Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 2/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Hetubinduṭīkāloka (subcommentary on Arcaṭa's Hetubinduṭīkā on Dharmakīrti's Hetubindu)

Tác giả
Durvekamiśra
Thông tin
GRETIL — Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji: Hetubinduṭika of Bhaṭṭa Arcaṭa with the Sub-Commentary entitled Āloka of Durveka Misra. Baroda : Oriental Institute 1949, pp. 233-411. (Gaekwad's Oriental Series, CXIII).CC BY-NC-SA 4.0

tadbhāve 'nupalabhyamānasya tu tatkāryatvakalpanāyām atiprasaṃgād iti bhāvaḥ | atraiva vaktavyāntaraṃ samuccivann āha tad i[46.7]ti | tasyādṛśyasyānvayavyatirekānuvidhānāt [46.7] | tad a[46.8]dṛśyam | tac cā[46.8]nvayavyatirekānuvidhānam | nimittābhāvam evāvedayann āha kāryeti [46.10] | satsvanyeṣu kāraṇeṣu samartheṣu kāryam abhavatkasta(vatta)dutpattau kāraṇāntaram apekṣaṇīyaṃ pratipādayati | na tu bhave(va)d eveti samudāyārthaḥ |

__________notes__________

[69] tatrāpi s [70] sa eva s [71] bandhe vā s

saṃprati sa(ta)tkāraṇatvam upetyāpi nāsmatpratijñātasya kācit kṣatir iti pratipādayitum āha rūpantv iti (bhavatv iti) [46.12] |[72]yato [46.14] vahnyādeḥ kāraṇatvahāneḥ agnyāder anyasyāpi[73]bhāvaḥ [bhāve] dhūmaṃ prati kāraṇatvena kathaṃ na agnyādeḥ kāraṇatvahāniḥ [46.14] | kathañ ca tanniṣcayena pravṛttau na visamvāda ity āśaṃkyāha tasya (?) | abhyupagamanīyadṛṣṭāntadvāreṇāmumarthaṃ draḍhayann āha nahī[46.15]tyādi | dṛṣṭasya kāraṇasya hānam abhāvo na hy akāraṇatvena pratītasya kāraṇatvahānir ity arthaḥ | tasya dṛṣṭakāraṇasya kāryaṃ taddarśanāt [46.16] | atatprāpti[46.16]r dṛṣṭakāraṇāprāptiḥ prasajyata āpadyate aneneti prasaṅgāpādanam atiśayitaḥ prasaṅgo 'tiprasaṃgas tenālaṃ [46.16] na kiñcit | nanu ca tadbhāve bhāvas tadabhāve 'bhāvaś ca [25b] kāryadharmāv imau tat katham ayam eva kāryakāraṇabhāva uty ucyate | kāryabhāva iti tu yuktaṃ vaktum iti | satyam etat kevalam etasmin kāryadharme kathite kāraṇadharmopi svabhāve bhāvo bhāvanaṃ bhāvo bhāvayitṛtvaṃ sattayābhisambandhayitṛtvaṃ svābhāve cābhāvo 'bhāvanam abhāvayitṛtvam anutpādayitṛtvaṃ yat tallakṣaṇaḥ sujñāno bhavatīty ācāryeṇaivam uktam anenāpy evaṃ vyākhyātam | {p. 301} tenāyam arthaḥ -- arthāntaratve sati yaḥ prāgbhāvī so(svā)nvayavyatirekāv anuvidhāpayati tat kāraṇam | yaś ca paścādbhāvyanvayavyatirekānuvidhāpanānvyavyatirekānuvidhānalakṣaṇaḥ kāryakāraṇabhāva [46.22] iti | yad vā kāryakāraṇabhāvaniścayahetutvād ayam eva tathoktaḥ | tathā hi kāryagatābhyām eva tadbhāvabhāvatad(tada)bhāvābhāvābhyāṃ tayoḥ

kāryakāraṇabhāvo vibhāvyate | asati kāraṇatve tadbhāva(vā)bhāvayos tadbhāvābhāvāv eva na bhavetām iti | nāyam evam ayam eva kāraṇabhāvo nāma anya eva dviṣṭhaḥ sambandho 'stīty āśaṃkyāha sa hīti [46.23] | hi yasmād arthe | tābhyāṃ [46.23] tadbhāvabhāvatadabhāvābhāvābhyām | svarūpeṇāsvīkṛtakāryakāraṇarūpayor agnidhūmayoḥ dūṣaṇāntaram anvacinvann āha svabhāvena ce[47.1]ti | tasya [47.4] apūrvasya rūpasya tena niṣpādyamānasya | tato [47.4]kāryakāraṇarūpābhyām | nahītvāya(?)rthāntarasyatva samarthanam (?) | tatas tasya tato [47.9]rthāntaratvāt | pūrvake [47.9] iti kāryakāraṇabhāvasambandhena kriyamāṇo(māṇāt) rūpāt prāgbhāvinī vahnis tasya dhūmarūpe (?) tadbhāvaḥ [47.13] kāryakāraṇabhāvaḥ tayos tādrūpyepi kāraṇabuddhāv asyopayogān na vaiyarthyam ity āha -- karye[47.13]ti | api [47.14] nyāyataḥ sambhāvanāṃ darśayati | katham avasīyate nārthāntaranimitte ity āha tasye[47.14]ti | tasya tatsāmarthyā(tasya tābhyām arthā)ntarasya tathāvidhasya [47.16] tadvivekenāpratibhāsinaḥ | api [47.16] vyaktim ity etad asminn arthe | sarvaṃ sarvatra gṛhītam itīṣṭaṃ dharmam atikrāntaḥ prasaṅgo 'tiprasaṅgaḥ [47.16] | tasyānupalabdhilakṣaṇaprāptatvād viśeṣe(ṣa)ṇāsiddhoyaṃ hetur ity āha anupalabdhī[47.16]ti | kim avaśyam upalabhyamānena tena tadbuddhihetunā bhāvyaṃ yenaivam ucyata ity āha na hī[47.18]ti | tadbuddhī [47.18] kāryakāraṇabuddhī | asya [47.19] arthāntarasya tayoḥ [47.19] kāryakāraṇabuddhyoḥ | na cānvayavyatirekānuvidhānam aviduṣas tadbuddhī bhavata iti buddhistham | upapattyantaram atraiva

samuccinvann āha na ce[47.19]ti | svaviśiṣṭapratyayanibandhanaṃ [47.20] co(svo)paraktajñānanibandhanam | kāryakāraṇabuddhyo[47.21]r vikalpātmikayor iti prakaraṇād draṣṭavyam | tadbuddhinibandhanatvepi tasya katham avaśyam upalakṣaṇam ity āha nahī[47.22]tyādi | co [47.24] vaktavyāntarasamuccaye | kāryakāraṇābhyām

__________notes__________

[72] atra "yato vahnyādeḥ kāraṇatvahāneḥ" etāvān pāṭhaḥ agre "visaṃvāda ity āśaṅkyāha" etad anantaraṃ saṃgacchate | pramādāt prāgāyāto bhāti | [73] agretanaṃ "tasya?" iti śaṃkā cihnitaṃ padaṃ atratyaṃ bhāti | tathā ca "tasya bhāve" iti "tadbhāve" [46.13] ity asya vivaraṇam |

a[47.24]gnidhūmābhyām arthāntarasya [47.24] bhinnasya | kāryakāraṇabhāvarūpasya sattvasya sabandhāntarasadbhāvāt kathaṃ na ghaṭata ity āha | sambandhe[47.25]ti | tasmāt kāryakāraṇābhāvasaṃbandhād anyasya tenāpy arthāntareṇa [26a] sambandhena sahāsya kathaṃ saṃbandha iti paryanuyoge saṃbandhāntaraṃ kalpanīyam | punaḥ paryanuyoge punas tatheti anavasthā[47.25]prasaktis tataḥ | na caivaṃsambandhāntaraṃ parikalpyate | kiṃ tarhi kāryakāraṇabhūtavastukāryakāraṇākhyasambandhayor {p. 302} akāryakāraṇabhāva eva sambandha ity āha kārye[47.26]ti |[74]tadbhāvasya [47.27] kāryakāraṇabhāvasya bhinnasya kalpitasya tato 'sahabhāvitvāt | kāryakāraṇakāle [47.27] kāryakāraṇabhūtavahnidhūmādivastukāle | tayoś caikakālikatvaṃ kuto yenaikajanakatvaṃ syād iti | atra gajanimīlikāṃ kṛtvaitad uktaṃ draṣṭavyam | sa ca [48.3] kāryakāraṇādhyavasāyaḥ | bhavatv asau kalpitaviṣayas tathāpi bhinnasambhavaḥ kathaṃ na bhaved ity āha -- kalpite[48.4]ti | tadvyavasāyasya kāryakāraṇatāvyavasāyasya | ta[75]sya bhinnasya kāryakāraṇabhāvasya | mābhūt kalpitaviṣayoyaṃ tadavasāya iti hi tasya kalpanā sa cet tathāvidha aiṣitavyaḥ kiṃ teneti bhāvaḥ | kiṃ kalpyamānosau tadbhāvaḥ kiṃ kāryakāraṇabhāvābhyāṃ sahitābhyāṃ janyate āhosvidekaikeneti pakṣayor ādyaṃ pakṣaṃ kṣapayann āha kāryeti [48.5] | kāryeṇa janyamānaḥ kāryabhāvaḥ syāt | kāraṇena janyamānaś ca kāraṇabhāva ity abhipretya katham i[48.6]ty āha | pratyekajanyamānatāyām api kāraṇam uddiśya nirūpayann āha -- yadā ce[48.6]ti | paścā[48.8]cchabdāpekṣayā tu svakāryasyeti vibhaktivipariṇāmena yojyam | a[76]tasarthapratyayayogenaṣaṣṭhī prāpteḥ | tat tasmād ubhayoḥ [48.9] kāryatadbhāvayoḥ |

__________notes__________

[74] sadbhāvaṃ s [75] tasyā s | [76] ṣaṣṭhyatasarthapratyayena (pā. 2.3.30)

nanv ekasāmagryadhīnataivānayoḥ sambandha iti kathaṃ parasparāsambandha ucyata iti cet | na, kāryeṇāpi samam asya kāryakāraṇabhāvasya saṃbandhasya prakṛtatvāt sūktam idam | ekasāmagryadhīnateṣṭau ca tad utpatteḥ pūrvaṃ kāraṇaṃ na kāraṇaṃ syāt | tvanmate tadyogāt tadavyavasthiter yoyam aprāptatvād iti doṣo draṣṭavyaḥ | kāryasya dhūmādeḥ kriyā [48.11] karaṇaṃ kathaṃ | tadapekṣaṃ [48.13] taddhūmādikriyāpekṣam | asya [48.12] vahnyādeḥ asattvān mā sma tajjanayata, kā no hānir ity āha tadbhāvaś ce[48.15]ti | tadbhāvaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ saṃbandhaḥ | kāraṇābhāvād anutpannaś ca(nnāśva)śaśaviṣāṇā yathā naḥ (na) kathaṃ tadbhāvasambandho bhavitum arhatīty āśayaḥ | saṃpratyakṣaṇikapakṣam abhyupagamyāha -- akṣaṇikatvepīti | pratyayahetuḥ kāryakāraṇabuddhihetur vā nātivartate | yadi hi tadāśritaṃ syāt tadā tatra tathāvidhaṃ bodhaṃ vidadhyād anyathāsati viprakarṣābhāvāt sarvatra tadbuddhiṃ janayen no vā kvacid apīti bhāvaḥ | idaṃ punar atra sādhu dṛśyate | ayaṃ khalu kāryakāraṇabhāvaḥ kāryakāraṇayor vastunor varttamāno nāṃśena vaṃśadaṇḍavad vartate akhaṇḍarūpatvāt | kāryābhāvaḥ kāraṇā[77]bhāva iti prāpter anekarūpatāpattiprasakteś ca | pratyeka[26b]rūpakāryatvena vartamānaś ca yathākāryakāra[ṇa]yoḥ kāryakāraṇabuddhī janayati tathā pratyekaṃ janayet | sati caivaṃ vahnāv eva dhūmāpekṣayaiva kāryakāraṇabuddhī prasajyeyātāṃ tathā dhūmepi tadvahnyapekṣayaiva kāryakāraṇabuddhī prasaṅga(saja)taḥ | mā sma vā kāryakāraṇayor api {p. 303} bhūtām iti | tadekaprakā(hā)ranihate 'pi sambandhe 'sminn imām īdṛśīṃ sūkṣmekṣikāṃ kurvatābhaṭṭārcaṭenakatham ayaṃ sthavīyān doṣo na darśita iti na pratīmaḥ |

__________notes__________

[77] "kāraṇabhāva" ity api paṭhyate |

nanu yaḥ kila kāryakāraṇalakṣaṇasaṃbandhāntaravaśāt kayościd vastunoḥ kāryakāraṇarūpatām upaiti taṃ pratyetad ucyamānaṃ śobheta | asmākaṃ tu kāryasamavāyaṃ kāraṇatvaṃ kāraṇasamavāya(yi)tvaṃ ca kāryatvam icchatām ity anantaroktād doṣān na(ktā doṣā na) kiṃcid upaghnantītinaiyāyikavacanam āśaṃkya tadabhimānam apy unmūlayann āha -- samavayīti | samavāyikāraṇasyaiva kapālādeḥ | tatraiva ghaṭādikāryasya samavāyāt | co yasmād arthe | nimittakāraṇaṃ kulālādi | asamavāyikāraṇaṃ kapālasaṃyogādiḥ | tayor na kāryasamavāyostīti na kāraṇaṃ syāt tataś cāvyāpitvaṃ lakṣaṇadoṣa iti sāmarthyād darśitam | kāryalakṣaṇe(ṇa)syāpy akāryasya veti vāśabdo 'piśabdasyārthe | tatsamavāyaḥ kāraṇasamavāyaḥ | samavāyikāraṇa eva kapālādau samavāyah kāryatvaṃ na nimittāsamavāyikāraṇayor iti saptamyantaṃ sa(pada)dvayam iha sambandhavyam, kapālādisamavāyina eva ghaṭāder udayopagamāt | tataś ca nimittāsamavāyikāraṇāpekṣayā ghaṭādikaṃ kāryaṃ na syād ity atrāpi avyāpitaiva darśitā |

idānīṃ sādhāraṇaṃ dūṣaṇam upadarśayann āha tasya ceti | tasya samavāyasya co vaktavyāntarasamuccaye | anyathātvavyākhyānam atra sāhasam iti nānūdyatepi | vyaktibhedavivakṣayopayuktakārye vā sarvatraśabdaprayogāt | sarvatra kāryakāraṇabhūte vastuni | aviśeṣād aviśiṣṭarūpatvāt | parasparam anyonyaṃ vahner dhūmo dhūmasyāpi vahniḥ | kāryaṃ kāraṇaṃ ca syāt, samavāyasya kāryatvakāraṇatvalakṣaṇasya viśeṣād ubhayas tādrūpyamatād rūpyaṃ vā na samaṃ syād ity evaṃ vaditur abhiprāyaḥ | athavā sarvatra kāle vastuni akāryakāraṇabhūtepi | sarvatra vā aṃtaśo mahāsāmānyasya sattāyāḥ samavāyabhāvān na samavāyabhāvo vibhāvitaḥ | kiṃtvaviśeṣa evānūdita iti draṣṭavyam |

nanu nāviśiṣṭaḥ samavāyaḥ kāryatvakāraṇatvalakṣaṇatveneṣṭo 'smākaṃ kiṃtu pūrvottarabhāvābhāvaiśiṣṭa ity āśaṃkyāha pūrveti | pūrvottarakālāvacchinau padārthau pūrvottarāv uktau | tayor yau bhāvābhāvau, pūrvabhāva eva yad uttarasya bhāvaḥ | tadabhāva eva yo 'bhāvo 'bhavitṛtvam, purvasyāpi yaḥ svabhāva eva bhāvo bhāvanaṃ sattayābhisaṃbandhakatvaṃ svābhāva eva ca yo 'bhāvo 'bhāvanaṃ samaṃ (?) [a]bhāvayitṛtvaṃ tadviśeṣaṇaḥ samavāyaḥ kāryakāraṇalakṣaṇam | etad uktaṃ bhavati yo 'rthāntaraṃ svānvayavyatirekāv anuvidhāpayati, yaś cārthāntarasyānvayavyatirekāv anuvidhatte eva anvayavyatirekānuvidhā[panā] [27a]nvayavyatirekānuvidhāyinī vastunī viśeṣaṇe yasya samavāyasya sa tadviśeṣaṇaḥ | {p. 304} kāryakāraṇatvalakṣaṇatveneṣta iti na sarvatra tathābhāvaprasaṅga iti | anyathā vyākhyānaṃ tv abhāvaśabdasya duryojyatvāt sāhasamitī nānūdyatepi | etan niṣedhayann āha | ayukteti | hetum āha tad iti | tena bhāvābhāvavatā pūrvottarakālena vastunāsaṃbandhād avidyamānasambandhatvāt | ayam artho viśeṣaṇaṃ vyavacchedakaṃ bhavati | tatra kena saṃbandhena tathābhūte ca vastuni samavāyam imam avacchinno (cchinto) yena tadviśeṣaṇaṃ syāt | evam eva ca tathātve sarvaṃ sarvasya viśeṣaṇaṃ syād iti |

nanu viśeṣaṇaviśeṣyabhāva eva sambandhaḥ | na ca sambandhena sambandhāntarānusaraṇaṃ śreyaṃ ity āśaṃkyāha niratiśayasyeti | niṣkrānto 'tiśayo vyavasthitarūpād viśeṣo yasmān niṣkrānto vātiśayāt | tasya kenacid atiśāyayitum aśakyasyety arthaḥ | nityatvāc ca niratiśayatvam iti buddhistham |

evaṃ brūvāṇaś caivam abhipraiti viśeṣaṇena tāvad atiśāyake nāvaśyabhāvyam anyathā sarvaṃ sarvasya viśeṣaṇam āpadyeta | tatrānityasya kaścid atiśayam ādadhat kiñcid bhaved api viśeṣaṇam | yadi tatrāpi so 'tiśayaḥ kiṃ tato bhinna utābhinnaḥ, yadi bhinnas tasya kim āyātam athābhinnas tasyaiva tarhi karaṇam āpatitam iti kaścin na paryanuyuñjīta, na tu pūrvāparakālayo ravicalitatadrūpasya nityasyeti | saṃprati te yady avaśyaṃ viśeṣane asyaiṣṭavye iti nirbandhas tadaitat yuktarūpam ity upaga...arbham upadarśayann āha tayor eva veti | vāśabdo 'bhyupagataṃ pakṣāntaraṃ darśayati | tayor anvayavyatirekānuvidhāpanānvayavyatirekānuvidhāyinos tadviśeṣaṇayos tatsamavāyaviśeṣaṇatvenābhimatayos tallakṣaṇatā kāryakāraṇalakṣaṇatāstu | tayor eva pramāṇopapannatvād itarasya ca tadbādhitatvād ity āśayaḥ | itir anantaroktaṃ pratyavamṛṣati | evam abhiprāyavatā vārtikakṛteti prakaraṇāt | agnīndhanādy eva sāmagrītyantarnītaniyamaḥ samāsaḥ kartavyo 'ta evāmūṃ niyamam asahamānasya bhinasāmagrīvādino matam āśaṃkya tannirākurvann āha na ceti | anyathā kuto 'sya pratyākhyānagranthasyotthānaṃ syād iti | svarūpata evāparasāmagrīnirapekṣeṇaiva rūpeṇa | kārye [48.23] janayitavye yataḥ [47.26] śaktivyāghātāt | anyatre[48.26]ti | nipāto 'nyavacanosti tenānyad ity ārthaḥ |

sāmagry api janayantī kiṃ sāmagryantarasavyapekṣā janayaty athānapekṣā | yadi [21b] sāmagryantarasāpekṣā tarhi saivānvayavyatirekābhyāṃ janikā syād ādyasāmagryāstu janakatvaṃ harītakiṃ prāpya devatā recayantīty anena tulyaṃ syāt | a(ya)dyanirapekṣā tadvadabhāvopi svahetulakṣaṇasāmarthyas tannirapekṣa eva kiṃ na janayatīty api dūṣaṇam iha draṣṭavyam | na ca sāmagrī tato bhedenopalabhyate | na cāsyā anupalabdhilakṣaṇaprāptatā yuktetyādy api pūrvavaddraṣṭavyam |

{p. 305} anvayo 'nvetṛtvam anvīyamānatvaṃ ca vyatireko vyatirecayitṛtvaṃ vyatiricyamānatvaṃ ca tāvātmānau yasya tasya [49.11] |

ye [49.18] mīmāṃsakādayaḥ | tam a[49.18]nvayaniścayam |

tasya svakāraṇāvyabhicāradvāraka [49.27] ity ācakṣāṇo yasyārthāntarasya yenānvayaḥ sakalalokasākṣikaḥ so 'vaśyaṃ tajjanyas tatkāraṇajanyo veti pratipādayati ataeva "kāryakāraṇabhāvād vā" ity atrāpi tena samaṃ tatkāraṇena samaṃ vā kāryakāraṇabhāvād iti veditavyam iti | tatra svabhāvahetvādau viparyayeṇa bādhakapramāṇavṛttyādy eva darśitaṃ tat tu katham anvayaniścaya ukta [51.1] ucyata ity āśaṃkyāha svabhāve[51.2]ti | viparyaye [51.2] sādhyaviparyaye hetor bādhakaṃ viparītotthāpakaṃ yat pramāṇaṃ tasya vṛttyā [51.2] sādhyasādhanayoḥ tannibandhanatvāt | anvayaniścayasyeti prakaraṇāt | uttaratrāpy evaṃ draṣṭavyam | tadbhāvasiddheḥ tanmātravṛttisiddhes taddhetukatvāt | asadvyavahārasya hi dṛśyānupalabdhimātre vṛttau siddhāyāṃ deśakālānavacchedena yatra yatropalabdhilakṣaṇānupalabdhis tatra tatrāsadvyavahārayogyatetyanvayaniścayapravṛtter nimittāntarābhāva[78]sādhakapramāṇatas tad[79]bhāvasiddhihetukatvāc ce[51.4-5]ti uktam | te na (?) kāraṇavyāpakānupalabdhī |

__________notes__________ [78] -bhāvaprasādhaka-s [79] tadabhāvasiddhihetutvāc ca- s |

tasye[51.15]ti sādhyābhāve hetvabhāvasya |[80]tadbhāvasiddhi[51.19]s tatsvabhāvatāsiddhis tataḥ tādātmyatad utpattilakṣaṇe nimitte yasya pratibandhasya pratibaddhatvasya tasya niścayāt [51.22] | tasmād utpattis tatkāraṇād votpattis tadutpattir abhipretā | anupalabdhyoḥ [52.2] kāraṇavyāpakānupalabdhyor iti prakaraṇāt | kadā punas tadviśeṣaṇaṃ nopekṣituṃ śakyata ity āha yadeti [52.3] | upādatte [52.4] nidarśanīyatvena svīkaroti pratipādaka iti prakaraṇāt | asiddhatvād i[52.8]ti | saṃdigdhāsiddhatvād iti draṣtavyam | tat [52.12] sādhyābhāve 'bhāvakhyāpanam | tādātmyatadutpattisiddhau hi plavamānākārāyāḥ sādhyābhāve sādhanābhāvapratipatter utpattir ity āśayaḥ | amum evārthaṃ tathā [52.15] hītvādinā prasādhayati | phalavacanasya kāryaśabdasya napūṃsakaliṅgatvād asati bahuvrīhāvajahalliṅgatvāc ca kārya[52.21]m iti nirdeśovārtikakārasyāvasātavyaḥ |

__________notes__________

[80] tadbhāvatā-s

anupakārikā [52.23] akiñcitkarī | adarśanamātrā[52.23]t pratibandhavirahitād vipakṣe 'darśanāt kevalāt | tadasaṃbhavaṃ [52.23] vyatirekāsambhavam | tam eva {p. 306} tathāhī[52.27]tyādinopapādayati | sādhyābhāvād anyasya tadanupalabdhikāraṇasyābhāvāt ekatra sthitasyāpi tadanupalabdhirastīty abhāva eva kiṃ na bhavatīty āśaṃkyāha deśetyādi [28a] | ādiśabdātkālasya parigrahaḥ | tatra [53.3] dharmiṇi saty api [53.3] vidyamānepi hetau anupalambhamātrasya [53.4] upalambhavirahamātrasya [|] na tathāvidho vyatireko 'bhipreta ity āha -- tathāvidhasyai[53.5]veti |

nanv adarśanamātrād vyatirekam icchatām uktena nyāyena tadasaṃbhava eva darśitaḥ | pratibandham antareṇa darśanamātrād anvayam icchatāṃ tu na tadabhāvo bhāvito 'vaśyadarśayitavyaś cāsau "avinābhāvaniyamo 'darśanānna na darśanāt" [pra.vā. 3.30] ity atrābhidhānād ity āśaṃkyānantarodita evāyam artha iti darśayitum āha anvayaniścayo [53.7]pīti | tenāpi [53.8] pratibandhanibandhanānvayaniścayavacanenāpi | darśananibandhanam[81] iti [53.8] sapakṣe darśanamātranibandhanam iti prakaraṇāt draṣṭavyam | asyāpy a[53.9]nvayasyāpi | na darśanamātrād anvayam icchāmo yenaivam abhidhīyate | kiṃtu bhūyodarśanād ity āśaṃkyāha na ceti [53.12] | evam upalakṣaṇatvād asya nādarśanamātrād vyatirekam icchāmo 'pi tu bhūyodarśanād ity api draṣṭavyam eva | "bhūyodarśanagamyā hi" (ślo.vā. anu.12) ity asya śeṣanirdeśenāpi gamayitum aśakyatvād vyāptir a[53.13]nvayātmiketi draṣṭavyam | bhavatopi mahānasamahāhradādau bhuyodarśanādarśanābhyāṃ kim anyad vyāptinimittam astīty āha asatī[53.14]ti | pratibandhanibandhanābhyām eva tābhyāṃ sā siddhyati nānyathety anena darśitam | kvacid deśe bahulaṃ [53.14] pracuraṃ yathā bhavati tathā dṛṣṭānāṃ [53.14] sāhacaryeṇopalabdhānām āmalakatvakaṣāyarasatvādīnāṃ | anyathātvasyāpi [53.14] ksīrāvasekādinā madhurarasatvādibhāvasyāpi sambhavāt | sambhāvanāyā avakāśaṃ darśayituṃ tad asaṃbhave [53.15] iti | tasyānyathātvasyāsaṃbhave 'bhāve | evam upalakṣaṇatvād asya sādhyabhāve bhūyodarśanepi na vyatirekātmikā vyāptiḥ siddhyati | ke(kva)cid bahulaṃ sādhyābhāve 'bhāvinām upalambhepy anyathātvasya saṃbhavāt | tadasambhavabādhakapramāṇābhāvād ity api draṣṭavyam | tathāhi madhurarasatvābhāve 'mbhastvasya sādhanadharmasyābhāvaḥ sādhyadharmiṇaḥ sāmudrād ambhaso 'nyatra sarvatra dṛśyata iti bhūyodarśanepi lavaṇodadhāv evānyathātvaṃ dṛṣṭam iti | anyathāmbhastvam api mahārṇavāmbhaso madhuratvasādhye samyagdhetur abhyavagantavyaḥ prasajyeta | bādhakābhāvāt kāryavyāpyābhāvavyatireke sati syātā(?)rvāgdarśibhir aśakyaniścayatvenālakṣaṇatvād asya sādhyābhāve hīty alaṃ bahunā |

__________notes__________

[81] -nibandhanāma -- s

tādātmyatadutpattilakṣaṇapratibandhadvayaniścayo ya eva sa copāyaḥ [54.12] "sā viparyaye bādhakapramāṇavṛttiḥ" iti vacanāt "pratyakṣānupalambhasādhanaḥ" {p. 307} iti vacanāc ca darśitaḥ | iti[54.13]s tasmāt pṛthag noktaḥ [54.13] bhede[na]nokta ācāryeṇeti prakaraṇāt |

pratibandhasiddhāv api kathaṃ kāraṇavyāpakānupalabdhyor anvayavyetirekau prasiddhyata ity āśaṃkya etad evopapādayann āha tathāhi[54.14]tyādi | kāryavyāpyābhāvavyatireke sati kiṃrūpe tasminn ity āha[82]tallakṣaṇa iti | tatkāryasvabhāvātmani [28b] pratiṣedhapratiṣedhasya vidhirūpatvād ity abhiprāyaḥ | vyatiricyate asaṃbhavati | kathaṃ vyatiricyata ity āha | kārane[54.14]ti | anyathe[54.16]ti yadi tadvyatireke na vyatiricyata iti |

__________notes__________

[82] tadbhāvalakṣane -- s

tadanu "tādātmyatadutpattyor avinābhāvavyāpikayor" iti purastād uktaṃ kathaṃ punar adhunā tādāmyatadutpattyor avinābhāvena vyāptayor bhāvād i[55.25]ty ucyata ity āśaṃkyāha kṛtakam[83]i[55.26]ti | ubhayavyāptitvād ity arthaḥ | prāg evoktam i[55.30]ti -- "avinābhāvavaikalyaṇ ce"tyādinā pūrvam uktatvād ity uktam | yadi ve[56.1]tyādinopapattyantaram api darśayati | kāryahetuprasaṅgāt kāryād apy anyad [56.1]ty uktam | rohiṇyā rohiṇīnakṣatrasya āsattir udeṣyamāṇāyāḥ pratyāsannatā tasyāḥ klṛptiḥ [56.14] kalpanājñānam iti yāvat | sāpi [56.14] tatkalpanā uktatvād i[56.16]ty etaj jātīyaṃ pratyuktatvenoktam arthād ity arthaḥ |

__________notes__________

[83] kṛtakatvā -- s

kathaṃ punas tasyās tadudayānantaram udayo 'vaśyaṃbhāvī saṃgacchata ity āśaṃkyopasaṃhāravyājenāha tasmād i[56.16]ti | nakṣatracakrasye[56.16]ti kṛttikākhyasaptatārāvṛndasyeti prakaraṇād avaseyam | saṃkrāntiḥ [56.16] pūrvāvasthānadeśāt saṃkramaṇam abhivyaktyavasthāprāptir vā tasyā hetur eva kālavyavadhānene[56.17]ti kiyatkālakṣepeṇeti draṣṭavyam kalpayitavya[56.17]s taddhetutveneti prakaraṇāt | anena tatrāpi pratibandhasadbhāvo darśitaḥ | nīḍānupaghāte satyanutrastānāṃ gṛhītāṇḍānāṃ pipīlikānām ekadigabhimukhānāṃ sañcaraṇaṃ dṛṣṭvā yad varṣānumānaṃ tad apy asati pratibandhe sa ghaṭate tasmāt tatrāpīyam eva gatir iti darśayituṃ yathe[56.17]tinā darśayati | itarathā vivādādhyāsitasattvād asya kathaṃ dṛṣṭāntarūpatopapadyeta | bhūtānāṃ [56.17] pṛthivyādīnāṃ saṃkṣobho [56.17]vasthāviśeṣaḥ | ya eva tathābhūtapīpilikāsaṃkṣobhahetuḥ sa eva katipayakālavyavadhānena paścātkālabhāvino varṣasya hetur ity artho 'rthād draṣṭavyaḥ | kāraṇakāraṇatayā ca hetur draṣṭavyo 'nyathā cirātītaṃ kāraṇam iṣṭaṃ {p. 308} syād eṣtavyam vā | iti[56.18]s tasmāt hetoḥ kṛttikodayasya hetor yo dharmaḥ [56.18] katipayakālātyayena rohiṇyudayopādānakāraṇaśaktiprabodhādhānenānyathā vā yajjanakatvaṃ tadanumānena | itthaṃbhūtalakṣaṇāceyaṃ tṛtīyā | kalpayitavyā [56.18] rohiṇyāsatti kalpanety abhisambandhāt strīliṅgena nirdeśaḥ | dṛśyatvaviśeṣaṇānavacchinnānupalabdhir anupalabdhimātram [56.20] | abhāvāyogād i[56.22]ty abhāvaviṣayatvāyogād iti draṣṭavyaṃ taddvāreṇa [56.24] viruddhopalabdhimukhena | evaṃ bruvāṇaḥ saiva

virodhagrahaṇakālapravrttā dṛśyānupalabdhir idānīṃ smaryamāṇābhāvasādhanī | tatsmārakatvena copalambhasyāsyaikajñānasaṃsargivastvantarānavacchinnasyānupalabdhirūpatā ata evoktaṃ "prayogaḥ kevalaṃ bhinnaḥ sarvatrārtho na bhidyate (pra.vā.2.90)" ity abhipraiti | atra ca yathā prajñākaraguptena parākrāntaṃ tathāsmābhirdharmottarapradīpe darśitam iti nehocyate | anyathā [56.25] yadi taddvāre[29a]ṇānupalabdhiprayogo neṣyate | aniṣiddhānyabhāve saty apratiṣiddhānivāritopalabdhir yasyānyabhāvepi sā tattvata ity arthaḥ | abhāvāsiddher a[56.25]bhāvāniścayād abhāvāyogād iti yāvat |

samudāyasya sādhyatvāt katham asau sādhya ity āha avayava [57.5] iti | sambandhyantarasyānupādānāt |

kasyāsau svabhāvo 'vasātavya ity āha sādhyeti [57.6] | tanmātrād anvayitvam api tasya saṃbhāvyate | tato viśiṣyata ity āha yo hīti [57.17] | yadi nāma na vyabhicāras tathāpi kasmād viśeṣaṇaṃ nopapadyate ity āha saṃbhava [57.22] iti | paramatamapekṣata iti paramatāpekṣam īkṣikṣamibhyāṃ ce(pā.vā 470)ti karmopapade 'ṇaḥ | parepi kim evam eṣitaro na bhavaṃti yena tanmatāpekṣam idam ucyate ityāha naiyāyike[57.25]ti | vegākhyasaṃskāravatā dravyeṇa mudgarādinā yaḥ saṃyogā[58.4]khyo guṇas tasmād avayaveṣu ghaṭādidravyārambhakeṣu kapālādiṣu, karmāṇi kriyābahuvacanena vyāptim upadarśayati na tu bahutvasaṃkhyām eva | saṃyogasyaikye kriyāyā apy ekasyā bhāvāt | yathā vegavat sūcyādisaṃyoge kuvalayadale āme vā ghaṭe, tathāpi kriyāpraṇālikayā dravyanāśo 'sty eveti | tebhyaḥ [58.4] karmabhyah | avayavā[58.4]nāṃ taddravyārambhakāṇāṃ dravyārambhakasaṃyogapratidvandvīvibhāgākhyo guṇa utpadyate | tato [58.4] vibhāgāt saṃyogavināśo dravyārambhakasya saṃyogasya vināśaḥ | tataḥ saṃyogavināśāt | tenāvayavasamyogenāsamavāyikāraṇena yad ārabdhaṃ dravyaṃ tad vinaśyati | dvedhā hi dravyasya nāśo vaiśeṣikādibhir abhyupeyate āśrayavināśād asamavāyikāraṇavināśāc ca | atra cāsamavāyikāraṇasyāsya saṃyogasya vināśāt | {p. 309} kāryagrahaṇena tu vāstavaṃ rūpam anūditam | na tu tadārabdhaṃ cākāryañcāsti yad vyavacchidyate | yadi cā(vā) kāryatvenaiva tan naśyati | yat kāryaṃ tad avaśyaṃ nāśadharmakam iti pratipādayituṃ kārya[58.5]grahaṇam | āhety(bhi)sambandhād dvitīyayā nirdeśaḥ | samavāyabalād vṛttau

tasyaikarūpatvād viśeṣābhāvo vivakṣitaḥ | kṛtakatvānityatvayor ekatve kathaṃ gamyagamakabhāvo bhede tasyopapatter ity āha[84]darśaneti [58.23] | kṛtakatvānityatvayor dharmayor yo bhedaḥ pṛthaktvaṃ tasyāvabhāsaḥ sa vidyate yasyām sā ca sā kalpanā ceti tathā | dharmabhedam avabhāsayatīti vā tathā | sā ca sā kalpanā ceti tathā | itthaṃ padasaṃskāraṃ kṛtvā paścād abhūtvābhavandharmakabhūtvābhavandharmakavastudarśanabalotpannā ca sā kṛtakatvānityatvadharmabhedāvabhāsikalpanā ceti vigrahaḥ kāryaḥ | saiva dvāram u[58.27]pāyas tena | sādhakapramāṇābhāvād bādhakasadbhāvāc ca na tatkalpanā yuktimatīti bhāvaḥ | evaṃ sādhyasādhanabhāvopapattāv api tatkalpyatām | yadi tad eva vyatiriktam anityatvādi tatsādhyām arthakriyāṃ prāptuṃ hātuṃ vārthibhiś cintyate tad api nāstīti darśayitum āha [29b] -- kalpayitvāpīti [58.28] vastvātmana eva [58.28] taddharmisvarūpasyaiva | hānopādānaviṣayatayā cintyatvād [58.29] vicāryatvāt | kathaṃ tasyaiva cintyatvam ity āha -- arthakriye[58.28]ti | kaiścintanīyatvam ity āha -- tadarthibhi[58.29]r iti | tām arthakriyām arthayantīti tathā taiḥ | arthakriyā ca tadāyattā ata evopeksā(peyā)rthina upāyam evānusaraṃtīti | etad evacāryavacanena saṃspandayann āha -- tad uktam i[58.29]ti | yasmād evam evaitan nānyathā tat tasmād uktam ācāryeṇa | san hi śabdārtho 'sandhyāvṛttiḥ (sadvyāvṛttiḥ) śabdārtha iti yaḥ pakṣabheda[59.1]s tena taṃ hetūkṛtya ye śabdārthānnāpahavate(hnuvate) tair vastv eva [59.2] śabdādikam eva | vyāvṛttiḥ śabdārtha iti vādibhir apy arthāt vyāvṛttam

eva vastu tathāpi pra(thā pra)tipādyata iti teṣām api vastucintanam | athavā śabdārthamanapavadadbhiḥ sadāpekṣyābhe(dādipakṣabhe)dena sattvenāsattvena ca vastv eva cintyata ity arthaḥ | tasmā(kasmā)d vastv eva cintyata ity āhāśaṃ(tyāśaṃ)kāyām atrahīty uktam | hir yasmāt | atra [59.2] vastuni | yady apy atra vidhau sāmānyādirūpe vyāvṛttau ca prasajyapratiṣedhānmati(dhātmani) phalodayo na pratibaddha[59.2]s tathā(thāpi) kiṃ tathātvena cintyate ity ata āha artheti | ṣaṇḍḥasya [59.4] suratamācaritum akṣamasya tṛtīyā(ya)prakṛteḥ | rūpaṃ ca vairūpyaṃ ceti dvandvaikavadbhāvaḥ tatra kāminyā vṛṣasyantyāḥ kiṃ parīkṣayā [59.4] vimṛṣyāvadhāraṇena |

__________notes__________

[84] taddarśana-s

{p. 310} nanu yadi vastutaḥ kṛtakatvānityatvayos tādātmyam tarhi vastunaḥ kṛtakatvaniścaye 'nityatvam apy aikātmyān niścitam eveti katham anumānāvatāra ity āśaṃkyopasaṃhāravyājenāha -- tasmād i[59.6]ti | yasmāt tasyaiva vastunas tāpyamavaśyaiṣitavyaṃ tasmāt | dṛṣṭā api bhāvāḥ kenacid ātmanā niścitās tadanyenātmanā anumānato niścīyanta iti {5] saṃbandhaḥ | dṛṣṭāḥ sākṣātkṛtā bhāvāḥ śabdādayo dharmiṇaḥ | kenaci[58.6]t kṛtakatvādinā rūpeṇa, kiṃbhūtena? tasmāt kṛtakād anyad akṛtakaṃ tasmād vyāvṛttena | kathañcid abhyāsapāṭavādiprakāreṇa tadanyenānityatvādinā tadrūpam anityarūpaṃ yan na bhavati tasmād vyāvṛttena [59.7] | anena vyāvṛttyabhedena vyāvrtti(tte)rbhedo darśitaḥ | kṛtakatveneva yadi tenāpy ātmanā te tadā niścetuṃ śakyāḥ katham anumānān niścīyanta ity āha [59.8] aniścīyamānā iti | aniścaya eva kuta ity āha | bhrāntī[59.7]ti | bhrānter vibhramasya kāraṇaṃ nirantarasadṛśāparāparotpattir avidyā ca tasya sadbhāvāt |

atha yadi tadānīm aniścitarūpeṇa samaṃ tasya niścitasya rūpasya pratibandho nāvasitas tarhi katham asambaddhadarśanāt tanniścayo bhavitum arhatīty āśaṃkāyām anumānaṃ viśiṣṭam āha niścite[59.8]ti | pramāṇāntarato [59.8] viparyaye bādhakāt pramāṇāt | pratibandhāvasāyaḥ purovartī pūrabhāvī yasyānumānasya tasmāt [59.9] itis tasmāt tasya [59.12] vināśasyārthāntaranimittatayā tanmātrānanvayitve |

yasmād evaṃbhūtā sattā tatsamavāyo vā anityatā ataeva [59.16] kāraṇāt ātmādāv evaṃbhūtasattāsamavāyayor abhāvād iti bhāvaḥ |

athāstv evam kiṃ nacchinnam anena tāvadviśeṣaṇenāsmābhir atatsvabhāvatā [30a] vināśasyākhyātā tāvataiva caritārthāḥ sma iti saugatamatam āśaṃkya svasiddhāntābhyāsavyāmohāpasmāraḥ paraḥ prāha -- vināśa iti ca [59.16] iti | itir vināśaśabdaṃ pratyavamṛṣati | tena vināśaśabdenety arthaḥ | prāgabhāvādibhedena bhāvābhāvasyānekavidhatvāt viśinaṣti pradhvaṃsābhāvalakṣaṇam i[59.17]ti | kṛtakatvam a[59.17]pi bhavadbhis tadātmakam eva manyate tato 'yuktam atatsvabhāvatāpratipādanam iti ca punar āśaṃkya para evāha -- kṛtakatvam iti {25] tu[59.17]r bhinatti manyāmahe [59.17] ity abhisambandhyate | tathāvidhasya [59.20] pradhvaṃsābhāvalakṣaṇasya | hetumat tayā [59.17] virodhād anupapatteḥ | kathaṃ punar virodha ity āha svayam i[59.20]ti | evaṃ bruvāṇas tadupapattyanabhidhānakāraṇaṃ darśayati | pratipitsavo [59.23]nutiṣṭhāsavaḥ | mudgarādeḥ [60.1] sakāśād udaye 'pi tasya [60.2] pradhvaṃsābhāvasya |

{p. 311} bhāve [60.2] vināśo vastuni | anupayogād [60.2] avyāpārāt | atādarthasthyo 'ni(davasthyam ani)tyatvaṃ tasya ca tadavasthatvāt katham anityatvam ity arthaḥ | yadi nāma tadbhāve tatpūrvāvasthitarūpān na vicalati tathāpi tadviśeṣaṇau sattāsamavāyau tasyānityatā vyavasthāpyata ity āha avicaliteti [60.4] | avicalitamanāpannānyathābhāvaṃ rūpaṃ yasya tasya sattāyām āha -- sāmānyasya samavāyasya caikatvenātmāder api tathābhāvo bhaved iti bhāvaḥ | "vināśa iti ca bhāvābhāvaṃ pradhvaṃsalakṣaṇaṃ manyāmaha" iti yatpareṇoktaṃ tad avadyaṃ pratipādya "kṛtakaṃ tv iti ca" yad uktaṃ tad api dūṣayann āha svakāraṇe[60.6]ti | samavāyasyaikatvenātmāder api tathābhāvaprasaṅgenaivam anicchatopi na siddyatīty āśayaḥ | amum evārthaṃ vidhimukhena sādhayann āha [a]bhūtveti [60.8] varṇyate [60.8] lokaneti śeṣaḥ | anenaitad darśayati vṛddhavyavahāro hi śabdārthaniścayabhūmiḥ | kṛtakatvaśabdena caivaṃvidha evārtho 'bhidhīyate vṛddhair iti | prākpadhvaṃsābhāvayos tadviśeṣaṇarūpatām upetya prāgdūṣaṇam uktam | saṃprati tu tām api vighaṭayann āha na ce[60.8]ti | etac ca pūrvam eva vyākhyātaprāyam | tad eva [60.10] abhūtvābhavanaṃ bhavitṛtvaṃ kṛtakatvam astu | evaṃ tulyanyāyatayā vā(cā)bhavanam anicchato 'nityatā na siddhyati | bhūtvābhavanopagame vā sthirasvabhāvatayaivānityatāstv iti abhiprāyavatoktam asthiratvabhāvatā ce[60.10]ti | yadi vā tasmād anena(nā)sthirasvabhāvataiva bhāvasyānumātavyeti yad utpattyabhidhānapūrvakam upasaṃhṛtiḥ tadabhiprāyeṇaivam uktam | kṛtakatvasya vyabhicāraḥ [60.16] sādhyarahitā vṛttir anaikāntikatvam iti yāvat | pratiṣedhyasyāvaśyaṃbhāvitvasya yadviruddhaṃ anavaśyaṃbhāvitvam tena yadvyāpta(ptaṃ) hetvantarāpekṣitvaṃ tasyopalabdhiḥ viruddhavyāptopalabdhir {20] i[60.19]ti ca viruddhavyāptyo(to)palabdhyaprasaṅga iti draṣṭavyam paropagamena pakṣadharmatāsiddheḥ | yatra hi vyāptir vāstavī pakṣadharmatā tu paropagamasiddhā sa prasaṅgahetuḥ | yatra tu tritayaṃ pramāṇasiddhaṃ sa svatantro hetur ity āśaya eṣaḥ |

tasya [60.20] ca parimitasya [30b] hetoḥ tadāśrayasya [60.21] raṅgāśrayasya vastrādeḥ | upadhātakaḥ pratyayo vidhurapratyayas tadupanipātena nāvaśyaṃbhāvitety anavaśyaṃ bhāvitety arthaḥ | punaḥ śabdena rāgād vināśaṃ [60.22] bhinatti | taddhetusannidhe[60.24]r vināśahetusannidheḥ prāk [60.24] | ta evopadhātaka(kā) vināśakāḥ syus tataś ca sahetuko vināśaḥ siddha ity asyābhiprāyaḥ |

takāraṇānāṃ ca [60.27] svakāraṇāyattasannidhitvād ity eva saṃbaddhyate | sannihitānām api vināśahetūnāṃ saṃbandhīnīmāni virodhīni {p. 312} śaktivibandhakāni yogipiśācādīni teṣām apy ānantyāt[60.28] | tadbhāve [60.28] teṣāṃ virodhināṃ sadbhāve | tacchaktipratibandhāt [60.28] tasya nāśahetoḥ śakter upaghātāt | yadi te taddhetavas tair avaśyaṃ tatphalair bhāvyam ity āha nāvaśyam i[60.28]ti | itir hetau sāpekṣo 'pi [60.29] hi nidrādirvate (haridrādivastre) dravyāpekṣopi kiṃ na syād iti praśne bauddhīyaṃ vacanaṃ syād [61.2] yadi tathopalabhyete[61.2]ti | tathā [60.3] sarvagatatvena | yady evam i[60.3]ti paraḥ | anyathābhāva[61.4]sya kvacid abhavanasya śaṃkā saṃdehas tayā nādhātavyo [60.4] na karaṇīyo bhavadbhir iti ca prakaraṇāt | anenaitad paro darśayati sarvatropalabdhasyānyathābhāvaśaṃkaiva bhavataḥ prekṣāvato na yuktā kevalam anena vyājena nūnaṃ parasiddhāntasyānavadyatayā manaḥkheda eva tvayā kriyata iti | kiṃ[85]punar i[61.5]ti siddhāntī | sāmānyaviśeṣākārābhyāṃ praśnaḥ kiṃpunaḥśabdena nipātānipātasamudāyena darśitaḥ | samastavastuvistaravyāpī [61.5] sarvavastubāhulyavyāpī jñānāloko [61.5] yasya bhavataḥ sa tathā | yathā tu vastuvistaraśabdasiddhis tathā purastād abhihitam | tathābhāve [61.6] sarvavastudarśitve vā kasyaciddhetukṛto vināśo dṛṣṭaḥ | sarvasyaiva tādrūpyamanivāritam iti āha -- kasyacid i[61.6]ti | tur avadhāraṇe hetvāyattajanmanām [61.7] kāraṇāntarādhīnotpattīnāṃ vastrarāgādīnām anyathāpi darśanād [61.8] apitṛte(apītatve)nāpy upalabdher hetoḥ

upajātā[61.8]nyathātva śaṃkā prakaraṇād vināśasyābhāvasaṃdeho yasya puṃsas tathā san | anenārthāntarānubandhini vināśo sādhye kṛtakatvasya saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatvenānaikāntikam āha | kṛtakam api cāyam [61.9]ityādinā tu sādhāraṇānaikāntikaṃ darśyati | bhāvābhāva[61.10]śabdena pradhvaṃsābhāvo vivakṣitaḥ | tasyaiva svaniṣpattāv apekṣitaparavyāpāratvena kṛtakatvāt | tathātveneṣtatvāc ca | nityatopagame kāraṇam āha tadvināśa [61.10] iti | tasya bhāvābhāvasya pradhvaṃsalakṣaṇasya vināśe bhāvasya pradhvastasyonmajjanamāvirbhāvas tasya prasaṃgāt [61.10] prāpteḥ |

__________notes__________

[85] kiṃ vā punar iti s

syād etan nityaṃ sattvādiprasaṅgena nāhetukaṃ vastunām ujjanam | na ca ghaṭāder bhāvasya tadvināśavināśonvayavyatirekābhyāṃ kāraṇatvenāvagato 'pi tu kulālādir eva | tat kathaṃ vināśavināśe tadunmajjanamāsaṃjyamānamabhajamānaṃ na syād iti | tad e[31a]tad avadyam | tathāhi ghaṭābhāvavyāvṛttir {p. 313} eva ghaṭo ghaṭavināśaś ca ghaṭā(ṭa)bhāvavyāvṛttir iti ghaṭābhāvasyābhāve ghaṭarūponmajjanāsaṃjanaṃ jyāya eveti |

atraivopacayahetum āha na ce[61.11]ti | sa [61.14] nāśo 'hetuḥ san tasya [61.14] pradhvaṃsābhāvasya kathaṃ[86]jāyeta [61.14] janitum arhati |

__________notes__________

[86] saṃjāyate s

bhāṣānāṃ [61.17] vastūnām ayaṃ vināśākhyo dharma aikāntiko '[61.17]vaśyaṃbhāvī | anenaitad darśayati -- naiva kṛtakatvaṃ nirviśeṣaṇaṃ sādhanam asmābhir abhidhīyate yenaivaṃ syāt kintu vastutvaviśeṣaṇānava(ṇenāva)vicchinnaṃ tato vastutve sati yatkṛtakatvaṃ tadavaśyaṃbhāvināśam ity ārtha iti | kutaḥ puna[61.17]r ityādinā siddhāntī pratividhatte kṣepe kimaḥ prayogān na kutaścid ity arthaḥ | etad i[61.18]ti bhāvānām avaśyabhāvī vināśa iti | teṣāṃ bhāvānām[87]anyathātvasya [61.18] avināśitvasyānupalabdher etad avasitam iti prakaraṇāt | bhavann api [61.18] vidyamānopi | ātmādeḥ [61.18] sattāyā anivartaka [61.18] ātmādyabhāvasyāsādhakaḥ katham anyatra [61.18] vastuṣu anyathābhāvam avināśitvaṃ nivartayati [61.19] niṣedhayati | ātmādyupanyāsena caitad darśayati | yady avināśitvānupalambho 'vināśāśitvābhāvaṃ sādhayati tarhi viśeṣābhāvād ātmādyanupalambhopi tadabhāvaṃ sādhayet | na cāyam apīti dṛṣṭāntavighaṭanaṃ parasyāśaṃkamāna āha tasye [61.19]ti | tasya ātmādeḥ ātmanas tāvad rūparasādipratyayānām ekānekatvasādhakasyābādhitapratisandhānaviṣayatvāder anumānāt | ādi[61.18]śabdasaṃgṛhītasya ca digādeḥ pūrvāparādipratyayāder anumānata iti buddhistham | itinā [61.19] vaktavyasyākāraḥ kathitaḥ | tatrāpy anumāne [61.20] tatsattvasādhake |

__________notes__________

[87] anyathābhāvasya s

nanu yasyānupalabdhis tasyābhāva evety abhidhātari ko 'yam upālambhaḥ | vipakṣepi hetor vṛttyadarśaṇe 'bhāvasiddhyavirodhāt; ātmādes tv anupalabdhir evāsiddhā tato nābhāvasiddhir iti | sādhūktaṃ bhavatā kevalaṃ tatrāpī[61.20]tyādi bruvato 'bhiprāyo na samyagvyajñāyi | ayaṃ khalv asyāśayaḥ | tāvaddhetor vipakṣe 'nīkṣaṇaṃ na kṣamate abhāvaṃ vibhāvayituṃ, yāvad yady annopalabhyate tat tan nāstīti na sidhyati | sati caivamātmādyanupalabhyamānam asatsiddham iti pramāṇapratikṣiptaṃ kathaṃ anumānasya viṣayaḥ syāt? tad uktaṃ "vyāpto hetor anāśraya" iti | yadi vānupalambha eva pratibandhaśūnyaḥ kevalo 'nupalambho deśakālaviprakṛṣṭeṣu kathaṃ tathābhāvam avabodhayet? yatas tena siddhivipakṣā hetuvyāvṛttir ātmādeḥ sattvam anumāpayed iti | prayogabhaṅgyaiva [61.25] prayogavinyāsenaiva prasaṅgenā[62.1]nuṣaṅgena prastāveneti yāvat | {p. 314} sādhyadṛṣṭāntadharmiṇoḥ samānaḥ [62.3] sadṛśo hetusadbhāvalakṣaṇo dharmaḥ [62.3] pratipādyatayā yasya [62.3] prayogasyāsau sadharmā, samānasyeti yogavibhāgāt samānasya pakṣādiṣv iti vaktavye parigrahād vā sa bhāvas tasya bhāvo [62.3] bhavato 'smād abhidhānapratyayāv iti kṛtvā [31b] rūpaviśeṣaḥ | tayor eva visadṛśo [62.4] hetusadbhāvāsadbhāvalakṣaṇo dharmaḥ pratipādyatayā yasya tasya bhāvaḥ [62.5] aśeṣasya sādhyetaradharmiṇaḥ (sādhyadharmiṇaḥ) sādhyadharmaṇovānyatra sarvatra sādhye hetor vyāptir vivakṣitā | na tu sādhyadharmaṇo 'nyatra dṛṣṭāntadharmiṇi pravṛttena sarvopasaṃhāreṇa gṛhyamāṇā vyāptir bahirvyāptiḥ tasyā nirāsaḥ [62.1] |

nanu ca sattvalakṣaṇe svabhāvahetau sādhyadharmiṇy api viparyaye bādhakapramāṇavṛttyāpi vyāptir grahītuṃ śakyata iti | naitad apekṣayā hetor anyatra vṛttyapekṣayā kiṃcid yenedam āsajyeta | kiṃtu kāryahetoḥ sarvasya svabhāvahetuviṣayasya cāvaśyam anyatra pra(a)vṛttir apekṣaṇīyā | tadarthaṃ anyatrāanuvṛttir ity āśaṅkitam iti kin na bhavān vyācaṣṭe | ācāryasya ca sattvahetūpanyāsānantaraṃ yathā ghaṭādaya [62.9] ity udāharaṇadarśanāt tu tvadīyaṃ vyākhyānam apavyākhyānaṃ lakṣyata iti nirbhartsanāmāśaṅkyāsyācāryasyānyadṛśam abhiprāyam udghāṭayann āha yathā ghatādaya [62.9] iti | yasya [62.9] puṃsaḥ | kiṃ punas tatra smṛtyādhānārthaṃ dṛṣṭāntavacanam, na tu dṛṣṭāntamātrapratipādanārtham ity āha -- dṛṣṭānte[62.11]ti | anena puruṣaviśeṣaṃ prati etad ācāryeṇeti nāsmadvyākhyānasya kiṃcid avadyam iti darśayati |

vibhaktivipariṇāmena sambandham eva sarvasminn i[62.16]ty anena darśayati |

bahir evadhyāptir bahirvyāptis tām | te [62.23] nirastā bhavanti [62.25] iti sambandhaḥ | yady apī[62.24]ti nipātasamudāyo viśeṣābhidhānārthābhyupagame | tāvate[62.24]ti sādhanadharmasya sādhyadharmeṇānvayadarśanamātreṇeti | asya [62.24] sādhanadharmasya tathābhāvasya sādhyenānvīyamānatvasya abhāvāt [62.24] | pratibandham antareṇa tadabhāve 'pi tadabhā(tadbhā)vāvirodhād iti bhāvaḥ | itiḥ [62.25] hetau | tasya pratibandhasādhakasya pramāṇasya[88]smaraṇāya [63.3] | dharmaviśiṣṭaḥ [63.4] siṣādhaiyṣitadharmaviśiṣṭo dharmī [63.5] śabdādiḥ | tasyāḥ [63.6] sādhyadharmaviśiṣṭadharmipratipatteḥ | vyāptipradarśanapūrvake pakṣadharmapradarśane 'bhidhāya pakṣadharmapradarśanapūrvake vyāptipradarśane 'py āha -- tatpūrvikāyāṃ ce[63.8]ti | tatpūrvikāyāṃ pakṣadharmapradarśanapūrvikāyāṃ vyāptau [63.8] {p. 315} pradarśyamānāyāñ ceti śeṣaḥ sarvopasaṃhāreṇa vyāptigrahaṇe plavamānākārāyāḥ pratipatter ubhayatrāviśeṣānmukhabhedamātreṇaitad uktam ity avaseyam |

__________notes__________

[88] tatsmṛtaye s |

sādhyanirdeśaḥ pratijñā [63.24] tasyāh prayogaḥ [63.24] prayuktiḥ sa na[89]darśitaḥ [63.24] sādhyanirdeśo na kṛta ity arthaḥ | pratyakṣa[64.12]grahaṇaṃ pramāṇopalakṣaṇaṃ draṣtavyaṃ tena tabhisrāyāṃ rātrau prāktanādiviprakṛṣṭe deśe karpūrorṇādigartha(gandha)viśeṣāddhūmaviśeṣam anumānato niścityāgniviśeṣam anuminvato 'pi saṅgrahaḥ | pratijñāprayogarahitād i[64.16]ty avadhāraṇaphalapradarśanam etat |

__________notes__________

[89] nopadarśitaḥ s |

atrārthitaiva karṇam āgatya buddhisthaṃ prakāśayati ya piśācī sā kila karṇapiśācikā [64.18] |

liṅgasya pakṣadharmānvayavyatirekātmano gamakasya anusaraṇaṃ [65.12] niścayanam | itiḥ [65.14] hetau | upahasati [65.14] ta[32a]ttām adhirohati | kim upahasatīty āha -- yat tad i[65.14]ti lokoktiś caiṣā | kathaṃ tatspardhāsyocyata ity āha tat tulyatvād i[65.15]ti | asya [65.15] anumātuḥ | kramasya [65.15] samānādhikaraṇaṣaṣṭhy eva vā |

"tadvacanasye"[65.23]tyādinā pūrvaṃ svayaṃ kāraṇam abhidhāya ācāryoktaṃ kāraṇaṃ darśayituṃ paraṃ praśnenopakramayati kasmād i[65.13]ti | yadi pratijñāprayoge 'pi sā śaṅkā tarhi kiṃ tenety āśaṅkya para evāha anitya [66.13] ityādi | tadā(tunā) [66.13] pratijñāprayogapakṣaṃ viśinaṣṭi "asati sādhyanirdeśa[66.9]" ity evābhisambadhyate | hetuś ca viruddhaś ca anaikāntikaś ca teṣāṃ pratītiḥ [66.14] niścayo na syāt | idam eva dūṣaṇaṃ tena samuccitam | atraiva dūṣāntaram api samuccinvann āha | hetoś ce[66.17]ti | svapakṣaviśeṣaṃ darśayann āha |[90]sati tv i[66.18]ti | yavate[66.27]ti tṛtīyāntapratirūpako nipātaḥ kintv etasyārthe vartamāno atropapatteḥ | tasmin nibaddhatad (tasmin iva tadvat) viṣayaḥ sādhyalakṣaṇa upasthāpyate [67.3] upanīyate yene[67.3]ty arthakathanam etat | upasthāpyate yena puruṣeṇāsau tathā, viṣayasya tatheti tu vigrahaḥ | tenānirdiṣtaviśeṣeṇa kenacid vinā [67.4] kathaṃ punas tāna(tena) sādhyam upasthāpyata ity āśaṃkāyāṃ yojyaṃ --[91]pratijñādvāreṇeti | [67.3]

__________notes__________

[90] "tu" nāsti s | [91] pratijñāvacanadvāreneti s |

{p. 316} evaṃ tāvad anena vyākhyātam | kecit punar anyathāpy etad vyācakṣate | upasthāpyate prakāśyate yena [67.3] vacanena tena vinā [67.3] | ayam api "prameyasyopadarśanam antareṇa" [69.24] ity atropadarśanaśabdena vacanam eva vyākhyāsya[ti] na tu puruṣam | tad api agnir atrāgnimānayaṃ sāgnir ayam ityādirūpeṇānirdiṣṭaviśeṣaṃ vivakṣitam ity ataḥ -- kenacid ity uktam iti kāryiṇo [67.5]rthinaḥ | arthitvaṃ cānvayabrāhmaṇāprāptyādinā draṣṭavyam | mūlyaṃ [67.6] niṣkrayaṃ mṛgayate [67.6] prārthayate | itas tataḥ pārvaṇaśrāddhādibhojī dvijaḥ parvabrāhmaṇaḥ [67.6] | amum eva dṛṣṭāntaṃ vivṛṇvann āha yathe[67.6]ti | dakṣiṇā [67.7] atra prakaraṇād bhojanānantaraṃ dānaṃ draṣṭavyam | anyadā [67.7] arthaviśeṣāprāptikālād anyasmin kāle | prārthanāpūrvakam itas tato bhojanaśīlataurdhvarathyikaḥ[92]parvabrāhmaṇasadṛśasya caitad viśeṣaṇaṃ caraṇam | śra(śrā)ddhādī[67.8]ty atrādigrahaṇād upanayanasamāvartanādiparvasaṅgrahaḥ | arthitvamātrepi naitad vacanaṃ tasya sambhāvyata iti taṃ viśeṣayann āha -- śraddhālu[67.8]m iti | śraddhāluṃ śraddhāvantam | anena śraddhānuviddham evārthitvaṃ kāryaśabdena vārtikakṛto vivakṣitam iti darśayati | ghṛtapuraḥ [67.8] khādyaviśeṣas taṃ prati | sopi mahyaṃ pracuro dātavya iti viruktena darśayati |[93]rūpyaṃ [67.9] pracurataratāmnālpatararūpyaghaṭito dravyaviśeṣaḥ | dakṣiṇāyathādau (ṇādau) ca prāyeṇa rūpakeṇa vyavahāraḥ | dadā[94]ty abhisambandhād dvitīyā | tena [67.9] evaṃvādinā parvabrāhmaṇena |

__________notes__________

[92] aurdhvarathikaḥ s | [93] rūpakaṃ s | [94] dadāsi s |

nanūktam etad yathā parārthe 'numāne liṅgaṃ parasmād eva pratyeyam iti tatpunas tvayā na apahastitam iti āśaṃkāyāṃ yad[95]asmadvacanād apī[67.17]ty uktam | tad vyākhyātuṃ kiṃ ce[67.11]tyādinopakramate [32b] kiṃ ceti ca bruvāṇo niyataṃ vaktavyāntarasamuccaye | arthād ācāryasyābhipreta iti darśayati na tv asyaiva vaktavyāntarasamuccayārthaḥ kiṃca[67.11]śabdaprayogo ghaṭate | yad api bravīṣītyāder asmadvacanād apītyācāryavacanāntaravyākhyānaparatvasya vyaktatvāt | athavāyaṃ nipātānipātasamudāyaḥ kiñcaśabdo 'sya vivakṣitaḥ kintu cakāraḥ apiśabdasyārthe | tena kim apīty uktaṃ bhavati | tato 'yaṃ vākyārtho yad api kim api bravīṣīti | evaṃ ca bruvatā lokoktir anukṛteti | tadvacanasya [67.18] liṅgavacanasya, anusariṣyati [67.20] tad eva liṅgam iti prakṛtatvāta | aṅga[68.1]śabdo 'trādhyeṣāmantraṇe | kiṃ[68.1]śabdaḥ sāmānyataḥ praśne punaḥ [68.1] śabdas tu viśeṣataḥ | tenāyam artho {p. 317} yuṣmān evādhyeṣya sāmānyato viśeṣataś caiva pṛcchāma iti | upahāse ceyam adhyeṣaṇā prakaraṇād draṣṭavyā |

__________notes__________

[95] yataḥ asmadvacanād api s |

ādi[68.4]śabdād vaidharmyavat prayogasya hetuviruddhānaikāntikānāṃ hetos trairūpyasya ca grahaṇaṃ | prāk pratīti[66.23]śabdenācāryeṇa sādharmyavaidharmyavat prayogayor hetuviruddhānaikāntikānāṃ hetos trairūpyasya ca svarūpapratītir vivakṣitety abhipretya sādharmyavat prayogadeḥ [66.24] pratītir iti vyācaṣṭe | ataeva krameṇaitat sarvaṃ darśayiṣyate |

nanu kim avaśyaṃ prāptiḥ pakṣadharmasya ca prayogo yenaivam ucyamānaṃ śobhate ity āśaṃkyāha -- evaṃ manyata [68.9] iti | tad anityam iti uktaṃ [68.18] iti yojayitvā kiṃ tanmātroktyā so 'vagamyata ity aśaṃkāyāṃ pakṣadharmavacane satī[68.18]ti yojyam | yat kacid i[69.5]tyādi tu[96]pūrvam eva kṛtavyākhyānam | anumānakāla evātra vyavahārakālo [69.6]bhipretaḥ | na pakṣādisaṅketagrahaṇāpekṣā [69.6] vastugatir ity anuvartate | ācāryapādai[69.12]r ity ācāryavasubandhum abhisandhāyoktam | nāntarīyakāryadarśanaṃ tadvido 'numānam i[69.12]ty āsyāyam arthaḥ | yorthaḥ kiṃcid antareṇa na bhavati sa nāntarīyakaḥ | atra ca sāmarthyādyam artham antareṇa na bhavati tan nāntarīyaka iti grāhyam | sa cāsāvarthaś ceti tadā tasya darśanam | darśanena ca viṣayiṇā viṣayasya tasyaiva dṛśyamānasya nirdeśaḥ | tena niścīyamāna evāsau parokṣārthahetur bhavatīti darśitam | tadvida [69.12] iti tannāntarīyakatāṃ yo vetti tasyety arthaḥ | anumāna[69.12]hetutvāc cānumānam uktam | iti[69.13]r gamakarūpamātrasya svarūpaṃ darśayati[97]vādavidhauvādavidhisaṃjñake prakaraṇe | tatrāpy ā[69.14]cāryīye lakṣaṇe | kaiści[69.14]d uddyotakaraprabhṛti[bhiḥ] | kutaḥ punar asaṃta eva doṣās taiḥ kīrtyanta ity āśaṃkāyāṃ yojyaṃ svaprajñe[69.14]ti | svaprajñāyā aparādho doṣas tasmāt | tu[69.14]r avadhārayati | tathā hyuddyotakareṇa kilānumānasūtravārtike 'pare tu bruvate nāntarīyakārthadarśanaṃ tadvido 'numānam iti" (nyāyavā. p. 54) paṭhitvā tasyārthaṃ mātrayā vivṛttyaiva "atrārthagrahaṇam atiricyata" iti mātrayaiva dūṣaṇam

uktvā punar vipañcitam -- "nāntarīyakārya iti samāsapadam etat | tatra yadi ṣaṣṭhī [33a] samāso nāntarīyakasyārtha iti | nānyantarīyakaṃ tāvatkṛtakatvam, tasyārtho dharmaḥ prayojanam vā? yadi tāvad dharmaḥ kṛtaka[tva]syārthaḥ, sattvaprameyatvābhidheyatvādy anumānaṃ prāptam | atha prayojanam anityatvapratipattir hetuḥ prāptaḥ | atha bahuvrīhir nāntarīyako rtho yasyeti | tatrāpi kṛtakatvaṃ nāntarīyakaṃ tad yasya sa hetuḥ prāptaḥ | tac ca kṛtakatvaṃ ghaṭādeḥ {p. 318} śabdasyānityatvasya vā | yadi ghaṭādeḥ, ghaṭādir hetuḥ prāptaḥ | anityaḥ śabdo ghaṭāt | atha śabdasya, śabdo hetuḥ prāpnoti | anityaḥ śabdaḥ śabdāt | a(athā)nityatvasya[98]sādhyasādhanakṛtakatvaṃ dharmas tathāpy anityaḥ śabdo 'nityatvād iti prāpnoti | athānityatvasyārthaḥ kṛtakatvam iti | sarvathā kṛtakatvam anityatve na hetuḥ syāt | atha samānādhikaraṇo nāntarīyakaś cāsāv arthaś ceti | tathāpy asamarthaḥ samāso viśeṣaṇaviśeṣyaniyamābhāvāt | ubhayapadavyabhicāre sati samānādhikareṇā bhavati nīlotpalavat nīlaśabdasyānekārthapravṛttatvād utpalaśabdasya ca tathābhāvāt sāmānādhikaraṇyaṃ bhavati | na punar iha nāntarīyakatve ity u(ka ity u)ktesti vyabhicāro 'rtho 'nartha iti yenārthagrahaṇaṃ samarthaṃ syāt | ekapadavyabhicāro 'pi dṛṣṭaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ pṛthivī dravyam" iti cāśaṃkyoktam "anyathā taṃ(tat)pṛthivī dravyam iti | atrobhayapadavyabhicāraḥ | pradhānāṅgabhāvasya bhedena pṛthivīśabdena dravyam apy ucyate pṛthvītvañ ca | dravyaśabdena ca pradhānāṅgavivakṣayā dravyaṃ dravyatvañ ca ata evobhayapadavyabhicārāt

pṛthivī dravyam iti yuktam uktam | iha punar na yuktaṃ nāntarīyakada(kārthada)rśanam iti | kasmād arthapratyāyanārthatvāc chabdaprayogasya -- arthapratyāyanārthaṃ hi śabdasya prayogam icchanti | nāntarīyaka iti cokte 'rtho gamyate | ato na yukto 'rthaśabda iti | tadvida iti na yuktam naivānyathānāntīyaka (?) iti | na hi nāliker advīpavāsino dhūmadarśanān nāntarīyaka iti jñānam asti | atas tadvida ity api na vaktavyam |" (nyāyavā. p. 54-55) asanta eva doṣa iti bruvāṇaś cāyam evābhi(vam abhi)praiti | samāsāntarapakṣabhāvinas tāvad doṣānabhyupagamamātreṇaikaprahāranihatāḥ | samānādhikaraṇasamāsas tv ekapadavyabhicārepi dṛṣṭatvān nānupapannaḥ | tathā hy artho nāntararīyako 'pi syād anityalakṣaṇo 'nāntarīyako 'pi syāt nityalakṣaṇaḥ | tata ekapadavyabhicārād api sāmānādhikaraṇyam aviruddham | atha tvanmate nityo nāmāsty eva kalpaviparivarti tāvad asti, tata evaitad upalapsyate | anyathāyam anityadhvaniḥ kaṃ vyavacchiṃdyāt |bauddhābhimatasya ca tathābhūtasya kṣaṇikatvasya kenacid aniṣṭeḥ tathābhūtavyavacchedāt naivākṣaṇikajñānavāstvityādau prayoge 'yam akṣaṇikadhvaniḥ kaṃ vyavacchiṃdyāt | atha nāntarīyaka iti pūrvam ukte 'rthasyāvagatatvāt kim arthapadena yenaivaṃ samāsaś cintyeta | hantākāśā[di]śabdenaiva pūrvabhāvinā dravyādirūpasyāvagatatvāt kiṃ dravyādiśabdena ye[33b]na tatrāpi tathā samāsaḥ syāt | tad evam ādau ya eva te parihāraḥ samādhir bha(sa me 'pi bha)viṣyati iti yat kiñcid etat | yat tu pṛthivī dravyam ity atrobhayapadavyabhicāraṃ darśayitvā sarvatrobhayapadavyabhicārād

eva samānādhikaraṇaḥ samāso bhavatīti darśitaṃ tad yogaḥ(tat pāpīyaḥ) | ākāśadravyaṃ digdravyaṃ kāladravyam, {p. 319} sāmānyapadārthaḥ, viśeṣapadārthaḥ, samavāyapadārthaḥ ṣaṭpadārthaḥ yācakapuruṣa ityādau ubhayapadavyabhicārasya brahmaṇāpi vibhāvayitum aśakyatvāt sāmānādhikaraṇyasya ca darśanāt | na hy eṣām ākāśādīnāṃ sāmānyaṃ kenacid apyate saṃgacchate vā yenākāśādiśabdānām ākāśākāśatvādyanekārthavṛttitvād ubhayapadavyabhicāre samānādhikaraṇaḥ samāsaḥ syāt | nāpi ṣaṇṇāṃ kiñcit sāmānyam asti yasyāpy abhidhyād a(bhidhānād a)yam apy ubhayapadavyabhicāro varṇyate | na ca yācakaśabdena karmāpi tajjātir api vābhidhīyate | atra copapattir anyatrābhihiteti nocyate | na cākāśadravyaṃ, sāmānyapadārthaḥ, yācakapuruṣa ityādi karmadhārayaḥ samāso na dṛśyate | kiñ ca yathā pṛthivīśabdena pṛthivī pṛthivītvañ cocyata ity ubhayapadavyabhicārāt pṛthivīdravyam iti yujyate vaktum, tathā nāntarīyakatvaṃ nāntarīuakaś ca, arthaśabdenāpy arthatvam arthaś cocyata ity ubhayapadavyabhicārādyuktārtha eva samāsaḥ | atha tvanmate nārthatvādy asti | yadi nāma vāstavaṃ nāsti tathāpi kalpitaṃ tāvad asti | tāvatāpi śabdasiddhyupapatter uktaprāyam etad iti kiṃ bahunā? vastuvṛttyābhāvān nāntarīyakārtho dhūmo bhavati | tasya darśanaṃ [69.12] nāntarīyakārthadarśanam api bhavati | tatra yadi tadvida [69.12] iti nocyeta tadā nāliker advīpāyātasya dhūmadarśanam anumānam āpadyeta tatas tadvida iti vaktavyam eva | na ca nāntarīyako 'rtha iti jñānam eva nāntarīyakārthajñānam ity ucyate, yenaivam ucyeta | kiṃtu

vastuto 'nāntarīyako yo na bhavaty arthaḥ, tasya yaddarśanaṃ tad apīty alam atiśabdārthaparyavadātamatīnāṃ vacana vidhā(cā)raṇayeti | pratijñāvacanaṃ na yuktam i[69.16]ti sambandhaḥ | katham ayuktam ity āśaṃkāyāṃ pakṣadharmetyā[69.16]dikāraṇavacanam |

__________notes__________

[96] pṛ. 260. paṃ. 23 [97] nāsti s | [98] anityatvasya sādhanabhāvena kṛtakatvaṃ dharmaḥ | nyāyavā. p. 54

saṃśayitādika[69.25]m ity atrādigrahaṇenāpratipannasya jijñāsoś cāvabodhaḥ | sāmānyanyāyasiddhām astikriyām apekṣya muktve[69.29]ti paurvakālikaḥ pratyayaḥ pratyeyaḥ |

saṃśayajijñāsādika[70.9]m ity atrādiśabdāt prayojanādiparigrahaḥ | tathāmunaivādigrahaṇena pañcamyantasyāpi hetuprayogasya saṃgrahaḥ kāryaḥ | asati hi sādhyābhidhāne kuta etad iti hetvākāṃkṣāyā evābhāvāt | sādhyasiddhau hetor nimittatvaṃ kathayantīṃ paṃcamīm uccārayantaṃ katham iva vicakṣaṇā tayāca(ṇā na pratyāca)kṣīrann iti | dṛṣṭānta eva vacanakarmatāṃ nīyamāna upasaṃharaṇaṃ tad apekṣaḥ upasaṃhāro [70.11] ḍhaukanaṃ sattvapradarśanam | dṛṣṭāntadṛṣṭasāmarthyasya hetor iti ca prakaraṇād draṣṭavyam | sādhyaśabdenopacārāt sādhyadharmīṣṭaḥ | [34a] paṣṭhīsaptamyor abhedāc ca sādhyadharmiṇīty artho boddhavyaḥ | iti[70.13]r lakṣaṇasya svarūpam āha pratijñāyā [70.14] lakṣaṇam ity anuvartate |

{p. 320} tasya pramāṇavalāyātasyārthasya saṃpratyayo [70.28]nyathāśaṃkārthāvya(-kāvya)vacchedaḥ tadarthaṃ yathā bhavati | yadi pramāṇānāṃ vyāpāro nigamanenopasaṃhriyate | tadaitad yujyate vaktum | na cāsya tathātvam ity āśaṃkyāha aśaṣe[70.28]ti co[70.29] yasmād arthe | vyāpāraśabdena vyāpāraphalam abhipretam | nanu kāni punar atra pramāṇāni santi yadbalāyātārthopasaṃharaṇam asya varṇyata ity āśaṅkya parai eṣām avayavānām evaṃ pramāṇatvarūpam ākhyātam ity ākhyātuṃ tathāhī[70.29]tyādinopakramate |

uparī[71.4]ti prakaraṇād anyakṛtasya nāmna iti draṣṭavyam | tathāhi te kasyacid rājaputrasya mahāmātrasya vā yogino(nā)nyena sajātīyena kṛtaṃ nāma śrutvā ahopuruṣikayā dhanāśayā coditā anyathā cā(vā) tadu[t]sāhavardhanaṃ nāma kṛtvā tallikhituṃ prayuñjate 'ta eva nāmalekhanam i[99][71.4]ti ṇicā nirdiṣṭam | ayuktatayā niṣphalam apī[100][71.5]ti vāstavānuvādo 'py eṣa prakṛtopayogī | bālapratārakañ ca tattadupayogavarṇanañ ceti tathā tallakṣaṇayā [71.13] | vaiyarthyādi syād iti sambandhāt pratijñāvacanasye[71.21]ty uktam |

__________notes__________

[99] nāmalekhane -- s [100] "api" nāsti -- s

nanūdyotakaropavarṇitam asya prayojanam astīti kathaṃ vaiyarthyam ity āha yat tūktam i[71.22]ti | dattam uttaram i[71.23]ti | "tenaiva tāvad darśitene"[66.3]tyādinoktatvād uktam | yathokte ca svayam uttaram āha yaś ce[71.23]ti | tadabhāve [71.27] prathamaṃ sādhyalakṣaṇakarmanirūpapaṇābhāve | svārthānumānadṛṣṭaś ce[70.21]tyādinā ca yadupanayasamarthanārthaṃ pareṇoktaṃ tatpratividhātukāma āha yaś cāgnī[72.1]tyādi | co yasmād arthe | kadācid i[72.4]ti yadā dhūmaṃ dṛṣṭvā tasyāgninā vyāptim anusmṛtya taṃ tattvena pratyavamṛśya pratyetīti | asya [72.4] pratyavamṛśya pratyayārthasya | tade[72.4]tyādy uttaram | atha tadantareṇāpi yat pakṣārthapratīter avidhānān na tena kiñcid iti brūyāt | samānam idaṃ prakṛte 'pīti ca buddhistham asyaivaṃ brūvato draṣṭavyam |

pramāṇavyāpārasamarthanārthañ ca yad uktaṃ[101]tatrāpy āha | yat punar i[72.7]ti | na kvacid āgame paṭhyata [72.9] iti bruvatā cāgamapratijñayor ekaviṣayatvād āgamaḥ pratijñety ucyata iti ye varṇayanti [te] nirastāḥ | yo hi pratijñayocyate 'rthaḥ sa eva cāgamepy ucyate tadaiva tat syāt | na caivam ato nirāsaḥ |

__________notes__________

[101] p. 70 paṃ.29

{p. 321} hetuśabdena gamakavacanaṃ vācyam | gamakañ ca trairūpyavalliṅgam | na ca pañcamyantena tena śabdena liṅgasya trairūpyam abhidhīyate kintu pakṣadharmatvamātram [72.11] nimittabhāva eva cety evaṃ vaditur abhiprāyaḥ | etena tad api vinikṣiptam yat kaiścin nipuṇa(ṇaṃ)manyairnaiyāyikair ucyate, "pratijñārthaṃ sādhayituṃ samarthaṃ pakṣadharmatvenopasaṃhartavyaṃ liṅgaṃ anumānaṃ tadabhidhāyī śabdo hetuḥ so 'py abhidheyasya niyamahetutvāt bāhyāṅgaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ cābhidhānābhidheyayor abhedavivakṣayā sākṣāt pāraraṃparye[34b]ṇa caikaciṣayatvād iti | "tāvaddhi dhūmādivastu na liṅgaṃ yāvad vahnyādināntarīyakatayā na niścīyate, dharmiviśeṣe ca kvacin nopalīyate | tannāntarīyakatayā niścitaṃ kvacid upasaṃhṛtaṃ ca sādhyasādhanasāmarthyaṃ bhavati nānyathā | na ca pacamyantena "dhūmād" ityādinā śabde[na] tasya tannāntarīyakatvaṃ pakṣe ca sattvaṃ kathyate | udāharaṇopanayayor vaiyarthyaṃprasaṅgāt | tat kathaṃ pratijñārthasādhanasamarthaliṅgābhidhāyitvaṃ tasya śabdasya yena "tadabhidhāyī śabdo hetuḥ" ity ucyate, sa tathā bāhyāṅgam iti cocyate "hetur anumānam" iti sāmānādhikaraṇyaṃ tathā kalpeteti |

pratyakṣeṇa sādhyasādhanayor vyāptis tatra gṛhyata iti dṛṣṭāntaḥ pratyakṣo 'bhipretaḥ | ata evāyaṃ na sarvaḥ pratyakṣa [72.12] iti | naiva sarvatra dṛṣṭānte pratykṣeṇa sādhyasādhanayor vyāptir gṛhyate | yathā bhavanmata eva nitya ātmā sattāsambandhitve satyanāśritatvāt, paramāṇuvad ity atra dṛṣṭānte nityatvaṃ sattāsambandhitve satyanāśritatvaṃ yau dharmau tayor vyāptir anumānena gṛhyata ity abhisandhiḥ | anenaitad api pratyuktaṃ yat tair evanaiyāyikapravarair ucyate -- "sādhyasādhanayor vyāptito viṣayo dṛṣṭāntaḥ | tatra pratyakṣeṇa vyāptiṃ gṛhītvā paścād udāharati | tena pratyakṣaṃ niyāmakam astīti" | udāharaṇam api vākyasya bhāgāntaram iti pratyakṣeṇa vyāptigrahaṇasyāsarvaviṣayatvāt kvacid bhāvāt tathābhidhāne ca tata eva dṛṣṭānto 'numānam ity abhidhīyeteti |

tasya tadātiriktārthagrahaṇābhāvād ity abhiprāyeṇa upamānaṃ tu pramāṇam eva na bhavatī[72.13]ty āha | etac ca bahubādhya(bahuvācya)m anyatroktam iti nehoktam, siddhas tv artho 'nūditaḥ | anayaiva ca dvārā yad ucyate tair eva "yathātatheti dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ sārūpyapratipattir upamānam atideśevākyatā, pakṣadharmatvagrāhipramāṇavacanam upanayaḥ | atrāpy upamānaṃ niyamahetutva(tvaṃ) dharmiṇi vā sādhanadharmasya saṃbhavaṃ bodhayadasaṃbhavaṃ nivartayati yatpramāṇaṃ tanniyāmakam astīti upanayopi niyamahetumattvād bhāgāntaram" iti tad api pratyākhyeyaṃ dvividhasyāsya varṇitasyopamānasyāprāmāṇyād eva kathaṃ niyāmakam? yenopanayanasya niyamahetukasiddhyā {p. 322} bhāgāntaratvaṃ siddhyet | dharmiṇi ca sādhanadharmasya sambhavaṃ pariccheda(cchidya) pratyakṣam anumānaṃ vāsaṃbhavaṃ nivartayatīti atrāpi pratyakṣaṃ niyāmakam astīti dṛṣṭāntavad upanayopi pratyakṣam iti vaktavyaḥ | kvacid anumānasyāpi tathātvād anumānam ity apīty alam atārkikavacananirbandhena | tadvyāpāra [72.14] upamānarūpopanayavyāpāraḥ | sa evo[72.16]panaya eva |

syād etad -- anityaḥ śabda ity ukte kuta etad iti śrotur apekṣopajāyate | na tu dharmiṇi liṅgasya sattvo(sattvā)pekṣā | tasmāt pratijñānantaraṃ parāpekṣitasādhyapratipattir api tu prati(pattihetuprati)pipādayiṣayā pañcamyantasya tadabhidhāyinaḥ śabdasya prayogo na tu dha[35a]rmiṇi liṅgasya sattvapratipādanārthaḥ | tato na tasya pakṣadharmatāpratipādanaṃ prayojanam iti kathaṃ pakṣadharmatvaṃ sa eva darśayiṣyatīti na kiñcit tenety ucyamānaṃ śobheteti | atrocyate | anityaḥ śabda iti pratijñopādānepi tadanantaram eva yad yad kṛtakaṃ tat sarvam anityam, yathā ghaṭas tathā cāyaṃ kṛtaka ity ukte sādhyapratītau kiṃ nimittākāṃkṣopaśamo nāsti? yena pañcamyantasya liṅgābhidhāyina eva tadupaśamaḥ prayojanaṃ varṇyeta | yadi saty avādī bhavān naivaṃ vaktum arhatīti | kiñ ca yo yasmin kiñcid nimittabhāvam apekṣate na sa tatra śaśaviṣāṇāyamānasya tattvam apekṣate | api tu tatra sata eveti kathaṃ śabdānityatvasiddhau kasyacin nimittāvamapekṣitavatā sattvaṃ nāpekṣitam | yena parānapekṣitaṃ sattvaṃ pratipādayituṃ na tannimittābhidhāyinaḥ śabdasya sāmānya(m arthya)m astīty ucyeta tasmāc chabdādau dharmiṇi liṅgasya sādhyasiddhau nimittabhūtasattvapratipādanaṃ hetuprayogasya prayojanam avaśyaiṣitavyam | ya(ta)ccopanayenāpi śakyaṃ saṃpādayitum iti sādhūktaṃ kiṃ[102]tene[72.17]ti |

__________notes__________

[102] na kiñcit tena s |

saṃprati nigamane yathāśruti dūṣaṇam āha -- yatra[103]pratijñāyā [72.18] iti | athāpi syān nāyaṃ punaḥ śabdaḥ [a]prathame kiṃ tarhi sādṛśye, yathā "aciraprabhā punar niścarati" ity atra | sādṛśyañ ca kiyadrūpeṇāsty eva | yad vā yady api siddhanirdeśo nigamanaṃ sādhyanirdeśaś ca pratijñā, tathāpi yasyaiva pratijñāyāṃ sādhyatvam āsīt tasyāiva nigamane siddhatvam ity avasthāvantam ekam āśritya samānaviṣayatayā nigamanaṃ pratijñety upacaryate tathā ca punar vacanam apy upapannam iti | na caitan nigamanaṃ niṣprayojanam āśaṃkanīyam, sādhye viparītaprasaṅgapratiṣedhārthatvād asya | tad uktaṃ "sādhyaviparītaśaṃkāvyavacchedārthaṃ nigamanam iti" | yady api ca liṅgam āśrayavatsādhyāvinābhāvi ca pratijñādibhir avayavair ākhyātaṃ tathāpi nigamanam antareṇa vyāpakaviruddhaprasaṃgāśaṃkā syāt | {p. 323} anyad eva hi dṛṣṭāntadharmiṇi sādhyaṃ yatsādhanadharmasya vyāpakam āsīt | anyad eva ca dharmiṇy anityatvaṃ tac ca sādhanadharmasya vyāpakaṃ na bhavatīti avyāpakasya siddhiṃ manyamānaḥ sādhyaviruddham abyāpakatvena viśeṣābhāvān mūḍhamatir nityatvam api dharmiṇi prasañjayet | tathā ca sati sādhyaviparyaye hetor vṛttiśaṃkāyāṃ bādhakaṃ pramāṇaṃ tad eva vācyam yadudāharaṇasthayoḥ sādhyasādhanayoḥ pratibandhagrāhi | ataeva tasmād ity anena sarvanāmnā pratibaddhaṃ liṅgaṃ sādhyaviruddhaśaṃkāṃ nivartayituṃ prakṛtatvāt pratyavamṛṣyate | tasmād viparyayaśaṃkānivartakapramāṇopasthāpakaṃ nigamanaṃ sādhye viparītaprasaṅgapratiṣedhārthaṃ bhavatīti | tad etannaiyāyikapravarasya prakṛṣṭaṃ prajñās

svalitavilasitam | tathā hi sādhye nirdiṣṭe hetau cābhihite ḍṛṣṭānte codāhṛte dṛṣṭāntadaṣṭasāmarthye ca hetau sādhyadharmiṇy upanīte kaḥ sacetano "yena vinā yo na bhavati dharmaḥ sa bhavaṃs tadabhāvam apy upasthāpayati" iti niścīnvīta saṃśayīta vā yena [35b] viruddhaprasaṅgaśaṃkānirākaraṇāya nigamanam abhidhīyeta | na cāyam anunmatto 'nityatve dve ṣasyati(paśyati) yenānyad eva dṛṣṭāntadharmiṇi sādhyam anityatvam anyad eva ca sādyadharmiṇy anityatve tac ca sādhanadharmasya vyāpakaṃ na bhavatīti avyāpakasya siddhiṃ manyeta yato ()vyāpakatvena viśeṣābhāvātt anityatvam api dharmiṇi prasañjayet | na ca viśeṣeṇa vyāptim asāv agrahī[d i]ti, viśeṣeṇa vyāpter avāsambhavāt | tathā coktaṃ -- "vyāptiḥ sāmānyadharmayoḥ" iti | anyathā saty api tasmiṃs tad āśaṃke(kā) nāpākriyeta | etena sapratipakṣatvaśaṃkānirākaraṇatvam tatprayojanam iti yat kaiścid upavarṇyate tad api parāstam avaseyam | atha mohamāhātmyād evam api saṃbhāvyata iti cet | apayātaṃ tarhi pañcāvayavatvaṃ vākyasya | sambhavaty api kaścin mūḍhataramatir yaḥ pañcāvayave 'pi vākye prayukte nānityopīti vacanam antareṇa śabdasyānityatvaṃ niyataṃ na pratyeti | asti ca digambarāṇāṃvipratipattiḥ -- syān nityaḥ śabdaḥ syād anitya iti | tadbhāvavyudāsāya nānī(ni)tyopīty api kiṃ nocyata ity alam ativistareṇa niṣprayojanakatvena | nigamanasya vākyāṅgatve niraste prathamam upadarśitaṃ yad ubhayeṣāṃ mataṃ tadaraṇyānīruditatulyaṃ jātam iti kiṃ tatrokteneti | jyāyān [72.21] śreṣṭhataraḥ | pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanāni pañcāvayavā

yasya sa tathā tadātmakaḥ [72.21] sāmasty aniṣedhaś caiṣa draṣṭavyaḥ | hetur i[72.25]ty abhidhānābhidheyayor abhedavivakṣayā sākṣāt pāramparyeṇa ekaviṣayatvād vā pakṣadharmatvābhidhāyī śabdo draṣṭavyaḥ | hetuś caivānuvādyenātmanā pratipādyamāno vyāpyarūpaḥ pratipādino bhavatīti prathamāntena tadabhidhāyinā śabdena pratipādyate | ataḥ prathamānta eva tadabhidhāyī śabdo nyāyyaḥ | hetvabhidhāyiśabdamātrāpekṣayā tu pūrvāparaniyamakhanḍanam ācāryasya draṣṭavyam |

__________notes__________

[103] yatra ca pratijñāyā s |

{p. 324} sādhanadharmasya sādhyasvabhāvatāyā eve[73.12]ti svabhāvahetvadhikāreṇa vivṛtam |

kāryahetunā vyabhicāram āśaṃkya kāryasye[74.6]ty āha | tena [74.7] pratibandhena | tayo[74.7]r anvayavyatirekayoḥ |[104]tadabhāvakhyātiḥ [75.7] tadabhāvajñānam, niyataṃ khyāpayataś cāyam abhisandhiḥ | tattulya evāstīty abhidhāne 'tattulye sarvatrānyasmin viruddhe 'sati ca nāstitvaṃ lakṣaṇāntaram iti prasaṅge niyamārtham ity eva nāstitvaṃ rūpaṃ tṛtīyaṃ na punar viruddhe anyatra [75.8] ceti darśayitum asaty evety uktaṃ sūtrakāreṇeti | viruddhata [75.8] iti sahasthitalakṣaṇenaiva virodhena viruddhyata iti | kathaṃ nānuṣnāśītād apī[75.16]ty āha anyato [75.16] vipakṣād vyavacchedasyābhāvasya prasaṅgād i[75.16]ti | iti [75. 16] doṣasyākāraṃ darśayati | tasya [75.19] tadabhāvasya | anyam icchatām i[75.21]ty abhisambadhyate | tathā parasparaparihārasthitalakṣaṇenāpi[105][75.13] virodhena viruddham ity api draṣṭavyam |

__________notes__________

[104] hetor abhāvakhyātiḥ s [105] -lakṣaṇatayāpi s

abhidhāto [73.15] vegavaddravyasaṃyogaviśeṣobhimataḥ | abhidhātāgnisaṃyogād eva nāśapratyayau [76.15] tayoḥ sannidhiḥ [76.16] taṃ vinā vināśo na ghaṭādibhiḥ saṃsargatāṃ [76.16] yāti |

tadanapekṣālakṣaṇaṃ bādhakam [76.26] | prasaṅgamukhena [76.26] paropagamasiddha [36a] pakṣadharmatādvāreṇa | vipañcayitum i[77.1]ti bruvāṇena cādhikapratipādanārtham uktam evocyamānam anuvāda eva na tu punar uktam iti darśitam | ākāśādinityadravyāpekṣayā deśakāla[77.2]grahaṇaṃ dṛṣṭāntārthaṃ draṣṭavyam | tenāyam artho yathā nityānām amīṣāṃ deśakālaniyamo nāsti tathā śabdaguṇatvādisvabhāvaniyamopi na yujyata iti dṛṣṭāntārtham | deśasvabhāvaniyamāyoga[77.5]s tu dārṣṭāntikaḥ | ekāṅgavaikalyāt [77.3] sattvalakṣaṇaikāṅgahīnatvāt | tadātmatāṃ [77.5] kṣaṇikatvasya prakṛtasyākṛtakasadātmatāṃ prati [77.5] | śāstrakāra[77.5]śabdaḥ prakaraṇātkīrtipādeṣu draṣṭavyaḥ | sattvasya kṣaṇikasvabhāvatāṃ pratipādayiṣyatī [77.9]ti sambandhaḥ | vastusthityaiva [77.7] vastuvṛttyai na paropagamabalenety arthāt | abhāvaprasaṅgena [77.9] prakaraṇād vināśasadbhāvaprasaṅgenety avaseyam |

{p. 325} pūrvācāryoktaṃ [77.11]diṅnāgapādoktaṃ taṃ pratyanapekṣatvaṃ khyāpayitum upakramata [77.12] iti sambandhanīyam | taṃ [77.12] pareṣṭaṃ prati |

vastugatau [77.25] vastuprakāre tadātmā [78.1] nirvṛttasthir ātmā | tasya [78.1] anyathābhāvasya | prasaṅgāt [78.2] hetoḥ | tasyaiva [78.2] svahetutaḥ sthirarūpatayā nirvṛttasyaiva anyathātvāyogāt hetoḥ | tatra [78.3] hetvagate sthirarūpe hetuvyāpārasya [78.3] kalpayitum aśakyatvāc ca [78.3] nānyathābhāvas tadātmā śakyate kartum [78.1] |

tasya vināśasya svabhāvas tatsvabhāvas[78.5]tam eva | lakṣaṇa[78.11]śabdo rūpanibandhanaḥ | svaliṅgena casyāvasthānaṃ kṛtam | tasya [78.16] bhāvāntaraśūnyabhāvāntararūpasya | sarvarūpaśūnyasya hy abhāvasya hetusa(ma)ttā virudhyate na tvasyeti bhāvaḥ |

yadīdaṃ bhavatām apīṣṭaṃ tarhi kasmād asmanmataṃ nābhyupeyata ity āha -- kiṃtv i[78.19]ti |

tadutpattau [78.24] pradhvaṃsarūpabhāvāntarotpattau | etasmin parābhiprāyepy evaṃ bruvāṇo niyatam evaṃ [78.26] vakṣyamāṇakaṃ manyate [78.23]vārtikakāra iti cārthāt sarvasyendhanādeḥ [78.26] tathābhāvaḥ pradhvastatvaṃ gavādes tathābhāvaḥ [78.27] pradhvaṃsarūpatvam iti draṣṭavyam | dvayam apy etad yatrakurvan (?) paraḥ prāha | tasmin satī[79.1]ti | anena dṛśyamānāṅgārādibhāvena sarvam indhanādi nivartata iti na sarvasya pradhvastatvaṃ nāpi gavādau satīndhanādi nivartata iti na gavādeḥ pradhvaṃsarūpateti pareṇa darśitam | asya [79.7] aṅgārādeḥ | dhvaṃsaṃte [79.13] dhvaṃsam upayānti vinaśyantīti yāvat | dīpāpekṣayāvyaktatā dravyā(buddhya)pekṣayā ātmabhāvaḥ | bhāvarūpāvyaktatābhāva [79.15] iti bruvāṇas tathātmakābhāvarūpatā yāvad vyavasthāpyatām abhāvaikarasatvāt pratipatteḥ | na tu bhāvarūpāvyaktatāpattau pramāṇam astīti darśayati | etad eva darśayann āha yadi hī[79.16]tyādi | atrāpi [79.19] upalabdhiyogyatāvikalarūpatāpattau |

paryudāsene[80.3]ty asya vivaraṇaṃ vivakṣitād i[80.3]ti |

san bodhagocaraprāpto 'vadhijñānaviṣayatāpannaḥ tadbhāve [80.12] vahnyādibhāve naśyann iti | "lakṣaṇahetvo[ḥ] kriyāyāḥ" (pā. 3.2.126) iti hetau śatu(?)r vidhānāddhetupadam etat |

{p. 326} nanūktayā nītyā nāśasya tatkāryatopapatteḥ katham etad ācāryeṇoktam ity āśaṃkyāha ayam abhiprāya [80.16] iti | syān matam pra[36b]tītiviṣayopi na ca tatra pratītilakṣaṇārthakriyākārī | yathā sādhyābhāve hetvabhāvarūpo vyatireko vikalpena pratīyamānaḥ na vikalpasya | kārakaś ca katham ucyate? na hy akāraṇaṃ viṣayo atiprasaṅgād iti | naitad asti sākṣāt kārapravṛttajñānābhiprāyeṇa tad ukter na tatra vyabhicāro 'sti | anenāpi ca tathāvidhajñānaviṣayeṇāvaśyabhāvya[m a]nyathā pratyakṣānupalambhanibandhanaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ kathaṃ vyayasthāpyeta ata evāha[106]tadviṣayasya [80.24] vā kathaṃ hetumattāvagatir iti vā sāmarthya[107]samaṃgitā sāmarthyayogitā bhāvatā [80.27] vastutā, atyantaparokṣāṇam [81.7] asarvajñāpekṣayā sarvadā parokṣāṇām | tarhiśabdārthaś cātra prakaraṇād draṣṭavyaḥ | jñānaheturūpatayā [81.8] anumānasiddhayeti vivakṣitam | anena jñātaheturūpatayā pratibhāsanaye cāmīṣāṃ pratiṣṭhitena rūpeṇa pratibhāsanam iti pareṇa darśitam | ne[81.8]ty anena [a]bhāvasya pratiṣṭhitarūpāvabhāsanābhāvaṃ pareṇeṣṭaṃ nivartayati | bhavitṛrūpatvena pratibhāsanam eva śaśaviṣāṇādyapekṣayāsyāpi [81.8] pratiṣṭhitarūpāvabhāsanam iti siddāntināpi darśitam | sarvasāmarthyśūnyatālakṣaṇenābhāve doṣāntaram anvācinvann āha sarvarūpavivekasya ceti [71.9] | unmajjanaṃ [81.10] prakāśyaṃ yac ca cakṣurādīnāṃ pratiṣṭhitarūpāvabhāsanasadbhāvāvabodhārtham teṣāṃ jñānaheturūpatayā pratibhāsanād iti pareṇeritaṃ tadabhāvepi śakyaṃ vaktum iti darśayann āha jñānaviṣayatayeti [81.11] | pūrvaṃ tv atra

gajanimīlikāṃ kṛtva anyad uktam | asyāpy a[81.11]bhāvasyāpi taddheturūpatayāvabhāsanasya tulyatvāt [81.11] | cakṣurādi(de)r iti prakaraṇāt | yadi nāmāsya jñānaviṣayatā tathāpi na taddhetutā tat kathaṃ taddheturūpatayāvabhāsanaṃ tulyam ucyata ity āha ahetoś ce[81.12]ti | etac ca pūrvavadboddhavyam | yady abhāvo nāma nāsty eva bhavanmate tarhi amūrabhāvabuddhayaḥ kamālamberann ity āha -- asmākaṃ tv i[81.12]ti svavāsanāparipākānvayā [81.12] iti hetubhāvena viśeṣaṇam | tadvyatireki [81.19] tato nivṛttaṃ tadabhāvavad iti yāvat | saṃspṛśyeta [81.19] gṛhyeta tatparyudāsena [81.19] nivṛttyavadhivyudāsena | sad iti pratyayāviṣayasya na bhāvateti bruvatā yad asadātmakatvam asyopagataṃ tatra kiṃ svarūpeṇāsan kiṃ vā pararūpeṇeti pakṣayor ekaṃ bhāvaṃ dūṣayitum āha -- na cāsye[81.24]ti svarūpeṇā[81.24]napekṣitabhāvāntarasaṃsargeṇa tuccharūpeṇāpy asato [81.24]kiñcid rūpasya | na ca {p. 327} bhāvābhāvayor yaugapadyam upapadyate kadācit | na hi jīvata eva maraṇam iti ghatāmaṇcatīti bhāvaḥ | dhvaṃsena vināśaś ca kriyamāṇaḥ kiṃ tadātmā tato 'nyo mṛṣā bhāvāntararūpo vā tuccharūpo veti tatra ye vikalpāḥ tatra tṛtīyasmin vikayyaṃ bhavatu[108]cāyaṃ [81.26] tatas tadbhāvepi nimittīsyādi(kim itītyādi)dūṣaṇaparihārayor ābhīkṣaṇye cānavasthāv abhi(sthābhi)prāyavān āha tataś cānavastheti [82.6] | ata indhanāder nivṛtteḥ | katham iti siddhāntī | tadbhedā[82.8][37a]ddhetubhedāt | dṛṣṭaṃ caitat sarvatra sahetuke 'nyatraiti darśayann āha śālī[82.9]tyādi |[109]ekarasasyai[82.13]kasya bhāvasya |

saṃkṣepeṇaitad atrānena vicāritam |kṣaṇabhaṅgasiddhau tu vistareṇa tataś ca vistararucina tata evāvagantavyam | sāpy asmadīyākṣaṇabhaṅgasiddhir apekṣitavyeti abhiprāyavān āha vistarataś ce[82.14]ti | syād etat "na bhavaty eva kevalam" ity anena kim agnyādisaṃyogakāle tasya svarūpābhāvaḥ pratipādyate kim vā tadanuvṛttiḥ | na tāvat tadanuvṛttir akṣaṇikatvaprasaṅgād aśabdārthatvāc ca | abhāvapratipādane ca pūrvoktā doṣāḥ prasajyerann iti | naiṣa doṣaḥ, anayā hi vacanabhaṅgyā parasaṃkucitakālasthāpyutpattikāla eva sa dvitīye kṣaṇe na kiñcid iti yadrūpaṃ bhāvasya tatpratipādyate | na tu kiñcid vidhīyate | ata evāha nāsyābhavanam anyad vā bhavatīti [82.18] | mā bhūd agnisaṃyogādir nāśasya kartā kiṃ naścchinaṃ yadi parahetur asti -- ity āha [a]kartur ahetutvam i[82.22]ti | sa khalu tasya karttā vyayate(paṭhyate) yaḥ prāgbhāvī sannarthāntaraṃ svānvayavyatirekāv anuvidhāpayati yathā cakṣurādi vijñānasya | tathābhūtasyānvayavyatirekānuvidhāpanam eva hetutvam, tadbhāve bhāvasya tadabhāve cābhāvasya hetulakṣaṇatvāt | agnyādibhāve ca bhavanadharmaṇaḥ kasyacid bhā(cid abhā)vāt kartṛtvābhāve katham iva tallakṣaṇam hetutvam eva saṃgamyata iti caivāṃvaditur abhiprāyaḥ | [106] tadaviṣaya s [107] sambandhitā [108] vāyaṃ s [109] ekarūpasya s

sū[110]cyagreṣu sthātum aśaktaḥ sarṣapa [82.26] iti yojyam | yathāyogaṃ sambandhaḥ hetvantarāpekṣitatvaṃ tadviruddhaṃ cānapekṣitvam | tena ca prāptaṃ(vyāptaṃ) s/tatsvābhāvyam iti |

__________notes__________

[110] sūbhyagre-sthā s

avakāśa[83.15]śabdenāvakāśavad vacanaṃ vivakṣitam | tenāvasaraprāptaṃ vacanam āśaṅkyety artho boddhavyaḥ | evam anyatrāpy evaṃvidhe prayoge jñeyaṃ | dṛṣṭāntād āgato dārṣṭāntikaḥ[111][83.21] | kuśūlaśabdena ghaṭādiracita ādhāraviśeṣa ucyate | tadādāv avasthā[83.23]vasthānaṃ yasya sa tathoktaḥ |

__________notes__________

[111] kaṃ s

{p. 328} avasthānām iva [84.18] ātmanaḥ prātisvikarūpasya tadbhede[84.19]vasthābhede | kathaṃcit [84.24] kenāpi prakāreṇābheda ity arthasya rakhaladgatipadam evaitat | tanor bhedād eva bhedaprasaṅgo [84.26] bhinnarūpatāprasaṅgaḥ | tadvad a[84.26]bhinnarūpāvasthātṛvat | abhedasya vā [84.26] prasaṅga iti prakṛtatvād yojyam |

nanu yadi bhedābhedau caikāntikau syātāṃ syād a[na]ntarokto doṣaḥ | yāvatā tayor api kenacid rūpeṇa bhedaḥ kenacid abheda ity āśaṃkamāna āha -- tayor apī[84.26]ti | tayor bhedābhedayoḥ, avasthā ca tadvānavasthāvāṃś ca tayor ātmānau tayoś ca | tasyāpy a[85.1]bhedanimittatayeṣṭasyāpi rūpāntarasya | tābhyām a[85.1]vasthātadvadbhyām | [85.1] anyathā yadi tābhyāṃ tasyābhedanimittasya rūpāntarasya kathañcid bhedo na syād aikātmyaṃ yadi syād ity arthaḥ | sa cāsāv abhedanimittaikasvabhāvaś ceti tathā tasmāt [85.1] | bhedābhedāv i[85.2]ti vadituś cāyam āśayaḥ -- ekātmyapakṣe abhedanimitte rūpāntare vā tābhyām avasthātadvadbhyām anupraveṣṭavyaṃ tayor vā [37b] tenābhedanimittena rūpāntareṇa | tatra yadi tayor abhedanimitte rūpāntare anupraveśas tadābhinnarūpamātrasya bhāvād avasthātadvator abheda eveti bhedasya vārtāpi na syāt | atha tasyābhedanimittasya rūpāntarasya tayor anupraveśas tadāvasthātadvantāv evāvasthitāv ity apagatam abhedeneti | evaṃ tarhi tasyāstu tābhyāṃ kathañcid bheda ity āha -- rūpāntarasye[85.3]ti | kathañcit ta[85.3]d etābhyām iti tu prakaraṇāt | tannibandhanaṃ [85.3] rūpāntarasya tābhyāṃ kiñcid bhedanibandhanam | yathā pūrvaṃ tathāsyāpy a[85.4]pararūpasya | tadanyat [85.4] kathañcid bhedanibandhanam | ayam asya bhāvaḥ -- tasyāparasya rūpasya tebhyo 'vasthātadvadbhedanimittarūpāntarebhyaḥ kathañcid bhedonyathā tadaparaikasvabhāvād atyantam abhedād avasthāvasthātrabhedanimittarūpāntarāṇāṃ prāktanena nyāyenatyaṃtaṃ bhedābhedau prasajyeyātām | atas tebhyas tasya kathañcidbhede 'vaśyaiṣitavye tannibandhanam aparasyāpi rūpasyāparaṃ rūpam upaitavyam iti | tathā tadanyatrāpy evam evety aparimitarūpataivaikasya [85.4] syāt | tasmād i[85.6]tyādinā prakṛtam upasaṃharati | tadbādhāṃ [85.10] pratyakṣabādhām | anenaitad darśayati | na pratyakṣā satī pratyabhijñā bādhyate kiṃtu bādhyamānā pratyakṣābhāsā seti | etac copariṣṭād abhidhāsyate |[112]anekānto 'niścayo bhavet [85.12] | aniścayaphalatvaṃ saṃśayahetutvaṃ syād iti yāvat |

__________notes__________

[112] anaikāntikatā bhavet s |

etad eva [85.14] janakājanakatvam eva |[113]dharma(rmi)lakṣaṇasyā[85.17]vasthātur ity arthaḥ |

__________notes__________

[113] dharmilakṣaṇasya | s

{p. 329} na cā(ce)yam avasthā kāryavijñānātiriktaṃ jñānaṃ janayati yena jñānalakṣaṇāyām arthakriyāyām asyopayogāt sāmarthyaṃ kalpyety abhiprāyeṇa sarvasāmarthyavirahalakṣaṇasye[85.22]ty avocad iti | anubhāvād i[85.24]ti, hetau śaturvidyānād bādhānubhavād ity arthaḥ | bādhāsadbhāvād "bādhavarjitam" iti sāmānyapramāṇalakṣaṇasyābhāvaṃ pratipādya viśeṣalakṣaṇasyāpy abhāvaṃ pratipādayituṃ tatpratibhāsiniś ce[85.25]tyādinopakramate | ekarūpābhāve kathaṃ tattvādhyavasāyaḥ syāt sarveṣām ity āśaṅkyānyathaivāsyopapattim upasaṃhāravyājena darśayan āha -- tasmād i[86.3]tyādi | sadṛśa[86.3]śabdena nirantarasadṛśaṃ vivakṣitam | tena nirantarasya sadṛśasyāparasya bhāva[86.3]s tannirantaranibandhanety arthaḥ | keśādiṣu lūnapunārūḍheṣv ity arthād avaseyam | ākārasāmyamātreṇāpahṛtaṃ prakaraṇāt yathātvaniścayāyogyīkṛtaṃ hṛdayaṃ [86.4] ceto yeṣāṃ teṣām |

nanu yadi ākārasya sāmyaṃ sādṛśyaṃ nāma tvanmate kiñcit syāt tanmātrāpahṛtahṛdayāḥ pratyabhijānīyuḥ | na caitad asti, tat katham evam uktam ity āha na ce[86.8]ti |

"ekapratyavamarśārthajñānādyekārthasādhane | bhede 'pi niyatāḥ kecit svabhāvenendriyādivat ||" [pramāṇavā. 3.72] ityādinā vipañcitatvād evam uktam |

teṣu [86.17] bhāveṣu |

trayāṇām api rūpāṇāṃ pramāṇasiddhatvāt [38a] svataṃtrahetur iyaṃ vyāpakānupalabdhiḥ [87.7] |

anena [87.9] pratyabhijñānena pratyakṣarūpeṇa aniścite[87.10]tyādi pratividhānam | tāvad asya bādhakatvaṃ na bhavati yāvat pratyabhijñānasyāprāmāṇyaṃ na siddhyati, anyathā anenaiva bādhyamānaviṣayatvād asya kathaṃ prāmāṇyaṃ yena bādhakatvaṃ syāt? tāvac ca tasyāprāmāṇyaṃ nopapadyate yāvad anumānasyāsya prāmāṇyasiddhyābodhakatvaṃ na siddhyati | itarathā bādhavarjitatvādilakṣaṇasambhave prāmāṇyāpracyutir itītaretarāśrayatvaṃ doṣa ity āśaṅkyamānam āha nāpī[87.10]ti |

anumāna[87.11]śabdenopacārāl liṅgam abhipretya svasādhyapratibandhād i[87.12]tyādy uktam | yadi vā liṅgasyety adhyāhāryam avacane ca pramāṇalakṣaṇayukte bādhasambhave tallakṣaṇam eva dūṣitaṃ syād iti sarvatrānāśvāsa ity ābhiprāyaḥ |

{p. 330} naivaṃ brūmahe [87.17] kintu pratyakṣābhāsā satī cārthād avatiṣṭhate | anumānasya virodho bādhas tam aśruvānā [87.20] vyāpnuvatī bhajamāneti yāvat | ākārasya [87.20] rūpasya sāmānyād[114][87.20] ekatāṃ [87.20] tattvaṃ[115]pratīyatī [87.21] niścinvatī | ādi[87.21]śabdāt phalasya saṅgrahaḥ | sūryoparājitaśabdena yasya rūḍhiḥ | ādi[87.22]śabdādvanyetarakarkoṭādiparigrahaḥ | tathābhāvam etad anubhavati [87.23] |

__________notes__________

[114] sāmyāt s | [115] pratiyatī s

atha kiṃ "na ca sa pakṣe kvacid vartata [88.19]" ity asiddhatve kāraṇam idam uktam? evañ cet na tarhīyantaṃ kālaṃ bhavān buddhavān asiddhalakṣaṇam, pakṣavṛttyādinā prakāreṇa hetos tathābhāvād iti | yuktam avādīd idaṃ bhavān yadi paraṃ tadāyam asiddho hetur i[88.18]ti vaditur abhiprāyaṃ nājñāsīt | ayaṃ khalv asyābhiprāyaḥ pratyabhijñā nāma vikalpaviśeṣa eṣaḥ | sa ca vikalpasya viṣayo yaḥ śabdasya viṣayaḥ, śabdasaṃsṛṣṭārthapratibhāsitvād vikalpasya | sa ca śabdasya viṣayo yaḥ saṃketasya viṣayaḥ, vācyavācakabhāvasambandhasya vāstavasya vyudastatvāt | na cāsāmārthyavaiyarthyābhyāṃ svalakṣaṇātmani saṃketaḥ kartum śakyata iti kathaṃ vastuto bhāvāḥ kecid abhi(pi) pratyabhijñānaviṣayātma(tmā)naḥ | tatra(tan na) pratyabhijñāpanatvaṃ(jñāyamānatvaṃ) siddhim adhyāsīta | yad yat pratyabhijñāyate tat tat pūrvāparayoḥ kālayor ekasvabhāvaṃ yathedam ititathāgatān pratipādayitum aśakyatvāt vyāptyasiddhyānaikāntikaś cāyam iti | prauḍhavāditayā siddhim abhyupagamyāpi dūṣaṇāntarābhidhitsayā pravṛttasya siddhāntavādino na ce[88.19]tyādivākyam | yad vā dūṣaṇāntaram anvācinvann āha -- na ce[88.19]ti |

[116]jñānajanakasvabhāvatāvirahād i[88.27]ti bruvatā cedaṃ darśitam | yadi sarveṣāṃ janakasvabhāvatā tasyāṃ cānyāpekṣitā syāt syād adanaikāntikatvam, na ceda[m a]stīti | bheda[88.28]śabdo viśeṣavacanaḥ |

__________notes__________

[116] "jñāna" itipadaṃ nāsti -- s

prakṛte tava kim āyātam ity āha -- tadvad i[89.10]ti | taiḥ [89.12] bījādibhiḥ anekānta iti maulasya hetor iti draṣṭavyam |

sāmānyenā[89.14]viśeṣeṇa |

{p. 331} na saha[89.22]śabdo yugapadarthavṛttirācāryeṇeṣṭo 'pi tu sahodaravad ekārthavṛttiḥ | api tu ekārthakaraṇam api [114.19] yadvarṇam iti kiṃ sahakārilakṣaṇaparvaṇi pratipādayiṣyate | na ca yugapatkāritvād eva bhāvānāṃ parasparasahakāritvaṃ ghaṭate | ghaṭapaṭādīnām api kadā svāṃ svā[38b]m arthakriyāṃ kurvatām api tathābhāvaprasaṅgāt | tat kathaṃ "sahakāriṣu yugapatkaraṇaśīleṣu" [89.22] ity etadbhaṭṭārcaṭo vyācaṣṭa iti cet, nāyaṃ doṣaḥ | na hi sahaśabdasya etad vyākhyānaṃ yugapad ity api tu bhāvikāraṇānabhyupagame avaśyam ekārthakāriṇām ekadā karaṇam ity ekārthaṃ buddhāvāropya vāstavaṃ rūpam idam anūditam | tena yugapad ekārthakaraṇaśīleṣv ity avaseyam | ekārthakāritvam eva tu lakṣaṇaṃ na tu yugapatkaraṇam avaśyaṃbhāvyapi vyabhicārāt | prājñāḥ punar etad yathāśruti samarthayanti |

nanu lābho mahānayam iti, na ca kācid akṣamā | naive[89.25]ti vyācakṣāṇo vaiśabdam avadhāraṇe darśayati | kaḥ punas tatretareṣāṃ vyāpāra ity āha -- bhavaneti[90.3] |

vyāpāropayogasyāsya pāramārthikatvaṃ kārakatvaṃ hīyete[90.8,9]ti saṃbandhanīyam | kuta etad ity apekṣāyāṃ kāryetyādiyojyam | upacārāt [90.8] kārakatvasyeti prakṛtatvāt | tathā [90.17] tadvat | tata eva [90.17] svasannidhimātrata eva |

svata eva [91.1] kāraṇavyāpāranirapekṣād rūpād eva | ātmana [91.2] iti kāryātmanaḥ | prāg api [91.2] janmanaḥ pūrvam api | rūparūpiṇor ananyatvād ity abhipretya rūpabhedalakṣaṇātvād ity u[91.4]ktam | tat kuto 'sattvāt |

yatra sthitena kāryaṃ janayitavyaṃ sa kāryadeśo [91.12]bhipretaḥ | yaś cāsāv abhiprāyaś ceti tathā tadvatā [92.3] |

nanu sarveṣāṃ aṅkurotpāde sāmarthyāpracyuteranekāṅkureṇa niyatam utpattavyam eveti yat pareṇa prakaṭitam tat katham evaṃbruvatāpahastitam ity āśaṃkyāha ayam abhiprāya [92.4] iti |

yugapat kartṛbhya [92.16] iti pūrvavadboddhavyam | ukte sati kim nāma pratīyatām iti tatsvabhāvasya jananād ity asyānaikāntikatve maulasyāpi tathātvamanivāryam iti parasyāśayaḥ |

na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syād i[92.18]ti prasaṅge kāryābhedasya bādhake pareṇokte katham etat tadbādhakaṃ bhavatīty āśaṃkyāha evaṃ manyata [92.29] iti | sāmagrījanyasvabhāvatvāt [93.1] tadavasthāprāptānekasamarthajanyasvabhāvatvāt | kāryasyā[93.1]bhinnātmana iti prakaraṇāt | nanv i[93.2]tyādi paraḥ | yady evam i[93.4]ti {p. 332} siddhāntī | yad anekasmād bhavatānekena bhavitavyam i[93.4]ti ekajātīyāpekṣayoktam na tu kāryamātrāpekṣayā, bhinnajātīyasyānekasyotpādābhyupagamāt | ekaṃ kartṛtatkāryam i[93.6]ty abhinnarūpakāryam | etat ta[93.8]dbhāve bhavanam | bhavatām i[93.10]tisāṃkhyānabhisaṃdhāyāha |

dharmavacanasya saṃkaraśabdasya bhāvād asaṃkarād a[93.23]sāṃkaryād ity arthaḥ | ata evāha paraspareti [93.24] | parodāhṛtakāryāpekṣayā sāmagrībhedād bhedaṃ pratipādayituṃ tathāhī[93.25]tyādinopakramate | sādguṇyam ābhimukhyam | ādi[93.26]śabdāt vāsanāprabodhādisaṃgrahaḥ | indriya[93.27]śabdena timirādivikṛtam indriyaṃ vivakṣitamanyato bhrāntijñānānudayāt | mātragrahaṇena cālambanasyaiva nirāso vivakṣitaḥ | na tv ālokādeḥ tadabhāve tadanutpatteḥ | tadanye[93.28]ty atrāpy ālokādi draṣṭavyaṃ |

upayogaviṣaya[94.4]s tad ekaṃ janyaṃ vijñānaṃ tathāvidhasyai[94.4]kātmatālakṣaṇasya | na bhidyate [94.6] nānātvaṃ na bhava(ja)ti | kiṃ nv i[94.8]ti ni[39a]pātānipātasamudāyaḥ praśne | yadi vā vitarke nuśabdaḥ kiṃśabdas tu praśne | vai[94.8]śabdo nipāto 'tra saṃbodhane |

anekasya bhāve teṣām anena(ka)janakatvam ity upagate hṛdayanihitaśaṅkarasvāmicodyaḥ kaścin nanv i[94.12]tyādinā codayati | sa eva svātantryaparijihīrṣayānaiyāyikapravaravacanena saṃspandayann āha āha ce[94.18]ti |śaṅkarasvāmīca buddhistham asya | tat tasmāt kiṃ [94.19] kasmāt | vijñānābhinnahetuka(ja)m i[94.19]ti hetubhāvena viśeṣaṇam |

teṣām avāntarasāmagrībhedād bheda iti pratipādayituṃ teṣām i[94.20]tyādinopakramate | vijñānotpattau vijñānam upādānakāraṇam | cakṣurādisahakārikāraṇam | cakṣuḥkṣaṇotpattau tu cakṣur upādānakāraṇam, vijñānādi sahakārikāraṇam evam anyatrāpīty ekam upādānakāraṇam itarat sahakāri kāraṇaṃ kṛtvā sāmagrīṇāṃ vailakṣaṇyam īkṣitavyam | kāryāṇāṃ [94.25] vijñānacakṣuḥkṣaṇādirūpāṇām |

bodharūpatāder i[94.28]tyādi siddhāntī | anukāra iti karoteḥ ṇijantāddha draṣṭavyaḥ | anukāra[94.28]ṇañca svasaṃtatipatitakāryakartṛkatvaṃ vācyam | {p. 333} etac cāsyaivopasaṃhāre vyaktīkariṣyate | tasyānukāraṇam evānukartṛmukhena darśayann āha tathāhī[95.1]ti | dvitīyalakṣaṇaṃ vivṛṇvann āha niyamena ce[95.3]ti | samanantaraśabdaḥ samaś cāsau bodharūpatvenānantaraś cāvyavahiteneti vyutpattyāpi prakṛtatvānmanaskāra eva draṣṭavyo na tv āgamasiddhyāśrayaṇenopādānamātre, upādānalakṣaṇasyaivābhidhānāt śakandhvādipāṭhāc ca dīrghatvābhāvovaseyaḥ | na cakṣurāder niyamena vyāpāra [95.4] ity arthāt | cakṣuṣo [95.5] niyamena vyāpāra iti prakṛtatvāt | janyatayā yat svavijñānaṃ tasya yogyatārthād utpattur yā yogyatā taddhetoh [95.5] | jñānotpādahetor ity arthaḥ | cakṣurviśeṣaṇatve 'pīttham evāsyāyam evārthaḥ | atrāpi samanantaraśabdepinamana(bdenamana)skāro 'bhipretaḥ | uktayor lakṣaṇayor ādyaṃ lakṣaṇaṃ durbodhatvād upasaṃhāravyājena spaṣṭayann āha -- tasmād i[95.6]ti | svasaṃtativyavasthaiva kuto yena tatpatitakāryaprasūtinimittaṃ [95.7] jñātavyam ity apekṣāyāṃ yojyam | yad ekākāre[95.7]ti | itiḥ [95.11] hetau | ā(avā)ntaraviśeṣakṛtatvāt ta[95.12]syā evoktalakṣaṇāvāntaraviśeṣakṛtatvād ity arthaḥ | tasmād i[95.15]tyādinā prakṛtam upasaṃharati |

kāryasyai[95.15]kajātīyasyeti vivakṣitam | kāryamātrāpekṣayānekatvasyeṣṭatvāt prasaṅgānupapatteḥ | anye(atha) tadabhupagamāt siddhaṃ bhavatām | tato naivaṃ vaktum ucitam ity āśaṃkyāha na ce[95.16]ti |

evaṃ tāvadbhaṭṭārcaṭenopādānasahakārilakṣaṇaṃ praṇītam | kecit punar atraivaṃ bruvate, naivedaṃ lakṣaṇadvayam upapadyate avyāpteḥ | tathāhi yadi yad ekākāraparāmarṣapratyayanibandhanatayā svasantatipatitakāryapasūtinimittaṃ tadupādānakāraṇam ity ucyate, tadā candrakāntādapāṃ prasave jyotsnā na syād upādānakāraṇam | yadi candrakānta[39b]ḥ 1ḥmaṇerupayatīnāmapāṃ candrikayā samam ekākāraparāmarśapratyayahetutvam asti yena tathā tayā tāsāṃ tadekasāṃtānavyavasthāsiddhau svasantatipatitakāryajanakatvena śaśāṅkavadupādānakāraṇaṃ kalperan | na ca tatrānyasya tadupādānakāraṇatvam upapadyate | evam vanaspatibhyaḥ phalaprasūtau tvagbhāvā[117]viśeṣasya na syāt tadupādānatvam | kiyad vā śakyate nidarśayituṃ diṅmātraṃ tāvad upadarśitam | dvitīye 'pi lakṣaṇe 'nenaivāvyāptitvam unneyam, na hi candrikāder avādimātrotpattau niyamena vyāpāraḥ śakreṇāṣi śakyate darśayitum | tādṛśotpādo vidyata iti cet | cakṣurāder api tādṛgvijñānotpāde niyamena vyāpāra iti tasyāpi tathātvaprasaktir iti yat kiñcid etat | sahakārilakṣaṇam apy avadyam | siddhasaṃtāna eva hi vastuni prāgavasthāpekṣaviśeṣahetutvaṃ kasyacit kalpyeta | {p. 334} santānāpekṣakasya tu prathamakṣaṇasyotpāde katham evam abhidhānaṃ [na] sāhasam ity alaṃ bahuneti | atra tu samādhānamatadbhi(naṃ mahadbhi)r eva vidheyam |

__________notes__________

[117] "bhāvaviśeṣasya" ity api dṛśyate |

ubhaya[95.23]m ity ekasāmagrīmadhyapraviṣṭakāraṇasya bhedād anekatvāt kāryasya ekajātīyasyābheda ekatvaṃ kāraṇabhedā[95.20]t sāmagrīlakṣaṇasya kāraṇasya sāmagryantarāpekṣayā vailakṣāṇyāt | kāryasyāpi bhedaḥ [95.20] sāmagryantarakāryādvailakṣaṇyam iti | tāva[95.26]cchaśabdaḥ krame | kulālaḥ [95.27] kumbhakāraḥ vyagrasvabhāvāni [96.1] anyonyāsahitasvabhāvāni kāraṇāntarasahitāni [96.1] santi yāni kāryāṇīṣṭakādirūpāṇi [96.1] sādhayanti nirvartayanti | mṛtpiṇḍasya carmakārādikāraṇapratilambhe satīṣṭakādikāryaṃ, kulālasya dātrādipratyayāntaraprāptau lavaṇa(nā)dikāryam | sūtrasya kuvindādihetvantarasāhitye gha(pa)ṭādikāryam | tāny api kiṃ bhūtāni sādhayantīty āha tadanye[96.1]ti | mṛtpiṇḍāpekṣayā bījādijanyebhyo 'kurādibhyo bhinnasvabhāvāni, tebhyo [96.3] vyagrāvasthāprāptakāraṇāntarasādhyebhyo vilakṣaṇam eva ghaṭātmakaṃ kāryaṃ samagrāṇi santi janayanti [96.3] mṛtpiṇḍakulālasūtrāṇīti sāmagryupalakṣaṇam uktaṃ na punar iyanti eva ghaṭasya kāraṇāni | evaṃ vakṣyamāṇepy upadarśane draṣṭavyam | upadarśitam evopapādayann āha tathāhī[96.4]ti |

nany yadi kulālādisahito mṛtpiṇḍas tadanyasamāgrīmadhyapraviṣṭamṛtpiṇḍakāryād aviśiṣṭaṃ kāryaṃ janayanti, na tarhi sāmagrivailakṣaṇyāt kāryavailakṣaṇye nidarśanam idam upapadyata ity āśaṃkyāha kulālādīti [96.4] | tadātmakam eva [96.6] mṛdātmakam eva ghaṭādilakṣaṇam eva karoti | mṛtpiṇḍa [96.4] iti prāgukto 'bhimsambadhyate kartā | kuto vilakṣaṇaṃ karotīty āha tatkāryād apīṣṭakāder iti [96.7] | kena kāraṇeṇety āha kevale[96.7]ti | kevalamṛtpiṇḍād bhinnaḥ svabhāvo yasya mṛtpiṇḍasya sa tathā tasya bhāvas tattā tayā [96.7] | kevalaśabdena ca kulālādirahi[ta]tāmātraṃ vivakṣitam | na tu kāraṇāntarasāhityavyavacchedas tena tatkāryād i[96.7]ti kāraṇāntarasahitamṛtpiṇḍakāryād ity arthaḥ | kutastyastasyā [40a] sau binnaḥ svabhāva ity āha -- tatkāreṇe[96.6]ti | tasya kulālasyārthāt kulāla[kṣaṇa]lakṣaṇasya pratyāsīdato yatkāraṇaṃ prāktanakṣaṇas tenāhita utpādito viśeṣo [96.6] viśiṣṭaṃ rūpaṃ yasya sa tathoktaḥ | anenaikasāmagryadhīnāviśiṣtotpattiḥ sūcitā | hetubhāvena caitad viśeṣaṇam | co [96.6] vyaktam etad ity asminn arthe | evam upādānabhāve cobhayatra vyāpriyamāṇasyāpi mṛtpiṇḍasya sahakāryā(rya)ntarapratilambhādātmanopi sataḥ kāryasya tadanyasahakārisahitakāryāt vilakṣaṇasyaiva {p. 335} janakatvaṃ pratipādya sahakāraṇasyāpy ubhayatra sahakāribhāvenaiva vyāpriyamāṇasya kulālāder upādānāntaraprāptau tadanyasahitakāryād vilakṣaṇakāryajanakatvam atidiśann āha -- evam i[96.8]ti tadanyopādānasahitaṃ [96.8] mṛtpiṇḍalakṣaṇād upādānād yad anyad upādānaṃ tena sahitam | mṛtpiṇḍasahitaṃ [96.8]

tadvilakṣaṇam eva [96.9] | tasmāt tadanyopādānasahitakāryād visadṛśam eva ghaṭādikaṃ kāryaṃ janayati [96.10] | iti[96.10]r yathā mṛtpiṇḍādītyāder ācāryīyavākyasya yaḥ samudāyārthas tasyākāraṃ darśayati | tatre[96.11]tyādinedānīm avayavārthaṃ vyācaṣṭe | vughna[96.15]śabdena mṛṣaya(mṛṇmaya)pidhānaviśeṣa ucyate | tasya pṛthu[96.15]śabdena viśeṣaṇasamāsaṃ kṛtvā tasyodarā[96.15]dīti tatpuruṣaṃ vidhāya tad iva tasyeva vākāro [96.15] yasyeti bahuvṛīhiḥ kāryaḥ | ādiśabdāt tadavayavāntaraviśeṣasya bhinnajātīyasya kambugrīvāder vā saṃgrahaḥ | sūtrāt ta[96.17]syaiva ghaṭasya [96.18] cakrāder vibhaktaḥ svabhāvo bhvatīti [96.21] sambandhaḥ | mṛtsaṃsthānaviśeṣātmatayāiva(taiva) ghaṭasya kutastyety āha mṛtpiṇḍe[96.17]ti | tajjananasvabhāvatvāt [96.19] mṛtsaṃsthānātmatājananasvabhāvatvāt kāraṇāt | ghaṭasya tadrūpayogāt [96.19] mṛtsaṃsthānarūpayogāt | anyad eva sūtrasāhityepi tayoḥ kathaṃ tajjananasvabhāva[tva]m ity āha tannirapekṣe[96.20]ti | tacchabdena sūtraṃ parāmṛṣyate,[118]bhinnasvabhāvatvād vilakṣaṇasvabhāvatvāt tannirapekṣāvasthāto bhinnasvabhāvataiva tayoḥ katham ity apekṣāyāṃ sūtrakāraṇopahitaviśeṣayor i[96.20]ti hetubhāvena viśeṣaṇapadam idaṃ yojyam | nirdiṣṭakāraṇābhiprāyeṇa kāraṇatraya[96.24]grahaṇaṃ na tu ghaṭasya trīṇy eva kāraṇāni | tadupayogair bhinnasāmagrīvyāpāraiḥ kāryāpekṣasva(ye sva)bhāvaviśeṣāḥ kāryāṇāṃ viśiṣṭāḥ svabhāvās teṣām asaṃkaro '[96.24]sāṅkaryam | tatra yadi te kulālādayah pratyekaṃ janakāḥ syus tadānukrāntakāraṇatrayajanya [96.21] ity ucyeta | tathāpi kathaṃ

sarvataḥ samutpadyamānasyākhaṇḍātmanaḥ kāryasyāyaṃ viśeṣo 'smād ayañ cāsmād iti vyavasthāpyata ity āśaṃkyāh tasya caikaike[96.25]tyādi | ito 'stu kāryasya tatsāmagrībhūtasakalajanyatvaṃ tadgatasya tu tatadviśeṣasya kathaṃ tajjanyatvavyavasthety āha tadekaikasa[jā]tīti [96.27] mṛtpiṇḍādyapekṣayā mṛtpiṇḍāder aparasya tajjātīyatvaṃ pratyeyam | [40b] anenaitad darśayati -- naikasyām eva sāmagryāṃ tasminn evākhaṇḍātmani kārye tattadviśeṣasya tattajjanyatvam avadhāryate api tu tattadupacaye tat tad upacayatya tattadapodhāre tattadu(da)pacayasya darśaṇādekatvādhyavasāyataś caikādhikaraṇatvena {p. 336} vyavasthāpitād iti | vyavahartāraś caivaṃ na vipañci(ści)ta iti tattvacintakai[96.29]r ity uktam | teṣām apy evaṃ vivecanena kiṃ prayojanam ity āha yata [96.29] iti | yato 'nantaroktavivecanāt | anekam api kāraṇaṃ kasmāt svīkurvantīty āha paraspare[97.1]ti | kṣepavatyāṃ hi sāmagryām anyonyotpāditātiśayakāryapraṇālikayā vāñcchitāṅkurādikāryopajananayogyakāraṇasāmagryasadbhāvārtham | etac copariṣtāt pradarśayiṣyate |

__________notes__________

[118] bhinnātmakatayā s |

"yatra yadyogyaṃ rūpam upapadyate sa tasya viṣaya" iti tadviṣayasya [97.14] ghaṭasyety arthaḥ | tadanyāvasthāviṣayāt [97.15] prāptasahakāryantarāvasthākāryāt | asye[97.19]ti kāryasya | anena "tajjanitaviśeṣabhedasye"ti mūlasya kārya[97.17]padaviśeṣaṇasya bahuvrīhau kartavye vigraho darśitaḥ |

jñānaṃ [97.27] tadrūpam anukartuṃ yuktam [97.28] | ne[97.26]ty anuvartate na yuktaṃ [97.28] nārhatīti cārthaḥ | hetau śānaco vidhānāt tadrūpavikalārthasāmarthyeno[97.28]tpādād iti tadrūpānukārī(rā)yuktatāyāṃ hetur ukto draṣṭavyaḥ | tathāpi kasmān na yuktam ity apekṣāyām āha -- bhrāntate[98.1]ti | aikāntikī [98.3] yā pareṇāikāntikatvenābhimatā sā nāsti, ekatvād eva pramāṇasiddhād ity abhiprāyaḥ | yadi vā naikāntikī na niścayavatī | athavānekātmataivaikāntikī netipūrveṇābhisaṃbadhyate |

atha vijñānopajanane kim indriyādīni svalakṣaṇāntarāntarāprasavadharmāṇyapetasaṃtānāny eva yenaikasyaiva kāryasya karaṇam eṣām upavarṇyate | ity āha etac ce[98.6]ti |

nanu ekasāmagrī[98.6]śabdena yadi vijñānasya janakaḥ kāraṇakalāpo 'bhipretaḥ, tadoktam eva kim apetaṃ(ta)saṃtānatā teṣām iti |

athaikam upādānam itaratsahakārikāraṇam abhisandhāya ekasāmagrīty uktaṃ na tad api caturasram, tasyā apy avāntarasāmagryāḥ kiṃ tadupādānopādeyasyāiva kṣaṇasya prasavaḥ | athopādeyam anekaṃ na bhavatīty abhipreyate | haṃta tad api sarvaṃ svaṃ svam upādānam apekṣyopādeyam eveti tad avastho doṣa iti | uttara(ukta) eva ekasāmagrīśabdārthaḥ kaivalaṃ bodhe yatraḥ karaṇīyaḥ | ekam upādānaṃ sad evetaratsahakārikāraṇasad eva vyāpriyate yadā tadā ekasyaiva vijñānasya manaskāropādānasya cakṣurādisahakārikāraṇasyaiva sata utpattir na tu cakṣuḥkṣaṇasyaivaṃbhūtasya sa[ta] utpattir api tu cakṣur upādānasya manaskārādisahakārikāraṇasya sata iti | evaṃ rūpādikṣaṇasyāpy utpāde draṣṭavyam svayam | atra samudāyārtho manaskāropādānakāraṇacakṣurādisahakārikāraṇātmikā satī sāmagryekam eva kāryaṃ janayati | tadaivānyajjanayantī tu naivam ātmikā satī ja[41a]nayati | kiṃ tarhi cakṣur upādānakāraṇamanaskārādisahakārikāraṇātmikā | {p. 337} evaṃ rūpādikṣaṇajanmi(nma)ny api pratyeyam | ata evaiṣām āntarasāmagrībhedaḥ kṛtaḥ parasparato bheda ity uktaṃ purastād iti sarvam avadātam | kasmāt punar iṣṭaikasāmagryapekṣayaivaitad ucyate, na ca sāmagrīmātrāpekṣayāpīty āha paramārthatas tv i[98.6]ti | tatsāmarthyantargatānām i[98.7]ti sā ca sā cakṣurādisahakārikāraṇātmikā sāmagrī ceti tathā yatropādānabhāvenāntargatānām antarbhūtānāṃ yatra sāmagryāṃ sahakāritvena teṣāṃ vyāpāras tatra | tatsāmagryantaraṃ tadavayavatvena | kāryāntarasye[98.8]ti sopādeyakṣaṇāpekṣayā tadvijñānaṃ cakṣuṣaḥ kāryāntaram evam anyasyāpy

anyat tasya kāryāntarasyāpi prārambhād ity anuvartate anekakāryakartṛtvam iti ra(ca) śeṣaḥ kāryaḥ anyathā kasmin sādhye pañcamīyaṃ hetubhāvam abhidadhyāt | asyaivārthasya dṛḍhīkaraṇārthaṃ dṛṣṭāntayann āha yathe[98.9]ti | tadā [98.10] tadvad anekapratyayajanitam apī[98.9]ty ekam ity asyānuvṛttes tathānekapratyayajanitam ekam api nāstīty arthaḥ | iti [98.9] hetau | api [98.10] nyāyataḥ sambhāvanām āha | yadi vā paramārthataḥ kāraṇānekatvāt kāryānekatvopagame 'pi na kācit kṣatir i[98.9]ti sambandhaḥ kāryaḥ | kasmān na kṣatir ity āha -- tatsāmagryantargatānām i[98.7]ti | yathetyādi ca pūrvavad vyākhyeyam | itis tv anantaroktānyopādānakāraṇāni sahakārikāraṇāni pratyavamṛṣati, tatoyam artha uktalakṣaṇakāraṇānekatvād iti | saṃprati prakṛtam upasaṃharann āha tata [98.10] iti | sāmānyena [98.11] kāryamātrāśrayaṇena | atha siddhasādhanatvaṃ hetoḥ ko doṣa iti cet | tad etaddharmottarapradīpe 'smābhir vivecitaṃ vistarataś ca svayūthyavicāra ity āstāṃ tāvad iha |

dravya[98.16]śabdena dravati paryāyān gacchatīti vyutpāttyā dharmo pariṇāminityo vivakṣitaḥ paryāyaśabdena ca pari samantādetyeti dravyam iti vyutpattyā dharmāḥ | ādi[98.18]śabdāt sparśādisaṃgrahaḥ | ghaṭo dravyaṃ rūpādayaḥ [98.19] paryāyā iti dravyaparyāyayor etad udāharaṇam itiḥ saṃkhyābheda[98.19]syākāraṃ darśayati dvitīyas tu saṃjñābhedasya | iti[98.22]nā lakṣaṇabhedasyākāro darśitaḥ | vasturāga [98.23] ity upalakṣaṇam etat | itinā [98.23] kāryabhedasya svarūpam āha itir a[98.24]nantaroktabhedābhedaṃ pratyavamṛṣati | cakṣurādīnām abhinno ya ātmā ekakāryajanakaḥ sāmānyabhūtas tajjanyatā tasya [98.26] | etad eva dvayam ityādinopasaṃharati paraḥ |

sāmānyena pararūpāṇāṃ ātmābhedasya bo(syābā)dhakatvaṃ pratijñāya viśeṣeṇedānīṃ darśayitum āha -- saṃkhyābhedas tāvad i[99.7]ti | bahutvena vyavahāro bahuvacanāntasya prayogaḥ | bahuvacanaṃ ca "yuṣmadi gurāv ekapām" ity anena | anena saṃkhyābhedādity asya {p. 338} sādhāraṇānaikāntikatvaṃ darśitam | dharmadharmisamudāyātmakasya kārtsnyasyāpratītiḥ [99.12] prasajyeta | tatpratītau vāvasthātravasthāviṣayapūjyatāpratyayagocaratvasya gauravasyāpratītiḥ prasajyeta | atraiva vaktavyā[41b]ntaram uccinvann āha vrīhaya [99.12] iti cet yatra bahuvacanaṃ "jātyākhyāyām ekasmin bahuvacanam anyatarasyām" [pā.1.2.58] ity anena | na ca paryāyarūpeṇa bhidyanta [99.16] iti bruvatā ca yadi saṃkhyābhedo 'nekatvasya sādhakaḥ syāt tadā tadabhedopy ekatvasya sādhakaḥ syāt | anyathā tasyāyogāt | na caivaṃ tasmāt saṃkhyābhedo na samartho 'nekatvaṃ sādhayitum iti darśitaṃ draṣṭavyam |

tataḥ [99.19] saṃjñābhedāt | anena saṃjñābhedād ity asya saṃdigdhavipakṣavyāvṛttyānaikāntikatvaṃ darśitam | saṃprati sādhāraṇānaikāntikatvam api darśayann āha ekasminn api ceti[99.19] atra gajanimīlikayā pūrvadoṣo draṣṭavyaḥ | samastasya [99.21] śaktiśaktimadātmakasya dharmadharmisamudāyasya | tayo[99.23]r ddharmadharmiṇos tadvādhināṃ [99.24] dharmavācinām | mātrā [99.26] leśaḥ |

sarvadaikarūpeṇāvasthānaṃ kūṭasthanityatā tayā [99.28] tattadavasthārūpeṇa pariṇamato 'vasthānaṃ pariṇāmanityatā tadupagamāt [100.1] sā ca [100.1] pariṇāmanityatā | asya [100.2] pariṇāmanityasya suvarṇāder dravyasya | tadrūpeṇa [100.2] paryāyarūpeṇa cchedo vināśaḥ | paryāyāṇām iveti vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | iyaṃ pariṇāmanityatā |[119]kūṭasthanityatā dravye paryāyātirikte na saṃbhavati [100.4] | kuta ity āha paryāye[100.5]ti |

__________notes__________

[119] atra "kūṭasthanityatāvat" iti pāṭhaḥ ṭibeṭanānusārī samyagbhāti |

vibhaktapariṇāmeṣv i[100.12]ti pāṭhe vibhaktaḥ pariṇāmo yeṣām iti vigrahaḥ | vibhakto viśiṣtakāryakāritvena niyukta iti cārtha iti pūrve nibandhakṛto vyācakhyuḥ | idānīm api kecit paṇḍitāṃmanyā anenaiva pāṭhena katham api vyācakṣate | tad etat pāpīyaḥ vibhakti[kta]śabdasyānyārthatvāt, na hy ayaṃ vibhaktaśabdo viśiṣṭakāryakāritvena niyuktaṃ vakti | api tu vibhāgena vyavasthāpitam | kiñ ca kim asya śabdadāridyaṃ yena viśiṣṭakāryakāripariṇāmeṣv iti vaktavyaṃ vihāya idam īdṛśam avācakam ācakṣīta | sarva eva ca pariṇāmas tadanyakāryāpekṣayā viśiṣṭakāryakārīti ko 'nyasmād asya paṭādipariṇāmasya viśeṣaḥ, kaścāsya niyokteti kim asthānaparākrameṇa | tasmāt kvacit pustake pramādapāṭha eṣaḥ | vibhaktaparimāṇeṣv iti tu pāṭho yuktarūpaḥ | tatra pariṃāṇaṃ mānavyavahārakāraṇaṃ {p. 339} guṇaviśeṣaḥ | paraprasiddhyā cedam ucyate tac ca dīrghatvākhyam utpādyam atra vivakṣitam | tatra vibhaktaṃ vibhāgena vyavasthāpitam parimāṇam yeṣāṃ paṭādīnāṃ teṣu vistāriteṣu dīrghīkṛteṣv iti yāvat | vibhaktāyām ādikarpaṭādayaḥ kiñcid āvṛṇvate kiñcic ca dhārayanti kiñcid upabadhnantīti | prāgavidyamānaṃ kasyacid(d)bhāve bhavadutpadyamānaṃ kāryam [140.18] | hetau ca śaturvidhānāt pūrvam abhāvā(bhava)t kasyacid bhāve bhāvā(bhava)d ity arthaḥ | bhavet kāryam iti tu pāpīyān pāṭhaḥ |

yadi parasparopādānāhitarūpaviśeṣas tatsāmagryantargataḥ sarva eva kṣaṇaḥ pratyekaṃ samartha utpadyate | yato vijñānādiprasūtis tena tāvad avaśyaṃ jñānajananasvabhāvenaiva bhāvyam, avijñānajananasvabhāvenaiva vā, na tu parasparaviruddhatadatajjananasvabhāvena bhedaprasaṅgādity abhiprāyavān paraścodayann āha nanv i[100.24]tyādi | kathaṃ tadanyakārya[42a]saṃbhava [100.26] iti bruvataś cāyam abhiprāyaḥ --

"tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ |

tadrūpādi kim ajñānaṃ vijñānābhinnahetujam ||" (pramāṇavā. 2.251) iti |

anekakāryakriyāsvabhāvatvād vi[101.3]jñānātmakānekakāryakārirūpatvāt | teṣāṃ [101.4] sajātīyetarakṣaṇānām | teṣāṃ cakṣurādīnāṃ sattā tadā[na]ntaryeṇa darśanaṃ [101.5] tasmāt | nanu tatsannidhau vijñānalakṣaṇakāryadarśanāt vijñānasyaiva janaka ity avadhāraṇāt tadavasthe doṣa kasmād idam ucyata ity āha tatre[101.5]ti | anainaitad āha dharmamātrasya saṃdehād ayogavyavaccheda evātra nyāyaprāpto nānyayogavyavaccheda iti |

nanu ca yena rūpeṇa vijñānaṃ vijñānaṃ janayati yadi tenaikarūpeṇaiva rūpaṃ janayati tadā tenāvaśyaṃ tadvijñānavadbodhātmanā bhāvyam | atha tadanyena rūpeṇa janayati tarhi viruddharūpadvayānuṣaṅga ity āśaṅkyāha na cāta [101.7] iti | ato vijñānāvijñānajananasvabhāvatvāt | kasmān na syād ity āha -- ekasyaive[101.7]ti | ātmātiśayasya [101.7] svahetupratyayasāmarthyāyātavijñānāvijñānopajananayogyasvabhāvaviśeṣasya | anenaitad darśayati ekenaiva rūpeṇa tattajjanayati kevalaṃ tad ekaṃ rūpamīdṛgvijñānāvijñānajananam iti | etad uktaṃ bhavati tatsāmagryantargatānāṃ sarveṣām eva kṣaṇānāṃ svahetubhir idaṃ rūpam upanītaṃ yaduta yūṣmatprāgbhāve 'nekenaiva bodhābodhātmakena kāryeṇa janitavyam iti | evaṃ tarhi vijnānābhinnahetujatvena {p. 340} sukhādīnāṃ bodhātmakatvaṃ duḥkhasādha[katva]māpanīya(pa)nnam | tatrāpi hīdaṃ śakyate vaktuṃ proṣitāgatapriyaputrādikṣaṇasya svahetusamūhād eva tathābhūtaṃ rūpam upa(da)pādi yena vijñānam avijñānātmakaṃ ca sukham anyac ca janayatīti śuddhād rūpe(?) yadime(?)tadviśeṣavadviśeṣākhyāne 'smābhih parihṛtam iti tata evanugantavyam iti | pūrvam avadhīritāvadhāraṇanirūpeṇāktāv uktam adhunā puraskṛtāvadhāraṇoktāv iti bhedo draṣṭavyaḥ | idaṃtayā vyapadeśayogyaṃ sanidarśanam | svadeśe parotpattini(vi)bandhakaṃ sapratigham [101.11] | iyaṃ cāgamabhāṣā | bhinnapravṛttinimittayor ekasminn arthe vṛttiḥ sāmānādhikaraṇyam teṣāṃ tannimittānāṃ tadayogād ekatraiva vṛttyanupapatteḥ | apekṣāyāṃ [101.14] tadekopakārāpekṣāyām, upakārasyopakāryābhedān nyāyaprāptād iti | uktam

evādhikābhidhānārtham avatārayann āha -- nāpī[101.17]tyādi | pratibandhābhāva eva kuta ity āha -- tadgrāhaketi tadabhāvam eva pratipādayitum āha pratyakṣata [101.18] iti | ekātmatayaiva [101.20] jyotīrūpādyātmatayaiva | pratyakṣeṇaivam upalambhān na tāvat pratyakṣaṃ tatpratibandhasādhakam ity arthād darśitam | yenānumānena kāryabhedasya kāraṇānekatvapratibandhaḥ sādhyate tatrāpi [101.20] etac caikasāmagryantargataviśiṣṭaikaikakāraṇāpekṣayā draṣṭavyam na tu kāraṇamātrāpekṣayā kalāpāt kalāpotpatter iti | atraiva doṣāntaraṃ samuccinvann āha ekasye[101.21]ti | sahakāryyupādānabhāvenānekakriyānabhyupagame [101.21] yadi [42b] ekasyānekarūpatvam asmābhir abhyupetaṃ syāt pramāṇopapannaṃ tadā dharmisvabhāvatayaiva taducyetety abhiprāyeṇoktam ekasyānekasvabhāvatāyā eva cintyatvād i[101.25]ti | tadvada[101.27]nekavat | anyatheti yadi yenānekenaiva(ka)svabhāvatām anubhavati tad eva paraṃ bhidyate | na tv asau dharmīti iti[102.3]r hetau |

ekaṃ kāryaṃ yasyānekasya tad ekakāryaṃ tasya bhāvas tattā [102.4] ekakāryakāritvaṃ na syād ity arthaḥ | tasyaiva kāryasya yadātmapuraskāreṇa dharmiparyāyavyavasthā tena bhedād evaikarūpatvābhāvād iti samudāyārthaḥ |

nanu naivāsmābhir ekam anekaṃ karotīty ucyate yena tvayaivam ucyeta, kintu samagrāvasthāyāṃ tadekaikam eva tadekaikam upakalpayatīty āśaṃkya na caike[102.6]tyādi prathamato yojyam | kasmān na janayatīty apekṣāyāṃ tu paścādyojyam | nahī[102.4]tyādi | sahaiva[120]yugapad eva | etaddoṣabhayāt parasparopādānakṛtopakārāpekṣatve ceṣyamāṇe teṣām ekaikena bhāvatastāvataḥ kṣaṇasyopakārāt | katham ekam anekakāryakṛn n syād iti cānena darśitam | tataś ce [102.6]ty {p. 341} ekasyānekakāryakāritvāsaṃbhavāt | gatārtham apy etat kaṇṭhoktaṃ kurvann āha | anekasye[102.7]tyādi | yathāyogam ekānekaśabdau sambandhavyau | anabhyupagamād evaikasyānekakriyāvirahād uktayā nītyānekasyāpy ekakriyāvirahād iti cārtho draṣṭavyaḥ |

__________notes__________

[120] sahaika s

nanu ca ekasyānekakāritvaprakārād anekasyaivaikakāritvaprakārāt kilānyaḥ prakāro nāstīty abhimatam | asti khalv anekam evānekaṃ karotīti prakrāntaṃ tat katham etat saṃgasyata iti cen na | anekaikasāmagryā(ya)ntaḥpatitenānekakriyopagame sarvvasyaivopādānasahakāribhāvena sajātījavijātīyaviśiṣṭakṣaṇārambhasya nyāyaprāptasyopagamād ekasyānekakriyopagamaprāpter ity abhiprāyāt sarvam avadātam | ahetukatve ca tanniyamāyogād iti bhāvaḥ | dravyaparyāyayos tāvad bhinnaṃ kāryam iṣṭam | tau caikasvabhāvāv ekaṃ vastv iti katham ekasyānekakāryakāritvam anunmattena pratikṣipyata ity abhiprāyavān āha dravye[102.13]tyādi | ekasvabhāvatve 'pi naikavastutety aha -- svabhāvasyaive[102.15]ti | anyathā yadi vastuno 'nyaḥ svabhāvaḥ syāt tasya [102.15] vastunaḥ evaṃ svabhāvasyāpy avastutāprasaṅgādity api draṣṭavyam yenābhiprāyeṇa kathaṃ nonmattaḥ [102.14] ity avādīt tam idānīṃ sphuṭayann āha ekasvabhāvatve ce[102.16]ti | yadā hi tūlapiṇḍādidravyaṃ dvipiṇḍakadravyanirmāṇasamaya eva kākatālīyanyāyena pavanāvadhūtatūlāṃśuprabhṛtinā svalpaparimāṇena dravyāntareṇa saṃyujyate dravyārambhakasaṃyogāpratidvaṃdvī(dvi)vibhā[ga]ja(bhāgaja)nakakriyāhetuṃ ca sahakārikāraṇaṃ pratilabhate | tadataddravyaṃ dvipiṇḍakaṃ tūladravyam | guṇaṃ ca tathābhūtasaṃyogākhyam | karma ca tathābhūtāṃ kriyām ekadaiva karotīti dravyaguṇakarmaṇāṃ samavāyikāraṇaṃvaiśeṣikair avśyaipitavyam ity abhiprāyo 'syaivaṃ vaditur avasātavyaḥ | [43a] anyathā kāryadravyodayasamakālaṃ kārye [na] śuklādirūpam utpadyate | kintūtpanne kārye paścāt

kāraṇād utpadyate ata evaikasmin kṣaṇe dravyam arūpam asparśam arasam agandham upagamyateyogaiḥ| tasya tu guṇasyotpadyamānasya samavāyikāraṇaṃ tad evānantarotpannaṃ dravyaṃ na tu tatkāraṇaṃ dravyam | evaṃ tāvad idam asmābhir yathā kathañcid upapāditam, karmaṇaś caikasyeti tu saṃyogasaṃskārāpekṣayopapādayituṃ śakyate na punaḥ saṃyogavibhāgāpekṣayā | na hi kutaścid api karmaṇo yugapat saṃyogavibhāgāv utpadyete kintu prathamaṃ vibhāgas tataḥ prācyasaṃyogavināśas tadanantaram u?arasayoga iti padārthavidaḥ prajānate | na ca yuktyāyā(pā)dyaitad vaktavyam |vaiśeṣikaprakriyāyāṃ sthitvaivaitad abhidhānasya prakāntatvāt | anyathā kim asti karma kim asti saṃyogādir yenaivam ucyeta | ataś caivaṃ yatkrtāntakopene[102.17]tyāha | abhinnakālaṃ ca kāryaṃ vicārayituṃ prakṛtaṃ na tu bhinnakālam iti kiṃ bahunā | etac cavaiśeṣikaśailīmanupālayanto yadi kecana nipuṇā manīṣiṇo yathāśruti samarthayanti kāmaṃ samarthayantu na no hāniḥ kācid api tu mahāneva lābha iti |

{p. 342} anavaya[121]vatvena [102.24] kārtsnyena | na tu sajātīyā vijātīyāḥ samastā vyakrīrvyaśnuvīrann i[102.25]ty arthaḥ | kathayā [103.1] vicāreṇa |

__________notes__________

[121] anavayavena s

deśakālasvabhāvabhedānāṃ madhye deśakālābhedasyābhedasādhane sādhāraṇānaikāntikatvaṃ pratipādayann āha tathāhī[103.4]tyādi | svabhāvābhedapi nirūpayann āha -- svabhāvopī[103.5]ti | apir upagamapradarśane | dvitīyaḥ punar api [103.6] avadhāraṇe rūpatety asmāt paro draṣṭavyaḥ | anuvṛttivyāvṛttirūpate[103.6]ti dravyasyānuvṛttirūpatā paryāyāṇāṃ vyāvṛttirūpateti yathākramaṃ yojyam | pratyekam iti prativastvaty artho draṣṭavyaḥ na tu pratyātmeti | nahi dravyasya vyāvṛttirūpatāpi nāpi paryāyāṇām anuvṛttirūpatāpi | tad ayam artho yadi prativastu dravyaparyāyayor anuvṛttivyāvṛttirūpataivopagamyata ity anyonyavyāvṛttisvabhāvadvayāviṣṭaṃ ghaṭapaṭavatpadārthadvayaṃ syān na tv ekaṃ dvirūpam | iti[103.8]r hetau | tasmāt [103.8] svabhāvābhedāt | padārthadvayasyaiva nyāyaprāptatvāt svabhāvābhedasyaivaṃ siddhatvād iti bhāvaḥ | anuvṛttivyāvṛttyos tatsvabhāvatvam upetyaitad uktam etad eva tu nāstīti darśayann āha -- na ce[103.8]tyādi anuvartamānavyāvartamānādhānatva[122][103.9] ca bhāvatvaṃ nimittam ihābhipretam yad anantaraṃ vyaktīkariṣyate tatas tayos tatsvabhāvatvāyogāt | tatsvābhāvatvam evānayoḥ kathaṃ na yujyate yanaivam ucyata ity āha -- bhāvatvene[103.11]ti bhāvatvena kriyātvena | bhavitradhīnatvāt [103.11] kartradhīnatvāt | bhāvayadvā(yan vā) utpattimān dharmas tattvena bhavitā dharmī tadadhīnatvāt na tu tattvād iti | yady ekakāryakartṛtvād ekatvaṃ tarhi anekakāryakartṛtvād anekatvaṃ syāt | anyathā tadyo(tadayo)gāt na caivam iṣṭaṃ yuktaṃ vā tasmād etad api viparyaye bādha[43b]kābhāvān

na vaktum ucitam ity abhiprāyavān āha ekasyāpīti [103.22] | ekasyāpy aneke[103.24]tyādi bruvataḥ pūrvavad abhiprāyo boddhavyaḥ | kṛtākṛtānāṃ [103.22] saṃketitāsaṃketitānām | ekābhidhānābhidheyatvāsaṃbhave viśvasya tadyogyatvaṃ hetuḥ | viṣayabhedaṃ prakṛtatvāt śabdānām abhidheyalakṣaṇaviṣayabhedaṃ [103.26] bruvāṇaṃ [103.26] pratyabhihitam a[103.26]nantaram eva | ekatrāpī[103.27]ti bruvataś ca pūrvavadabhiprāyo jñeyaḥ | anantaroktayā vacanabhaṅgyā saṃdigdhavipakṣavyāvṛttyānaikāntikatvaṃ sūcayitvā sampratyekavijñānaviṣayatvād ity asya sādhāraṇānaikāntikatvaṃ khyāpayitum āha bahūnāñ ceti [104.1] | nanu yady ekaṃ dvirūpanneṣyate kathaṃ tarhi tad ekaṃ vijñānaṃ bodharūpaṃ nīlākāraṃ cotpadyata ity ucyata iti parasya vacanam āśaṃkyāha[123]kiṃtv iti | nīlapraticchāyatayā [104.3] nīlasarūpatayā bhāvato[104.5] vastutaḥ | anena vyāvṛttibhedam upādāya tathocyate na tu vāstavaṃ dvairupyam iti darśitam | {p. 343} saṃmūrcchitatvād [104.6] bhūyonyonyāvayavāpraviṣṭatvāt | śabalarūpatve cāyaṃ hetuh | dṛṣṭāntam eva vighaṭayann āha sa hī[104.8]tyādi | sa hiraṇyakaśipuvadhārthanirmitanarasiṃhātmakaḥ | avayavinaḥ pramāṇabādhitatvād ity abhipretya paramāṇusaṃhā(ghā)tarūpa [104.8] ity uktam | pratyekaṃ narasiṃharūpā na bhavanti [104.9] | sarvatra narasiṃhadravya(buddhya)bhāvād iti bhāvaḥ | anenaiva saṃmūrcchitatvābhāvena śabalarūpatvāsiddheḥ sādhanaśūnyo dṛṣṭānta iti darśitam | tathā cāvyavasthitaparamāṇupracayābhiprayeṇa bhāgaśabdapravṛttir na tu paraprasiddhā tasyāvayavābhiprāyeṇa

avayavyārambhasyānabhyupagamāt | saṃprati bhavatu narasiṃhabhāgābhyāṃ narasiṃhāvayavino nirmāṇaṃ tathāpi tasya śabalarūpatvāsiddheḥ sādhanaśūnya eva dṛṣṭānta iti darśanād darśayitum āha jātyantaraṃ ce[104.10]ti | tāsu tāsu hy avasthāsu sa evāyaṃ nara ity anuvṛttipratyayahetor naratvajāter ūrdhvatāsāmānyaśabdābhilāpyāyās tāsu cāvasthāsu siṃhaḥ siṃha ity anugābhipratyayahetoḥ siṃhatvajātes tathābhūtāyā anyā tāsu tāsvavasthāsu sa evāyaṃ narasiṃha ity anuvṛttapratyayahetubhūtā tathābhūtaiva jātir jātyantaram avaseyam | sa [104.10] iti sāmānādhikaraṇyena nirdeśaś ca tasya tadvataś cābhedavivakṣayā samudāyavivakṣayā vā draṣṭavyaḥ |digambaramatasya ca prakṛtatvāt evaṃ vyākhyāyate tena hi tiryaksāmānyam neṣṭam upariṣṭāc ca etadbhaṭṭārcaṭenāpi sphuṭayiṣyate | nāpi tiryaksāmānyam atra kalpayituṃ yuktam, narasiṃhasya tathābhūtasyaikatvāt anekavṛttitvāc ca sāmānyasyeti | śabalarūpatvābhāvam eva vicitraṃ hī[104.11]tyādināpratipādayati | ayam asyāśayo yadi saṃmūrcchitatvaṃ tyaktvā yathā kathañcid anekarūpatvenāpi śabalarūpatocyate tathāpy ekatvābhāvasya nyāyaprāptatvān naikasya (śabalarūpatocyate) | tathāpy ekatvābhāvasya nyāyaprāptatvān naikasya[124]) śabalarupatvaṃ iti [44a] prakṛtam eva hīyeteti | avaśyaṃ hi śābalyam icchatā vaicitryaṃ nānārūpatvam eṣtavyam ity abhiprāyeṇāha (vaicitryaṃ nānārūpatvam eṣtavyam ity abhiprāyeṇāha[125]) vicitryaṃ hī[104.11]ti | yady ekaṃ śabalarūpaṃ co(no)papadyate kathaṃ tarhi lokaḥ śabalam idam iti manyata ity āśaṃkyāha kevalam i[104.13]tyādi |

ekapratyayavamarṣādyekaṃ kāryaṃ tasya darśanāt [104.13] | ekavyavahāre cāyaṃ hetuḥ |

__________notes__________

[122] "tvena" ity api paṭhituṃ śakyam | [123] vijñānaṃ tu s [124] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ punar āvartitaḥ | [125] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ punar āvartitaḥ |

iha khalu vāstavadharmāpekṣo vāstavo dharmī | dharmaś ca pūrvaṃ kṛtakavicāreṇa pāramārthiko nirastas tadapekṣo dharmy api vāstavo vyudasta ity abhiprāyeṇa dharmadharmīṇor niṣedhād i[104.18]ty uktam |

{p. 344} anantaroktam arthajātaṃ sātirekaṃ svakrtābhiḥ kārikābhiḥ pratipādayituṃ paramukheṇāha -- āha ce [104.20]ti |

vastuna [104.21] ekasyeti prakaraṇāt | kila[104.21]śabdo vakturaruciṃ khyāpayati | tayo[104.22]r dravyaparyāyayoḥ |

tatra saṃjñābhedasya tāvad bhedakatvaṃ pratibadhnann āha indriye[104.23]ti | vasturūpaṃ śabdānāṃ naiva [104.24] gocaro viṣayaḥ | apohasyāpi vastutvenādhyāvasāyāt viśeṣayann āha indriyajñānanirbhāsī[104.24]ti | bahuvacanena vyāptim āha tat tasmāt kena [104.23] hetunā | lokoktiś caiṣā draṣtavyā | saṃjñā sāṃketikaḥ śabdas tadbhedāt [104.24] | ata eva sāmānyena śabdāviṣayatvaṃ pratipāditam | śabdānāṃ vastugocaratvaniṣedhadvārā ca saṃjñābhedasyābhedakatvaṃ pratipādayato 'yam āśayo yadi punaḥ śabdā vastuvṛttyā indriyajñānānīva bāhyaviṣayā abhaviṣyan niyatam ime anyonyabhinnarūpāḥ santo locanādicetāṃsīva rūpādīny arthān svasvaviṣayān abhetsyanta iti |

vastūnāṃ tadgo(tadago)caratve kāraṇam āha -- parame[104.25]tyādi | abhidhānābhidheyayor abhedavivakṣāyām ityādivacanād i[104.25]tyādivacanapratipāditād arthād ity artho 'vasātavyaḥ |

tat ta[104.27]smāt kalpitagocarāḥ [104.27] kalpanārūḍharūpaviṣayāḥ | tat ta[104.28]smād yadi saṃjñābhedād bhedaḥ [104.28] kalpitasyaiva bhedo bhaved iti yojyam |

kalpitabhede kiṃ vastubhedo na bhavatīty āha vyāvṛttibheda [105.1] iti | arthākṣiptam eva kaṃṭhoktaṃ kurvann āha na vastuna [105.1] iti |

nanu kim ekadvivacanabahuvacanāny eva saṃkhyā yena tadbhedaḥ saṃkhyābhedaḥ (saṃkhyābhe[126]da) ucyeta | na caitat | kiṃntv adyai(?)vaikatvādirūpā saṃkhyā tadabhidhāyakaṃ tu vacanam ata eva pāṇiniḥ "bahuṣu bahuvacanāma"(pā. 1.4.21)tyādyācakhyāv iti | syād evaitat yady ekādivyavahārahetuḥ saṃkhyā ekadravyānekadravyā vā pramāṇabādhitā na syāt | kevalam iti eva nāsti | asti tu tathābhūtasaṅketānurodhād ekādivacanam evaikādivyavahāranibandhaham ity anenābhiprāyeṇoktam naivānyo mato vacanabheda [105.2] iti |

__________notes__________

[126] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ punar āvartitaḥ |

tato [105.3] vacanabhedātmakāt saṃkhyābhedāt kalpitasya [105.3] kalpanāviparivartino rūpasya na tu vastuna [105.4] iti dūrastham iha saṃbandhanīyam | kathañcid {p. 345} [105.4] dravyaparyāyarupeṇānyathā vā | abhinnate[127][105.3]ti bhedādhyavasāyo 'vasayaḥ | kutaḥ punaḥ siddham etad vacanabhedātmakaḥ saṃkhyābhedaḥ, sa cābhedaka ity āha -- yeṣām i[105.4]ti | atrāpi vācyavācakayor abhedavivakṣayā ityādi pratipādi[44b]ta evetyādiśabdenokto draṣṭavyaḥ |

__________notes__________

[127] vibhinnatā s

adhunā lakṣaṇabhedam adhikṛtyāha avināśa [105.5] iti | kiṃ [105.6] kasmāt | tadātmakā [105.6] naiva, viruddhadharmādhyāsād iti bhāvaḥ | yadi vā tadātmakā iti hetubhāvena viśeṣaṇaṃ tena tadātmakatvāt kiṃ kasmād dravyāvināśe nāśina [105.6] ity arthaḥ | anenaikasya etal lakṣaṇadvayāyogāl lakṣaṇabhedo 'siddha uktaḥ |

uktadoṣa(ṣaṃ) nirācikīrṣoḥ parasya vacanamā[śaṅkamā]na āha naṣṭā [105.7] iti | te [105.7] paryāyāḥ | cedi[105.7]ti parābhyupagamaṃ darśayati | paryāyarūpeṇa [105.7] na dharmirūpeṇety arthād avasthitam | etan nirākurvann āha -- dravyeti | dravyasvabhāvato 'nyasvabhāvatā teṣāṃ kim asti? pṛcchataś cāyam abhiprāyo yaś.anyasvabhāvatā teṣāṃ bhavet svabhāvabhedena svabhāvābheda eva na bhaved iti | ata evāyaṃ vaidarbhaparasya praśnaḥ | siddhāntavādyevaitad doṣadarśino 'nyasvabhāvatāniṣedham āśaṃkamāna āha na ced iti [105.8] | atrāpy āha nāśa [105.8] iti | tathā [105.8] tena prakāreṇa | paryāyāḥ paryāyarūpeṇa naṣṭā na dharmirūpeṇety evam ātmanā kathaṃ nāśaḥ [105.8] | no ced iti tu kvacit pāṭhaḥ | tatrāpi naṣṭāḥ paryāyarūpeṇa dravyasvabhāvena no cet [105.8] na yadi prakṛtāś ca paryāyāḥ kartṛkatvenābhisaṃbadhyante | etad āśaṃkya siddhānty evāha kim anyarūpatā teṣāṃ i[105.8]ti | dravyasvabhāvasya śrutatvāt, dravyasvabhāvād anyasvarūpatā teṣāṃ kim astīty arthaḥ | śeṣam samānaṃ pūrveṇa | anugāmirūpaṃ dravyam udayavyayayoginas tu paryāyā aikātmyañ ca dravyaparyāyāṇām ahrīkaiḥ kiṃ neṣtaṃ?

tatra vyayinaḥ paryāyānadhikṛtyoktam | idānīm udayino 'dhikṛtyāha -- dravyātmanī[105.9]ti | paryāyā ity anuvartate | dravyasyātraiva śrutatvāt tat[105.9]śabdena tasya parāmarśaḥ | tad ayaṃ vākyārtho viruddhadharmādhyāsa(se) bhedanibandhanepi kena kāraṇena te [105.10] paryāyāḥ dravyātmakā iti | viruddhdharmādhyāsa eva kuta ity āha -- dravyātmani sthite paścādbhavanta [105.9] iti | hetau śaturvidhānāc ca paścād bhāvād ity arthaḥ | tanniṣpattāvaniṣpattir eva viruddhadharmādhyāsa iti bhāvaḥ |

{p. 346} anena ca prakāradvayena tādātmyahāpanena bhinnarūpāṇāṃ eṣāṃ tena saha sambandhābhāvāt taddharmatvam eva ca na syāt | tataś ca prakṛtakṛtidarśitam atraiva vaktavyāntaraṃ samuñcinvann āha bhūta... kim iti [105.10] tatra dravye bhūtaṃ jātaṃ kiṃ? dravyaparyāyayor aikātmyena dravyasthitau paryāyāṇām api niyatā sthitir iti na kiñcid bhūtam ity abhisandhiḥ | yataḥ [105.10] kasyacit tadatiriktasyābhāvāt |

abhiprāyam aviduṣaḥ parasya vacanam āśaṃkamāna āha bhede[105.11]ti | bhidyanta iti bhedāḥ paryāyā eva tadrūpaṃ bhūtaṃ yadāṣyate [105.11] | etannirācikīrṣann āha bhinnam i[105.12]ti | hiravadhāraṇe bhinnam ity asmāt paro draṣṭavyaḥ |

abhede [105.13] tayor aikātmye | etad i[105.14]ti dravyāvināśa(śe) paryāyāḥ paryāyarūpeṇa naṣṭā na dharmirūpeṇa, sthite ca tasmin bhedarūpaṃ bhūtam iti ceti | asaṃbaddhatvam evāsya pūrvasāmarthyoktaṃ kaṇṭhoktaṃ kurvann āha[128]evam i[105.14]ti naṣṭaṃ ca tad an[45a]ṣṭaṃ ceti tathā | [128] ekam iti s

tadaitat prasajyata iti pārśvasthasyāviditaprastāvasya praśnam āśaṃkyāha -- dravye[105.15]tyādi | yasmād uktayā nītyā lakṣaṇabheda eva siddhas tataḥ [105.16] tasmāt |

samprati kāryabhedaṃ prastuvann āha -- kārye[105.17]ti | kāryabhedāt tayoḥ svabhāvasya bhedo yadi bhavet [105.17] | tathā sati [105.17] svabhāvabhede sati avaśyaṃ hi bhedam icchatā svabhāvabheda evaiṣṭavyo 'nyathā bhedāsiddheḥ |

sati caivaṃ kim akiñcitkaraḥ kāryabhedo bhedasiddhyartham ucyata iti paraṃ śikṣayann āha svabhāvasyaive[105.19]ti | nanu kāryabhedo 'bhinnasya svabhāvasya bhedaka iti kiñcitkara evāpi(evopa)nyāsārho 'pi ca tat kim evam ucyata ityāsaṃkyāha na hi [105.20] iti | hir yasmāt kāryāṇāṃ bhedaḥ paścāt prakaraṇāt svahetvāgatasyābhinnasvabhāvasya paścādbhavanasvabhāvasya tasyaiva svahetubalāyātasyābhinnasya na bhedakaḥ [105.20] hetau śaturvidhānāt paścād bhāvād ity arthaḥ | prāgbhāvī hi kāraṇaṃ tadbhinnaṃ svabhāvaṃ kuryād api, na tu paścād bhāvīty abhiprāyaḥ |

paścād bhavann api kasmān na bhedaka iti? āha svabhāvasyeti [105.21] | nanu kāryabhedaḥ svahetusamutthaṃ svabhāvaṃ mā nāma vikārṣit tadavasthe vikārāyogāt, tam eva tu vināśayiṣyatīty āha nāśeti [105.21] | yadi cāyaṃ kāryabhedas tayoḥ svabhāvasya bhedakaḥ syāt tad ayaṃ doṣaḥ syād iti darśayann āha -- ekāntene[105.22]ti | {p. 347} te dravyaparyāyātmake vastunī [105.22] | syād etat -- syād ayaṃ doṣo yadi bhedaḥ paścāt prakaraṇāt svahetvāvage(tvāga)tasyābhinnasvabhāvasya paścād bhavansvabhāvasya tasyaiva svahetubalāyā tasyābhinnasya na bhedakas tayor abhinnoya(yaṃ) svabhāvo na bhavet | yāvatāsty abhinnopi svabhāvas tatas tayor abhedopīty āha sa ceti [105.22] | so 'bhinnaḥ svabhāvaḥ |

tayoḥ [105.23] dravyaparyāyayoḥ, kena kāraṇena | kutaḥ punar asau tayor na syād ity āha -- vibhinnābhyām i[105.23]ti parasparabhinnābhyāṃ dravyaparyāyābhyāṃ abhinnasyābhinnasvabhāvasya kalpitasya tasya | vibhedato [105.23] bhedād vyatirekāt | bhede hi kāryakāraṇabhāvaḥ saṃbandhaḥ | sa cātra nāstīti ca buddhistham | teṣāṃ [105.23] dravyaparyāyakalpitābhinnasvabhāvānām |

tasyāpi [105.25] tṛtīyasyāpi svabhāvasya tadabhedaprasiddhye [105.25] dravyaparyāyābhinnasvabhāvābhedaprasiddhyartham paraścaturthaḥ kalpanīyo [105.26]nyathāyaḥ -- śalākākalpāstūyeva(s traya evā)saṃbaddhāḥ prasajyerann iti bhāvaḥ | evaṃ pañcamādāv api saiva vārtetyādinā bhinnasvabhāvasyāsambandhaniścayaparipanthinya[na]vasthā syāt |

nanu kim a[na]vasthābhayād dṛṣṭānekasvabhāvāpalāpaḥ kartavyaḥ ity āha -- na ceti [105.27] |

syād etat syād ayaṃ doṣo yady abhinnasya svabhāvasya dravyaparyāyābhyāṃ bhedo 'py upagamyeta | kintv abheda evety āha aikāntikas tv i[105.29]ti | bhinnayor dravyaparyāyayor abhinnāsvabhāvād abheda aikāntiko yadi bhaved iti yojyam, bheda eva tayor viśīryeta [105.30] vilīyeta | kuta ity āha tadeke[105.30]ti | tasmād ekasmāt svabhāvād avyatirekas tayor ity arthāt |

athavā vibhinnābhyām ityādy anyathā vyākhyeyam | vibhinnābhyāṃ [105.23] dravyaparyāyābhyām abhinnasyā[105.23]vyatiriktasya [45b] vibhedas tadātmavadbhedāt | ayaṃ cābhiprāyo drvyaparyā[ya]yoḥ kalpitābhinnasvabhāvayos tādātmyopagame tasya vā tayor anupraveśa eṣitavyas tayor vā tatreti | tatra yadi kalpitasya svabhāvasya dravyaparyāyayor anupraveśas tadā tāv eva svarūpeṇa vyavatiṣṭheyātāṃ na tv asāv iti so 'sankathaṃ tatsambandhī syāt | nanu ca nāsau svabhāvas tayor upalīyamānas tadabhedānubhāvī kiṃ tarhi teṣām abhedasiddhyartham abhinnasvabhāvo 'nyo 'bhyupagamyate ity abhiprāyasya parasya vacanam āśaṃkamāna āha teṣām i[105.24]ti | atrāpi doṣāntaram upekṣyaivānavasthāṃ darśayann āha tathe[105.26]ti | atha dravyaparyāyayos tasminn abhinne svabhāve 'nupraveśas tatrāha aikāntikas tv i[105.29]tyādi iti |

{p. 348} nanu na tayos tadābhi(dābhi)nnasvabhāvayogād abhedo yenaivam ucyate | kintu svata evābheda ity āha abhedasye[106.1]ti | abhedasya dravyaparyāyayoḥ svarasasiddhasyaikātmyasya aparityāge [106.1]ṅgīkāre | tasya bhedasya avitathābhāve [106.2] satyatve | abhede [106.2] pratipādye mṛṣārthatvāt(rthatā) tatpratipādakasya vacanasyety arthāt |

kasmāt punar bhedābhedāv ekātmakau na syātām ity āha anyonye[106.3]ti | anyonyābhāvarūpāṇām a[106.3]nyonyavyavacchedena vyavasthitātmanām | ekasya bhāvo [106.4] vidhir aparasyābhāvā niṣedho yas taddhetuko yataḥ [106.4] bhedābhedābhyāṃ dvirūpatā nāsti | yadi viruddhadharmādhyāso bhedavyavasthāṅgaḥ (ṅgaṃ) syān naikatra bhedābhedau bhavetām | sa eva tu na bhedavyavasthānimittam ity āśaṃkyāha anyonyābhāvarūpāś ce[106.4]ti |

virodho [106.8] viruddhadharmādhyāso 'bhipretaḥ | bhedaśabdena bhedavyavasthā vivakṣitā | lakṣaṇa[106.8]śabdena ca nimittam | tenāyam artho yadi viruddhadharmādhyāso bhedavyavasthāṅgaṃ neṣyate, tadaivaṃ na syāt | evaṃ ca kathaṃ syāt evaṃ ca kasmān neṣtavyam iti |

tadrūpāḥ santopi na bhedino [106.5] bhinnāḥ syur virodhasya bhedavyavasthāṅgatvāt | anyena prakāreṇa tadvināśe [106.6] paryāyavināśe | dravyaṃ kathaṃ vināśi syāt | dravyaṃ hi paryāyarūpeṇa naśyati, na tu dravyerūpeṇetyahrikair iṣyate | tadrūpeṇāpi vināśaḥ kasmād iṣyate | sarvathaiva tasya vināśaḥ kinneṣyata ity arthaḥ |

kathaṃ nāma dravyam eṣtavyam ity ākāṃkṣāyāṃ ṣikṣayann āha kūṭe[106.7]ti | nityatā [106.7] sthiratā | "nedhru(rdhru)va" ity anena nisastyayo vidhānāt | apracyutānutpannapūrvāpararūpasyāvasthānaṃ kūṭasthanityatā, bhedeṣu [106.7] paryāyeṣu | pariṇāmanityatā dravyeṣu kasmād iṣteti sāmarthyād āveditam |

astu tarhīṣtā kūṭasthanityatety āśaṃkyāha tad iṣṭāv i[106.9]ti | tasyāḥ kūṭasthanityatāyā iṣṭau | atra doṣāntaram upekṣyaiva etad āha kinne[106.9]ti | yathottarottarasarvaparyāyānugāmisuvarṇatvādy ekaṃ sāmānyam iṣyate tattadbhinnadeśādisarvavyaktyanuyāyisuvarṇatvagotvādy ekaṃ kiṃ [106.10] kasmān neṣyate | icchāmas tarhīdam apīty āha jananye[106.10]ti | jananī mātā | prathamamaḍhā patnī jāyā | nanu yadi strītvasāmānyam abhipretyedam ucyate tadābhyupagama evottaram iti koyam anupayā(nuyo)gaḥ ? bhāryātvañ copādhirūpa na [46a] sāmānyam | anyathā saṃketāvedinopi gāva iva tā api bhāryā ma[a]bhimatā vyaktyastenarūpeṇa sāmānyabhāsāṃ {p. 349} dhiyamādadhīran | na caitad asti, tasmād ayuktam etad iti | śobhanam uktaṃ bhavatā kevalam evaṃ vaditur abhiprāyo na samyagjñāyi | ayaṃ khalv asyābhiprāyo yenopādhyavacchinnena kenacid rūpeṇa tatstrītvaṃ tasyāṃ jāyāyāṃ vartamānam enāṃ tathopabhogāṅgaṃ nopapādayati vinaiva tāvad ātmanā jananyām api tena vartitavyamanyarūpābhāvāt | sati caivaṃ tasyā api tathātvam āpadyeta; evam atrāpekṣayāpy ucyamānajāyāyā api tathātvam anivāryam | yady evaṃ śābaleyabāhuleyādīnām apy ekagotvādiyogād ekatvaṃ kiṃ nāpādyata iti? priyaṃ priyeṇācaritam iti | udāharaṇadiṅmātraṃ tūktam etad upahāsāpadeśeneti sarvam avadātam |

evam uktayā nityā bhedābhedāv ekādhikaraṇau na yuktāv iti pratipādyādhunā bhavetāṃ tau tathā, tathāpy uktadoṣān na muktir iti pratipādayann āha bhedābhedoktadoṣāś ce[106.11]ti | dravyaparyāyayor bhede hy ekāntena vibhinne te syātām | na tv ekaṃ dvirūpam, tathā suvarṇakuṇḍalādiparyāyayor aparasparātmatayā kuṇḍalādisuvarṇaviśeṣābhyāṃ tayor apratibhāsanaprasaṅgādayo doṣāḥ | abhedapakṣe caikasyāne[ka]kāryakartṛtvam uktam avyāhatam āpadyeta | dravyaparyāyarūpatvenābhyupetaṃ dvairūpyaṃ hīyetetyādayo doṣāḥ | sati caivaṃ viphalo 'yam ekasya bhedābhyupagama iti cārthād darśitam | tayo[106.11]r bhedābhedayor iṣtau [106.11] kathaṃ vā na bhavanti | pratyekaṃ bhāvān na samudāye bhavantīty āha -- pratyekam iti te [106.12] doṣāḥ |

nanu ca dṛṣṭam idaṃ yata ekaikabhāvino doṣāḥ samudāyāvasthāyāṃ na bhavantīty abhiprāyavān paraḥ prāha guḍaśceti [106.13] | kevalo guḍaḥ ṣleṣmaṇor hetur nāgaraṃ śuṇṭhī kevalaṃ pittasya kāraṇam [106.13] | militayos tv anayos tau doṣau kasmān na bhavata iti prakaraṇād draṣṭavyamadhyāhāro vā kartavyaḥ | atra samādhim āha tanmūlam i[105.14]ti | parasparopasarpaṇāśrayāt pratyayāt tadupādānasahakāriṇo 'nyad eva [106.14] tat -- kāryakāriṇaḥ kevalād guḍāt | kevalāc ca nāgarād bhinnam eva viśiṣtārthakriyākāri dravyāntaram idaṃ guḍanāgarā[106.14]khyam utpannam | na tu sa eva guḍo nāgarañ ca dve ime dravye | tanmūlaṃ [106.14] tadguḍanāgarakāraṇam | anenaitad āha -- viśiṣṭaśleṣmaharaṇādyarthakriyākāridravyāntaram idam udapādi tena pratyekabhāvī mama doṣo na bhavati | bhavatas tu militāv api bhedābhedau dravyaparyāyalakṣaṇau tāv eveti kathan no(katham u?)bhayabhāvino doṣā na bhaveyur iti |

athāstu dravyāntaram idaṃ tathāpi madhuratvāt kaṭukatvāc ca kathaṃ kaphapittakṛn na bhavatīti pārśvasthasya codyam pratikṣipann āha madhuram i[106.15]ti | sarvaṃ madhuraṃ [106.15] kaphahetur na saṃbhāvyate | syād i[106.15]ti saṃbhāvanapadam etat, śakyārtham vā | kena punar nidarśanena sarvaṃ madhuram eva(vaṃ) saṃbhāvayitum ayuktam ity ata āha yathe[106.15]ti | {p. 350} kaphanā[46b] śakatvād eva madhura(na) ity abhiprāyaḥ | anena madhuratvād ity ayaṃ hetuḥ sādhāraṇānaikāntiko darśitaḥ | tīkṣṇaṃ [106.16] kaṭukam vā sarvam iti neti syād iti cānuvartanīyam | pūrvavannidarśanaṃ vyākhyeyam | māgaghikā [106.16] pippalī śītavīryāhitye(te)ty āśayaḥ | anenāpi kaṭukatvād ity asya sādharaṇānaikāntikatvaṃ darśayato 'yam abhiprāyaḥ | guḍanāgarākhyasya dravyāntarasyāsyānyad evetthaṃ madhura(na) iva mādhuryaṃ kaṭukatvam api pippalyā ivānyad eva tena militāvasthāyāṃ na doṣadvayasambhava iti |

yadi ca pratyekabhāvināṃ doṣāṇāṃ militāvasthāyāṃ guḍanāgarāder abhāvopadarśanenaitat pratiṣidhyate, tadā pratyekabhāvināṃ doṣāṇāṃ samudāyāvasthāyām api bhāvadarśanāt kim asmad abhimataṃ cānupa(nābhyupa)padyata iti darśayituṃ pratyekam i[106.17]tyādinopakramate | yadi vā samudāyāvasthāyāṃ teṣāṃ doṣāṇām asadbhāve sādhye pratyekabhāvitvād ity asya hetoḥ sādhāraṇānaikantikatvaṃ darśayitum āha -- pratyekam i[106.17]ti | yat pratyetyekaṃ yasya kāryasya nidānaṃ [106.17] nimittaṃ svatas tad yadi svahetubalān mibhrama[106.17]nyasahitam evādhikaraṇam utpadyate tadā kiṃ tatkāryakāri tatra dṛṣṭam? [106.18] kṣepe kimaḥ prayogād dṛṣṭam evety arthaḥ | sneho hi kaphahetur ūṣṇatvaṃ ca pittakṛddṛṣṭaṃ sahitāvasthāyām api te tatkāryakāriṇī dṛṣṭe yathā amūmāṣaṅgate, ata eva yathā māṣa [106.18] ity udāharati | māṣo hi snigdhatvād ūṣṇavīryatvāc cobhayātmaka ubhayam eva kāryaṃ kaphapittalakṣaṇaṃ karotīti |

nanu madhurarasād api madhuraḥ(naḥ) śleṣmā kasmān na jāyate kaṭukāyā api pippalyāḥ kuto na pittaṃ yenāsmad uktaṃ bhavatā vyabhicāryate | tathāpy abhāve vā guḍānnāgarāc ca tau doṣau mā bhūtām iti parasya matam āśaṃkya dṛṣṭasyopapattiprakāraṃ darśayitum āha śaktyapekṣañ ce[106.19]ti | yasmāt tena kāryeṇotpattavyam, tasya svopādānaśaktim apekṣata iti śaktyapekṣam [106.19] | kiṃ tatkāryaṃ mādhuryādi guṇamātraṃ nibandhanaṃ na bhavatīti praśne 'bhyupagama evottaraṃ kurvann āha -- guṇeti [106.19] | ācāraviśeṣānavacchinnaḥ kevalo mādhuryādiguṇo guṇamātraṃ tad anibandhanam [106.19] akāraṇaṃ yasya tat tathoktam | śaktyapekṣatvepi kāryasya tasyāḥ sarvatra bhāvāt tadavastho [doṣa] ity āha sarvatreti [106.20] | tāsāṃ [106.20] śaktīnāṃ kiñcid eva kāryaṃ kasyacid eva janyatayā sambandhī bhavati | ayam artho madhuratvāviśeṣepi kiñcid eva svahetusamudbhūtarūpaviśeṣaṃ yat tathākāryakāri na tat sarvam | taddhetos tajjananaḥ svabhāvaḥ kutastya iti cet, svahetos tasyāpi tathety aparyanuyojya e(-jyame)vaitat | etad uktaṃ bhavati -- ekantena vibha(bhi)nnatvādidoṣo hi bhedamātre prasajyamāno na bhedasya śaktiviśeam apekṣate | na ca bhedasya {p. 351} viśeṣa eva saṃbhavati militāvasthāyām api tādrūpyād eva | evam abhedadoṣopi draṣṭavyaḥ | tasmād guṇamātranibandhanaṃ yatkāryaṃ tad yathā sati tasmin bhavati | tathā bhedābhedamātre saṃbhavino doṣā ye te tadbhāve kathaṃ na syur iti |

bhedābhedābhyām utpatti[47a]dharmatvam amīṣāṃ doṣāṇām abhyupetya sarvam idam uktam adhunā tu tādātmyād eva teṣām anivāryatvam āyātam iti pratipādayituṃ guḍanāgarādau pareṇa dṛṣṭāntīkṛte janyadoṣāṇām anyathaivānupapattim abhyupagacchann āha virodhī[106.24]ti | virodhino nāgarādeḥ | sannidhis tasmād virodhiśunyād guḍāder janma yasya doṣasya sa tajjanmā na bhaved a[106.23]pi | tadātmā [106.24] bhedābhedātmā | tu doṣaḥ, sa tu tasminnātmabhūte bhede abhede cāniṣtopi na nivartate [106.24] | atatsvabhāvatvaprasaṅgād iti bhāvaḥ | idam atrārthasatattvaṃ bhidyamānaṃ hi rūpaṃ bhedo viparyayeṇa cābhedaḥ | vibhinne ca te syātām ityādinā ca vastutas tadātmaka eva doṣo darśitaḥ | anekakāryakāritvam api abhinnarūpātmakam eva vastutaḥ | anyad api dūṣaṇaṃ vastuto bhedābhedātmakam eva | vyāvṛttikṛtas tu bhedo yadi bhaved bhavatu na tāvatā prakṛtakṣatir iti |

tanmate 'vasthāntarāvayavinaḥ sattvam upetyaitad uktam idānī tu sa eva nāstīti darśayitum āha bhāgā eva ce[106.25]ti | bhāgā eva bhāgatvenābhimatā eva | paramārthatas tu paramāṇava evety arthaḥ | tena tena prakāreṇādhistiryagūrddhvāvasthānalakṣaṇena tattadarthakriyākāritvalakṣaṇena ca saṃniviṣtā [106.25] vyavasthitāḥ | tadvān [106.23] bhāgavān | nirvibhāgaḥ svato niraṃśaḥ | anena dṛśyānupalaṃbho {darśitaḥ | tadabhāvāc ca kena saha teṣāṃ bhedābhedacintā syād iti cābhipretam |

nanv asaty ekasminn avayavini dhāraṇākarṣane katham upapadyeyātām ity āha -- anyo 'nye[106.27]ti | te [106.27] bhāgāḥ | eka sāmagryadhīnatvād anyonyakāraṇādhīnāpekṣāḥ santas tathāvasthitavapuṣo yenaikasyākarṣane dhārane vānyeṣām api te bhavata iti | na kevalaṃ dṛṣṭahetubalāt teṣāṃ tathāsthitir api tv adṛṣṭavaśād apīti darśayann āha -- karmaṇāṃ ce[106.28]ti | lokasyāsādhāraṇacetanātmakarmaṇām api sāmarthyāt te 'vinirbhāgavartinaḥ [106.28] parasparaṃ vibhāgena na vartante |

nanu cākāraṇasya karmaṇaḥ sāmarthyopavarṇanam ayuktam ity āśaṃkyāha sanniveśane[106.29]ti | hi[106.21]r yasmād arthe |

"karmajaṃ lokavaicitryam" [abhidh. 4.1] |

{p. 352} iti vacanāt karmabhir janitā [106.30] ity āha | teṣām eva prāṇināṃ sādhāraṇair asādhārarṇavau karmabhiḥ | tebhyaḥ [106.30] karmasya eva tadādhipatyād eveti yāvat | avibhāgino [106.30] vibhāgena na vartante |

athāsaty ekasminn avayavini ekoyaṃ ghaṭa ityādi vyapadeśaḥ kathaṃ syād ity āśaṃkyāha -- te ce[106.31]ti | te bhāgāḥ kathaṃcid ekakāryakāritvādinā prakāreṇa | nanu caiko ghaṭa ityādi śabdajanmani śabdānuviddhe jñāne tāvatkiñcid ekatvena pratyavabhāsate tad eva ca svalakṣaṇaṃ svalakṣaṇatvenādhyavasāyāt ta katham abhedino 'rthasyāpalāpaḥ kriyata ity āha na ce[106.32]ti | svalakṣaṇālambanaṃ jñānaṃ svalakṣaṇajñānaṃ [106.32] tasmin na | ayam abhiprāyo yadi śabdagocaro 'rthaḥ svalakṣaṇaṃ syāt tadendriyaprabhavepi pratyaye tathaiva pratibhāseta | na caitad asti sajātīyavijātīyavyāvṛttapratibhāsāt | na caikam eva rūpam upāyabhede 'pi bhinnākārāvabhāsi yuktam | tad uktam

"ekasyai[47b]va kuto rūpaṃ bhinnākārāvabhāsi tat" [pramānāvā.2.235]

evaṃ tarhi śabdapratyayagocara eva kiñcid ekaṃ tāvad āstām | tato na sarvathaikasyābhāvaḥ sidhyatīty āha aspaṣte[107.1]ti | ta eva [107.1] bhāgā evaṃ | vijātīyavyāvṛttyā kevalayā pratīyamānāspaṣṭarūpāḥ [107.1] | ayam arthas tatrāpi jñāne ta eva bhāgā a[vi]vecitabhedāḥ pratīyante na tu tadatiriktaṃ kiñcid ekam api | adhyavasāyānurodhena ca ta evety uktaṃ draṣṭavyam | yatau bhāgātiriktaṃ nirbhāgadṛśyam anupalabhyamānam asadvyavahāragocaraḥ tata[107.2]s tasmāt |[129]teṣāṃ bhāgānāṃ paryāyaśabdābhilāpyānām |

__________notes__________

[129] eṣāṃ s

punar api nirbhāgamaṅgīkṛtya siṃhāvalokitanyāyena dūṣaṇāntaram āha |

ni[130]rbhāgasya ce[106.3]ti | bhinno deṣo yasya sa cāsāv aṃśaś ceti padasaṃskāraṃ kṛtvā paścād anekaśabdena saha karmadhārayaḥ kāryaḥ | tadyogitā [107.3] tadvyāpitā | ayam āśayo yadi tat sāṃśaṃ syāt, tadekenāṃśenaikaṃ bhinnadeśam aṃśaṃ vyāpyāpareṇāparaṃ vyāpnuyāt | na tu niraṃśaṃ sat tathā kartum utsahata iti | nanu pratīyate tāvad ekasyānekabhinnadeśāṃśayogitā tatra kiṃ katham etad iti vimṛṣṭena | tathā coktama

__________notes__________

[130] nirvibhāgasya s

[131]"tat tathaivābhyupaitavyam yad yathaiva pratīyata |"

__________notes__________

[131] tulanāślokavā. anu. 186 |

ity abhiprāyavataḥ parasya vacanam āśaṅkamāna āha pratīteś cedi[107.4]ti yady apy atroktam eva dūṣaṇaṃ na nirvikalpe nāpi vikalpe jñāne tadekamanubhāsata ityadi | {p. 353} tathāpi tadupekṣyaiva dūṣaṇāntaram āha[132]dhvaṃse[107.4]ti |

__________notes__________

[132] kṣaṇadhvaṃsānu-s |

ye paryāyāḥ sthemānaṃ [107.5] sthairyaṃ dadhataḥ pratīyante [107.5] yat tadornityam abhisaṃbandhātte kṣaṇadhvaṃsānubhāvinaḥ kutaḥ kasmān matā [107.5] iti yojyam | anenaitad āha pratītiśaraṇāś ced bhavantas tadā katham anyathā pratīyamānā anyathā anugamyanta iti | punaḥ parasya vacanam āśaṃkamāna āha -- anyata [107.6] iti | anyato bādhakāt pramāṇāt tanmatā ity abhisambandhavyam | iha prakṛte tad bādhakaṃ pamāṇaṃ samaṃ [107.6] tulyam atrāpi taddhita ity arthaḥ |

uktepi dṛśyānupalambhādau bādhake 'nyad api bādhakaṃ darśyann āha -- aikāntikāv i[107.7]ti | ananyatvād ekātmakatvāt | tayor anyonyānupraveśamukhena bheda evābheda eva veti niyamavantāv aikāntikāu syātām | dhruvaṃ [107.7] niścitam | athaikātmyetpi paryāyā eva bhidyante na dharmī dharme (?) ca na bhidyate na tu paryāyā ity āśaṃkyāha -- anyonyaṃ ve[107.8]ti | viruddhadharmādhyāsasya ekatvabādhakasya bhāvād bheda eva niyato [107.8]vaśyaṃbhāvīty abhiprāyaḥ |

ananyatvepi nāyaṃ doṣo bhinnarūpasyāpi bhāvād iti parasya vacanam āśaṃkamāna āha tayor apī[107.9]ti | apiśabdo bhinnakamo bheda ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | na kevalam abheda iti cārthaḥ | atrāpy āha yenātmane[107.10]ti | apiśabdadarśitam abhedam api dūṣayann āha dravye[107.12]ti |

svabhāva [107.13] ity abhinnasvabhāva ity abhipretam | yannimittā [107.13] yadabhinnarūpanimittā | kathaṃ nāstīty āha tata [107.14] iti | tata ekasmāt svabhāvāt, abhede svabhāvānupraveśe tayoḥ svātmahāniḥ [107.14] dravyarūpatā paryāyarūpatā ca hīyeta, tadātmavad iti bhāvaḥ |

ta[48a]syā[107.15]bhinnasya svabhāvasya tābhyāṃ [107.15] dravyaparyāyābhyām | ta [107.15] ity anenoktaṃ bahutvam evāha dharmī[107.16]tyādi |

tebhyo [107.17] drayaparyāyatadanyasvabhāvebhyo 'nyo 'bhinnaḥ svabhāvas teṣām eva trayāṇām abhedasiddhyarthaṃ kalpyate yadi tatrāpi sa eva doṣa iti punaḥ svabhāvāntarakalpane ca pūrva [107.18] iva prasaṅgo 'navasthāprasaṅgah syāt |

atraiva doṣāntaraṃ samuccinvann āha dharmītvam i[107.19]ti | kuta evaṃ syād ity āha tattantratvād i[107.19]ti | tasmin pāratantryaṃ tasmāt | kayos tattantratvam ity apekṣāyām {p. 354} āha -- tad anyayor i[107.19]ti | tasmād ekasvabhāvād anyayor dravyaparyāyayor bhedasyābhedasya ca tanmūlatvāt tattantratvaṃ pratyeyam | astu tarhi tasya tathātvam anekātmakatvaṃ ca vastunaḥ | na ca dṛṣṭasyānavasthayā apalāpaḥ kartuṃ śakya ity āha -- na caivam i[107.20]ti | co yasmān naivaṃ pramāṇena gamyate | prakaraṇam upasaṃharann āha tene[107.20]ti | tenā[na]ntaroktena kāraṇakalāpena ayamanekāntavādo jālmakalpita utpathaprasthitakalpitaḥ |

iti[107.21]r hetau | bahubhāṣitayā alaṃ [107.21] na kiñcit | etāvataiva sarvasya samāhitatvād iti bhāvaḥ |

avaśyamo bhāva āvaśyakam ity asya bhāvapratyayāntatvād apṛkkaraṇasyāvaśyakam iti prāpte yoyam āvaśyakam apṛthakkaraṇam i[108.1]ti prayoge sāmānādhikaraṇyena nirdeśaḥ saḥ katham iti tu na jāne mahānta eva praṣṭavyāḥ | saṃyogavibhāgeṣu [108.11] kartavyeṣu anapekṣo [108.11] na kāraṇam iti rūpādivargābhiprāyeṇānapekṣasya tat kāraṇamātraṃ vivakṣitam | na tu viśeṣapratiṣedhāt sāpekṣasya kāraṇatvam | aguṇatvena ca dravyakarmaṇor vyavacchedaḥ | sāmānyavattvena ca sāmānyaviśeṣasamavāyānām | saṃyogavibhāgāpekṣayā tv anapekṣo na kāraṇaṃ kintu sāpekṣa eva kāraṇam iti vivakṣitam | sāpekṣatvaṃ na caramabhāvyapekṣayā draṣṭavyam | na tu kasyacid anyānapekṣasyaiva kāraṇatvam asti yenānapekṣo 'kāraṇam ity ucyamānaṃ śobheta | tadātvaguṇatvena dravyasya vyavacchedo draṣṭavyaḥ | tad yathā tantuturīsaṃyogalakṣaṇo guṇaḥ paṭaturīsaṃyoge kartavye paṭaṃ paścādbhāvinam apekṣate | yathā ca vaṃśādau pāṭanākhyāvayavakarmajo 'vayavāntarād vibhāgaḥ paścādbhāvinaṃ dravyavināśam apekṣya sakriyasyāvayavasyākāśādideśād vibhāgam ārabhate, yathā cāsau na kriyājo vibhāgaḥ kintu vibhāgaja eveti vibhāgajaṃ vibhāgam abhyupagacchadbhirvaiśeṣikair iṣyate tathā nehāprakṛtatvād ucyate | guṇavad ity atrādi[108.15]grahaṇāt samavāyikāraṇatvasya saṃgrahaḥ |

codya[108.28]śabdena prakaraṇādbauddhakṛtaṃcodyaṃ draṣṭavyam | tasya parihāra [108.28] iti vigrahaḥ |

asmākam ayam āsmākīnaḥ [109.16] | "[133]yuṣmad asmadbhyām anyatarasyām khañ" ity anena khaña kartavyaḥ | prāgva[109.6] prāguktasaṃskārapakṣa iva | nirbandhagrahaṇena [109.21] cety ācaṣṭa [109.25] iti sambandhaḥ |

__________notes__________

[133] pāṇinīyaṃ sūtraṃ (4.3.1) tu bhinnam |

sahakaraṇaśīlā [110.6] ekakaraṇaśīlāḥ |

pratyayāntaraṃ [111.2] vāsanāprabodhakaṃ rasādikañ ca [48b] yathāyogyaṃ vācyam, tatsāpekṣā [111.2], tataḥ [111.3] sāmagryās tathābhūtāyā | itarasye[111.3]ti {p. 355} nirvikalpakasya rasādyālambanasya | tadupādeyatvena [111.3] vijñānalakṣaṇopādānopādeyatvena | nanu ca manaskārādisamudāyajanyam idam ekam upadarśitam etatsāmagrīmadhyapraviṣṭaikajanyaṃ tu kiṃ na darśitam ity āha tadanyad i[111.13]ti | ekajanyam iti tatsāmagryantaḥpatitakāraṇānapekṣaikajanyam ity avaseyam, na tv ekajanyaṃ nāma kiñcit saṃbhavati | tatra cakṣurādinirapekṣamanaskārajanyo manorājyādivikalpaḥ, viṣayādinirapekṣacakṣurmanaskārātmakadvayajanyaṃ dvicandrādivijñānam, samanantarapratyayād vijñānāc cakṣurvijñānasyopalambhāmahe(?)tyādyabhidhānād evaitad ūhituṃ śakyam ity ahiprāyeṇa ca sva[134]yam ūhyam i[111.13]ty āha | nanu kiṃ bhāgato viśeṣavṛttir yena bahuvacanena nirdeśa ity āha[135]tajjanyāpekṣayā ce[111.17]ti | sāmagryantarasya svabhāvabhedavato bhāvād bhinnakāryaprasūtiḥ |

__________notes__________

[134] svayam abhyūhyam s [135] atajjanyāpekṣayā s

kutaḥ svabhāvabhedavattvaṃ tasyety apekṣāyāṃ yojyam kāryāntare[112.1]tyādi | pṛthivyādīny upādāya vartanta ity upādāya rūpaṃ [112.5] parasparādi mayūravyaṃsakāditvāt samāsaḥ | āgamāpekṣayā vaktum udyatena ca pareṇāgamabhāṣaivānūditā | svabhāvasthitaṃ tenāśrayaḥ(sthiter āśrayaḥ) svabhāvasthityāśrayaḥ [112.18] | avaśyaṃ hi pratibandhakena kiñcitkareṇa bhāvyam | kiñcitśabdavācyenārthāntareṇety abhiprāyeṇāha svabhāvāntarotpādane yāvad i[112.19]ti |

nanūpakāraka ādhāro na tu janakas tat katham evam ucyata ity āha nahī[112.27]ti | bhūtānāṃ [113.2] pṛthivyādīnām | ucyata iti [113.2]vaibhāṣikamate kathyata iti draṣṭavyam | na tusautrāntikanaye bhūtabhautikavibhāgosti |

kālakṣepeṇa [113.9] kālavilaṃbane | tatsahabhāvine[113.14]ty anugrāhyasahacāriṇety avaseyam | anantaraṃ [113.14] tadutpādanāt | tasya viśeṣasyotpādanāt | tasya [113.15] kriyamāṇaviśeṣasya | kathaṃ tatrākiñcitkaratvaṃ tasya sahakāriṇo jñāpitaṃ bhavatīty āha -- śaktipratibandhakāpanayanene[113.19]ti |

yasmād arthe 'yaṃ nipātaḥ "na vai"[nai]veti vyācakṣāṇo vai[113.25]śabdam avadhāraṇe darśayati | saṃbhāvanāyāṃ [114.2] nyāyabalāyātāyām ity avaseyam | ata eva vyanakti nyāye[114.3]ti |

{p. 356} anena sahakārīty atraikārthaḥ sahaśabdovārtikakāreṇa darśitaḥ | kathaṃ tarhi saha yugapat kurvanta [114.12] ity ayaṃ vyācaṣṭeti cet, uktam atra pūrvam iti na punar ucyate | evaṃvidha [114.13] ity ekārthakārī | vahnyādisahakārīśītakṣaṇādilakṣaṇe kāryābhisandhināpacīyamāna[114.17]grahaṇam |

yāvate[115.8]ti tṛtīyāntapratirūpako 'yaṃ nipāto yasmād ity asminn arthe, kiṃtv etasminn arthe vā anuvartate | sahitā anyena yuktāḥ kṣaṇamātravilambinaḥ [115.9] kṣaṇamātrasthāyinaḥ | tadavasthāyā prāk pūrvaṃ paścād uttarakālaṃ[136]pṛthak tadvikalāvasthāyāṃ bhāvaḥ [115.10] sadbhāvaḥ |

__________notes__________

[136] pṛthaktva s

nanu yadi svahetoḥ samarthasyotpattis tarhi katham anantaram uktam -- "te samarthāḥ svabhāvataḥ [115.6]" ity ata āha paramate[115.16]ti | bhavatyasmāt kāryam iti bhāvo hetus tasmād iti | tad api tvayā kasmān na vyākhyātam iti cet | na, sa[49a]marthaḥ kuta utpanna ity asya vyāghātaprasaṃgāt | sahakāribhyaḥ sāmarthyam[137]icchantī[115.17]ti camīmāṃsakamatāśrayaṇenāha na tunaiyāyikāevam icchanti yena tanmatopagraheṇāpy etat saṃgaccheta, sahakārisākalyasyaiva taiḥ sāmarthyarūpatveneṣṭeḥ | tathā cāha --jalpamahodaghiḥ"sahakārisākalyaṃ tadvataḥ sāmarthyaṃ vaikalyaṃ tv asāmarthyam" iti |

__________notes__________

[137] micchati s

samarthaṃ [115.25] vivakṣitakāryakaraṇe śaktam | āvaśyakaṃ[138]jananam i[116.11]ty asya śabdasya tu siddhiḥ[139]pūrvaṃ na jāne |

__________notes__________

[138] avaśyaṃjanakatvam s [139] draṣṭavyam -- pṛ. 354 paṃ. 8 -- "avaśyamo bhāvaḥ ityādinā na jāne ityantena kṛtā", etadarthakaḥ pāṭhastruṭitotra bhāti |

kuśūlañ ca tadapanetṛpuruṣaprayatnaś ca kṣetranayanaṃ ca prakiraṇaṃ [116.14] ca prakaraṇāt kṣetre prakiraṇaṃ ceti dvandvaṃ kṛtvā paścād ādiśabde[na] bahuvrīhiḥ kāryaḥ | prakiraṇam ity ayam auṇādikaḥ śabdo na tu kiratirlyuḍanto draṣṭavyas tadā guṇasyāpratiṣedhena prakaraṇam iti prāpter asādhutvaprasaṃgāt |

sametya [116.19] yogyadeśe sthitvā sambhūya ādyena saha militvā pratyayaiḥ sahakāryupādānarūpaiḥ |

nanu ca "ata eva tayor avasthayor" ityādinā pratyabhijñāyāḥ prāmāṇyam apoditam eva tat kathaṃ na punar ukte(ktam i)ty āha -- pūrvañ ce[117.9]ti | etad api [117.11] {p. 357} sārūpyaviṣayapratyabhijñāprāmāṇyanirākaraṇam iti | uktam eva sāmarthyād darśitam eva | tarhi kim arthaṃ punar uktam ity āha -- vipañcanārthaṃ tv i[117.12]ti tuḥ pūrvasmād asya kathanasya viśeṣaṃ darśayati |

ādhyātmikeṣu [117.15] āntareṣu | paścād bāhyepi darśayitavyatvāt krame tāvac śabdam āha | śakyaparicchedaṃ [117.15] viśiṣṭakāryakāraṇatayā paricchettuṃ śakyam |

[140]sākṣād avyavadhānena vijñānakāryakāriṇaḥ pratyayāddhetoḥ | tasya janane -- vyavadhānādipratipattau vyavadhānādisvīkāre, kathaṃ tādṛśo na bhavatīty āha anyādṛśād iti | anyādṛśāddhi bhavannanyādṛśasyāpi hetor hetuvyapadeśasaṃbhavāj jananahetur ity āha | kathaṃ taddhetur ity āha tad iti tatsahakāribhiḥ parasparopasarpaṇādyāśrayahetusahakāribhir indriyādibhiḥ | samarthañ ca tadvijñānajanane svasvakṣaṇāntaraṃ ceti tathā tasyārambhāt | anena parasparopasarpaṇādyāśrayapratyayaviśeṣendriyādikalāpasya sākṣād vijñānahetor hetutvaṃ darśitam | etac cānantaram eva spaṣṭayiṣyate | idaṃ cākṣepavatīṃ sāmagrīm abhipretyoktaṃ draṣṭavyam | katham anyathābhāvasyāsaṃbhava iti āha paraspareti | vijñānanirmāṇasamarthāś ca te hetavaś ca te ca te indriyādayaś ca teṣām upādānaiḥ | samarthahetvindriyāder jananaṃ tasmāt | anantaroktaspaṣṭīkaraṇaṃ caitad draṣṭavyam |

__________notes__________

[140] s pratir atra truṭitā |

sukhasaṃvarditatvād iti vyācakṣāṇo mūle sukhaidhita ity asyānabhiyoganimittasyāpi sāmarthyāt krīḍana[119.12]śīla ity asya hetubhāvena viśeṣaṇatvaṃ darśayati | nanu kṛtaṃ niṣpāditam ucyate 'tra ca kimācāryeṇa niṣpāditam ity āśaṃkāṃ nirākurvann āha kṛtam i[119.14]ti | na punar e[119.15]vam ācakṣāṇena dvir uktābhāvo darśita iti boddhavyam | asyārthasyāsakṛduktatvāt ekavāraṃ prativihite punaḥ pratividhāpayitari avajñāsaṃbhavenopahāsāṃyogāc ca kṛtaṃ kṛtam iti nirdeśasya nyā[49b]yaprāptatvād atiprasiddhatvāc ceti | nanu kiṃ kurvantaṃ kartuṃ prayuṅkte punaḥ pūrvapakṣavādī yena punaḥ pūrvapakṣavādī kārayatīty ucyata ity āha -- punar ityādi | nirloṭhitaṃ [119.17] nirūpitaṃ nirṇītam iti yāvat |

pūrvavan mīmāṃsakābhiprāyeṇa sāmarthyaṃ sahakāribhyo jāyata [119.25] ity ācaṣṭe | sāmarthyasyo[120.6]tpattiḥ tadvato 'nutpattiḥ [120.7] |

{p. 358} samprati prakārāntareṇāpi pratyabhijñāyā aprāmāṇyaṃ paramabhyupagamayituṃ bhūmikāṃ racayann āha -- vyāvasthitasyaive[120.12]ti | ayaṃ cātrābhiprāyaḥ -- bhavatu yāvad bījādāvucchūnoccūnatarādiviśeṣasya darśanāt sāmarthyotpādādikalpanā na punar iha tathā adarśanād iti | vyavasthitasyānyatvamanāpannasya | sāmarthyaṃ [120.13] vijñānotpādādisāmarthyam |

apratibhāsamāno viveko [120.14] yasya puṃsaḥ sa tathā |

yady api viveko 'sya pratyakṣato nāvagamyate tathāpy etasmāt pramāṇāt tatsvabhāvasya sāmarthyasyotpattiḥ kalpyata iti darśayann āha vijñānādī[120.15]ti | anutpattiprasaṃgāt prāgasatsāmarthyaṃ cakṣurādisannidhāv utpadyata iti niścayaḥ | kramiṇāṃ vijñānādikāryāṇāṃ yaugapadyodayaprasaṅgāt [120.15] | tac ca kramavad iti niścayaḥ | yady evam i[120.17]ti siddhāntī | avikṛtam e[120.17]karūpam | apūrvasāmarthyasya yaḥ pratibhāsa ākāras tena vivikto rahito ya upalādis tadgrāhi | yata evaivaṃ tata evāvikṛtam iti ca draṣṭavyam | anavaklṛptikhyāpanārtho vā[120.19]śabdaḥ |

abhyupagamyatām evaṃ kā kṣatir ity āha tatheti tadvat | sāmarthyam i[120.25]ty āgantukaṃ sāmarthyam ity avasātavyam | dvividhaṃ hi sāmarthyaṃ prātisvikam āgantukañ ca | prātisvikī ca śaktir avaśyaiṣitavyā | anyathā śilāśakalam api kṣityādisānnidhye bījavadaṃkuraṃ kasmān na niva(rva)rtayatīti paryanuyoge kim uttaraṃ vācyam iti hi teṣāṃ matam |

nanu sāmarthyam atiśayalakṣaṇaṃ sahakāryādheyaṃ tato 'nyad eva tat kathaṃ "sahakāripratyaya[sānnidhya]lakṣaṇasye"ty ucyata ity āha ata[141]eve[121.3]ti | pratyāsattilakṣaṇasya sānnidhasya tebhyaḥ sannihitebhyo 'nyasyānapapatteḥ | sānnidhyaśabdaparityāgena sahakāripratyayalakṣaṇasyeti te evetyādy apy uktaṃ draṣṭavyam | ata evābhyupagamād i[121.3]ti upāgatābhyupagamād iti pratyetavyam | evam iccha[142]tā [121.6] kṣaṇi[143]kataivety abhisaṃbandhanīyam |

__________notes__________

[141] tata eva s [142] icchato s [143] kṣaṇikatevai-s

yac chabdesyaitad vyākhyānaṃ yasmād i[121.21]ti | idaṃ śabdasya caitad iti etad darśanam [121.21] | anuttarasyaivottarīkaraṇād uttarīkṛtam i[121.24]ty uktam | evaṃ niyuñjānamaho mahāsāmarthyam astu kā tavākṣamety āśaṃkya yadi nāmety avatārayituṃ na cātre[121.25]tyādy āha | na cātra me kācid akṣamā [121.25] kiṃtv itīyam asmākaṃ cintā cittaṃ dunotī[122.3]ti sambandhaḥ | na cātra me [121.25] ity anena ṭīkākāravacanenaikavākyīkaraṇapakṣety a(pya)smākaṃ iti "asmado dvayoś ca" (pā. 1-2-59) {p. 359} ity anenaikasminn evārthe bahuvacanena draṣtavyam | evam asaṃbaddhavādiny apūjya eva pūjāvacanam upasaṃhāraparaṃ draṣṭavyam | dainyodbhāvanam i[122.1]ty arthāt saṃbodhyamānasya dainyaprakāśanam iti | nikṛṣṭasambodhane 'yaṃ hantaḥ [122.1] śabda iti yāvat | tato 'pra[50a]savadharmakatvāt | apeto 'pagataḥ saṃtānaḥ [122.2] prasūtiḥ paraṃparā yasya tathoktam | itinā [122.3] cintārūpam upadarśitam |

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.