavān āha: anuttarayā samyaksaṃbodhyā niryāsyaty ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ. iti madhyāni mokṣabhāgīyānīty uktaṃ mokṣabhāgīyam (psp_4:135)

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: niryātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau kathaṃ sthātavyam?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena sattvānām antike samacittatāyāṃ sthātavyaṃ, sarvasattvānām antike samacittam utpādayitavyaṃ, na viṣamaṃ cittam utpādayitavyaṃ, sarvasattvāḥ samacittenālambitavyāḥ, sarvasattvānām antike mahāmaitry utpādayitavyā, sarvasattveṣu mahākaruṇotpādayitavyā, sarvasattvā maitreṇa cittenālambitavyāḥ, sarvasattvā mahākaruṇācittenālambitavyā, na puruṣacittenālambitavyāḥ sarvasattvānām antike nihatamānatotpādayitavyā, sarvasattvāś ca niḥśāṭhyenālambitavyāḥ. iti mṛdūṣmagatam

sarvasattvānām antike hitacittatotpādayitavyā, ahitaṃ cittaṃ notpādayitavyaṃ, sarvasattvāś ca hitacittenālambitavyā, nāhitacittenālambitavyāḥ, sarvasattvānām antike apratihataṃ cittam utpādayitavyaṃ, sarvasattvā na pratihatacittenālambitavyāḥ, sarvasattvānām antike aviheṭhanācittam utpādayitavyaṃ, sarvasattvā na viheṭhanācittenālambitavyāḥ. iti madhyam uṣmagatam

sarvasattvānām antike mātṛcittam utpādayitavyaṃ pitṛcittam utpādayitavyaṃ bhrātṛcittam utpādayitavyaṃ bhaginīcittam utpādayitavyaṃ putracittam utpādayitavyaṃ duhitṛcittam utpādayitavyaṃ mitrāmātyajñātisālohitacittam utpādayitavyaṃ sarvasattvāś ca mātṛcittena pitṛcittenālambitavyā, bhrātṛcittena bhaginīcittenālambitavyāḥ, putracittena duhitṛcittenālambitavyā, mitrāmātyajñātisālohitacittenālambitavyāḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryāntukāmena sthātavyam. ity adhimātram uṣmagatam

ātmanā ca prāṇātipātāt prativiratena bhavitavyaṃ pare ca prāṇātipātavairamaṇo samādāpayitavyāḥ, prāṇātipātavirateś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye prāṇātipātāt prativiratā bhavanti, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena. evaṃ bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryāstukāmena sthātavyam. (psp_4:136)

ātmanā cādattādānāt prativiratena bhavitavyaṃ, pare cādattādānavairamaṇye samādāpayitavyāḥ, adattādānavirateś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye adattādānāt prativiratā bhavanti, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

ātmanā ca kāmamithyācārāt prativiratena bhavitavyaṃ, pare ca kāmamithyācāraprativiratau samādāpayitavyāḥ, kāmamithyācāravirateś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye kāmamithyācārāt prativiratā bhavanti teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

evam anṛtavacanāt paruṣavacanāt piśunavacanād avadyapralāpād abhidhyāyā vyāpādāt, ātmanā ca mithyādṛṣṭeḥ prativiratena bhavitavyaṃ, pare ca mithyādṛṣṭiviratau samādāpayitavyā, mithyādṛṣṭivirateś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye mithyādṛṣṭer viratā bhavanti, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena. ātmanā ca prathamaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, pare ca prathame dhyāne samādāpayitavyāḥ, prathamadhyānasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyante, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

evam ātmanā ca dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, evaṃ tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, ātmanā ca caturthaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, pare ca caturthe dhyāne samādāpayitavyāś caturthadhyānasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye caturthadhyānaṃ samāpadyante, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

ātmanā ca maitrī bhāvayitavyā, pare ca maitrībhāvanāyāṃ samādāpayitavyā, maitrībhāvanāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye maitrīvihāriṇas teṣām api varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

evaṃ karuṇāyāṃ muditāyāṃ ca kartavyam, ātmanā copekṣāvihāriṇā bhavitavyaṃ, pare copekṣāvihāre samādāpayitavyā, upekṣāvihārasya ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye upekṣāvihāriṇas, teṣām api varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

ātmanā cākāśānantyāyatanāsamāpattiḥ samāpattavyā, pare cākāśānantyāyatanasamāpattau samādāpayitavyāḥ, ākāśānantyāyatanasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ (psp_4:137) samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

evaṃ vijñānānantyāyatanasamāpattir ākiṃcānyāyatanasamāpattiḥ, ātmanā ca naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiḥ samāpattavyā, pare ca naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau samādāpayitavyāḥ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiṃ samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena. iti mṛdumūrdhagatam

ātmanā ca dānapāramitā paripūrayitavyā, pare ca dānapāramitāyāṃ samādāpayitavyāḥ, dānapāramitāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaḥ, ye cānye dānapāramitāṃ paripūrayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, ātmanā ca prajñāpāramitā paripūrayitavyā, pare ca prajñāpāramitāyāṃ samādāpayitavyāḥ, prajñāpāramitāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye prajñāpāramitāṃ paripūrayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena. iti madhyamūrdhagatam

ātmanā cādhyātmaśūnyatā bhāvayitavyā, pare cādhyātmaśūnyatāyāṃ samādāpayitavyā, adhyātmaśūnyatāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā adhyātmaśūnyatāṃ bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

evaṃ bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad ātmanā cābhāvasvabhāvaśūnyatā bhāvayitavyā, pare cābhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ samādāpayitavyā, abhāvasvabhāvaśūnyatāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā n bhavitavyaṃ samanujñena.

ātmanā ca catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayitavyāni, pare ca caturṣu smṛtyupasthāneṣu samādāpayitavyāḥ, caturṇāṃ ca smṛtyupasthānānāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvāś catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, ātmanā cāryaṣṭāṅgo mārgo bhāvayitavyaḥ, pare cāryāṣṭāṅge mārge sthāpayitavyāḥ, āryāṣṭaṅgamārgasya ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ (psp_4:138) samanujñena.

ātmanā ca śūnyatānimittāpraṇihitasamādhayo bhāvayitavyāḥ, pare ca śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau samādāpayitavyāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhīnāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvāḥ śūnyatānimittāpraṇihitasamādhīn bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

ātmanā ca catvāry āryasatyāni bhāvayitavyāni, pare cāryasatyabhāvanāyāṃ samādāpayitavyā, āryasatyānāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvāś catvāry āryasatyāni bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

ātmanā cāṣṭavimokṣā bhāvayitavyāḥ, pare cāṣṭavimokṣabhāvanāyāṃ samādāpayitavyā, aṣṭānāṃ ca vimokṣāṇāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye 'ṣṭavimokṣāṃ samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

ātmanā ca navānupūrvavihārasamāpattayaḥ samādāpayitavyāḥ, pare ca navānupūrvavihārasamāpattiṣu samādāpayitavyā, navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā navānupūrvavihārasamāpattīḥ samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

ātmanā cābhijñā niṣpādayitavyāḥ, pare cābhijñāprāptaye samādāpayitavyāḥ, abhijñānāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā abhijñā pratilabdhās, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

ātmanā ca daśatathāgatabalāni paripūrayitavyāni, pare ca daśatathāgatabaleṣu samādāpayitavyā, daśānāṃ ca tathāgatabalānāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā daśatathāgatabalāni paripūrayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

evaṃ catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvid, ātmanā cāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ paripūrayitavyāḥ, pare cāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmeṣu pratiṣṭhāpayitavyā, aṣṭādaśāveṇikānāṃ ca buddhadharmāṇāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye āveṇikān buddhadharmān paripūrayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

ātmanā ca mahāmaitrī mahākaruṇā ca paripūrayitavyā, pare ca mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ ca samādāpayitavyā, mahāmaitryā mahākaruṇāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ ca paripūrayanti, (psp_4:139) teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

ātmanā canulomapratilomapratītyasamutpādaḥ samāpattavyaḥ, pare cānulomapratilomapratītyasamutpāde samādāpayitavyāḥ, anulomapratilomapratītyasamutpādasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye anulomapratilomapratītyasamutpādaṃ samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.

evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryātukāmena sthātavyam. ity adhimātramūrdhagatam

ātmanā ca duṣkhaṃ parijānāti samudayaṃ ca prajahāti nirodhaṃ ca sākṣātkaroti mārgañ ca bhāvayati, parāṃś ca duṣkhaparijñāyai samudayaprahāṇāya nirodhasākṣātkriyāyai mārgabhāvanāyai samādāpayati, duḥkhaparijñānasya samudayaprahāṇasya nirodhasākṣātkriyāyā mārgabhāvanāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye duḥkhaṃ prajānanti samudayaṃ prajahati nirodhaṃ sākṣātkurvanti mārgaṃ ca bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti mṛdvī kṣāntiḥ

ātmanā ca srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, parāṃś ca srotaāpattiphalajñānasākṣātkriyāyai samādāpayati, srotaāpattiphalajñānasākṣātkriyāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

evam ātmanā ca sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, ātmanā cānāgāmiphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti.

ātmanā cārhattvaphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, parāṃś cārhattvaphalajñānasākṣātkriyāyāṃ pratiṣṭhāpayati, arhattvaphalajñānasākṣātkriyāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca pratyekabuddhaphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca pratyekabuddhaphalajñānasākṣātkriyāṃ sākṣātkaroti, parāṃś ca pratyekabuddhaphalajñānasākṣātkriyāyāṃ pratiṣṭhāpayati, pratyekabuddhaphalajñānasākṣātkriyāyāś (psp_4:140) ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye pratyekabuddhaphalajñānasākṣātkriyāyai jñānam utpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti madhyā kṣāntiḥ

ātmanā ca bodhisattvanyāmam avakrāmati, parāṃś ca bodhisattvanyāmāvakrāntyāṃ samādāpayati, bodhisattvanyāmāvakrānteś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye bodhisattvanyāmam avakrāmanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryātukāmena sthātavyam. ity adhimātrā kṣāntiḥ

ātmanā ca sattvān paripācayati, parāṃś ca sattvaparipākāya samādāpayati, sattvaparipākasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye sattvaparipākāyābhyudgatās, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca buddhakṣetraṃ pariśodhayati, parāṃś ca buddhakṣetrapariśodhanāya samādāpayati, buddhakṣetrapariśuddheś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye buddhakṣetrapariśodhanāya pratiṣṭhitās, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti mṛdavo 'gradharmāḥ

ātmanā ca bodhisattvābhijñā utpādayati, parāṃś ca bodhisattvābhijñāsu samādāpayati bodhisattvābhijñānāṃ ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye bodhisattvābhijñā bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti madhyāgradharmāḥ

ātmanā ca sarvākārajñatājñānam utpādayati, parāṃś ca sarvākārajñatājñāne samādāpayati, sarvākārajñatājñānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye sarvākārajñatājñānam utpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.

ātmanā ca sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahāti, parāṃś ca sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇatāyai samādāpayati, sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahati, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.