Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 1/5

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu

Tác giả
Durvekamiśra
Thông tin
GRETIL — Dalsukhbai Malvania, Patna: Kashiprasad Jayaswal Research Institute 1971 (Tibetan Sanskrit Works, 2).CC BY-NC-SA 4.0

Durvekamiśra: Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu

durvekasya dharmottarapradīpaḥ

ācāryadharmakīrttipraṇīto nyāyabinduḥ |prathamaḥ pratyakṣaparicchedaḥ | ūṃ namo vītarāgāya[1]

__________notes__________

[1] ūṃ namaḥ sarvajñāya -- behn | nāsti ap.

samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhir iti tad vyutpādyate i-1

ācāryadharmottaraviracitā nyāyabinduṭīkā |jayanti jātivyasanaprabandhaprasūtihetor jagato vijetuḥ |rāgādyarāteḥ sugatasya vāco manastamatānavam ādadhānāḥ || ācāryadurvekamiśraviracito dharottarapradīpaḥ | [1b][[2]sūtrabhidharma]vinayāḥ sugatasya vāco bādhā vinā dbhutatayā satataṃ jayanti |

__________notes__________

[2] patram atra truṭitam -- saṃ-

ābhānti darpaṇa iva pratibimbitāni tattvāni yatra sakalasya padārtharāśeḥ ||

śrīdharmakīrtyabhimukhāni jagaddhitāni dharmottarasya vipulāni padāny amūni |

samyakprakāśya sukṛtaṃ samupārjayāmi tenāpi duḥkhajaladher jagad uddharāmi ||

mātsaryādimalopetaiḥ [[3]śakyaṃ na guṇadarśanam |

__________notes__________

[3] patram atra truṭitam -- saṃ-

yato he]maparīkṣāyāḥ santo hi nikaṣopalāḥ ||

nyāyabinduṭīkāṃ cikīrṣur eṣa dharmottaro bhagavatpūjāpuṇyayoḥ sādhyasādhanabhāvam atīndrayam īdṛśi viṣaye gatyantaravirahād abhyupeyaprāmāṇyād āgamād avagamya, puṇyasya cāpuṇyavirodhitvād apuṇyaphalavighnādyabhāvo vyāpakaviruddhavidhinā sambhavī, tenāvighnena granthakaraṇa[4][tatsamāptau

__________notes__________

[4] patram atra truṭitam -- saṃ-

[dhpr p.2]

tadadhyayane] ca bhagavadguṇagaṇaśravaṇajanitātiśayaviśeṣāsāditapuṇyasya tathaivāvighnena jijñāsitaśāstrārthatattvāvagamo bhaviṣyati, dṛṣṭaśiṣṭācāro 'py anupālito bhaviṣyatīty abhisandhāya vāgvijayākhyānadvārāṃ bhagavataḥ pūjāṃ stutimayīm ārabhate |

syād etat -- pūjāyāḥ puṇyopajananamātraprayoja[5][nasya sampādakat]vād āripsitārambhāt prāk kāyamayīm eveṣṭadevatāpūjām āracyya, kim iti na tadārabhyate? athocyate -- tatpūrvikāyām api pravṛttau `stutipūjaiva pravṛttipuraḥsarī kiṃ na kṛtā' iti codyam āpadyeta | tathā cāśokavanikācodyasadṛśam idam iti nānuvādyam api viduṣām iti | asad etat | evaṃ hi [kāyapūjāyāracane stuti]padāni prayuñjānasyā 'tadvyākhyānabhūtasyāsya ślokasyāprakṛtasya karaṇaṃ nāpadyeta | kāyapūjā tu sukhāsanopadeśanādītikartavyatāsthānīyatvān nāprakṛtakaraṇacodyenopadrūyata iti |

__________notes__________

[5] patram atra truṭitam -- saṃ-

atrocyate -- syād evaitad yadi svārtham uddiśya stutir īdṛśī pūjā vidhīyate | kiṃ tarhi? śrotṛjanā[rtham uddiśyāpi] bhagavato guṇakīrttane kṛte śrotṛbhir antataḥ kāvyaguṇajijñāsayāpi ślokao 'vaśyaṃ jñātavyaḥ | tajjñānāt tathāgataguṇās tāvat kālaṃ tāvac chotṛsantānam adhyāsate | tatra ye tāvad bhagavati prāgatiprasannamanasas teṣām evaṃvidhaguṇātiśayaśālini `sthāna evāsmākaṃ manaḥ prasannam' iti niścinvatāṃ sthe[6][mānam āsādayate cittam |] ye ca madhyasthās teṣām `evaṃbhūtaguṇaratnālaṅkṛte mahato mahīyasi cittam āvarjayitum ucitaṃ svahitāvahitaiḥ, tad vayam iyantaṃ kālaṃ pramādyanta evodāsmahe sma' iti nirvidyamānānāṃ cittaṃ pratiṣṭhate | ye 'py anatiprasannās teṣām api -- `evaṃvidhaguṇaniketane kim asmābhir akasmād vidviṣyate' iti mananān manāgāvarjanaṃ mādhyasthyaṃ vā[7][syād ity atiprasannamadhyastha]yoḥ puruṣayoś cittaprasādasthairyamanaḥprasādopajananābhyāṃ puṇyātiśayo jāyate | tṛtīyasyāpi manāgāvarjanane 'pi puṇyaprasavaḥ | mādhyasthye tu bhagavadvidveṣopacayopaneyanarakeṣv anatipatanaṃ vidveṣopaśamād bhavati | asatyāṃ tu stutimayapūjāyām itthaṃ trividhaśrotṛjanaprayojanaṃ yat tan na kṛtaṃ syāt -- iti svaparārtho[2a]ddeśena stutimayī pūjā vidhīyata iti sthitam |

__________notes__________

[6] patram atra truṭitam -- saṃ- [7] pratau duṣkhāni ity evaṃ varttate -- saṃ-

tatrānena ślokena bhagavān svārthasampadā parārthsampadupāyasampadā parārthsampadā ca stūyate | tāsāṃ tisṛṇām api sampadām avaśyavaktavyatvāt | tathā hi cirakālābhyāsasātmyīkṛtamahākṛpasya bhavataḥ parārthasampat pradhānaṃ prayojanam, itarad apradhānaṃ, ānuṣaṅgikaṃ tathāgatattvam apīti sā tāvad avaśyābhidheyā |

tad āha bhaṭṭavarāhasvāmī --

"sākṣātkṛtāśeṣajagatsvabhāvaṃ prāsaṅgikaṃ yasya tathāgatatvam |" iti |

sā copāyasampadam antareṇāsambhavinīti tad abhidhānam apy āvaśyakam | iyañ cānadhigatasvārthasampado na sidhyatīti tad abhidhānam api niyatam āpatitam | tad āha saiva --

"tīrṇaḥ svayaṃ yāti jagat samagraṃ mārgopadeśe 'dhikṛto hi nāthaḥ |" iti |

tatra svārthasampannasya parārthasampādanopāyasampat tatsādhyā ca parārthasampādanasampad iti prathamaṃ jātityādinā sugatasyety antena svārthasampattir uktā | anupāyasya parārthasampattir na sampadyata

[dhpr p.3]

iti tadanuvāca ity anena parārthopāyasampad uktā | `īdṛśaṃ vastuno rūpam, idañ cānuṣṭheyam' ityādirūpeṇa dharmadeśanaiva hi bhagavato jagaddhitāvagamanalakṣaṇaparārthasampādanopāyasampad vaidyavarasyeva vyādhisvarūpapratītiśaktibhaiṣajyopadeśo rogopaśamasampādanopāyasampat | tad anantaraṃ tadupāyasampattisādhyā parārthasampad anyena padenoktā |

tatra vāco jayanti -- iti sambandhaḥ | avivakṣitakarmatvād akarmatvam | vācaḥ sūtrābhidharmavinayalakṣaṇāḥ | jayanti utkṛṣyante prakṛṣṭā bhavanti | utkarṣaś ca sajātīyāpekṣayeti sāmarthyād īśvarādivacanebhyaḥ prakṛṣṭā bhavantīty arthaḥ | yad vā jayanti abhibhavanti | abhibhavaś ca pratiyogigocara iti | arthāt tīrthikaśāstrābhibhavaṃ kurvantīty arthaḥ | pramāṇopapannārthapratipādakatvād āsām | teṣāṃ tu tadvaiparītyād iti buddhisiddhaṃ kṛtvā kevalam etad atroktam | viniściyaṭīkāyāṃ punar anena `yuktiprabhāve'tyādi hetubhāvena viśeṣaṇam upāttam |

kasya tā ity ākāṅkṣāyām āha -- sugatasya iti | suśabdo 'yam arthatrayavṛttir draṣṭavyaḥ | praśastaṃ gataḥ sugataḥ | praśastaṃ yathā bhavati tathā gataḥ | saṃsārāt prakrāntaḥ | kathaṃ tathā gamanaṃ tasya? nairātmyadarśanena saṃsārātikramāt | tasya ca prajñāniśrayāt | atha vā gatyarthānāṃ jñānārthatvād api praśastaṃ gataḥ jñātavān ity arthaḥ | praśastañ ca tat tattvaṃ nairātmyalakṣaṇam | tattvarūpatvañ ca tasya pramāṇopapannatvāt | dṛṣṭaś cāyaṃ suśabdaḥ praśastārthavṛttiḥ | surūpā rūpājīvete yathā | apunarāvṛttyā vā gataḥ sugataḥ | gataḥ prayātaḥ saṃsārāt | punarāvṛttiśabdavācyayor janmadoṣayor ātmadarśanabījopaghātena bhagavatā samūlaghātaṃ nihatatvāt | etadarthe 'pi suśabdo dṛṣṭaḥ | sunayo jvara iti yathā | niḥśeṣaṃ vā gataḥ sugataḥ | niḥśeṣaṃ yāvad gantavyaṃ tāvad gataḥ prāptaḥ | akleśanirjarakāyavāgbuddhivaiguṇyalakṣaṇaśeṣalakṣaṇaprahāṇena munes tatpadaprāpteḥ | evaṃvṛttir api suśabdo dṛśyate | supūrṇo ghaṭa iti yathā |

tasya sugatasya kimbhutasyety āha -- vijetuḥ abhibhavituḥ | kasyāsau vijetety āha -- jagato jīvalokasya | vijayaś ca jagadapekṣayā paramapadaprāptyā tasya prakṛṣṭatvaṃ draṣṭavyam | ata eva jagadabhibhūtaṃ bhavati | tasya tadvaiparītyāt | na punā rājavijaya iva rājāntarāpekṣayā kāyāditiraskāro 'bhibhavo 'vaseyaḥ |

jagataḥ kīdṛśasya? jāyate saṃsaraty anayeti jātiḥ tṛṣṇā | vyasyate vividhena prakāreṇetastato asyate(-to 'syate) kṣipyate aneneti, asyatīti vā vyasanaṃ | jātir eva vyasanam ity antarnītaniyamaḥ samāsaḥ kartavyaḥ | tṛṣyann eva hi prāṇī tat tad ācarati yena saṃsāre saṃsarati | tatas tayaivāsau itastata utpādadvāreṇa vyastaḥ kṣipto bhavatīti saiva vyasanaṃ yuktam | atha vā jātau utpattau nikāyaviśiṣṭāyāṃ vyasanam āsaktiḥ `vidyādharo 'haṃ bhūyāsaṃ', `devo 'haṃ bhūyāsam' ityādyākāro 'bhiniveṣaḥ | yad vā jādyāśritāni vyasanāni dūḥkhāni[8]rogaśokādīṇi | prāktanavyākhyāne tasya, antimavyakhyāne teśāṃ prabandhaḥ pravāhaḥ | tad eva vā prakṛṣṭo bandhaḥ | pravāhapakṣe prabandhena | bandhapakṣe prabandhasya | prasūteḥ kāraṇasya | evañ ca prabandhaprasūtiśrutisahitaṃ hetupadam upādadānaḥ paramatanirākaraṇañ cābhipraiti | tathā hy evamabhidhāne saty ayaṃ [dhpr p.4]

__________notes__________

[8] pratau duṣkhāni ity evaṃ varttate -- saṃ-

tātparyārthaḥ -- jadad evānanyasattvaneyaṃ svayam eva tathā tat tad ācarati yena tathā saṃsāre saṃsarati | na tu parapreritaṃ yathā 'nye manyante --

"ajño jantur anīśo 'yam ātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ | īśvaraprerito gacchet svarga vā sva (śva) bhram eva vā ||" [mahābhā- vana- 30,28] iti | itarathā jātivyasanāśrayasyeti tadanyaviśeṣaṇasahitam eva brūyād iti |

kimbhūtasya sugatasya? rāgadīnāṃ śleśānām arāteḥ śatroḥ satkāyadṛṣṭivigamena, tena teṣāṃ svasantāne samūlam unmūlitatvāt | yata eva bhavavān rāgādyarātiḥ, jagac ca jātivyasanaprabandhaprasūtihetuḥ, ata evāsau tataḥ prakṛṣṭo bhavati vijetā tasya | atha vā rāgādyarāter iti jagato viśeṣaṇam | rāgādayo 'rātayaḥ pratipakṣā nityam upaghātakā yasyeti kṛtvā | tadā tu tadvijetā bhavān sugatatvād eva boddhavyaḥ | jagato ye rāgādayas teṣām arāte ityādivyākhyānaṃ tu kliṣṭatvāt noktam |

kiṃviśiṣṭā vāc ity āha -- mana ityādi | sadasadarthavivekavibandhakatvāt tama iva tamo 'jñāṇam avidyā | tac ca manaso vikalpavijñānasya kayācid vyapekṣayā dharma iva bhinnaḥ kathyate | vastutas tu kliṣṭam eva jñānam avidyā | yad vā kliṣṭaṃ mana eva tama iva tamaḥ pūrvavat |

kecit tu manastama iti śabdasamudāyam ajñānārthavācakam ācakṣate |

tasya tānavaṃ tanutvaṃ mandībhavanam ity arthāt | tad ādadhānāḥ kurvāṇāḥ | tānavagraḥaṇena cedam ācaṣṭe -- na bhavato vācaḥ sarvathā jagadajñānam upaghnanti, tacchravaṇamātreṇa mohahānyā muktatvāt mārgabhāvanāvaiyarthyaprasaṅgāt | kin tu tiyantaṃ kālam ālocyamānāḥ samudācārato mohasya māndyāpādanena taṃ tanūkurvantīti |

atha vā anyathā vyākhyāyate -- tā vācas tamo jayanti abhibhavanti[9] ...................... ............... [3a]....................................mohapracāram ādadhānāḥ | śeṣaṃ samānaṃ pūrveṇa |

__________notes__________

[9] lekho 'tra ghṛṣṭaḥ |

yad vā manasi tamo yasya sa manastamā mūḍha uktaḥ | tasya bhāvo manastamastā | tasyā anavo niṣṭhā | tathā hi -- nūtir navaḥ | tadviruddhena[10] ........................................................... tam ādadhānāḥ mūḍhatva[11] ...................................................... pravarttanāt | śeṣaṃ samānaṃ pūrveṇeti vyākhyātaḥ ślokaḥ |

__________notes__________

[10] lekho 'tra ghṛṣṭaḥ | [11] lekho 'tra ghṛṣṭaḥ |

kevalam idam ālocyatām -- tathāgatam abhistuvatā dharmottareṇāsyaiva vijayo mukhyavṛttyā kiṃ na kathitaḥ? kiṃ punar dharmaviśeṣaṇatvenānuṣaṅgataḥ pratipādita iti? atra samādhīyate | ācāyaśrīdharmakīrttinā bhagavatpravacanārthasamarthana[12] ......................................................................................................prakṛtatvāt vijayo mukhyataḥ pratipādyate |

__________notes__________

[12] lekho 'tra ghṛṣṭaḥ |

yad vā yasya vāca eva tathā jayanti tasya vijayo daṇḍāj jayanyāyenātiśayena pratipāditaḥ | sūcitaś cāsau vijetṛpadena |

[dhpr p.5] samyagjñānapūrviketyādināsya prakaraṇasyābhidheyaprayojanam ucyate | atha vāgamikānāṃ matena nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛto bhagavān | parinirvṛtasyāsya pravacanam ayam eva vapur vidyata iti āgamiko vāgvijayam eva pratipādayate smeti |

samyagjñānetyādinā prakaraṇasya yat prayojanaṃ samyagjñānavyutpattiḥ, tasyā yat prayojanaṃ puruṣārthasiddharūpaṃ tad ucyate | na ca samyagjñānavyutpatteḥ samyagjñānaparijñānaṃ prayojanaṃ na puruṣārthasiddhir iti śakyam abhidhātum | vipratipattinirākaraṇena svarūpapratipattir iva(eva) hi samyagjñānasya vyutpattiḥ | sā katham ātmana eva prayojanaṃ bhaved ity abhiprāyeṇa vyākhyātavantau vinītadevaśāntabhadrau | tad vyākhyānam avamanyamāno 'bhidheya prayojanam ucyate iti vyācaṣṭe | avajñāne cāyam āśayaḥ -- asyedaṃ prayojanam iti khalv anvyavyatirekābhyām avadhāryate | nānyathā | iyañ ca svarūpā prasiddhiḥ (puruṣārthasiddhiḥ) samyagjñānavyutpattim antareṇāpi gopālāṅganādīnāṃ bhavantī sati samyagjñāni(-ne), satyām api tadvyutpattau asti samyagjñāṇe manīṣiṇām abhavantī na tadvyutpatter anvayavyatirekāv anuvidhatte | kiṃ tarhi? samyagjñānasyeti tasyaiva payojanaṃ bhavitum arhatīti |

samyagjñānetyādinā vākyena karaṇena prakaraṇābhidheyasya samyagjñānalakṣaṇasya prayojanaṃ dṛṣṭaṃ puruṣārthasiddhilakṣaṇam ucyate vārttikakṛtā karttrety arthāt |

nanu ca yatrābhidhāvyāpāraḥ samāpyate sa vākyārthaḥ | na cāsau puruṣārthasiddau viśrāmyati | kiṃ tarhi? śrotuḥ samyagjñānavyutpattau | tat kathaṃ sā vākyārthatvenaocyate? ucyate | yady api śabdābhidhāvyāpārāpekṣayā tat samyagjñānaṃ vyutpādyate śiṣya iti śiṣyasamyagjñānaviṣayā vyutpattikriyā prādhānyād vākyārthaḥ, tathāpy asya tātparyārthasambhave tannirūpaṇenedam ucyate | tathā hi tadvyuptattim evāsau kim ati kāryate? yataḥ samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhiḥ[13] ......................................................m ucyate | yatra punar abhidhāviṣaya evārthaḥ sambhavī na tu tātparyārtho [3b][14]...|s tatra sa eva vākyārthaḥ kalpyate | dvitayasambhave tu yat paraṃ vākyaṃ tathā ca tasyārtha ity ārthena nyāyenābhidheyasya prayojanaṃ puruṣāthasiddhir vākyārthatvenocyata iti vyākhyāyata iti |

__________notes__________

[13] -pūrvikā sarvetyādinā -- ape [14] lekho 'tra ghṛṣṭaḥ |

kecit punar idaṃ dharmottarīyaṃ vākyam anyathā vyācakṣate | nātra payojanaśabdena phalam abhipretaṃ kiṃ tu prayujyate pravarttyate 'neneti, prayojayatīti vā prayojanam | tac ca puruṣārthasiddhihetutvam | abhidheyasya hi samyagjñānasya puruṣārthasiddhihetutvena prayuktaḥ puruṣaḥ pravarttata iti | uttaratrāpi prayojanam idam eva vivakṣitam | ata eva -- atra cetyādivākye sarvapuruṣārthasiddhihetutvaṃ prayojanaṃ pravarttakam uktam iti spaṣṭīkaraṇaṃ ghaṭata iti | tac ca nātiśliṣṭam utpaśyāmaḥ | tathā hi atra ca prakaraṇābhidheyasya samyagjñānasya puruṣārthasiddhhihetutvaṃ prayojanam uktam iti vakṣyamāṇena vyaktīkṛtatvād ihāpi abhidheyasya prayojanam iti ṣaṣṭītatpuruṣo 'vaśyakāryaḥ | tathā cāyam asamarthaḥ padavidhir bhavet | tad dhi puruṣārthasiddhihetutvaṃ nābhidheyasya samyagjñānasya pravarttakam api tu puruṣasya | tat katham abhidheyapadena samasyeta prayojanapadam? na ca kenacid rūpeṇābhidheyasambandhi-- [dhpr p.6]

tva 'sya samarthayor ekārthībhāvo bhavatīti | na hi yajñadattaputro bhṛtyatvādinā rupeṇa devadattasambandhī bhavan devadattaputra iti ṣaṣṭīsamāsasya viṣayo bhavitum arhati |

atha bhāvapradhānatvān nirdeśasya prayojanaṃ prayojakatvam ity athaḥ | tac cāśritasya prayojakatayā abhavati sambandhīti samarthavidhiḥ kalpyate |

nanu yadi samyagjñānagataṃ puruṣārthasiddhihetutvaṃ prayojanaṃ prayojakatvaṃ tarhi samyagjñāṇaṃ prayojanam ity āpannam | yato na prayojanatvam eva prayojanaṃ bhavitum arthati | na ca samyagjñānena prayuktaḥ puruṣaḥ samyagjñāne pravarttate, kiṃ tu puruṣārthasiddhihetutvena | tat kathaṃ proyojanaṃ bhavitum arhati? kiñ ca vṛddhavyavahāro hi śabdārthavyavahārabhūmiḥ | na ca vṛddhaiḥ prayojakaḥ saty api prayojayitṛtve prayojaka iti samyagjñānavyutpatteḥ prayojanam ucyeta | anyathā samyagjñānaṃ vyutpadyamānānām ātmānaṃ karttuṃ pravarttamāna ācāryaḥ prayojaka iti samyajñāṇayutpatteḥ prayojanam ucyeta | yo 'pi kaṭaṃ kurvantaṃ karttuṃ prayuṅkte so 'pi tat prayojanam ucyetety evaṃvādī na laukiko na praīkṣaka ity upekṣaṇīya eva |

api ca kim etad anyathā nopapadyata eva yenaivaṃ mṛtvā śīrtvopapādyeta | na caivam, anyathāpi sūpapādatvāt | prayojakatvam iti nirdeśe ca dharmottaraḥ kiṃ gauravaṃ paśyati yenaivam avācakam ācakṣīta? kathañ ca prakaraṇasyeti durupapādaṃ prayuñjīta? kiṃ ca yad īpsañ jihāsan vā puruṣaḥ pravarttate tad upādānaparityāgābhyāṃ pravarttito bhavati | yathāha akṣapādaḥ -- yam artham adhikṛtya pravarttate tat prayojanam[nsū 1,1,28]iti | adhikṛtya uddiśyety arthaḥ | na ca samyagjñānasya bhinnaṃ sad api puruṣārthasiddhihetutvam īpsan jihāsan vā pravarttate | kiṃ tarhi? hitāhitaprāptiparihārāv uddiśyeti tāv eva prayojane yukte | kiñcid ajihāsor anupāditsor arthanirīha[4a]sya saty api puruṣārthasiddhihetutve apravarttanāt | smaraṇād abhilāṣeṇa vyavahāraḥ pravarttate ity alaṃ śabdamātrasamarthanadṛṣṭer arthatattvānavagāhino vacane 'ndhādareṇa |

athābhidheyaprayojanaṃ pravarttakam iti samasyate | tato 'yam adoṣa iti cet | tad avadyam | na hi puruṣārthasiddhihteutvena prayuktaḥ puruṣaḥ samyagjñānalakṣaṇe abhidheye pravarttate kiṃ tu prakaraṇe pravarttate -- granthaśravaṇalakṣaṇāṃ pravṛttim anutiṣṭhati |

atha granthasya śabdārthasvabhāvatvād | evam apy asau śabde 'bhidheye ca samudāye pravṛtto bhavati | tad granthasya prakaraṇasyeti ṣaṣṭhī katham? atha punar ayam artho 'sya prakaraṇasyābhidheye 'rthād abhidhānābhidheyasamudāye prayojanaṃ pravarttakam iti | tathā ca prakaraṇe pravarttakam ity asaṅgatam uktaṃ syāt | yadi coktayā vyutpattyā prayojanaśabdena prayojakaṃ tathābhūtam asya bubodhayiṣitaṃ bhavet tadā samyagjñānapūrviketyādinā abhidheyaprayojanam ucyata ity uktaṃ syāt | mukhyaś ca sambandhī puruṣaḥ puruṣasyeti darśitaḥ syāt | na caivam, tasmāt prayojanaśabdena phalam evāsyābhipretam atrottaratrāpi |

athocyate | phalārthī cet pratipattā phala eva kiṃ na pravarttate? kiṃ śramaḥ samyagjñāna iti | heyopādeyayor hānānopādānalakṣaṇaphalārthitaiva tannibandhanaṃ jñānaṃ mṛgayate | anyathā visaṃvādanam ātmīyam āśaṅkamāna iti kā kṣatiḥ? phalapakṣe tu puruṣapravṛtty upayogi cāsyābhidheyam iti tad darśitaṃ bhavati |

[dhpr p.7] dvividhaṃ hi prakaraṇaśarīram -- śabdaḥ, arthaś ca | tatra śabdasya svābhidheyapratipādanam eva prayojanam | nānyat | atas tan na nirūpyate | abhidheyaṃ tu yadi niṣprayojanaṃ syāt tadā tatpratipattaye śabdasandarbho 'pi nārambhaṇīyaḥ syāt | nanu ca nāyaṃ pratyastamitāvayavārthaḥ saṃjñāśabdaḥ | kiṃ tarhi? prayujyate 'nena iti, prayojayatīti vā vyutpattyā phale 'pi varttate | tat katham etad vyākhyāyata iti cet | satyam etat | kevalaṃ na puruṣārthasiddhihetutvaṃ samyagjñānasyātmana eva prayojakaṃ kiṃ tu puruṣasya | tatra coktā doṣamātrā | abhidheye prayojanam iti vigrahe ca bhūyān doṣo darśitaḥ | tasmāt tathābhūtavyutpattināpi prayojanaśabdenātra na tathābhūtaṃ prayojakaṃ cāvādyam, api tu phalam eveti sarvam avadātam |

nanu ca prakaraṇe śrotṝn pravivarttayiṣur ayam abhidheyaprayojanam abhidhatte tad anenāsyaiva tad ākhyātum ucitam | tac ca yathāsvam abhidheyapratyāyanalakṣaṇam ity āśaṅkyāha -- dvividhaṃ hi ityādi | hir yāsmād dviprakāraṃ prakaraṇasya śarīraṃ svabhāvaḥ | tad uktaṃ kāvyālaṅkāre "śabdārthau sahitau kāvyaṃ"[15][kā 1,16] iti | tasmād abhidheyaprayojanam ucyata iti |

__________notes__________

[15] kāvyālaṅkāravṛttau -- "kāvyaśabdo 'yam guṇālaṅkārasaṃskṛtayaoḥ śabdārthayor varttate" 1 |1 | iti |

kathaṃ dvaividhyam ity āha | śabda iti | caḥ śabdena sahārthaṃ prakaraṇaśarītatvena samuccinoti | etad uktaṃ bhavati -- śabdārthayor avacchedyāvacchedakatvena sthitayoḥ prakaraṇatvaṃ nānyathety ubhayasvabhāvatvāt prakaraṇasyābhidheyaprayojanābhidhāne prakaraṇasyaivābhihitaṃ bhavatīti |

yady evaṃ śarīratvāviśeṣāt abhidheyasyevābhidhānātmano 'pi tat kiṃ nocyate? kiṃ ca, na niṣkṛṣṭarūpe 'bhidheye puruṣaḥ pravarttate kiṃ tu grantha eva śravaṇalakṣanāṃ pravṛttim ācarati abhidheyajñānāya | tad asyaiva prayojanaṃ vācyam iti pūrvapakṣadvitayaṃ paśyann āha -- tatreti nirdhā[4b]raṇe caitat | nānyad iti puruṣapravṛtty upayogi ayam asyāśayaḥ -- na hi śabdasya svārthapratyāyanalakṣaṇaṃ phalam astīti śabdasandarbha ārabhyate śrūyate vā, tasya kākadantaprīkṣāsādhāraṇatvenāgaṇyamānatvāt | kiṃ tarhi? tad arthasya saprayojanatvena | ataḥ kim anenoktenāpīti? tarhi abhidheyasyāpi tat kim ucyata ity āha -- abhidheyaṃ tu ityādi | tur abhidhānād abhidheyaṃ bhedavad darśayati | apiśabdo nārambhaṇīya ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | tad ayam arthaḥ -- tatpratipattaye śabdānāṃ sandarbho nārambhaṇīyo 'pi syāt, kiṃ punaḥ śravaṇīya iti | [dhpr p.8]

yathā kākadantaprayojanābhāvāt na tatparīkṣā ārambhaṇīyā prekṣāvatā | tasmād asya prakaraṇasyārambhaṇīyatvaṃ darśayatā abhidheyaprayojanam anenocyate | yasmāt samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhiḥ, tasmāt tatpratipattaye idam ārabhyata ity ayam atra vākyārthaḥ | atra ca prakaraṇābhidheyasya samyagjñānasya sarvapuruṣārthasiddhihetutvam prayojanam uktam |

yatheti sāmānyenoktasyārthasya viṣayopadarśane | yathaitad darśitaṃ tadvat sarvaṃ draṣṭvyam iti yathāśabdārthaḥ |

tatparīkṣetīkṣettham itthañ ceti karmopadeśaḥ | padasaṃhatir iti ca buddhistham | parīkṣaṇaṃ vā parīkṣā vimṛṣyāvadhāraṇaṃ tādarthyāt śāstram api tathā |

nanu niṣprayojanābhidheyaṃ mārambhi, vacanena tv anena kiṃ kriyata ity āha -- tasmād ityādi | yasmān niṣprayonanābhidheyaṃ nārabhyate tasmād ārambhaṇīyatvaṃ darśayatā ārambhayogyam evedaṃ mayārabhyata iti prakāśayatā, ārambhaṇīyate ca darśite śravaṇīyatvam api nimittasāmyād darśitaṃ bhavatīti te pravarttitā bhavanti |

nanu ca samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhir ity anenaikadeśenābhidheyaprayojanam uktam, na samuditena | tat katham anena "vākyenocyate" ity ucyate? ucyate | vākyaṃ hi nāmaikasminn arthe prādhānyena pratipādye guṇaguṇibhāvam anubhavatām arthadvāreṇānyonyāpekṣiṇāṃ sambaddhānāṃ padānāṃ samūha ucyate | tatra yadi sarveṣāṃ padārthānāṃ prādhānyaṃ syāt tadā parasparānupakārāt sambandha eva padānāṃ na syād iti vākyarūpataiva hīyeteti sūktam aneneti | abhidheyaprayojanābhidhānam evāsya samyagjñānetyādipadasamūhātmakasya yathā tathā yasmād ityādinā kaṇṭhoktaṃ karoti | tasya samyagjñānasya pratipattaye śiṣyasyety arthāt | etac ca tad vyutpādyata ity asya sāmarthyāvasthitārthakathanaṃ draṣṭavyam | itinā vākyārthasya svarūpam, idamā ca buddhisiddhatvena tad evāṅgulīvyapadeśayogyam iva darśayati | anena ca puruṣārthasidder upeyatvāt prādhānyam, pratipādyamānasya ca samyagjñānasya tadupāyatvād aprādhānyam | ata eva cārthena nyāyena puruṣārthasidder vākyārthatvam | śābdyā tu vṛttyā śiṣyasamyagjñānaviṣayā vyuptattikriyā vākyārtha iti darśitam |

nanu samyagjñānetyādinā vākyena samyagjñānasya purṣārthasiddhau hetubhāvaḥ paraṃ pradarśito na punar idaṃ tasya prayojanam iti darśitam | tasyaiva prayojanam anenocyata iti coktam | tat kathaṃ yujyate? atha na (cai)tāvatāpi na jñāyate kasya kiṃ tad abhidheyaṃ kiṃ ca tasya prayojanam ity āśaṅkyāha -- atra cetyādi |

atha samyagjñānasya puruṣārthasiddhihetutvaṃ prayojanam ity avadyam | mūlavirodhād yuktivirodhāc ca | tathā hi puruṣārthasiddhim evācāryīyaṃ samyagjñānetyādivacanaṃ prayojanam anujānāti na tu puruṣārthasi[5a]ddhihetutvam | avayavārthavyākhyāne tasya tām eva prayojanatayā vyaktīkaraṣyati | na ca hetutvaṃ hator bhinnam iṣyate yujyate vā | tat katham asyaiva samyagjñānasya prayojanaṃ

[dhpr p.9] asmiṃś cārtha ucyamāne sambandhaprayojanābhidheyāni uktāni bhavanti | bhaviṣyati | na cātra prayojanaṃ prayojakaṃ vācyam, uktanyāyāt | ihāpi pravṛttisambandhina upādānaprasaṅgāc ca | na ca rājaśāsanaṃ sāmānyaṃ kiñcid asti yena bhāvapradhānaḥ prayojanaśabdaḥ kalpyeta | tadiṣtau pūrvoktaṃ dūṣaṇaṃ parāvartteteti |

satyam | na puruṣārthasiddhihetutvaṃ samyajñānasya prayojanam abhipretam | kiṃ tarhi? puruṣārthasiddhir eva |

aśābdikā 'sau katham ucyatām iti cet | caśabdo 'tra yasmādarthe | tato yasmāt prakaraṇābhidheyasya samyagjñānasya puruṣārthasiddhihetutvam uktam, tasymāt prayojanam uktam iti dvir āvartanīyam | tac cātrārthāt puruṣārthasiddhir evāvatiṣṭhte | samyagjñānasya tāṃ prati hetutvoktau ca sā prayojanam ukteti kiṃ sākṣād vācakena padena kriyata iti bhāvaḥ etāvataiva tāvad idaṃ sādhīyate | bahavaḥ punar atrāyāsyanti |

sarvā puruṣārthasiddhir yato hetutvāt tat sarvapuruṣārthasiddhi, tathāvidhaṃ hetutvaṃ yatra prayojanaṃ tat tathā | tac ca puruṣārthasiddhir eveti | anayā vyutpattyā anena śabdena saivoktā |

kasya tādṛśam ity apekṣāyām idam uktam -- prakaraṇābhidheyasya samyagjñānasyeti kecit pratipadyante | anye tv arṣa(-śa)[16]āditve prayojanam asyāstīti matvarthīyamataṃ vidhāya pradhānavan nirdeśaṃ vivakṣitvā prayojanavattvam iti pratijānate | evaṃ cārtahṃ samarthayanti -- yata eva puruṣārthasiddhiḥ samyagjñānasādhyā tata eva sā prayojanam | tasyāpi yad eva tām prati hetutvaṃ tad eva prayojanavattvam iti |

__________notes__________

[16] pāṇini 5,2,127 |

eka tu yataḥ samyagjñāne sati puruṣārthasiddhihetutvaṃ vyavasthāpyate, tataḥ pramāṇaphalavad vyavasthāpy avyavasthāpanabhāvam āśriyedam uktaṃ tato na kiñcid avadyam iti mayante |

apare tu caśabdaṃ bhinnakramaṃ kṛtvā puruṣārthasiddhihetutvam uktam, prayojanaṃ coktam iti yojayanti |

itare tu puruṣārthasiddhihetuśabdena kāraṇe kāryam upacarya puruṣārthasiddhim evābhidadhati | ananyopāyasādhyatādarśanārthaṃ copacārakaraṇaṃ samādadhate |

kecit tu nibandhakṛtaḥ kathañcid apīdaṃ samarthayitum anīśānāḥ sahitaśabdapātāt pramādapāṭhā eveti varṇayanti |

atra sārāsāraṃ santa eva vivecayiṣyanti |

syād etat | yathā pravṛtty aṅgatayā abhidheyaprayojanam ucyate, tadvat sambadhādikam api kiṃ nocyata ity āha -- asmiṃś ceti | co yasmādarthe |

[dhpr p.10] tathā hi prurṣārthopayogi samyagjñānaṃ vyutpādayitavyam anena prakareṇeti bruvatā samyagjñānam asya śabdasandarbhasya abhidheyam, tadvyutpādanaṃ prayojanam, prakaraṇam ca idam apāyo vyutpādanasya ity uktam bhavati | tasmād abhidheyabhāgaprayojanābhidhānasāmarthyāt sambandhādīni uktāni bhavanti | na tv idam ekaṃ vākyaṃ sambandham, abhidheyam, prayojanaṃ ca vaktuṃ sākṣāt samartham | ekaṃ tu vadat trayaṃ sāmarthyāt darśayati | tatra

kathaṃ punar anyasyoktānyad uktaṃ bhavatīty āha -- tathā hi iti | nipātasamudāyaś cāyaṃ yasmād ity asyārthe sarvatra varttate |

puruṣārtho heyopādeyahānopādānalakṣaṇa upayogo vyāpāraḥ | so 'syāstīti tathā |

evaṃ sati kiṃ siddham ity āha -- tasmād iti | tacchabdenānantarokto vākyārthaḥ pratyavadra(-mra)ṣṭavyaḥ |

abhidheyabhāgo 'ṅga ekadeśaḥ | sambandhādibhāgāpekṣayā |

sambandhādītiy ādigrahaṇenābhidheyaprayojanayoḥ saṃgrahaḥ | [5b] uktānīti uktānīva uktāni prakāśitāni | na tu tatrā 'bhidhā 'sya sambhavinī |

athābhidheyaprayojanaṃ yathā vākyena sākṣād ucyate, tathā sambandhādīny api kiṃ nocyanta ity āha -- na tv iti | tur avadhārayati viśinaṣṭi vā |

ayam āśayaḥ -- yadi sarve padārthāḥ prādhānyam aśnuvīran, vākyam eva tadā viśīryetānyonyā 'vyapekṣābhāvenaikārthāpratyāyanāt | tato vākyam ekārtham abhidheyatayā upādātuṃ kalpyate nānekam |

yadi sākṣān na samartham, kathaṃ nāsamartham? athāsamartham eva | na sākṣāt samartham iti tarhi na vācyam iti | āha -- ekaṃ tv iti | tur atrāpivad grāhyaḥ | sākṣād vācyatvena ekaṃ vyavacchinatti | darśayati prakāśayati, tatra vākyasyābhidhāvyāpārāsaṃbhavāt | ata evoktānī viktānīti tathā 'samābhir vyākhyātam, nayathā tad anena virudhyeta |

nanu yadi nāmābhidheyādikaṃ vākyasya prakāśyam, nābhidheyam, tahāpi padārthena tenāvaśyaṃ bhāvyam | tathā ca kasya kiṃ vādakaṃ padam ity āśaṅky āha -- tatra ityādi -- teśu abhidheyādiṣū |

[dhpr p.11] tad iti abhidheyapadam | vyutpādyata iti prayojanapadam | prayojanaṃ ca atra vaktuḥ prakaraṇakaraṇavyāpārasya cintyate, śrotuś ca śravaṇavyāpārasya | tathā hi -- sarve prekṣāvantaḥ pravṛttiprayojanam anviṣya pravartante | tataśa ca ācāryeṇa prakaraṇaṃ kim arthaṃ kṛtam, śrotṛbhiś ca kim artham śruyata iti saṃśaye vyutpādanaṃ prayojanābhidhīyate | samyagjñānaṃ vyutpadyamānānām ātmānaṃ vyutpādakaṃ kartuṃ prakaraṇam idam kṛtam | śiṣyaiś ca ācāryaprayuktām ātmano vyutpattim icchadbhiḥ prakaraṇam idaṃ śruyata iti prakaraṇakaraṇaśravaṇayoḥ prayojanaṃ vyutpādanam | tad iti dvitīyāntam etat | yato vyutpādyata ity atra lakāraḥ prayojyakarmaṇi vihito na prayojyakriyākarmaṇīti | vākye 'pi loke padyate gamyate 'nenārtha iti vyutpattyā padaprayogo dṛśyate | tato vyutpādyata iti prayojanapadam ity āha | anyathā padavṛndam idaṃ na padam | yad vā vyutpādyata ity atreti draṣṭavyam |

nanūktam -- `prayojanaṃ puruṣārthasiddhiḥ' | tat kiṃ punaś cintyate | kathaṃ ca tad anyatocyata ity āha -- prayojanaṃ cātra iti | co vaktavyāntarasamuccye | tad ayam arthaḥ -- noktaṃ prayojanam iti cintyate kiṃ tu guṇabhūtārthaprayojakapadasya vyutpādyata ity asya prayojanam | tadvyutpattiḥ kriyata iti ṇicaḥ kiṃ prayojanam iti praśne tasya prayojanaṃ cintyata iti yāvat |

atreti guṇabhūtārthnirūpaṇe prakaraṇakaraṇam eva vyāpāraḥ |

nanu kasmād iyam āśaṅkā -- `vaktrā kimarthaṃ krityate, śrotṛbhiś ca kimarthaṃ śrūyata' iti | tau khalv evam eva pravartteyātām ity āśaṅkyāha -- tathā hīti yasmāt |

atha katham ubhayor vyutpādanaṃ prayojanam ucyatge? yady ato vyutpadyate tasya vyutpattiḥ prayojanam | yas tu vyutpādayati tasya vyutpādanam iti | naitad asti | prayojakavyāpāravatī hi vyutpattiḥ prayojanam iṣṭety ubhayor vyutpādanam eva prajyojanam | kevalam eko 'nyathā pravarttate 'nyaś cānyathā | kathaṃ nāma madvyāpāravaśena śrotṛsantānavarttinī vyutpattir bhūyād iti ācāryaḥ pravarttate | ata eva svaprayojakavyāpārādhiṣṭḥitā śrotṛsantānavārttinī vyutpattḥ karttuḥ prayojanam | evam evāsau vyutpādako bhavati | śrotā tu kathaṃ nāmaitad ācāryavyāpāravasena(-śena) matsaṃtānavarttinī vyutpattir bhūyād iti pravarttate |

ata evācāryavyāpārādhiṣṭḥitā vyatpattiḥ śrotur api prayojanam | evam evāsau tadvyutpādyo

[dhpr p.12] sambandhapradarśanapadam tu na vidyate | sāmarthyād eva tu sa pratipattavyaḥ | prekṣāvatā hi samyagjñānāv avyutpādanāya prakaraṇam idam ārabdhavatā ayam eva upāyo na anyaḥ iti darśita eva upāyopeyabhāvaḥ prakaraṇaprayojanayoḥ sambandha iti | bhavati | tato vyutpādanaṃ prayojakavyāpāravaśavarttinī vyuptattir dvoyor api prayojanam iti itiśabdaṃ hetupadaṃ kṛtopasaṃharann āha -- prakaraṇakaraṇaśravaṇayoḥ prayojanaṃ vyutpādanam iti |

nanu ca ṇici kṛte vyutpādanaṃ katham ubhayoḥ prayojanam, ittham iti [6a] praśnavisarjane syātām | tenaiva tāvatā darśitena kiṃ prayojanam? samyagjñānavyutpattau kathañcin nimittamātrāt dadhibhojanāder ācāryasyāsādhāraṇakāraṇatāpratipattiḥ prayojanam | ayam arthaḥ -- asti paryojakavyāpārapradarśane samyagjñānavyutpattāv upayogitvamātreṇa svāsthyādinā sāmyam ācāryasya darśitaṃ syāt | asti cāsya tadvyutpāttāv upadeśalakṣaṇo 'sādhāraṇo vyāpāraḥ | sa kathāṃ nāma pratīyeteti ṇicā nirdeśaḥ kṛta iti |

atha bhojanādes tadvyutpattau sākṣād vyāpārā 'sambhavād ācāryavyāpāraḥ pratipatsyata iti cet | naitat | evaṃ hi vyākhyātṝṇām idaṃ pratipādanakauśalaṃ syān na karttur iti nyāyyo ṇicā nirdeśaḥ |

nanūktam -- abhidhānasya prayojanaṃ na nirūpyata iti | tat kim idānīṃ tad eva vyājāntareṇa nirūpyate? satyam | kevalaṃ vākyārthatvena na nirūpyata ity abhisandhinā` `tan na nirūpyate' ity uktam | na tu padārthatvenāpīti kiṃ nirodhaḥ?

samyagjñānaṃ vyutpadyamānām ity asādhur ayaṃ śabdaḥ -- `vyutpattyarthasya pader akarmatvād' iti bhāgavṛttikāraḥ | tan nātiśliṣṭam, jñānārthasya padeḥ sakarmakasya `vyutpannaḥ saṅketaḥ' ityādau bahuśaḥ prayogadarśanāt | yathā 'vādi pramāṇāvarttike vārttikakṛtā --

mano 'vyu(-mano vyu)tpannasaṃkentam asti tena sa cen mata[pv ii 143]iti |

yady abhidheyādyaḥ padārthāḥ, sambandhas tarhi kasya padasyārtha ity āha -- sambandheityādi |

sāmarthyād iti nābhidhāvyāpāreṇa | evakāreṇa padasyābhidhām apohati | tuśabdaḥ kevalam ity asyārthe |

kathaṃ sāmarthyād ity āha -- prekṣāvatā iti | upāyaḥ kāraṇam | upeyā samyagjñānavutpattiḥ sādhyā | tayor bhavaḥ | yadvaśenopāyopeyajñānābhidhāne bhavataḥ | evakāra upāyaśabdāt paro draṣṭavyaḥ | pratiyoginopāyāyogasyaiva śaṅkitatvāt | tadanyayogasya ca śaṅkiṣyamāṇatvāt | anarthāśaṅkopasthāpitānyayoganirāse tu karttavye sāmarthyagamyam avadhāraṇāntaraṃ kāryam | na tv idam eva vācyam | nānya iti ca nānya evety avaseyam |

[dhpr p.13]

nanu ca prakaraṇaśravaṇāt prāg uktāny api abhidheyādīni pramāṇābhāvāt prekṣāvadbhir na grahyante | tat kim etair ārambhapradeśe uktaiḥ | satyam | aśruyate prakaraṇe kathitāny api na niścīyante | ukteṣu tv apramānakeśv apy abhidheyādiśu saṃśaya utpadyate | saṃśayāc ca pravartante | arthasaṃsayo 'pi hi pravṛttyaṅgaṃ prekṣāvatām | evaṃrūpasya sambandho vyutpādyata iti prayojanābhidhānād eva darśatam | tad uktam -- "śāstraṃ prayojanaṃ caiva sambdhasyāśrayād agatau |[17] __________notes__________

[17] uktānyabhidhe- b taduktyantargatas tasmād bhinno noktaḥ prayojanād ||" [ślokavā- 1,18] iti abhidheyādiprakāśanadvāreṇādivākyaṃ pravarttakam iti asahamāna āha -- nanu ca iti | nipātasamudāyaś cāyaṃ `codayāmi', `abhimukho bhava' ity asyārthasya dyotakaḥ | śravaṇānantaraṃ teṣāṃ prākśabdāśrayeṇa pravarttamānam anumānam anyad vā śabdasyārthanāntarīyatāyāṃ pravarttayitum arhati | asambandhanibandhanāyāḥ parokṣārthapratipatteḥ prāmāṇyāyogāt | sā ca śabdasyāsambhavinī | ācāryasya cāptabhāvo durbodho yenāptopadeśatayā śabdo 'rthatathātvaṃ pratyāyayed iti | ārabhyata ity ārambhaḥ prakaraṇam | tasya pradeśaḥ ekadeśaḥ | sāmarthyāt tadādiḥ |

saccodye satyam ity āha | yadi satyam idaṃ kimarthaṃ tarhi [6b] te kathyanta iti? ukteṣu iti | tur anuktapakṣād uktapakṣasya viśeṣaṃ darśayati | anenaitad āha -- sādhakabādhakapramāṇābhāve yena rte vyāhārāt pratiniyatādhikaraṇo yauktaḥ saṃayo bhavitum arhatīti | api nyāyataḥ sambhāvanāṃ darśayati, atiśayaṃ vā | anyathā kiṃ sapramāṇakeṣv api saṃśayo jāyate yenāpiśrutiḥ samgacchet |

nanu pravṛttiphalam ādivākyaṃ, pravṛttiś cen nāsti kiṃ saṃśayenotpāditenāpīty āha -- śaṃśayāc ca iti | co yamādarthe |

atha ye tāvan madāḥ śraddhayā vā ''cāryam upasannās te tadvacanād arthaṃ niścityaiva pravarttamānā na saṃśayāt pravarttante | ye 'pi tadviparītāḥ saṃśerate teṣām api na śaṃśayāt pravṛttiḥ | pravṛttau vā prekṣāvattvahānir ity āśaṅkyāha -- arthasaṃśayo 'pīti | na kevalam arthaniściya ity apiśabdenāha | śakyaniścaye hi niścayam antareṇa pravarttamānāḥ prekṣāvattāyā hīyeran | yatra tv arthasaṃśayenārthitayā pravarttamānāḥ, nopālambham arhantīti bhāvaḥ | yadi ca yuktyā dvitīyākārānupraveśena saṃśayānasya na kvacit pravṛttiḥ, tarhi na kasyacid vacanāt kvacit pravarttitavyam iti bhūyān vyavahāro vilupyeta |

nanu nivṛttir anarthaniścayanibandhanā | anarthaniścayaś ca pramāṇāt | tac ceha nāsti | nivṛttītaras tu pravṛttivyatirekī prakāro nāsti | tato 'yatnasiddhā pravṛttḥ | tat kiṃ tadarthenādi-- [dhpr p.14] anarthasaṃśayo 'pi nivṛttyaṅgam ata eva śāstrakāreṇa eva pūrvam sambandhādīni yujyante vaktum | vyākhyātṝṇāṃ hi vacanaṃ krīḍādyartham anyathā api sambhāvyate | śāstrakṛtāṃ tu prakaraṇaprārambhe na viparītābhidheyādyabhidhāne prayojanam utpaśyāmo na api pravṛttim | atas teṣu saṃśayo yuktaḥ | anukteṣu tu pratipatṛbhir niṣprayojanam abhidheyaṃ sambhāvyeta asya prakaraṇasya kākadantaparīkṣāyā iva, aśakyānuṣṭhānaṃ vā jvaraharatakṣakacūḍāratnālaṅkāropadeśavat, anabhimataṃ vā prayojanaṃ mātṛvivāhakramopadeśavat, ato vā prakaraṇāt laghutara upāyaḥ prayojanasya, anupāya eva vā prakaraṇaṃ sambhāvyate | vākyenetiy āha -- anarthety ādi | na kevalam anarthaniścayo 'pīty api śabdaḥ |

yady avaśyaṃ vaktavyānyabhidheyādīni tarhi vyākhyātāra eva tāni vakṣyanti | tat kiṃ śāstrakṛto vyāhāreṇetiy āha -- śāstrakāreṇaiva na vyākhyātṛbhiḥ |

athocyate -- pravṛttyaṅgatvāc ca vyācakṣate | abhidheyādyanabhidhāne tu pravṛtter evāsambhavāt kathaṃ sambhavino vyākhyātāro yenāśaṅkya teṣāṃ vyāhāram ayaṃ nirasyatīti | atrocyate | na sarvathā 'bhidheyādiprakāśanaṃ kenacin na karttavyam eveti codyaṃ pravṛttam, kin tv ādivākyaṃ tadarthaṃ na karttavyam ity abhisandhinā | tatra ye tāvat sākṣād ācāryopasannās teṣāṃ tadvacanād eva tatpratītau pravṛttijñānayoḥ sambhavāt sambhavi vyākhyātṛtvam | tebhyo 'pi tad upasannānām iti kim avadyam?

nanu ca na śāstrakṛdvacanam api prasahya pravarttayati, kiṃ tarhi prayojanādyabhidhānena pravṛttiviṣayopadarśanāt | tac ca vyākhyātṛvacane 'pi sambhavatīti kim ucyate śāstrakāreṇaivety ata āha -- vyākhyātṝṇāṃ hi iti | hir yasmādarthe | śāstrakāreṣv apīdaṃ samānam ity āha -- śāstrakṛtām iti | tunā vyākhyātṛbhyaḥ śāstrakṛtāṃ vaidharmyam āha | viparītaṃ ca tad abhidheyādyabhidhānaṃ ceti vigraḥ | atha vā viparītaṃ ca tadasatyatvād abhidheyañ cābhidheyatayā prakāśanāt | tasyābhidhānam iti vigrahītavyaṃ | utpaśyāma utprekṣāmahe | anenaitad āha -- teṣām api tathābhidhāne kim asmākaṃ bādhakaṃ pramāṇaṃ? kevalam eṣāṃ mahīyasāśayena śāstraṃ praṇetum icchatāṃ parārthapravṛttānāṃ naitat sambhāvayāma iti |

prakaraṇasya prārambha ādau | etac ca prayojanādyabhidhānaniyatasannidher yathābhūtārthacintāvidhānaviṣayasya kālasya nirdeśo na tu prakaraṇasya [7a] madhe 'vasāne vā tat sambhavati saprayojanaṃ ceti |

[dhpr p.15]

etāsu ca anarthasambhāvanāsv ekasyām apy anarthasambhāvanāyāṃ na prekṣāvantaḥ pravartante |

atha yady evaṃvidhā pravṛttiḥ śāstrakṛtāṃ dṛśyate, tvayāpy asya kiṃ na sambhāvyata ity āha -- nāpi iti | apir aprayojanāpekṣayā samaṃ pravṛttidarśanaṃ samuccinoti | tad evotpaśāma iti sambhadhyamānam iha paśyāma ity asyārthe sambaddha(-bandha)vyam | paśyāma iti vā 'dhyāhāryam | anenaitad āha -- tathāpi sambhāvayāmo yadi teṣām īdṛśī paśyāmo na tv evam iti | ato hetos teṣv abhidheyādiṣu yad vā teṣu śāstrakāreṣu vaktṛṣu satsu tadukteṣv abhidheyādiṣv iti prakaraṇāt saṃśayo 'rthonmukha iti draṣṭavyam |

nanu saty apy arthasaṃśaye 'rthatvābhāve pravṛttir nāsti | tannimittā tu sā saṃśayamātrād api bhavati | tanmātrañ ca sādhakabādhakavirahād apy arthe siddham | tat kiṃ tadutpādārthena vākyenety āha -- anukteṣu -- iti | tur uktāvasthāyā anuktāvasthāṃ bhedavatīṃ darśayati |

nirgataṃ prayojanaṃ yasmān niṣkāntaṃ vā prayojanāt | kākadantā hy abhidheyāḥ | te ca na kvacit puruṣārtha upayujyante | saprajojanaṃ vābhidheyam aśakyānuṣṭḥānaṃ sambhāvyeta | kiṃvad ity āha -- jvaretyādi | jvaraṃ haratīti jvaraharaḥ | takṣakākhyasya nāgarājasya cūḍā śikhā | tasyā ratnaṃ ratiṃ tanotīti viśiṣṭaṃ vastu | tenālaṅkaraṇaṃ alaṅkāraḥ | jvaraharaś cāsāv eveṃbhūtaś ceti vigrahaḥ | sa upadiśyate yena granthena tadvat |

sator vā saprayojanaśakyānuṣṭhānatvayor asya prayojanam anabhimatam evāstikānāṃ sambhāyeta | mātur vivāhasya kramaḥ paripāṭir upadiśyate yena pārasīkaśāstreṇa tadvat | pārasīkaśāstreṇa hi mṛte pitari mātā prathamam agrajena putreṇa pariṇetavyā, tadanu tadanujenety upadiśyate |

ato vā prakaraṇāl laghur alpagranthaḥ prayojanasya samyagjñānavyutpattilakṣaṇasya | anupāya eva animittam eva |

catvāro 'pi vāśabdāḥ pūrvapūrvāpekṣayā pakṣāntaram avadyotayanti | sambhāvanā ca sarvā varṇitā 'narthonmukhā pratipattiḥ yuktyā dvitīyākārānupraveśāc ca saṃśayapadābhilāpyā pratyetavyā, sarvatraivākārāntarasya pratiyoginaḥ samudācārato 'darśanāt | tathāvidhā 'narthasambhāvanāyāś ca bījam idam asatyādivākye -- yady asya prayojanādikaṃ bhaved bahubhir anyair ivānenāpy ādāv uktaṃ bhavet | na cānena kiñcid avādīti matiḥ |

kāmam amūr anarthasambhāvanā bhavantu kā no hānir ity āha -- etāsv iti | na kevalaṃ sarvā ity apiśabdenāha | prayojanādyanabhidhāna iva yady abhidhāne 'pi bhavanti tās tadā kim abhidheyādibhir abhihitair apīty āha -- abhidheyādiṣu iti | tur ukteṣu ity asyānanataraṃ draṣṭavyaḥ, anuktapakṣāc ca viśeṣasya dyotakaḥ |

atha katham anayor arthānarthasambhāvanayor virodho yataḥ sambhāvanā saṃśaya ucyate | sa cobhayāṃ [dhpr p.16] abhidheyādiṣu tu ukteṣv arthasambhāvanā anarthasambhāvanāviruddhā utpadyate | tayā prekṣāvantaḥ pravartante iti prekṣāvatām pravṛttyaṅgam arthasambhāvanā kartuṃ sambandhādīny abhidhīyanta iti sthitam | śāvalambana ity anyonyasyām anyākāro 'stīti kutaḥ sahānavasthānam | ucyate | ekasyām anarthākāra udrikto 'nubhūyate, yuktes tu dvitīyākārānupraveśaḥ | itarasyāṃ nū(tū)drikto '[7b]rthākāro 'nubhūyate, yuktes tv anathākārānupraveśa ity ubhayor apy anyonyavaiparītyenānubhavād katham avirodhaḥ |

bhavatv evam, tathāpi katham asyābhidhāne 'narthāśaṅkā nirasteti cet, ucyate -- puruṣārthasiddhirūpābhidheyaprayojanābhidhānenā''dimā 'narthasambhāvanā nirastā | abhidheyatatprayojanayor upanirūpaṇena ca dvitīyatṛtīye niraste | antimā 'pi sāmarthyagatisambandhapratipādanān nirastā | turīyāṃ tu paramavivekaśālina ācāryasya prakaraṇārambhasāmarthyān nirasyate | tathā hi na samāne 'py upāyāntare sambhavati mahato mahān ayaṃ prekṣāpūrvakārī prakaraṇam īdṛśam ārabhate, kim aṅga punar laghūnīti |

atha syāt -- samasamayasambhavī deśāntaravartī ca kaścad etadagrato laghūpayāntarakākaḥ(-taragranthaḥ?) syāt | tat kathaṃ tatpraṇitalaghūpāyāntaranirāsaḥ? atrāpi tatprekṣāvattaiva mahatī nibandhanam | prekṣāpūrvakāritvād eva tathābhūtāt tenāsmin nāryāvarte 'nyatra vā loke nedānīntanenaitadarthaṃ prakaraṇaṃ praṇītam iti bahudhā 'nusarttavyam | anusṛtya dṛṣṭvā tal laghur upāya iti ca niścityedaṃ praṇetum ucitaṃ nānyatheti | sarvatraiva prakaraṇe saty ādivākye laghūpāyāntaranirāse gatir iyam eva | na hi anyatrāpy abhidheyatatprayojanādiprakāśanam antareṇa laghūpāyāntaranirāsābhidhānam astīti kiṃ nānumanyate? yady evam itarāsām apy anarthasambhāvanānām evam evāstu nirāsas tat kim ādivākyena? naitat | na hi sūcīpraveśa ity eva mūṣa(mūsa)lapraveśaḥ | tathā hi -- asaty ādivākye prekṣāpūrvakāriprayuktatvam eva prakaraṇasya na śakyate kalpayitum, pratyutāprekṣāpūrvakāriprayuktatvam eva śakyakalpanam | dṛśyante hi prekṣāpūrvakāriṇaḥ prakaraṇādau sarvatra prayojanādyabhidhāyakam ādivākyaṃ praṇayante(-taḥ) | na cānenādivākyaṃ tadartham akāri | tasmān nāyaṃ prakaraṇakāraḥ prekṣāpūrvakārīti saṅkalpād u(-n no)pādadīti(-ta) |

nanu ca pravṛttyartho 'yaṃ prayāsaḥ | sā cen nāsti kiṃ tayotpannayāpīty āha tayā -- iti | yady arthasambhāvanā prakaraṇe puruṣasya pravarttayitrī tarhi kim abhidheyādy abhidhīyata ity āha -- iti -- iti | yasmād arthasambhāvanayā pravarttante itis tasmād arthasambhāvanāṃ karttum | kimbhūtāṃ? pravṛter aṅgaṃ nimittam | aṅgādiśabdānām asati bahuvrīhau paraliṅgāgrahaṇāt svaliṅgena nirdeśaḥ | itir evam arthe sthitaṃ niścitam |

[dhpr p.17]

avisaṃvādakaṃ jñānaṃ samyagjñānam.

loke ca pūrvam upadarśitam arthaṃ prāpayan saṃvādaka ucyate. tadvaj jñānam api [svayaṃ][18]pradarśitam arthaṃ prāpayat saṃvādakam ucyate. pradarśite cārthe pravartakatvam eva prāpakatvam, na anyat. tathā hi -- na

__________notes__________

[18] svayamo.e. t

evam anena prabandhena samyagjñānetyādivākyasya samudāyārtha vyākhyāyāvayavārtham idānīṃ avisamvādakam ityādinā vyācaṣte |

atrāyaṃ pūrvapakṣaḥ | kim idaṃ samyaktvaṃ jñānasyābhipretaṃ? yadyogāt samyagjñānam ucyate | yady evaṃ vastutattvagrahaṇaṃ samyaktvaṃ, athāpi gṛhītavastuprāpaṇaṃ? ubhayathā 'pi anumānam avastugrahaṇād asamyagjñānam | agṛhītaprāpaṇād vā samyagjñānatve jalajñānam apy upadarśitamarīcikāḥ prāpayatīti na kiñcit samyajānaṃ na syād iti |

siddhāntavādy apy amīṣāṃ pakṣāṇām anabhyupagamena nirāsaṃ manyamānaḥ -- avisaṃvādakatvaṃ samyaktvaṃ vivakṣitam iti [8a] darśayati | avisaṃvādakaṃ saṃvādakam ucyate | viśabdo hi saṃvākapratiṣedhe varttate | tatpratiṣedhasya vidhirūpatvāt samvādaka evāvatiṣṭḥata iti saṃvādakārtho 'visaṃvādakaśabdaḥ | tad ayam arthaḥ -- avisaṃvādakaṃ pravṛttiviṣayavastuprāpakṃ smyagjñānam iti |

syād etat -- vṛddhavyavahāro hi śabdārthaniścayabhūmiḥ | tatra ca samvāṃdakaśabdo nopadarśatārthaprāpake varttate | kiṃ tarhi? satyādini | na ca jñānasya tādrūpyam asti | tat kutas tatra saṃvādakaśabda ity āha -- loke ca | ca yasmādarthe apiśabdārthe vā | loke vyavaharttari jane | ayam āśayo yathā loke satyādiśabdapravṛttinimittasyopadarśitārthaprāpaṇasya puruṣe sambhavāt saṃvādakaśabdaḥ pravarttate, tathā jñāne 'pi tatsambhavād iti |

athocyate nopadarśitārthaprāpaṇanimittakaḥ puruṣe saṃvāda[ka]śabdaḥ kin tu pratijñātārthaprāpaṇamittakaḥ | tat kathaṃ iha nimittasambhava iti? tad avadyam | tatrāpi pratijñayopadarśanasyopalakṣaṇāt | tad eva tūpadarśanaṃ kvacid vacanena, kvacid adhyavasāyenā[19] ............pi kvacid vastupratibhāsapūrvakeṇa kvacid anyathā vṛtteneti viśeṣaḥ | saṃvāda[ka]śabdaḥ (-bada)pravṛttinimittaṃ tu sarvatra samānam iti |

__________notes__________

[19] pāṭḥo 'tra paścād vardhito dṛśyate kin tu sūkṣmatvāt na paṭḥyate |

prāpayan iti[20]lakṣaṇahetvor iti hetau śaturvidhānāt prāpaṇād ity arthaḥ | evam uttaratrāpy avaseyam |

__________notes__________

[20] pāṇini 3 |2 |126 |

[dhpr p.18]

jñānaṃ janayad arthaṃ prāpayati, api tv arthe puruṣaṃ pravartayat prāpayaty artham. pravartakatvam api pravṛttiviṣayapradarśakatvam eva. na hi puruṣaṃ haṭhāt pravartayituṃ śaknoti vijñānam.

______________________________

nanūpadarśitārthaprāpakaṃ saṃvādakam iti bruvatā jñānasyaikasyopadarśakatvaprāpakatve pratijñāte | pravṛttim antareṇa prāpter anupapatter arthataḥ pravarttakatvam api | na caikasyaite vyāpārāḥ sambhavanti | yato 'nyat pradarśati yena jānīte, anyat pravarrttayati yad anantaraṃ pravṛttim ācarati, anyac ca prāpayati yataḥ prāptyābhisambadhyate puruṣa ity āśaṅkyāha -- pradarśite ca -- iti | co yasmādarthe |

pravarttakatvam eva prāpakatvaṃ bruvato 'yam abhiprāyaḥ -- yady apy arthaṃ sākṣātkṛtyānurūpaṃ niścayaṃ janayat pradarśakaṃ kiñcit, aparaṃ pradarśayad vā bāhyāyāḥ pravṛtteḥ kāraṇāṃ bhavat pravarttakam, itarat pravarttanadvāreṇa bāhyāyāḥ prāpter nimittaṃ bhavat prāpakaṃ vyapadiśyate, tathāpi sa eva bāhyapravṛttikāraṇabhāvaḥ pravarttayitṛtvādiprayojakavyāpārarūpo jñānasya puruṣapreraṇenārthajananena ca pravarttanaprāpaṇayor asambhavena pradarśanād anyo nopayujyata iti vastutaḥ sarvasyaiva jñānasya niścayānugatasyādhigamān nāparau pravarrtanaprāpaṇavyāpārau | ata eva tatrādyam eva jñānaṃ pramāṇaṃ vyavasthāpyate | tato vastutaḥ pradarśakatvādīnām abhedaḥ, vyāvṛttinibandhanas tu bhedo 'sty eva | ata evaite pradarśakapravarttakaprāpakaśabdāḥ kṛtakatvānityatvādivan na paryāyā iti |

syān matam -- kiṃ punaḥ prayojanaṃ yena pravarttanāt nā'paraḥ prāpaṇavyāpāro jñānasya, adhigamāc ca nānyat pravarttana prayatnena sādhyate? yady uttarajñānasya prāmāṇyaniṣedhārtham, tadā gṛhītagrāhitaiva tan niṣetsya[8b]tīti kiṃ tadarthena prayāseneti? atrocyate | yadi pravarttayitṛtvaṃ prāpayitṛtvaṃ ca pradarśakatvāt paramārthato 'nyat syāt, tadā gṛhītagrāhitaiva na śakyate pratipādayitum iti kena prāmāṇyaṃ niṣedhyeta? tathā hi -- na taj jñānaṃ gṛhītaṃ gṛhṇāti, api tu gṛhīte pravarttayati | aparaṃ tu gṛhītaṃ prāpayati | tathākāriṇoś ca bhinnopayogatvāt prāmāṇyaṃ katham apākriyate? yadā tu pravarttanān nāparaḥ prāpaṇavyāpāro jñānasya pradarśanāc ca nānyat pravarttanam, prathamenaiva ca pratyakṣānumānakṣaṇenārthakriyāsamartho vastusantānaḥ pravṛttiviṣayīkarttuṃ niśacayāt śakyate, tadottareṣāṃ tatsantānabhāvinām abhinnayogakṣematayā prāmāṇyam apāsyata iti |

etena tad api pratyuktaṃ yat kenacid abhyadhāyi dharmottare -- "yady upadarśakatvam eva prāpakatvaṃ tarhi yad uktaṃ upadarśitam arthaṃ prāpayat saṃvādakam iti tasyāyam arthaḥ syāt -- upadarśitam upadarśayad iti | na caitad yuktam arthabhedābhāvāt | tathā hi yadi paramārthato 'rthābheda ucyate tadā na kiñcid avadyam | atha tadāpi naivaṃ vaktayaḥ | atyalpam idam ucyate | kṛtakatvam anityatvaṃ pratipādayatīty api na vaktavyam, arthābhedād ity api kiṃ nocyate? atha śabdapravṛttyapekṣayā 'rthābheda ucyate tadā 'sāv asiddho vyāvṛttibhedasya darśitatvāt | tenāyam arthaḥ -- upadarśitaṃ sākṣātkṛtya janitānurūpaniścayam arthaṃ pravarttanadvāreṇa bāhyāyāḥ prāpteḥ sākṣād yojyatayā vā nimittatāṃ gacchat saṃvādakam iti | vāstavas tu pravarttakaprāpakayoḥ prameyādhigatilakṣaṇāt pradarśanavyāpārād anyo vyāpāro nāstīti na pravarttayitṛtvaṃ pāpayitṛtvaṃ ca prayojakavyāpāro 'nayor bhinnaḥ" iti |

[dhpr p.19]

ata eva ca arthādhigatir eva pramānaphalam. adhigate cārthe pravartitaḥ puruṣaḥ prāpitaś cārthaḥ. tathā ca sati arthādhigamāt samāptaḥ pramāṇavyāpāraḥ. ata eva cānadhigataviṣayaṃ pramāṇam. yena eva hi jñānena prathamam adhigato 'rthaḥ, tena eva pravartitaḥ puruṣaḥ prāpitaś ca arthaḥ. tatra eva ca atha kim anyena jñānena adhikaṃ kāryam? ato 'dhigataviṣayam apramāṇam.

___________________________________

syān matam -- yady adhigatir evottareśām api phalaṃ syāt tadopayogāntarābhāvād bhaved aprāmāṇyaṃ yāvatā pravarttakasya pravṛttiḥ phalam, prāpakasya prāptir iti phalabhedaniṣpatter bhinno vyāpāra ity āha -- ata eva -- iti | yato nārthajananadvāreṇārthaprāpaṇaṃ jñānasya, yataś ca na prasahya preraṇena pravarttanam, ata evāsmād eva kāraṇād arthasyādhigatiḥ paricchittiḥ phalam, na pravṛttyādi |

nanu tat pramāṇasya phalaṃ vyavasthāpyate, yasmin sati tadvyāpāraḥ parisamāpyate | na cādhigatāv api pravṛttiprāptyor abhāve sa parisamāpyata ity āha -- adhigate ca -- iti | co yasmādarthe | yasmād yenārthaḥ samyagjñānena darśitas tatra tenāpravarttito 'pi puruṣaḥ pravṛttiyogyopadarśanāt, tadgatasya ca vyāpārāntarasyābhāvāt pravarttita ity ucyate | saty arthatve pravarttanam eva | jñānena tāvat pravṛttiyogyaḥ kṛta iti yāvat |

astu puruṣas tathā pravarttito 'rthas tu na prāpitaḥ, tathā ca vyāpārāntaram anyāśrīnam astīty āha -- prāpita iti | caḥ pūrvavat | artho 'py asāv aprāpto 'pi śakyaprāptiko darśita iti prāpita ucyate | ata eva prāpaṇaśaktir eva jñāṇasya prāmāṇyam | sā ca prāpyād arthād ātmalābhanimitteti, yato [9a] yena pravarttate tad api prāpaṇayojyam eva | śaktiniścayas tv arthakriyānirbhāsasya sarvasyānumānasya ca svata eva | pravarttakādhyakṣasya ca kasyacit svata eva yad abhyāsena parito nirastavibhramāśaṅkam, yan nidrādyanupaplutaṃ sad āsannadeśam anāśaṅkya vyañjakādhīnā 'nyathābhivyakti ca vastu gṛhṇāti | tadrūpasaṃvedanād eva satyārthaṃ niścīyate | kasyacit tu parato 'rthakriyānirbhāsātmakāt svataḥ pramāṇād anyato vā yataḥ kutaścin nāntarīyakārthadarśanān madhyakālavarttibhrāntiśaṅkāpanodena niścīyata iti | prāpitaś cārtham iti kvacit pāṭhaḥ | sa tu yuktarūpaḥ pravṛttiyogyīkaraṇāt pravarttitaḥ prāpyārthopadarśanāt prāpito 'rtham ity ekavākyatayopadarśanāt | evam uttaratrā'py eṣa eva pāṭho 'vadāta iti | tathā ca sati tasmiṃś ca prakāre sati | samāptaḥ paryavasānaṃ gataḥ | tasamād adhigamasya phalatvaṃ yuktam iti bhāvaḥ | yato 'dhigamād anyat phalaṃ nopapadyate, jāte ca tasmin samāpyate vyāpāraḥ, ato 'smāt kāraṇād anadhigato jñānāntareṇāparicchinno viṣayo 'rtho yasya tat pramāṇaṃ bhavati |

nanu adhigataviṣayam udīcīnaṃ jñānaṃ tatrārthe kiñcid adhikam ādadhānaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyati. na hi viṣayabhedād eva pramāṇabhedo 'pi tūpayogabhedād apīty āha -- yenaivaiti. hir yasmāt. pūrvād yogyatayā pravarttitaḥ prāpita iti coktaṃ tatraiva pūrvajñānād adhigate kim adhikam atiriktaṃ kāryaṃ karttavyam?

[dhpr p.20]

tatra yo artho dṛṣṭatvena jñātaḥ, sa pratyakṣeṇa pravṛttiviṣayīkṛtaḥ. yasmāt yasminn arthe pratyakṣasya sākṣātkāritvavyāpāro vikalpena anugamyate, tasya pradarśakaṃ pratyakṣam, tasmāt dṛṣṭatayā jñātaḥ pratyakṣadarśitaḥ. anumānaṃ tu liṅgadarśanān niścinvat pravṛttiviṣayaṃ darśayati.

na kiñcit | ādyenaiva karttavyasya kṛtatvād iti bhāvaḥ | ato 'smād hetor adhigataviṣayaṃ[21] tadadhigantṛsajātīyaṃ vijātīyaṃ vā na pramāṇam | tena pramāṇasamplavo nāma nāsty eveti prakāśitam |

__________notes__________

[21] adhigata-em.: idhagata-

nanu ca prabandhenānena pravṛttiviṣayopadarśakaṃ samyagjñānam iti darśītam | vakṣyamāṇayā nītyā pratyakṣānumānanāmanī dve samyagjñāne | tatra yadi samānam anayoḥ pravṛttiviṣayopadarśanaṃ tad idaṃ pratyakṣaṃ satpramāṇaṃ, idam anumānaṃ sad iti bhedo na syāt | atas tad anayor asamānaviṣayatvam eva kathitavyam | evaṃ ca kasya kathaṃ tad iti vaktavyam ity āha -- tatra iti | tayoḥ pratyakṣānumānayor madhye dṛṣṭatvena jñāto niścitaḥ | yadi jñāta ity eva kriyate tadā 'numeyo 'pi niścitaḥ san pratyakṣeṇa pravṛttiviṣayīkṛtaḥ prasajyeteti dṛṣṭatveneti kṛtaṃ | atha yo dṛṣṭa iti kiṃ nocyate? nocyate | kṣaṇiktatvāder api dṛṣṭatvena pratyakṣaviṣayatvād anumānāvatārābhāvaprasaṅgād iti |

nanu na pratyakṣasya niścayanād prahaṇam api tu pratibhāsāt | tat kim ucyate jñāto niścita ity āśaṅkyāha -- yasmād iti | vikalpenānugamyate 'nustriyate 'dhyavasīyate paśyāmīty ākāreṇa | tasmād dṛṣṭvena jñāta ity ucyate | vikalpeneti tatpṛṣṭhabhāvinā 'nurūpeṇeti draṣṭavyam | ananurūpavikalpānugatavyāpārasya tatrāprāmāṇyāt kṣaṇikatva iva | evaṃ bruvataś cāyam abhiprāyḥ -- sāṃvyavahārikasya pramāṇasyedaṃ lakṣa[9b]ṇam ucyate | tato vastuvṛttyā prakāśamānam apy anurūpavikalpenāviṣayīkṛtaṃ sad apratibhāsamānaṃ nātiśete, vyavahārāyogyatvāt | evaṃ tad grāhakam api tathāvidhavikalpenānanugamyamānavyāpāraṃ vyavahārayitum aparyāptaṃ sat tṛṇasyāpi kubjīkaraṇe 'samartham agrāhakaṃ nātivarttate | tena yad uktaṃ pradaṛśakatvam ekatvam eva pravarttakatvādīti, yac coktam -- adhigatir eva phalam iti tad anurūpaniścayānugatavyāpāram anurūpaniścayānugatāv iti draṣṭavyam | evaṃ yatra yatrocyate pratyakṣaṃ vastūpadarśakaṃ vastugrāhakam ityādinā śabdena tatra sarvatrānurūpaniścayānugatavyāpāram eva boddhavyam |

athaivaṃ sati vikalpasyāpi prāmāṇyaṃ prasajyeteti cet | etat svayam eva dharmottareṇāśaṅkya nirākariṣyata iti nehocyate | yadi pratyakṣam evaṃ pravṛttiviṣayam upadarśayati anumānam apy evaṃ tadā

[dhpr p.21]

tathā ca pratyakṣaṃ pratibhāsamānaṃ[22] niyatam arthaṃ darśayati. anumānaṃ ca liṅgasambaddhaṃ niyatam arthaṃ darśayati. ata eva niyatasya arthasya pradarśake. tena te pramāṇe, na anyad vijñānam.

__________notes__________

[22] pratibhāsamānaṃem.(s. dhpr 21,14): pratibhāsanaṃ

prāptuṃ śakyam artham ādarśayat prāpakam. prāpakatvāc ca pramāṇam.

_______________________________________

kathaṃ bhedavyavastheti? āha -- anumānaṃ tu iti | tuḥ pratyakṣād anumānsya vaidharmyam āha | pratyakṣaṃ na svayaṃ niścinvat pravṛttiviṣayaṃ darśayati kin tu niścāyayat | anumānaṃ tu svayam eva niścinvad iti |

katham aprtibhāsamānaṃ niścetum īṣṭe tad ity āha -- liṅgadarśanād iti | liṅgasya sādhyāvinābhūtasya dhūmāder darśanāt | darśanaṃ ca svarūpagrahaṇapūrvakaṃ `sarvatredaṃ sādhyāvinābhūtam iti' jñānam, `sarvatra sādhyāvinābhūtam iti' smaraṇapuraḥsaraṃ vā kvacit svarūpagrahaṇam iha vivakṣitam |

nanu ca pratyakṣānumānajñānavad anyasyāpi jñānasya yathā pravṛttiviṣayapradarśanaṃ tathā kiṃ na pradarśyate? athāprāmāṇyān nopadarśyate | kathaṃ punar aprāmāṇyam anyasya? aniyatapravṛttiviṣayapradarśakatvād iti? cet | tarhi pratyakṣānumānyor api tathātvena prāmāṇyaṃ na syād ity āgūrya jñānāntarād[:-antarada] bhedam anyayor darśayann āha -- tathā ca -- iti | tasmiṃś ca pratyakṣasya svavyāpārānusārivikalpopajananena niścayanāt, pravṛttiviṣayapradarśanaprakāre[23] ..................m anyadā liṅgadarśanāt svayaṃ niścayena pravṛttiviṣayapradarśanaprakāre | pratyakṣaṃ jñānaṃ pratibhāsamānaṃ svarūpeṇa prakāśamānaṃ niyatam arthakriyākṣame bhāvarūpa eva vyavasthitaṃ darśayati | tena nānarthaṃ nāpy aniyataṃ darśayatīty ākūtam | anumānaṃ ca niyatam arthaṃ darśayati | caḥ pratyakṣeṇa samam anumānaṃ niyatapradarśakatvena samuccinoti | liṅgasambaddham iti hetubhāvena viśeṣaṇam | tad ayam arthaḥ -- yasmāl liṅgaṃ vijātīyavyāvṛtte 'rthe 'rthakriyākāriṇi tādātmyena tadutpattyā vā sambanddham āyattaṃ tasmāt tatprabhavam apy anumānaṃ niyataṃ darśayati adhyavasyatīti | tenānumānam api nānarthaṃ nyāpy aniyataṃ bhāvātmany abhāvātmani vā darśayatīti prakāśitam | iyāṃs tu viśeṣo 'numānaṃ sambandhagrahaṇakāladṛṣṭasādhāraṇaṃ rūpam āśrityodayamānaṃ svalakṣaṇam adhyavasyad api na santānāntarāsādhāraṇam adhyavastyatīti pravṛttiviṣāpekṣam api sāmānyaviṣayam eva | pratykṣaṃ tu pravṛttiviṣayāpekṣam apy asādhāraṇāviṣayam eva | santānāntarāsādhā[10a]aṇenaiva rūpeṇa viṣayasya niścāyanād iti |

__________notes__________

[23] sūkṣmatvāt na paṭḥyate |

idānīṃ yasyāyam āśayaḥ -- `astu pratyakṣaṃ niyatārthadarśakam, arthasya sākṣatkraṇāt, aumānaṃ tu parokṣārthasyāsākṣātkaraṇāt kathaṃ niyataṃ darśayati? tasmān na dvayor niyatārthapradarśakatvam, api tu ekasyaiva' iti | taṃ sāmastyaniṣedhavādinaṃ pratyupasaṃharann āha -- ata iti | yasmād vastuprakāśāt pratyakṣaṃ niyataṃ darśayati | parokṣasyāntarā sākṣād anavabhāse 'pi tatsambaddhatayā cānumānaṃ kāryasvabhāvajam ekāntaniyataṃ bhāvam, anupalambhajam ekāntaniyatam abhāvaṃ tathābhūtaṃ darśayati | ato 'smād hetor ete dve api tathārūpe | tato 'nena sāmastyaniṣedhasya niṣedha upsaṃhṛtaḥ | anyathā vyākhyāyamāne tu yato 'stu (-yat astu) niyatam arthaṃ pradarśayato 'ta ete niyatārthopadarśake ity arthaḥ syāt | etc ca parisphuṭasyaiva sphuṭīkaraṇam anarthakam āpadyeteti

[dhpr p.22]

ābhyāṃ pramāṇābhyām anyena ca darśito 'rthaḥ kaścid atyantaviparyastaḥ, yathā marīcikāsu jalam. sa ca asattvāt pāptum aśakyaḥ. kaścid aniyato bhāvābhāvayoḥ, yathā saṃśayārthaḥ. na ca bhāvābhāvābhyāṃ yukto 'rtho jagaty asti. tataḥ prāptum aśakyas tādṛśaḥ |

sarveṇa ca aliṅgena vikalpena niyāmakam adṛṣṭvā pravṛttena bhāvābhāvayor aniyata

_____________________________________

bhavatām ete niyatārthopadarśake, pramāṇe tu katham ity āha -- tena -- iti | tena niyatārthapradarśakatvena | niyatārthapradarśakatvābhāvāt kilāprāmāṇyam anayoḥ śaṅkitam | saty api tasmin kathaṃ tat syād iti bhāvaḥ | anayoḥ prvṛttiviṣayapradarśanaprakāropadarśane tadanyasya jñāṇasya ca tadapradarśane yad buddhistham āsīt, tad idānīṃ nānyad ity ādinā 'bhivyanakti | nānyad vijñānaṃ pramāṇam iti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ |

yady evaṃ jñānatvāviśeṣād amū api pramāṇe mā bhūtām ity āha -- prāptum iti | ādarśayad iti hetau śatur vidhānād dhetupadam etat | tenāyam arthaḥ -- yataḥ prāptuṃ śakyam artham ādarśayati tena prayakṣādikaṃ prāpakam iti | bhavatu prāpakam, pramāṇaṃ tu kasmād ity āha -- prāpakatvād ca -- iti | co 'vadhāraṇe |

nanu ābhyāmanye nāpi darśito 'rthaḥ śakyaprāpaṇa eva tatas tadupadarśakam api kiṃ na prāpakaṃ prāpakatvāc ca kiṃ na pramāṇam ity āha -- pramāṇābhyām iti | co yasmāt | atyantagrahaṇena saṃśayajñānaviṣayād viśeṣa darśayati | tathāvidho 'pi kiṃ na prāpyeta ity āha -- sa ca iti | co yasmādarthe | niyatopadarśakatve 'py anarthopadarśakatvād apramāṇyam asya darśitam | yadi kaścid īdṛśas tadanyajñānaviṣayo 'nyādṛśo bhaviṣyati | tadupadarśakaṃ ca pramāṇaṃ bhaviṣyatīty ata āha -- kaścid iti | śaṃśayārthaḥ saṃśayālambanaḥ | `sthāṇur vā puruṣo vā' iti hi pratyayaḥ sthāṇum ullikhya puruṣo vety ālambayaṃs tadabhāvam ullikhati | tataḥ sthāṇvabhāvāvyabhicāriṇaṃ puruṣaṃ puruṣa(-ṣā)bhāvāvyabhivāriṇaṃ ca sthāṇum avasyann abhāve nāpy abhāva(ve) niyataṃ sthāṇuṃ puruṣaṃ vā darśayatīti bhāvābhāvayor aniyataṃ darśayati | yata evāyam ekāntaniyataṃ darśayitum anīśāno dolāyate, tata eva saṃśaya ity upapadyata iti |

atha viparyayārtho 'sattvān na prāpyatām, ayaṃ tu kasmān na prāpyata ity āha -- na ca iti | co yasmādarthe |

nanu bhavatu saṃśayaviparyayayor aprāmāṇyaṃ [10b] kiṃ naś cchinnam? etad atiriktaṃ pratyakṣānumānābhyām anyat pramāṇaṃ bhaviṣyatīty āśaṅkyāha -- sarveṇa ca -- ityādi | co yasmāt | sarvāntargatatvād

[dhpr p.23]

eva artho darśayitavyaḥ. sa ca prāptum aśakyaḥ. tasmād aśakyaprāpaṇam atyantaviparītaṃ bhāvābhāvāniyataṃ ca arthaṃ darśayad apramāṇam anyaj jñānam.

arthakriyārthibhiś ca arthakriyāsamarthavastuprāptinimittaṃ jñānam mṛgyate. yac ca tair mṛgyate, tad eva śastre vicāryate. tato 'rthakriyāsamarthavastupradarśakaṃ samyagjñānam.

anumānasyāpi tathātvaṃ syād ity āha -- aliṅgena -- iti | nāsya liṅgam utpādakatvena vidyata ity aliṅgam | yady aliṅgena sarveṇa tat karaṇīyaṃ tadā pratyakṣapṛṣṭḥabhāvino 'pi vikalpasya tadā ''yātam ity āha -- niyāmakaṃ iti | viṣayādhīno hi niyatārthaparigraho jñānasyety artho niyāmakaḥ | tad adṛṣṭvā |

nanu kiṃ pratyakṣapṛṣṭḥabhāvy api niyāmakam arthaṃ dṛṣṭvā pravarttate, yena tādrūpyavirahād anyeṣāṃ vikalpānāṃ tathātvam āśaṅkyate | ucyate | pravattenety atrāntarbhūto ṇijartho draṣṭavyaḥ | tato 'yam arthaḥ niyāmakam adṛṣṭvā pravarttiteneti | tathā ca sati pratyakṣapṛṣṭhabhāvī vikalpo niyāmakaṃ dṛṣṭvaiva pratyakṣeṇa pratyayena pravarttyata iti tathātvena parihṛto bhavati | itare tv aliṅgavikalpā yena pravarttyante jāyante na tena sākṣān niyāmako dṛṣṭa iti teṣāṃ tathātvānuṣaṅgaḥ |

anye tu anumānanivṛttyartham aliṅgeti yojayitvā kathaṃ punar avasāyātmakenāpy aliṅgena tenaivaṃ karaṇīyam ity āśaṅkya niyāmakam adṛṣṭvety asya tu hetubhāvena viśeṣaṇatvān niyāmakam adṛṣṭvā pravṛttatvād ity arthaḥ, iti vyākhyāya tātparyārtham api darśayanti | yady api śabdādijanmāno vikalpā nobhayapakṣasaṃsparśena dolāyante, tathāpi te niyāmakānāśrayeṇa pravarttamānā na yaukti(-kta)saṃśayarūpatām ativarttanta iti | pūrvavyākhyāne 'py ayam evāśayaḥ | sarvasya tasya samudācarator viruddhayor ākārayor abhāve 'pi yuktyā dvitīyākārānupraveśāt saṃśayarūpatvena bhāvābhāvāniyatārthopadarśakatvam iti |

eke tu niyāmakaṃ vikalpayitavyaṃ vastunāntarīyakaṃ vastv adṛṣṭvā pravṛtteneti yojayanti | aliṅgeneti cāsyaivārthasya hetubhāvena viśeṣaṇam āhuḥ | ubhaye 'pi tu pratyakṣapṛṣṭhabhāvivikalpenātiprasaṅgam anadhigatārthādhigantur vikalpya(-lpa)sya prāmāṇyacintā 'dhikāreṇa nirākurvate | tenāyam arthaḥ -- sarveṇa tenānadhigatatvā(-gatārthā)dhigantṛtayā 'bhipretenaivam avaśyakaraṇīyam iti |

aniyatārthapradarśakam api tatprāpakaṃ syād ity āha -- sa ca iti | co yasmād arthe | aśakya ity asyānantaraṃ sa avadhāraṇārtho draṣṭavyaḥ | so 'niyato 'rtho na prāptuṃ śakyo 'śakyatvād iti bhāvaḥ |

nanu ca tādṛśaṃ sarvaṃ mā bhūt prāpakam, pramāṇaṃ tu kasmān na bhavatīty āśaṅkya pūrvoktam evopasaṃharati tasmād iti | yasmāt prāpakatvād eva pramāṇaṃ tasmāt | arthasyāśakyaprāpaṇatve 'tyantaviparītatvānitya(-tvāniyata)tve hetū hetubhāvenānyayor viśeṣaṇatvāt | co 'prāptikārthasamuccaye | kaścid atyantaviparyastaḥ, kaścid aniyata ityāder yathākrāmam upasaṃhāraḥ -- anyaj jñānam iti nānyaj jñānam ity asya |

[dhpr p.24]

yac ca tena pradarśitam, tad eva prāpaṇīyam. arthādhigamātmakaṃ hi prāpakam ity uktam.

____________________________

syād etat -- śakyaprāptikārthopadarśakam eva samyagjñānaṃ [11a] nānyad iti nirnimittam idam | tathā cānyad api kiṃ na parīkṣyata ityāha -- arthakriyārthabhiḥ -- iti | co yasmāt | arthasya dāhādeḥ, kriyā niṣpattiḥ | tām arthyantīti tathā | etair arthakriyāyāṃ śaktasya vastunaḥ prāpter yan nimittaṃ tan mṛgyate 'nviṣyate | arthakriyārthitvād eva ca tad anveṣaṇam eṣām avaseyam | taiś ca prekṣāvadbhir iti prakaraṇād draṣṭavyam | itarathārthakriyārthibhir apy prekṣāvadbhir mithyājñānam api nibhālyata iti tatparīkṣā 'py āpatet |

yadi nāma tais tan mṛgyaṃ tathāpi tad itarad api jñānaṃ kiṃ na parīkṣyata ity āha yac ca -- iti | co'vadhāraṇe | vicāryate parīkṣyate | īdṛśaṃ tat samyagjñānaṃ pravarttakaṃ yad anusaranti bhavanta iti vibhajya pratipādyate | ayam asyāśayaḥ -- na vyasanitayā ''cāryeṇā jñānaṃ vicāryate | kin tarhi? arthakriyārthijanānurodhena | te tathābhūtam eva jñānaṃ mṛgayante nānyad iti tad eva vicāryata iti | tad eveti ca mukhyavṛttyabhiprāyeṇoktam na tu mithyājñānaṃ śāstre 'smin na vicāryate eva | prasaṅgāt tu tasyāpi kalpanāprabhṛtau vicārasambhavād iti |

nanu śakyaprāpaṇārthopadarśakam eva samyagjñānārthopadarśakam eva samyagjñānaṃ kuto vyavasthāpyate praśne kim idam aprakṛtam ucyata ityāha -- tata iti | yato 'rthakriyārthināṃ prekṣāvatāṃ nānyan mṛgayaṇīyam, tad anveṣaṇīyam eva vicāraṇīyam, vyasanitayā vicārāsambhavāt | tato 'rthakriyāsamarthasya vastunaḥ vastunaḥ pradarśakaṃ samyagjñānaṃ nānyad iti arthāt |

astu samyagjñānam īdṛśam eva | tat punar anyad upadarśya anyat prāpayad api kiṃ na samyagjñānaṃ tat pramāṇaṃ vyavahriyate? tathā ca pītasaṃkhyā(-śaṅkhā)dijñānam api prāmāṇyān nāpaiti | āha -- yac ca iti | co 'vadhāraṇe | anena pītaśaṃ(-śaṅ)khādijñānam apy aṃśe saṃvādāt pramāṇam iti yat kaiścid iṣṭiṃ tad api samyagjñānavyavacchedyam iti darśayati |

nanu cānuktasamam idaṃ pītaśaṅkhādijñāṇenānupadarśatasyāpi śuklaśaṅkhasya, jalajñāṇenānupadarśitasyāpi marīcikānicayasya prāpaṇadarśanāt | naitad asti | yato na tajjñānapūrvikā sā prāptiḥ, tasyā'jñātavastuviṣayatvāt | na ca tena śuklaśaṅkhavastu marīcivastu vā jñātam | yathā tu jñānāntarād eva tathāvidhārthaprāptir na tatas tathā anenaiva prāmāṇyaparīkṣāyāṃ nirloṭhitam iti nehocyate |

[dhpr p.25]

tatra pradarśitād anyad vastu bhinnākāram, bhinnadeśam, bhinnakālaṃ ca. viruddhadharmasaṃsargād dhi adyad vastu. deśakālākārabhedaś ca viruddhadharmasaṃsargaḥ.

tasmāt anyākāravad vastu grāhi na ākārāntaravati vastuni pramāṇam, yathā pītaśaṅkhagrāhi śukle śaṅkhe. deśāntarasthagrāhi ca na deśāntarasthe pramāṇam, yathā kuñcikāvivaradeśasthāyāṃ maṇiprabhāyāṃ maṇigrāhi jñānaṃ na apavarakasthe maṇau. kālāntarayuktagrāhi ca na kālāntaravati vastuni pramāṇam, yathā ardharātre madhyāhnakālavastugrāhi svapnajñānaṃ na ardharātrakāle vastuni pramāṇam.

tad eva tena prāpaṇīyam iti kuta evad ity āha -- arthādhigameti | hir yasmāt | uktam iti pradarśanādīnāṃ vastuto 'bhedaṃ pratipādya ato evārthādhigatir eva pramāṇphalam iti anena prakāśitatvāt, na tu sākṣād abhihitam | yady anyad adhigamyānyat prāpayet, tadā pradarśanaprāpaṇayor bheda eva syāt, abhedaś ca pratipādita iti bhāvaḥ |

kathaṃ punar adhigatir eva phalam ity anena tathātvam asyoktam? yataḥ prāpakatvaṃ prāmāṇyam, phalaṃ ca tadavyatiriktam iti | atha vā prāptuṃ śakyam artham ādarśayat prāpakam ity anenaivam uktam | tathā hi tādṛśam artham ādarśayad iti paricchindad ity arthaḥ | paricchedaś ca prāpakatvān na bhidyata iti |

bhavatūpadarśatārthaprāpakatvam eva samyagjñānam | yat tu tad eva prāpya vastu śaṅkhādikaṃ pītarūpatayā pradarśayati tatkatham asamyagjñānam ity āha -- tatra iti | tatreti vākyopakṣepe caitad | pradarśatād rūpād bhinnākārādi sad vastv anyad ity anyatvaṃ vidheyam | ākārādibhinnam api na tato 'nyat, tad evedam ity adhyavasāyād ity āha -- viruddheti | hir yasmāt | yadi viruddhadharmādhyāsād anyatvam, na tarhi deśādibhedād ity āha | deśeti | co yasmāt | bhavatv evaṃ tathāpy ākārādibhinnagrāhijñānam ākārānntarādiyogini vastuni kiṃ na pramāṇam ity āha -- tasmād iti | yasmāt samyagjñānena yad eva hi darśitaṃ tad eva prāpaṇīyam, ākārādibhinnaṃ ca tato 'nyat tasmāt | kim iva kva na pramāṇam ity āha -- yatheti | bhinnadeśagrāhiṇaḥ kā vārtety āha -- deśāntareti | kiṃvan na pramāṇam ity āha -- yatheti | ava(-pa)varakaśabdena deśaviśeṣo layanodarādiśabdavācya ucyate | apavarakaśabdasyāpy etad arthasya bhāvāt | apavarakadeśastha iti pāṭhe 'pi na doṣaḥ |

bhinnakālagrāhiṇaḥ kā vyavasthā ity āha -- kālāntareti | upadarśanakālād anyena kālena vyāvahārikeṇā yuktaṃ sambaddhaṃ tadgrāhi bhinnakālavastugrāhīti yāvat | caḥ pūrvavat pūrveṇa sahedam aprāmāṇyena samuccinoti | tad udāharann āha -- yatheti | ayam asyārthaḥ -- adharātre nidrāṇasya madhyāhnakālapratibhāsam anubhavato vaṇijyāgatasutavastudarśanahṛṣitaromṇa eva jhaṭiti bodhe kākatālīyanyāyena ca saty api putropalambhe tajjñāṇaṃ na pramāṇam | tat khalu paramārthenārdharātrakālasambanddhaṃ madhyāhnakālākalitaṃ ca pratītam iti madhyāhnakālatvenāvabhāsanād eva ca madhyāhṇakālaṃ tad vastūktam |

[dhpr p.26]

nanu ca deśaniyatam ākāraniyataṃ ca prāpayituṃ śakyam, yatkālaṃ tu paricchinnam, tatkālaṃ na śakyaṃ prāpayitum. na ucyate -- yasminn eva kāle paricchidyate, tasminn eva kāle prāpayitavyam iti. anyo hi darśanakālaḥ, anyaś ca prāptikālaḥ. kiṃ tu -- yatkālaṃ paricchinnam, tad eva tena prāpaṇīyam. abhedādhyavasāyāc ca santānagatam ekatvaṃ draṣṭavyam iti.

ardharātraḥ kāla āgamanakālo yasya tasmin na pramāṇam | atha vā yo 'rdharātre supto 'hno madhyam udgate savitari putram āgataṃ dṛṣṭavā prabhātāyāṃ rātrau sampanne madhyandine tasminn eva ca deśe tam eva suta(-taṃ) prāgataṃ prabuddho 'pi paśyati | tasya taj jñānaṃ saṃvādamātrabhāg api na pramāṇam, yato 'rdharātre madhyāhnam, tadānīm anāgatam api putram āgataṃ, tenāvagatam | na cārdharātre deśakālaniyatasya putrasya, tasya ca kālasyāsti sadbhāvaḥ | tadā tv ardharātraḥ paramārthataḥ pratibhāsakālo yasya madhyāhnakālayuktavastuna iti yojyam |

etena suptasya kenacit paṭhyamānaṃ granthaṃ śṛṇvato jñānam asatyārthaṃ vyākhyātam avaseyam | yasmād deśakālabhinnātmānaṃ śrotāraṃ granthaṃ ca śrotavyaṃ paśyati nidropahataḥ | na ca taddeśakālasambaddhau staḥ | yaddeśakālau ca stas tathā na gṛhṇātīti |

anayaiva ca diśā vājisvapno 'pi vyākhyāto draṣtavyaḥ | yatas tatrāpi ghoṭakasvapne yatkāladarśanavi[12a]ṣayā bhāvā dṛśyante na tathā santi, yatkālāś ca santi tatkālā na dṛśyante | ardharātrādiṣu hi svapnadarśanam, sūryodayādisambaddhāś ca te bhāvā dṛśyante | tasmāt svapne keṣāñcid anubhūtānāṃ atyantam abhāvād arthakriyāyā nāsti sattvam | kecit tu arthakriyākāritayā abhimatāh saty asvapne viṣayā dṛṣṭakālabhedavyabhicāriṇo na santy eveti prakaraṇārthaḥ |

idam īdṛgviśiṣṭaṃ svapnajñānam udāharato dharmottarasyāyam āśayaḥ -- evaṃvidhasya svapnajñāṇasya sadarthatvābhimānaḥ keṣāñcit satyasvapnavādinām astīti tad abhimānaśamanāyedaṃ mayodāharaṇīkṛtam | na tv asmād anyasya svapnajñānasya kaśicd viśeṣaḥ | sarvasyaiva svapnajñāṇasya nirālambanatayā mithyājñānatvād iti |

idānīṃ `paricchidyamānasya yatkālaṃ paricchedanaṃ tatkālam eva prāpyamāṇasyaprāpaṇaṃ abhimatam' -- evaṃ bruvata iti matvā 'syārthasyānupapattiṃ codyati -- nanu ca -- iti | deśe niyatam ākāre niyataṃ ca śakyaṃ prāpayitum ity abhidadhāno 'nayor avipratipattim āha | idaṃ tu na sambhāvyata ity āha -- yatkālaṃ tu -- iti | tunā 'nantaroktābhyāṃ vidhābhyāṃ vaidharmyam āha | yaḥ kālo sya paricchedanasya tad yathā bhavati tathā paricchinnam | sa kālo yasya prāpaṇasya tad yathā bhavati | tathā na śakyaṃ prāpayitum | yasmin kāle paricchinnam tasmin kāle na śakyate prāpayitum ity arthaḥ | evaṃ ca bruvatā 'nena kālāntaragrāhīti yad uktaṃ tad ayuktam iti darśitam | sarvasyaiva jñānasya evaṃśīlatvād iti |

nocyata ityādinā siddhāntavādī codakasyānuktopālambham āha | anenāpi na kiñcit

[dhpr p.27] samyagjñānam pūrvaṃ kāraṇaṃ yasyāḥ sā tathā uktā | kāryāt pūrvaṃ bhavat kāraṇaṃ pūrvam uktam | kāraṇaśabdopādāne tu puruṣārthashiddhiḥ sākṣātkāraṇaṃ gamyeta | pūrvaśabde tu pūrvamātram | kāraṇam uktam | tat kiṃ tvayaivaṃ nocyata iti pārśvasthaṃ praty asyaivābhiprāyaṃ prakāśayati -- anyo hi -- iti | ḥīti yasmāt | yady evaṃ nocyate tarhi kiṃ nāmocyata ity āha -- kin tu -- iti | nipātānipātasamudāyo 'yaṃ kevalam ity asyārthe |

nanu asaṅgatam idaṃ vākyaṃ | na hi yad eva paricchinnam ity asti yenaivam ucyate | yatkālaṃ tu prariccchinnaṃ tatkālam iti tu yuktaṃ vaktum, na tad eveti | sayam etat | kevalaṃ bodhe yatnaḥ karaṇīyaḥ | yatkālam ity anena hi takālam iti prāptam, tad eveti tacchabdena vastuviṣayo yacchabda ākṛṣyate | tato 'yam arthaḥ -- yatkālaṃ paricchinnaṃ yad vastu takālaṃ tad eva vastu prāpanīyam iti | aho gaḍupraveśe 'kṣatārānirgamo jātaḥ | evaṃ khalu vākyaṃ syāt samarthitam, pūrvapakṣāt punar asyāviśeṣaḥ prāptaḥ | asti viśeṣo mahān, kevalaṃ bhavatā na samīcīnaṃ nirūpitaḥ | tathā hi pūrvapakṣāvasthāyāṃ yatkālaṃ tatkālaṃ iti cātra bahuvrīhiṇā paricchedanalakṣaṇā prāpaṇalakṣaṇā ca kriyā 'bhidhīyate | idānīṃ punar vastuto nāyam arthaḥ | yad vastu yena kālena sambaddhaṃ paricchinnaṃ tad eva tena kālena sambaddhaṃ svarūpeṇa prāpaṇīyaṃ tadā 'nyadā vā | paricchedasya yādṛśaḥ kālas tasmin kāle yad vidyamānaṃ tad eva prāpaṇīyam iti yāvat | tataś ca paricchedakā[12b]lā 'sato yad grāhakaṃ tan na pramāṇam ity avatiṣṭhate | nocyate yasmin kāla ityādinā ca yad etad uktaṃ tad bāhyaprāpaṇābhiprāyeṇa draṣṭavyam | paramārthatas tu jñānasya pradarśanād anyaḥ prānapaṇāvyāpāro nāstīti yasminn eva kāle paricchidyate 'rthas tasminn eva kāle prāpyata iti | etac cānantaram evānenaiva vistareṇa pratipāditam iti svavacanavyāghāto 'nyathā 'sya syād iti |

nanv evam api paricchedakālavarttinaḥ prāpaṇaṃ na sambhavaty eva | sarvasyaiva viṣayasya kṣaṇikatvāt | tathā copadarśitārthaprāpakatvaṃ nāma kasyacid api jñānasya nāstīty asambhavitaiva samyagjñānatvalakṣanasya syād ity āśaṅkyāha -- abhedeti | abhedenaikarūpatvena tad evedam ity ākāreṇādhyavasāyāt | upādānopādeyakṛtakṣaṇaprabandhaḥ santānas tadāśritaḥ |

ayam asya bhāvaḥ -- sāṃvyavahārikasyeha pramāṇasya lakṣaṇām ucyate | tena naikāntena vastusthitir apekṣyate | tatra yady api vastusthityā paricchinnaprāpyayor nānātvaṃ tathāpi vyavaharttāro nirantarāparāparotpatter avidyāvaśāc ca hetuphalarūpaṃ kṣaṇapracayaṃ tad evedam ity ekatvenādhimuñcanti tataḥ paricchedakālabhāvinaḥ prāpaṇaṃ sambhavaty eva | itiḥ samyagjñānapadavyākhyānaparisamāptau |

tad anena prabandhena samayagjñanapadaṃ vyākhyāyādhunā pūrvaśabdaṃ vyācikhyāsus tena sādharmasya vigraham āha -- samyagjñānam iti |

[dhpr p.28]

dvividhaṃ ca samyagjñānam arthakriyānirbhāsam, arthakriyāsamarthe ca pravartakam | tayor madhya yat pravartakam, tad iha parīkṣyate. tac ca pūrvamātram. na tu sākṣātkāraṇam. samyagjñāne hi sati pūrvadṛṣṭasmaraṇam, smaraṇād abhilāṣaḥ, abhilāṣāt pravṛttiḥ, pravṛtteś ca prāptiḥ. tato na sākṣāthetuḥ.

___________________________________________________________________________

nanu puruṣārthasiddhiḥ samyagjñānasya prayojanaṃ kāryatvena | tathā ca samyagjñānakāraṇiketi vaktum ucitaṃ tatkim evam uktam ity āha -- kāryād iti | anena vyavasthāvācī sann eva pūrvaśabdaḥ kāraṇe varttata iti darśayati |

bhavad iti `lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ' [pāṇini 3.2.126] iti hetau śatur vidhānāt hetupadam etat | yady evaṃ kāraṇaśabda eva kriyatām ity āha -- kāraṇeti | ayaṃ bhāvaḥ -- karotīti kāraṇam ucyate, na tv akurvad rūpam | akurvati punaḥ kāraṇavyapadeśaḥ kāraṇakāraṇatvād aupacārikaḥ | na ca mukhye sambhavati amukhye pratyayo yujyate | tato yad eva jñānam avyavadhānena puruṣārthasiddher nibandhanam, tad eva kāraṇaśabdena pratīyeteti. yadi pūrvagrahaṇe 'py evaṃ pratyayas tadā ko viśeṣa ity āha -- pūrvaśabda iti | tuḥ kāraṇaśabdād viśeṣam asyāha -- pūrvamātram iti sākṣātkāraṇam itaraś ca |

nanūbhayoḥ sambhave sākṣātkāraṇaparihāreṇetaragrahaṇāya pūrvaśabdaḥ śobhate | na caivam asti, sarvasyaiva puruṣārthasiddhiṃ prati sākṣātkāraṇatvād ity āha -- dvividhaṃ ca -- iti | co yasmādarthe | kathaṃ dvaividhyam ity āha -- arthakriyeti. nirbhāsate 'sminn iti nirbhāsaḥ. arthakriyāyā nirbhāso yasmāt tat tathā. yataḥ sādhanajñānād anantaraṃ dāhādipratibhāsajñāṇam utpadyate, tad evam ucyate.

kecit tu kṣaṇena kāryakāraṇāvyavahārasyārvāgdarśanena karttum aśakyatvād dāhādipratibhāsam eva jñānam evaṃ bruvate | arthakriyāyā[13a]nirbhāso 'sminn iti kṛtvā | aparam arthakriyāsamarthe ca pravarttakam | yat pravṛttisamadhigamyārthakriyāgocaraṃ tad evam uktam | co 'rthakriyānirbhāsāpekṣayā samuccaye | anyoḥ kiṃ parīkṣyata ity āha tayoḥ -- iti | pravarttakam api sākṣātkāraṇaṃ tat ko 'nyatra vidveṣo yenedam eva vicāryate? kiṃ vā pūrvaśabdenety āha -- tac ca iti. co yasmāt.

ayam āśayaḥ -- yataḥ pravarttante tat sarvam arthaprāpter vyavahitaṃ kāraṇam | ataś ca sambhavat pratibandhaṃ tat pravṛttyaṅgatvāt pūrvamātram, na tv anantaraṃ kāraṇam iti | pūrvamātrābhidhānena sāntaram | amum eva draḍhyann āha -- na tu -- iti | tur viśeṣārthaḥ | kuta etad ity āha -- samyagjñāna iti | hir yasmāt | tasmin samyagjñāne prakaraṇāt sādhananirbhāse sati | smṛtibījopajananayogyajñānajñātasya dāhādeḥ smaraṇam | tato 'bhilāṣaḥ -- tatprāptīcchā | tataḥ pravṛttiḥ pravarttakajñānopadarśitam arthaṃ prāptukāmā vyāpārasahāyā buddhiḥ | tasyāś ca prāptir upāditsitalābhaḥ | yasmāt smaraṇādinā vyavadhānaṃ tataḥ tasmāt na sākṣāṭ hetuḥ prāpter upāyaḥ puruṣārthasidder iti prakaraṇāt |

[dhpr p.29]

arthakriyānirbhāsāṃ[24]tu yady api sākṣātprāptiḥ, tathā api tan na parīkṣaṇīyam. yatra eva hi prekṣāvanto 'rthinaḥ sāśaṅkāḥ, tat parīkṣyate. arthakriyānirbhāse ca jñāne sati siddhaḥ puruṣārthaḥ. tena tatra na sāśaṅkā arthinaḥ. atas tan na parīkṣaṇīyam. tasmāt parīkṣārham asākṣātkāraṇaṃ samyagjñānam ādarśayituṃ kāraṇaśabdaṃ parityajya pūrvagrahaṇaṃ kṛtam.

__________notes__________

[24] -nirbhāse tu acphn;-nirbhāsāt tu bed

yadi paramparayā 'pi prāptihetuḥ parīkṣyate tarhi sākṣāt hetur atitarāṃ parīkṣaṇīya ity āha -- arthakriyānirbhāsam iti | tuḥ pravarttakādhyakṣād arthakriyānirbhāsaṃ bhedavad darśayati |

yada prāptihetur iti pāṭhas tadā arthakriyānirbhāsam ity asyāntyavyākhyānapakṣe bhinnā santoṣādiprāptir lokādhyavasāyasiddhā yā tasyā hetuḥ | prāptipāṭhe tu tadvyākhyānānavadyatā | pūrvavyākhyāne tūpacārāt prāptihetuḥ prāptiśabdena vaktavyaḥ | karaṇāsādhano vā prātpiśabdo drṣṭavyaḥ |

kasmāt tat na parīkṣyata ity āha -- yatraiva hi -- iti | hir yasmāt | sāśaṅkāḥ sasandehāḥ | āśaṅkāgrahaṇasyopalakṣaṇatvāt saviparyāsā ity api draṣṭavyam |

evaṃ bruvataś cāyam āśayaḥ -- na vyasanam etac chāstrakṛto yena jñānam aprīkṣamāṇaḥ svāsthyam alabhamānaḥ parīkṣate | kin tarhi? vyutpādyajanaprayojanoddeśenāyam asyārambhaḥ | saṃśayaviparyāsāpasāraṇaṃ ca vyutpādyajanaprayojanam | tato yatraiva te tathāpravṛttayas tad eva parīkṣyata iti | arthakriyānirbhāse 'pi te tathāvṛttaya ity āha -- arthakriyeti | caśabdas tuśabdasyārthe |

kuto na tathāvṛttayaḥ? yena sākṣātkāraṇe 'smin sati siddhaḥ puruṣārtaḥ, tenānantaram eva phalasyānubhūyamānatvāt, tad eva santoṣādigamanād vā | vyākhyānadvaye 'pi arthakriyānirbhāsaśabdavācyadvaye sthite dvayam etat śaṅkāyāḥ kāraṇam -- anantaraphalādarśanam, adhyavasāyasiddhabhinnaprāptyabhāvo vā | tadabhābe tu kathaṃ śaṅkerann iti bhāvaḥ |

mā bhūvaṃs tatra sāśaṅkās tat kiṃ siddham ity āha-- ata iti |

yadi vyavahitaṃ pravarttakaṃ puruṣārthasiddher na kāraṇaṃ tarhi katham uktam -- `kāryāt pūrvaṃ bhavat kāraṇaṃ pūrvam uktam' iti? asākṣātkāraṇe cākāraṇe kāraṇa[13b]viśeṣaṇaṃ sākṣād iti nirarthakam ity āśaṅkyāha -- tasmād iti | yasmāt sākṣātkāraṇam āśaṅkānāspadaṃ sad aparīkṣaṇīyaṃ tasmād yad asākṣātkāraṇam ata eva ca parīkṣārhaṃ parīkṣkṣāyogyaṃ pravarttakaṃ samyagjñānam ādarśayitum ādarśayiṣyāmi -- iti kāraṇaśabdaṃ vihāya pūrvagahaṇaṃ kṛtam ācāryeṇety arthāt |

etad uktaṃ bhavati -- yo 'yaṃ kāraṇaśabdo vyavahite kāraṇakāraṇe varttate nāyaṃ tatrābhidhāyakatvena varttate karotīti kāraṇam iti vyutpatteḥ | kin tarhi? tādarthyād upacārata iti | [dhpr p.30]

puruṣasya arthaḥ puruṣārthaḥ. arthyata ity arthaḥ kāmyata iti yāvat. heyo 'rtha upādeyo vā. heyo hy artho hāntum iṣyate, upādeyo 'pi upādātum. na ca heyopādeyābhyām anyo rāśir asti. upekṣaṇīyo hy anupādeyatvāt heya eva. tasya siddhiḥ hānam upādānaṃ ca. hetunibandhanā hi siddhir utpattir ucyate, jñānanibandhanā tu siddhir anuṣṭhānam. heyasya ca hānam anuṣṭhānam, upādeyasya ca upādānam. tato heyopadeyayor hānopādānalakṣaṇānuṣṭhitiḥ siddhir ity ucyate.

syād etat -- saty api kāraṇagrahaṇe vicārārham eva samyagjñāṇaṃ pratipatsyate | yatas tad vyutpādyata ity arthaḥ, sādhyatvāt | prātipadikārthas tu kārakatvād guṇaḥ pradhānānuyāyī | tena pradhānānurodhāt tacchabdo varṇitayā nītyā mukhyasya kāraṇasya samyagjñānasya vyutpattikarmatā'nupapattes tatparityāgena lakṣaṇayā tādarthyabhūtayā pratyāsattyā 'rthakriyāsamarthapravarttaka eva pravarttiṣyate | yathā mañcāḥ krośantīty atra pradhānānurodhāt mañcaśabdaḥ krośanakriyākarttṛtvānupapatteṛ mukhyam arthaṃ tyaktvā lakṣaṇayā tātsthyabhūtayā pratyāsattyā puruṣeṣu varttata iti | satyam etat | kevalam evaṃ sati vyākhyātṝṇām idaṃ kauśalaṃ syān na śāstrakṛta iti sarvam anavadyam |

idānīṃ puruṣārthasiddipadaṃ vivariṣuḥ puruṣaśabdena sārdham arthaśabdasya vigraham, arthasya ca svarūpaṃ puruṣasyetyādinā cāṣṭe | arthyata ity ācakṣāṇo[25]`artha yācñāyām' ity ato ṇijantāt karmaṇyacaṃ darśayati | arthyata ity asyārthaṃ spaṣṭayati -- kāmyata iṣyata ity anena yāvān evārthaṃ uktas tāvān evārthyata ity anenāpīti iti yāvad ity asyārthaḥ |

__________notes__________

[25] artha upayācñāyām -- dhātupāṭha 10,373 | {nach ausgabe in böthlingk ist es in 10,357}

ko 'sāv arthaṃ ity āha -- heya iti | vāśabdaś ca śabdasyārthe | arthyamāna iṣyamāṇo 'rthaḥ | na tarhi heyo 'rtha ity āha -- heya iti | hir yasmāt | heyo hātuṃ tyaktum iṣyate tasmād arthaḥ | ayam āśayaḥ -- iṣyamāṇaḥ khalv arthaḥ | atra yady api svīkaraṇecchā nāsti tathāpi parihārecchā tāvad astīti | yadi hātum iṣyamāṇo 'rthaḥ katham upādeyo 'rtha ity āha -- upādeyo 'pīṣyate kevalam upādātum | na kevalaṃ heya iṣyate ity apiśabdaḥ |

nanu ca na heyopādeyāv artho 'pi tv anyo 'pi | tataḥ so 'pi kasmān na pradarśyata ity āha -- na ceti | co 'vadhāraṇe yasmād arthe vā |

nanūpekṣaṇīyo 'pi rāśir asti | yatra na pravṛttir yataś ca na nirvṛttiḥ | tat katham anubhavasiddhasyāpahnva ity āha -- upekṣaṇīya iti | hir yasmāt |

atra kaścid āha -- "yathā 'sāv anupādeyas tathā 'heyo 'pi | tattra yady anupādeyatvād dheyas tadā 'heyatvād upādeyaḥ kiṃ na bhavati" iti | sādhūktaṃ tena bhadantena kevalaṃ heyaśabdārthavicāre mano na

[dhpr p.31]

sarvā cāsau puruṣārthasiddhiś ceti. sarvaśabda iha dravyakārtsnye vṛttaḥ, na tu prakārakārtsnye. tato na ayam arthaḥ -- dviprakārā api siddhiḥ samyagjñānanibandhanā eva iti. api tv ayam arthaḥ -- yā kācit siddhiḥ, sā sarvā kṛtsnā eva asau samyagjñānanibandhanā iti. mithyājñānād dhi kākatālīyāpi nāsty arthasiddhiḥ. tathā hi -- yadi pradarśitam artham prāpayaty evam tato bhavaty arthasiddhiḥ.

praṇihitam | tathā hi | hīyate, tyajyate, na svīkriyate iti heyaḥ | hānañ cāsvīkaraṇam | na tu gṛhītvā parityāgaḥ | tena ahiviṣakaṇṭakādīnām api hānaṃ tatrā [14a] 'pravṛttir eva | sā copekṣaṇiye 'py asti | tathā ca yadi tasya svīkāro bhavet, tadā 'heyatvaṃ siddhim adhyāsīta | na ca tat svīkriyata iti vyaktam ayaṃ hetur asiddhas tasya | na tv asmākam asiddhaḥ | anupādeyatvasya asvīkarttavyatvasya siddhatvāt |

athānubhavasiddhasya tṛtīyarāśer upekṣaṇiyasyāsvīkaraṇamātrād dheyena sārdham aikyapratipādanam ayuktam iti cet | priyam uktaṃ prayeṇa | na hi vayam api prasiddhyor heyopekṣaṇiyayor arthayor ekasvabhāvatām ātiṣṭhāmahe | kin tu kriyānimittena heyaśabdenaikābhidhānam tathā 'svīkaraṇārthena hānaśabdenopekṣāyā abhidhānam iti kim avadyam? etac ca heyopādeyatvam arhtayaikapuruṣaikakālāpekṣayā pratyeyam |

adhunā siddhiśabdasyārthapadena vigrahaṃ bruvann artham āha -- tasya -- iti |

nanu loke siddhir niṣpattir ucyate, yathaudanasya siddhir iti. tat katham evaṃ varṇyata ity āha -- hetunibadhaneti. hetuḥ kāraṇaṃ nibaddhyate 'sminn iti nibandhanaṃ pratibandhaviṣayaḥ | hetur nibandhanam asyā iti vigṛhya hetupratibaddhety artho vaktavyaḥ |

yadi janakanibandhanā siddhir īḍṛśī tarhi jñānanibandhanā kīdṛśī bhaviṣyatīty āha -- jñāneti | tuḥ pūrvasyāḥ siddher asyā bhedaṃ darśayati | evaṃ ca vyācakṣāṇa arthapadavyākhyāne "arthaḥ prayojanaṃ dāhādi", siddhipadavyākhyāne ca "tasya dāhāder niṣpattiḥ" iti yad vinītadevaśāntabhadrau vyācakṣātāṃ tad dvayam apy apāsyati | yataḥ svahetor eva vahnyāder dāhāder niṣpattir na tu jñānāt tasya tadakārakatvād iti |

nanu yadi siddhir anuṣṭhānam, tarhi hānam upādānaṃ siddhir ity āha -- heyasya ca -- iti. co hetau, avadhāraṇe vā hānam ity asmāt paro draṭavyaḥ. dvitīyaś cakāraḥ samuccayārthaḥ | kim evaṃ sati siddham ity āha -- tata iti | yato jñānanibandhanā siddhir īdṛśī tatas tasmāt kāraṇāt |

puruṣārthasiddhiśabdānāṃ vigraham arthaṃ vyākhyāya samprati sarvaśabdaṃ vyākhyātuṃ vigraham āha -- sarvā ca -- iti | evaṃ ca vigṛhṇan yad vinītadevena vyākhyātam -- "sarvaś cāsau laukiko lokottaraś cāsannadeśo dūradeśaś ca puruṣārthaś ceti, tathā tasya siddhiḥ" iti, tad dūṣayati. evaṃ hi

[dhpr p.32]

pradarśitaṃ ca prāpayat samyagjñānam eva. pradarśitaṃ ca aprāpayat mithyājñānam. aprāpakaṃ ca katham arthasiddhinibandhanaṃ syāt. tasmād yan mithyājñānam, na tato arthasiddhiḥ. yataś ca arthasiddhiḥ, tat samyagjñānam eva. ata eva samyagjñānam yatnato vyutpādanīyam. yatas tad eva puruṣārthasiddhinibandhanam,

vyākhyāyamāne sarvaśabdena puruṣārthasiddher aviśeṣaṇād mithyājñānāt kākatālīyārthasiddhir nivāritā syāt | na ca sā sambhayinī | yathā ca sā na sambhavati, tathā 'nantaram eva pratipādayiṣyate |

yo 'pi śāntabhadraḥ "sarvaś cāsau puruṣārthaś ca, sarveṣāṃ vā puruṣāṇām arthas tasya siddhiḥ" iti vyācaṣṭe, so 'py anayaiva dvārā nirākṛtaḥ |

nanu sarvaśabdasya prakārakātsnaryavṛtter api darśanān na jñāyate kiṃ vṛttir atrābhipreta ity āha -- sarvaśabda iti. dravyasya niḥśeṣatāyāṃ vṛttaḥ pravṛtto vācakabhāvena | yathā "sarvotpattimatām īśvaro nimittakāraṇam" ity a[14b]tra | dravyaśabdena cedaṃ tad iti vyapadeśayogyaṃ grahītavyam | na tu vaiśeṣikasiddhāntaprasiddhaṃ pṛthivyādi | tad uktam --

"vastūpalakṣaṇaṃ yatra sarvanām prasajyate |

dravyam ity ucyate so 'rtho bhedyatva vivakṣitaḥ" iti

puruṣārthasiddhir apīdaṃ tad iti vyapadeśayogyā | tena sā 'pi dravyam | tathāvṛtter asya grahaṇād anyavṛttitayā prasiddhasyāpi pratiṣedhaṃ kaṇṭhoktaṃ karoti | vṛtta iti varttate | yathā pūrve vyācakṣate "sarvarasabhoktā 'yaṃ bhikṣākaḥ" iti | yathā 'yam sarvaśabdaḥ prakārakārtsnyavācī tadvad atrāpīti | prakārakārtsnyavṛtter agrahaṇe ko guṇa ity āha -- tata iti | tataḥ prakārakārtsnyavṛttasyāgrahaṇat | tathāpi katham ayam artho bhavatīti cet | bhavati hi prakārakārtsnyavacane sarvaśabde saty ayam arthaḥ -- na so 'sti puruṣārthasiddheḥ prakāraḥ phalalakṣaṇo vā yo na samyagjñānanibandhana iti | sati caivaṃ dviprakārā 'pi siddhiḥ samyagjñānapūrvikety ayam artho bhavati |

nanu cāsminn apy arthe prakāradvitayasya saṃgṛhītatvāt kim asaṃgṛhītaṃ nāma yenāyam artho yatnena mahatā hīyata iti? kathaṃ na hīyatāṃ kasyāścit tatprakārāntaḥpatitāyā hānavyakte[26].....................na hi ṣaḍ api rasaprakārān bhuñjānaḥ kaścin madhurāmlādirasavyaktīḥ sarvā eva bhuṅkte | na ca tathā 'kurvan sarvarasabhoktā na bhavatīti |

__________notes__________

[26] samyak{-ṅ} na paṭhyate |

yady ayaṃ nārthaḥ kas tarhīty āha -- api tu -- iti | nipātasamudāyo 'yaṃ kin tvat yasyārthe sarvatra varttate |

nanu kṛtsnaivāsau samyagjñānanibandhanety ucyamāne mithyājñānāt kākatālīyā 'py arthasiddhir nāstīti darśitaṃ syāt | na caitad yujyate | yato yady api mithyājñānān niyamavatī nāsty arthasiddhīh, tathāpi kādācitkī vidyate eva | yathā kaścit dahanoparivarttiṃ maśakavarttiṃ dhūmam avasāyāgnim anumāya yadi pravṛttyā 'gnim āsādayati | ata eva ca mithyājñānasya kādācitkārtha--

[dhpr p.33]

siddhinibandhanatvāt, samyagjñānasya tu niyamenārthasiddhinibandhanahetutvāt samyagjānam eva yatnato vyutpādyate | na tv etāvatā mithyajñānān nāsty evārthasiddhiḥ | prakārakārtsnyavṛttagrahaṇe tu nāyaṃ doṣaḥ | evaṃ hi samyagjñānāsādhyaḥ paraprakāro nirākriyate | na tu tatprakārāntaḥpātinyāḥ kasyāścit siddhivyakter mithyājñānasādhyatvam | na ca hānopādānavyaktayaḥ pratyekaṃ prakāraśabadavācyāḥ prakārānantyaprasaṅgāt | tasmāt sarvaśabadaḥ prakārkārtsnyavṛttir eva prahītavyaḥ -- iti purveṣāṃ matam āśaṅkyāha -- mithyeti | kātatālayoḥ saṃyoga ivākasmakī kākatālīyā | kuto nāstīty āha -- tathā hīti | tata iti mithyājñānāt | tad api prāpayaty evety āha -- pradarśitam iti | co yasmāt |

pradarśitaṃ prāpayad api mithyājñānaṃ bhaviṣyati | tataḥ samyagñānam evety avadhāraṇam ayuktam ity āha -- pradaṛśitam iti | co 'vadhāraṇe aprāpayad ity ataḥ paro draṣṭavyaḥ | `lakṣaṇahetvoḥ' [pāṇini 3 |2 |126] iti hetau śatur vidhānāt | pradarśitārthāprāpaṇād eva mithyājñāna[15a]m ity arthaḥ | mithyājñāṇasya hīdam eva tattvaṃ yat pradarśitāprāpatvaṃ nāma | prāpake tu mithyājānavyapadeśaḥ samāropitaḥ syād iti bhāvaḥ | mā bhūta prāpakam, tad arthasiddhes tu bibandhanaṃ kiṃna syād ity āha aprāpakam iti | co yasmād arthe |

tasmād ityādinoktārthopasaṃhāraṃ karoti | yasmād upadarśitāprāpakam eva mithyāñāṇam tasmād yat kiñcn mithyāñāṇaṃ tataḥ sarata eva nārthasiddhiḥ | yaḥ punar akasmād vahner upari maśakavarttiṃ dhūmam avasāya vahnim asvasyati, so 'py anumākālāt pūrvaṃ yāvan maśakavarttyādibhyo vyāvṛttaṃ vahnikāryaṃ niyataṃ dhūmarūpaṃ nirūpya vivecitaṃ tadānīm anumānakāle nānusarati, tadanusaraṇe bhrāntyayogāt, tāvad anivarttite saṃśayahetau, tiṣṭhatu tāvan maśakarvarttidarśanam, saty adhūmadarśane 'pi sandigdhavahnikāryatvāt kathaṃ niḥśaṅko nāma sacetanaḥ | tasmān niścitaniyatarūpād eva dhūmād vahniniściyaḥ | anyasmāt tv ekāṃśāvagraho 'py anivartitaśaṅkāhetuḥ saṃśaya eva | saṃśayaś ca bhāvābhāvāniyatasyārthasyāśakyaprāpaṇasya darśako nārthasiddher nibandhanam | jñāṇātarād eva tu sā prāptir ity asyābhiprāyaḥ | evam anyatrāpi mithyājñāne yathā prāmāṇyaṃ na yujyate, yathā ca jñānāntarād eva sā prāptis tathā dharamottareṇaiva viniścayaṭīkāyāṃ vipañcitam iti neha pratanyte |

kutaścid arthasiddhir api syād ity āha -- yataś ca -- iti | co 'nyasmād bhedavad rūpam upadarśayati | arthasiddhinibandhanaṃ mithyājñānam ācāryasyāpi nābhimatam iti sāmarthyād darśayati | yadā ''ha -- ata eveti | yata eva mithyājñānād arthasiddhir nāsti, samyagjñānāc cāsty eva | ato 'smād eva hetoḥ | yatnagrahaṇam anuṣaṅgeṇa mithyājñānavyutpādanaṃ darśayati | mithyājñāṇasyāpi kasyacid vyutpādanād ity uktaprāyam | ata evety enena yad eva hetutvenāpekṣitaṃ tad eva yata ityādinā sukhapratipattyarthaṃ kaṇṭhoktaṃ karoti | ayam āśayaḥ -- yady ācāryo mithyājñānād apy arthasiddhiṃ bhavitrīm abhipreyātm tadā na samyagjñānam eva prastāreṇa vyutpādayet | tad eva ca tathā vyutpāditavān | ato 'vasīyate naiva tasyedam abhipretam iti.

nanu samyagjñānapūrvikaivety avadhāraṇe sati mithyājñānād arthasiddhir nāstīti labhyate. na copāttam avadhāraṇam, tat katham ayam artho labhyata ity āha -- tata iti | yataḥ sarvaśabde darvyakārtsnya--

[dhpr p.34]

tato yāvad brūyāt -- yā kācit puruṣārthasiddhiḥ, sā samyagjñānanibandhanā eva iti, tāvad uktaṃ sarvā sā samyagjñānapūrvikā iti. itiśabdas tasmād ity asminn arthe. yattadoś ca nityam abhisambandhaḥ. tad ayam arthaḥ -- yasmāt samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhiḥ, tasmāt tat samyagjñānaṃ vyutpādyate.

yady api ca samāse guṇībhūtam samyagjñānam, tathā api iha prakaraṇe vyutpādayitavyatvāt pradhānam. tatas tasya eva tatśabdena sambandhaḥ.

vyutpādyata iti vipratipattinirākaraṇena pratipādyata iti.

____________________________________________________

vṛttau sati sarvā kṛtsnā puruṣārthasiddhiḥ samyagjñānapūrvikā, na tu kācid vyaktir asti yā na tatpūrvikety ayam artho labhyate, tataḥ kāraṇāt pūruṣārthasiddhiḥ samyagjñānanibandhanaiveti sāvadhāraṇaṃ vākyam | yat parimāṇam abhidheyaṃ brūyād vaktuṃ śaknoti, tāvat parimāṇam uktam sarvā samyagjñānapūrvikety anena | varttatām itiśaśabdas tasmād ity asyārthe | kva punar yatśabdo 'sti yena vakṣyamāṇārthasaṅgatir ity āha -- yad iti | co [15b] vyaktam etad ity asminn arthe | śabdayoḥ sākṣād anyonyāpekṣābhāvāt yattadarthayor iti draṣṭavyam | abhisambandho vyapekṣā | evaṃ sati kīdṛśo 'rtho vyavatiṣṭhata ity āha -- tad iti |

nanu bahuvrīhau guṇībhūtaṃ samyagjñānam, tat kathaṃ tasyāpradhānasya pradhānapratyavamarśinā tacchabde parāmarśaḥ syād ity āha -- yady api ceti | yady api ceti nipātasamudāyo viśeṣābhidhānārthābhyupagame varttate | mahābhāṣye cāyaṃ prāyeṇa dṛśyate | samāsa iti samāsārtha ity arthaḥ | vyutpādayitavyatvāt pradhānam ity abhidadhato 'yam āśayaḥ -- dvedhā hi prādhānyaṃ śabdato 'rthataś ca | tatra śābdena nyāyenāsaty api prādhānye samyagjñānasya vyutpādayitavyatayā buddhyantareṇopasthāpitasya svatantrasyā''rthena nyāyena prādhānyaṃ ko 'pahastayed iti tacchabdena tasya parāmarśo na viruddhyata ity evaṃ vyācakṣāṇo vinītadevavyākhyāṃ tiraskaroti | evaṃ hy asau vyācaṣṭe -- "tad iti napuṃsakaliṅgena nirdeśāt samyagjñānaṃ parāmṛśyata" iti | samyagjñānasyāprādhānyena parāmarśānupapattau talliṅgaprahaṇasyaivāyogāt katham asiddhena sādhyatām ity āśayaḥ | tataḥ prādhānyāt tasyaiva samyagjñānasya

[dhpr p.35]

caturvidhā ca atra vipratipattiḥ saṃkhyālakṣaṇagocaraphalaviṣayā. tatra saṃkhyāvipratipattim nirākartum āha --

dvividhaṃ samyagjñānam | nb i 2

dvividham iti -- dvau vidhau prakārāv asya iti dvividham. saṃkhyāpradarśanadvāreṇa ca vyaktibhedo darśito bhavati.

________________________________________ tacchabdena sambandhanaṃ sambandhaḥ svīkāra iti yāvat | tato 'yam arthaḥ -- tat samyagjñānaṃ karamabhūtaṃ vipratipattinirākaraṇena pratipādyate bodhyate śiṣyajana ity arthāt | ata eva tad iti dvitīyāntam etad iti sopapattikam āha |[27]"samyaṃ sva(-smā)ryate paraḥ"[pv iv 267]iti yathā | vipratipattinirākaraṇena pratipādyata iti bruvatā lakṣaṇaṃ na virudhyate | "prasiddhāni pramāṇāni" [cf. psṭ ms a 12b1; na k.2; pvṭ 96a7f]ityādi tad apahastitaṃ veditavyam |

__________notes__________

[27] "smāryate samayaṃ paraḥ" pv iv 267 -- saṃ-

nanu vārttikādinaiva samyagjñānasya vyutpādanāt katham asya na vaiyarthyam iti cet saṃkṣiptarucīn prajñān adhikṛtyedaṃ prakaraṇaṃ praṇītam ity adoṣaḥ |

atha kā 'tra vipratipattiḥ yannirākaraṇenedaṃ pratipādyata ity āha -- caturvidheti | co yasmāt | caturvidhā catuḥprakārā | atra samyagjñāne viruddhā pratipattir vipratipattiḥ | kiṃviṣayā sety āha | saṃkhyeti | anena viṣayabhedāc cāturvidhyaṃ vipratipatter darśitam | tathā hi saṃkhyāvipratipattis tāvat pratyakṣam evaikaṃ pramāṇam iti lokāyatikānām | pratyakṣānumānāptavacanāni trīṇy eva pramāṇānīti sāṃkhyānām | ārṣasya jñānasya pratibhāpranāmnaḥ kadācid iha laukikānām utpadyamānasya pratyakṣānumānayor ekatrāpy antarbhāvāpradarśanāt pratyakṣānumānārṣāṇy eveti cirantanavaiśeṣikāṇām | pratyakṣānumānopamānaśabdā eveti naiyāyikānām | pratyakṣānumānopamānaśabdārthāpattaya eveti prabhākarāṇām iti | pratyakṣānumānopamānaśabdārthāpattyabhāvā eveti kaumārilānām |

lakṣaṇavipratipattir api -- savikalpakam eva pratyakṣam iti vaiyākaraṇabārhaspatyādīnām | savikalpakaṃ nirvikalpakaṃ ceti naiyāyikamīmāṃsakādīnām | pītaśaṅkhādijñānaṃ bhrāntam api pratyakṣam ity aṃśavādavādinām | ekalakṣaṇahetujam anumānam ity ahrīkāṇām | ṣaḍlakṣaṇahetujam iti pūrvayaugānām | pañcalakṣaṇahetujaṃ caturlakṣaṇahetujaṃ ce(ve)ti naiyāyikānām |

viṣayavipratipattir api -- sāmānyaviṣaye pratyakṣānumāne iti naiyāyikamīmāsakādīnām |

phalavipratipattir api -- sarveṣāṃ pramāṇā(-ṇa)vyatiriktam eva pramāṇarū(pramārū)paṃ phalam iti |

tatra tāsu madhye saṃtkhyā tv ajātyā nirdhāryate | tato nirdhāraṇe yuktaṃ dvau vidhau prakārāv asyeti vigṛhṇan vidhaśabdo 'py asti prakāravācīti darśayati | tathā hi prakīrṇavṛttikṛdadharmapālenāpi

[dhpr p.36]

dve eva samyagjñānavyaktī iti. vyaktibhede ca pradarśite prativyaktiniyataṃ samyagjñānalakṣaṇam ākhyātuṃ śakyam. apradarśite tu vyaktibhede sakalavyaktyanuyāyi[28]samyagjñānalakṣaṇam ekam na śakyaṃ vaktum. tato lakṣaṇakathanāṅgam eva saṃkhyābhedakathanam. apradarśite tu vyaktibhedātmake saṃkhyābhede lakṣaṇabhedasya darśayitum aśakyatvāt. lakṣaṇanirdeśāṅgatvād eva ca prathamaṃ saṃkhyābhedakathanam.

__________notes__________

[28] -vyakty-em.: -vyaktaty-dhpr

_____________________________________________________

vidhaśabdaḥ prakāravācī pradarśitaḥ | na punar asyāyam abhiprāhaḥ -- vidhā(-dha)śabdo jātivācitvāt prakāravācī na bhavatīti | anekārthatvāt tasya prakāravācino 'pi prayogasya "catasṛṣu caiveṃvidhāsu tattvaṃ parisamāpyate" [nyāyabhā- pṛ- 2] ityādāv anena prāyaśo dṛṣṭatvāt |

nanu kathaṃ nāma pramāṇād eva pravartteya nāpramāṇād iti pravarttitumanāḥ pramāṇasya lakṣaṇam eva jijñāsate, na saṅkhyām. tato lakṣaṇam eva vyutpādyaṃ na saṅkhyā. tac ca lakṣanaṃ yady ekasyaivāsti, tad ekam eva pramāṇam. atha bahūnām, tadā pramāṇabāhulyam anivāryam eva. atha tal lakṣaṇaṃ naikasyaivāsti nāpi bahūnām, tarhi lakṣaṇavyutpattau sāmarthyāt saṃkhyāvipratipattir nirākṛtā bhavatīti kiṃ pṛthak saṃkhyāvipratipattinirākaraṇenetiy āha -- saṃkhyeti. co yasmādarthe. dvāram upāyaḥ.

kenākāreṇa darśito bhavatīty āha -- dve iti. itinā vyaktibhedasya svarūpam āha. vyaktibhedenaiva darśitena kiṃ prayojanam ity āha -- vyaktibhede ceti. co yasmādarthe. yady adarśite 'pi vyaktibhede lakṣaṇākhyānaṃ śakyam, tathāpi kiṃ darśitenety anvayamātrād apratipatter vyatirekam api darśayitum āha -- apradarśita iti. tuḥ pradarśanapakṣād apradarśanapakṣasya bhedam āha. sakalavyaktyanuyāyīti bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- vyaktibhedānupadarśane prativyaktiniyatasya laṣaṇasyākhyātum aśakyatvāt. lakṣaṇam ucyamānaṃ sakalavyaktyanuyāyi tad ekaṃ vaktavyam | na ca tad vaktuṃ śakyam, asambhavād eveti.

nanu kim ucyate -- sakalavyaktyanuyāyi vaktum aśakyam iti yāvatā 'visaṃvādijñānaṃ pramāṇam ity asti lakṣaṇam ekaṃ suvacam apīti. satyam. kevalaṃ jñānānāṃ yat prātisvikaṃ rūpaṃ pravṛttikāmānāṃ pravṛttyupayogi, tad upalakṣaṇaṃ nāstīty abhiprāyād adoṣaḥ. yad vā vipratipattinirākaraṇapravaṇaṃ yatsādhāraṇaṃ lakṣaṇam, tan nāsti. yac cāvisaṃvāditvaṃ lakṣaṇam, na tena vipratipattir nirākṛtā bhavati. anyatrāpi parair avisaṃvāditvasyeṣṭatvād ity anenābhiprāyeṇoktam -- na śakyam ekaṃ vaktum iti viśeṣapratiṣedhasāmarthyāt śeṣavidhisiddhau ca tathābhūtasya sādhāraṇasya sambhavād eva sakalaśabdo 'yam upayuktakārtsnye pravarttanīyaḥ. tenāyam arthaḥ -- pradarśitavyaktibhedātmakacaturvidhapratyakṣānuyāyi kalapanā 'poḍhābhrāntatvam, pradarśitavyaktibhedātmakadvividhānaumānānuyāyi trirūpaliṅgajatvaṃ śakyaṃ vaktum iti. yadi nāmaivam, tataḥ kim ity āha -- tata iti. yato 'pradarśite na śakyam ekaṃ tathāvidhaṃ darśayitum, tatas tasmāt. lakṣaṇakathanāṅgam iti prativyaktiniyatalakṣaṇakathanāṅgam ity avaseyam.

[dhpr p.37]

kiṃ punas tad dvaividhyam ity āha --

pratyakṣam anumānaṃ ca iti ||nb i 3

______________________________________________________

atha tathāvidhaṃ lakṣaṇam ekaṃ vaktuṃ na śakyatāṃ nāma | kim ataḥ? kevalam adarśite 'pi saṃkhyābhede lakṣaṇabhedo darśayituṃ śakyatām | tat kasmāt tatkathanāṅgaṃ saṃkhyābhedakathanam ity āśaṅkyānvayamukhenoktam arthaṃ draḍhayituṃ vyatirekamukheṇāha -- lakṣaṇeti | lakṣaṇabhedasya prativyaktibhinnasya dṛṣṭasya | kadā darśayitum aśakyatvaṃ yata evaṃ bhavatīty ākāṅkṣāyām -- apradarśita iti paścād yojanīyam | tur avadhārayati, pradarśitād vā bhinatti |

nanu ca na saṃkhyābheda eva vyaktibhedaḥ, tat kathaṃ vyaktibhedātmka ity ucyata iti cet. vastutaḥ saṃkhyeyād anyasyāḥ saṃkhyāyā vāstavyā abhāvena saṃkhyāsaṃkhyeyayor ekatvavivakṣayā caivam ucyate | pūrvaṃ tu kalpanānirmitātmanāṃ(-nā)bhinnām avalambya saṃkhyāpradarśanadvāreṇetyuktam | saṃkhyāsamkhyeyayor ekatvavivakṣayaiva ca saṃkhyeyavipratipattir eva nirākṛteti | atha vā vastu(vyakti)bhedas tadātmā tathāvidhaḥ kalpanāśilpinirmito yasya saṃkhyābhedasya sa tathoktaḥ | paramārthato bhinne hi vastuni saṃkhyābhedaḥ kalpyata iti vāstavarūpānuvādam idam uktam iti kim avadyam? sarveṇa cānena nai(cānenai)tad uktam -- pravṛttikāmānām upayogitvāl lakṣaṇam eva vaktuṃ yuktaṃ tad etat tv anyathā na śakyam ākhyātum iti saṃkhyābhedapradarśanam iti |

nanv asaty api dvividham iti saṃkhyābhedapradarśane tat samyagjñānaṃ cety ukte 'pi vyaktibhedo darśito bhavaty eva | sati caivaṃ lakṣaṇābhdedākhyānam api sukaram iti kṛtaṃ dvividhaśabdeneti cet | siddhe satīdaṃ vacanaṃ dvividham eveti niyamārtham iti brūmaḥ | itaratheha tāvad etāvadvyuptādyatayā prastutam anyatra punar anyad apy asti vyutpattyaṃ samyagjñānam ity āśaṅkāhatya na nirākṛtā syād iti | yat punar uktam -- tarhi lakṣaṇavyutpattyaiva saṃkhyāviprtipattir nirākṛtā bhavatīti tad atyantam asaṅgatam | yato yadi viśeṣalakṣaṇam abhipretyedam ucyate; tadā vyaktibhdedānupadarśane prativyaktiniyataṃ tad evāśakyaṃ(-ya) kathanam ity uktam | na coktam iti tathā kartum īṣṭe | yatas tad īdṛśaṃ pratyakṣam anumāṇaṃ cety etat kartuṃ śaknoti | na tv ābhyām anyan na samyagjñāṇam iti | atha sāmānyalakṣaṇam | tad api tathāvidhaṃ sādhāraṇaṃ vaktum aśaktyam iti kena tathā kriyatām? na ca tenoktenāpi tādṛśī vipratipattir nirākriyata ity uktam | athāpi syāt -- dvividham ity ukte 'pi katha[17a]m ābhyām anyasyāsamyagjñānatvavi(-tvādhi)gamaḥ? ucyate | ye tāvad ācāryapramāṇakā vyutpatsavas te tadvacanamātreṇaiva vivakṣitam arthaṃ bodhyante | ye te yuktyanusāriṇas tebhyo 'pi prakaraṇāntareṣūpapattir udāhṛtā | prajñajanādhikāreṇa cāsya prakaraṇasya prārambhāt svayam eva tair upapattir ukteti na saṃkhyāvacanam anupādeyam iti | astu lakṣaṇanirdeśāṅgam, ādau tu kasmād ucyata ity āha -- lakṣaṇa iti | cas tulyopāyatvaṃ samuccinoti |

yathākathañcid dvaividhyasambhave pṛcchati -- kiṃ punar iti | kim iti sāmānyataḥ, punar iti

[dhpr p.38]

pratyakṣam iti pratigatam āśritam akṣam. atyādayaḥ krāntādyarthe dvitīyayā[vā 4 ad pāṇ 2.2.18]iti samāsaḥ. prāptāpannālaṅgatisamāseṣu paraval liṅgapratiśedhād abhideyaval liṅge sati sarvaliṅgaḥ pratyakṣaśabdaḥ siddhaḥ.[29]akṣāśritatvaṃ ca vyutpattinimittaṃ śabdasya, na tu pravṛttinimittam. anena tv akṣāśritatvena ekārthasamavetam arthasākṣātkāritvam lakṣyate. tad eva śabdasya pravṛttinimittam. tataś ca yatkiñcid arthasya sākṣātkāri jñānaṃ tat pratyakṣam ucyate.

__________notes__________

[29] nanu cāsyāṃ vyutpattau indriyajñānasyaiva pratyakṣaśabavācyatā syād na yogijñānāder ity āha -- ṭi-

___________________________________________

viśeṣata | abhimatam āha -- pratyakṣaṃ iti | pratyakṣam ity atra kaḥ samāsaḥ, kena ca sūtreṇety āśaṅkya sukhapratipattyarthaṃ vipratipattinirākaraṇārthaṃ cāha pratigataṃ ityādi | akṣam indriyaṃ gatam āśritaṃ janyatayā, na tv ādheyabhāvena | evaṃ ca vigṛhṇan[29*]akṣam akṣaṃ prati varttataa iti vyutpattiprakāreṇāvyayībhāvaṃ nirasyati | samāsa ekārthībhāvaḥ | sa cāyaṃ samāsas tatpuruṣasaṃjñako jñātavyaḥ | kena sūtreṇāyam ity āha -- atyādaya iti | āhopuruṣikayāyam prakāras tvayā darśito na tv asya kaścid guṇo 'stīty āha -- sarvalinga iti | avyayībhāvapakṣe pratyakṣo vṛkṣaḥ pratyakṣā mṛgāś ceti na syāt | pratyakṣasyeti śrutiś ca na syād ity abhiprāyaḥ | kathaṃ punaḥ sarvaliṅgatā 'syety āha -- abhidheyavad iti | abhidheyasyevābhidheyavat | abhidheyaval liṅga yasya, tat tathā. tasmiṃś ca saty ayaṃ pratyakṣaśabdaḥ sarvaliṅgaḥ.

__________notes__________

[29*] a cf. nbh ...

nanu ca paraval liṅgaṃ dvandvatatpuruṣayoḥ[pāṇ 2.4.26]iti samastena pratyakṣaśabdena pratiśabdo(-bdā)pekṣayā parasthānasthitasyākṣaśabdasya liṅgaparigrahāt katham asyābhidheyaval liṅgatety āha -- prāpteti.

nanu kenāsya paraval liṅganiṣedhaḥ? na tāvat prāptāpannālaṅgatisamāsena teṣāṃ svarūpagrahaṇāt tatra. atra ca tadabhāvāt. gatisamāsād iti cet, tad apy asat, upasargāḥ kriyāyoge[pāṇ 1.4.59]ity ataḥ kriyāyoge varttamāne gatiś ca[pāṇ 1.4.60]ity anena kriyāyoga eva gatisaṃjñāvidhānāt. na cāyaṃ pratiśabdaḥ kriyāyogī, na ca gamanakriyāyogo 'trāstīti vācyam. pratiśabdasyaiva tatrārthe varttamānā(-natvā)t nāyaṃ doṣaḥ, gatigrahaṇena tatra yeṣāṃ gatisaṃjñā dṛṣṭā teṣāṃ arhaṇāt | pratyādīnāṃ sā dṛṣṭeti teṣām api tathātvena saṅgraha iti |

yady evaṃ samāsas tarhi katham ācāryadignāgena akṣam akṣaṃ prati varttata iti prayakṣam[nmu]ity uktam? tadarthamātraṃ kathitam ity adoṣaḥ |

[dhpr p.39]

yadi tv akṣāśritatvam eva pravṛttinimittam syād indriyavijñānam eva pratyakṣam ucyeta, na mānāsādi | yathā gacchati gauḥ iti gamanakriyāyām vyutpādito 'pi gośabdo gamanakriyopalakṣitam ekārthasamavetaṃ gotvaṃ pravṛttinimittīkaroti | tathā ca gacchaty agacchati ca gavi gośabdaḥ siddho bhavati | mīyate 'nena iti mānam | karaṇasādhanena mānaśabdena sārūpyalakṣaṇam pramāṇam abhidhīyate | liṅgagrahaṇasambandhasmaraṇasya paścāt mānam anumānam | gṛhīte pakṣadharme smṛte ca sādhyasādhanasambandhe 'numānaṃ pravartata iti paścātkālabhāvy ucyate | ___________________________________

atha pratigatam āśritam akṣam ity asyām api vyutpattau mānasasvasaṃvedanayogipratyakṣāṇāṃ na syāt pratyakṣaśabdavācyatety āha -- akṣāśritatvam iti | co yasmāt | prakṛtyādivibhāgena śabdasya niṣpattir vyutpattiḥ | pravṛttir arthābhidhānam śabdasyeti prakṛtasya pratyakṣaśabdasya | tur avadhāraṇe | kiṃ tarhi pravṛttinimittam ity āha -- anena -- iti | tunā vyutpattinimittād asya bhedaṃ darśayati. yattador nityam abhisambandhāt yad akṣāśritatvenārthasākṣātkāritvam arthāparokṣīkaraṇam upalakṣyate tad eva tu pratyakṣaśabdasya pravṛttinimittam | kathaṃ punar anyenāsambaddhenānyasyopalakṣaṇam? mā bhūd i(a)tiprasaktir ity āha -- ekārthasamavetam iti hetubhāvena viśeṣaṇāt | yata ekārthasamavetaṃ tato lakṣyata ity arthaḥ | ekasminn arthe jñānalakṣaṇe 'rthasākṣātkāritvam akṣāśritatvena samaṃ samavetam | yady api paramārthataḥ samavāyasamavāyinau na staḥ, tathāpi tadvyāvṛttinibandhanayos tathābhūtavastvāśrayeṇa kalpitayor akṣāśritatvārthasākṣātkāritvayor ekārthasamavāyasya ca kalpitasya sambhavād evam abhidhāne ko virodhaḥ? paraprasiddhyā vā evam uktam iti kā kṣatiḥ? evam api kathaṃ pūrvadoṣātivṛttir iya āha -- tataś ceti | sākṣātkāritvasya pravṛttinimittatvāt | caśabda eva tasmād idam ucyata ity arthaṃ dyotayati |

akṣāśritatve pravṛttinimitte ko doṣa iti pārśvasthasyāśrutacodakavākyasya vacanam āśaṅkyāha -- yadi-- iti | tunā bhedavad etad darśayati |

athābhidhīyate -- yad arthasākṣātkaraṇam akṣāśritatvena samavetaṃ tad evānenopalakṣāṇīyam iti tadavasthe(-stho) mānasāder asaṅgraha iti | na | akṣajatvasyopalakṣaṇatvenāprādhānyād arthasākṣākāritvam upalakṣyamāṇaṃ pradhānam upalakṣyaiva nivṛtter adoṣa eva | yathā kākebhyo dadhi rakṣyatām ity atra | anyathā 'trāpi kākatvenaikārthasamavetasyopaghātakatvasyopalakṣaṇāt, śvādibhyo dadhirakṣā na syāt | atha yad evopaghātakaṃ(-katvaṃ) kākeṣu samavetaṃ tad evānyatrāpi | tac copalakṣitam iti tad anyato 'pi dadhirakṣocyate | arthasākṣātkāritve 'pi samānam iti kathaṃ na mānasādeḥ pratyakṣaśabdābhilāpyatvam iti | kiṃ dṛṣṭam idaṃ yad anyatra vyutpādito 'pi śabdo 'nyatra tatpravṛttiviṣayīkarotītyāha -- yatheti | sugamam etat, kevalam apir avadhāraṇe gotvam(m ity a)smāt paro draṣṭavyaḥ |

pratyakṣamūlatvād anumānasyādau pratyakṣam upāttaṃ pratyeyam | yatra hi nimittāntaraṃ darśayatum

[dhpr p.40] cakāraḥ pratyakṣānumānayos tulyabalatvaṃ samuccinoti | yathā arthāvinābhāvitvād arthaṃ prāpayat pratyakṣaṃ pramāṇam, tadvad arthāvinābhāvitvād anumānam api paricchinnam arthaṃ prāpayat pramāṇam iti | tatra pratyakṣaṃ kalpanāpodham abhrāntam i-4

tatra iti saptamy arthe vartamāno nirdhāraṇe vartate | tato 'yam vākyārthaḥ -- tatra tayor pratyakṣānumānayor iti samudāyanirdeśaḥ | pratyakṣam ity ekadeśanirdeśaḥ | tatra samudāyāt pratyakṣatvajātyekadeśasya pṛthakkaraṇaṃ nirdhāraṇam | tatra pratyakṣam anudya kalpanāpoḍhatvam abhrāntatvaṃ ca vidhīyate | yat tat bavatām asmākaṃ artheṣu sākṣātkāri jñānaṃ prasiddhaṃ tat kalpanāpoḍhābhrāntatvayuktaṃ draṣṭavyam |

aśakyaṃ tatra kramapravṛttitvād vācaḥ, kramasya nyāyaprāptatvād ity ucyate, na tu saty api nimittāntare yathoddeśam eva vyākhyānaṃ yuktam iti |

pratyakṣapadaṃ vyākhyāyādhunā 'numānapadaṃ vyācikhyāsuḥ mānaśabdasya tāvad artham ācaṣṭe mīyata iti | evaṃ vyutpāditenānea śabdena kiṃ pratipādyata iti? karaṇeti | karaṇasyānumānalakṣaṇakriyāsiddhau sādhakatamasya sādhanena vācakena | sārūpya(-rūpyaṃ) lakṣaṇaṃ svabhāvo yasya tat tathā | hetubhāvena caitad viśeṣaṇam |

yady evaṃ kathaṃ tarhi kvacit "trirūpālliṅgād yad anumeye jñānaṃ tad anumānam" iti? sārūpyopalakṣitaṃ jñānam eva tathā 'bhidhāsyata iti ko virodhaḥ? evaṃ tāvan mānam | anumānaṃ tu katham ity āha -- paścād iti | anena paścād arthavṛttenānuśabdasya mānaśabdena saha "gatiprādaya" ity anena tatpuruṣasmāsaṃ darśayati | na ca mānasya paścād iti [18a] vivakṣtiam, yenānurathādivad avyayībhāvo bhavet | atra hi mānam eva pakṣadharmagrahaṇādeḥ paścādbhāvi vivakṣitam | na mānasya paścādbhāvi kiñcid iti | ayayībhāvapakṣe tu na kevalaṃ vivakṣitārthakṣatiḥ, kin tv anu mānasyeti ṣaṣṭhī ca na śrūyeta | kasya paścād ity āha -- liṅgeti | "ṣaṣthy atasarthapratyayena" [pāṇini -- 2.3.30] ity anena paścāt śabdayoge ṣaṣṭhīyam | katham etad dvayasya paścādbhāvy anumānam ity āha -- gṛhīta iti | tulyabalatvaṃ tulyasāmarthyam | prāmāṇyāsādanāyeti prakaraṇavaśāt | yathetyādinaitad eva samarthayate | anumānasya tv arthāvinābhāvitvaṃ pāramparyeṇā draṣṭavyam | na caivaṃ prāpaṇe prāmāṇyāvahe kaścid viśeṣaḥ | paricchinnam ity adhyavasitam | evaṃ bruvataḥ pratyakṣam apy adhyavasitam eva santānaṃ prāpayat pramāṇam | idam api tatheti katham asya na tathātvam iti bhāvaḥ | tulyabalapradarśane 'py ayam bhāvaḥ | pratyakṣasyāpi yad arthāvinābhāvitvaṃ tat tadutpattinimittakam eva | tac cānumānsyāpi samānam iti arthāvyabhicāreṇāpi nimittinā samānena bhāvyam iti |

[dhpr p.41] na ca etan mantavyam -- kalpanāpoḍhābhrāntatvam ced aprasiddham, kim anyat pratyakṣaya jñānasya rūpam avaśiṣyate yat pratyakṣaśabdavācyaṃ sad anūdyeteti | yasmād indriyānvayavyatirekānuvidhāyyartheṣu sākṣātkārijñānaṃ pratyakṣaśabdavācyaṃ sarveṣāṃ prasiddham, tad anuvādena kalpanāpoḍhābhrāntatvavidhiḥ | kalpanāyā apoḍham apetaṃ kalpanāpoḍhaṃ | kalpanāsvabhāvena rahitam ity arthaḥ | abhrāntam

anena "pratyakṣam ekaṃ pramānam" iti bruvāṇaś cārvākaḥ, "anumānād arthaniścayo durlabhaḥ | kaniṣṭhaṃ ca tatpramāṇam" ity ācakṣāṇo mīmāṃsakaś ca nirastaḥ | sarvatrāyam itir vākyārthaparisamāptau | yatra tv arthaviśeṣe varttate sa kathyata eva |

tatretyādi nirdhāraṇam ityantaṃ sugamam | kevalam indriyajñānādipratyakṣānuyāyitvāt pratyakṣatvākhyā jātir yā vyavahārasiddhā tayeti draṣṭavyam |

tatrety ayam evaṃ vyavasthite satīti vākyopanyāse | evaṃ cānuvādavidhikrameṇa yad anyad anyena vyākhyātam "pratyakṣam iti saṃjñā kalpanāpoḍhatvādi saṃjñy eva | tena saṃjñāsaṃjñisambandhaḥ pratipādyate" iti tad vipratipattinirākaraṇe prastute 'prastutam | tato 'pavyākhyānam iti prakāśayati | yad apy apareṇa vyākhyātaṃ "pradeśāntaraprasiddhayoḥ kalpanāpoḍhtvābhrāntatvayor anuvādena pratyakṣatvaṃ vidhīyate" iti tad api na caturasram iti pratipādayate | yataḥ prasiddhe lakṣyalakṣaṇabhāve lakṣaṇānuvādena lakṣyaṃ vidheyam, aprasiddhe tu lakṣaṇavākyena lakṣaṇam eva vidheyam, na lākṣyam iti nyāya iti | anyoś ca pakṣayor yāvān samarthanadūṣaṇaprakāras tāvān anenaiva viniścayaṭīkāyāṃ svayaṃ vivecita iti nehocyate | kathaṃ pratyakṣatvānuvādena kalpanāpoḍhatvādividhānam ity āha | pradiddham iti | anena pūrva prasiddhasya paścāc chabdenābhidhānam anuvāda iti darśayati | tad evaṃ draṣṭavyam iti vidadhāno 'jñātasya śabdena jñāpanaṃ vidhir iti darśayati |

na caitad ityādītiśabdāntaṃ subodham |

indriyānvayavyatirekānuvidhāyigrahaṇaṃ mānasādyasādhāraṇatayā 'nupanyāsārham api pratyakṣaśabdapravṛttinimittasyārthasākṣātkāritvasya yad upalṣakaṃ tad upadarśanārtham upanyastam iti jñātavyam | paripāṭyā prasiddhatvapradarśanārthaṃ vā | tathā hi prathamaṃ yat tad indriyānvayavyatirekānuvidhāyitayā pratyakṣaṃ prasiddham iti pratipādyate | tadanu yadīdam indriyāśritaṃ jñānaṃ bhavatāṃ pratyakṣaṃ prasiddhaṃ tatrāpi pratyakṣaśa[18b]bdapravṛttāv arthasākṣātkāritvam eva nimittaṃ jānīte iti pratipādate | tadanuvādeneti |

yat kalpanayā 'poḍhaṃ rahitaṃ tat kalpanāyā apoḍham apagataṃ bhavatīty arthābhedaṃ matvā kalpanāyā apoḍham iti karttari niṣṭhām āha | na tu kalpanāpoḍham iti karttari niṣṭhaiva | evaṃ hi tayā rahitam ity ācāryavivaraṇavirodhaḥ syāt |

[dhpr p.42] arthakriyākṣame vasturūpe 'viparyastam ucyate | arthakriyākṣamaṃ ca vasturūpaṃ sanniveśopādhivarṇātmakam | tatra yan na bhrāmyati tad abhrāntam | nanu kim ekasmin jñāne jñānāntarasambhavo 'sti yenāyaṃ pratiṣedhaḥ śobheta? kalpanājñāne 'pi ca kalpanāntaraṃ nāstīti tad api kalpanāpoḍhaṃ prasajyeteti vacanāvakāśaṃ paśyan kalpanāsvabhāvene[30]tyādinā 'sya vivikṣitam arthaṃ sphuṭyati |

__________notes__________

[30] dharmottare sarvatra pratiṣu `kalpanāsvabhāvarahitam' ity eva pāṭho labhyate na tu `kalpanāsvabhāvena rahitam' iti |

evañ ca bruvan kalpanā'poḍham ity atrācārye lakṣaṇavākye bhāvapradhāno 'yaṃ kalpanāśabdaḥ, tena kalpanātvena rahitam ity artha iti darśayati | dharmaṇā vā klapanākhyena dharmasyābhilāpasaṃsargayogyapratibhāsattvākhyasya nirdeśaṃ darśayati | ubhayathā 'pi `kalpanāsvabhāvarahitam ity arthaḥ' ity asya sphuṭīkaraṇasya ghaṭanāt | kalpanā ca cakṣyamāṇā grāhyā | evaṃ ca śabdārthaṃ sphuṭayatā 'nena yad ācāryadignāgīyapratyakṣalakṣaṇadūṣaṇāvasare -- "kalpanā nāmajātyādiyojanā | tena yan nāmnā nābhidhīyate, jātyādinā ca na vyapadiśyate viṣayabhedānuvidhāyi yaj jñānaṃ tatpratyakṣam" [nyāyavā- pṛ- 41] ity arthaṃ parikalpya "atha pratyakṣaśabdena ko 'rtho 'bhiddīyate | yadi pratyakṣaṃ katham avācyam? atha na pratyakṣm avācakas tarhi pratyakṣaśabdaḥ | pratyakṣatvasamānyābhiddhāne 'pi yadi tadvyatireki; na pratyakṣam uktam | athāvyatireki | kathaṃ noktam? kalpenāpoḍhaśabdenāpi yadi tad ucyate kathaṃ na vyāghātaḥ? atha nocyate tasyoccāraṇavaiyarthyam? pratyakṣaṃ kalpanā'poḍhm iti ca vyapadiśyate, na cābhidheyam iti ko 'nyo bhadantād katum arhati" [nyāyavā- pṛ- 41] ityādi yad avādīd uddyotakaras tat sarvaṃ kalpanāpoḍhaśabdārthā'parijñānavilasitaṃ tasya tapasvin iti sūcitam

"ihāviṣamvādakatvam abhrāntatvam abhipretam | tena dvicandrādijñānaṃ vyavacchinnam, yogācāramatam api sagṛhītaṃ bhavatī"ti pūrvayākhyānam avamanyamāno 'bhrāntaśadasyārtham āha -- abhrāntam iti | abhrāntam arthakriyākṣame 'viparyasyas taṃ yat tad ucyate | na tv avisaṃvādakam iha grahītavyam iti buddhisthaṃ paścād vyaktīkartavyam | anartho 'pi vastutayā 'dhyavasīyata ity arthakriyākṣama iti viśeṣeṣaṇam | tarhy arthakriyākṣama ity evāstu | na | arthakriyākṣamasyaiva vastutvajñāpanārthatvāt | kiṃ tad arthakriyākṣamam? kim avyavi? athānyad evety āha -- arthakriyeti | sanniveśaś caturasratvādiḥ pratibhāsadharmaḥ | sa upādhir viśeṣaṇam yasya varṇasya vastuśabdavācyasya śuklādiparamāṇusaṃghātasya tathotpannasya sa tathā | sanniveśaviśiṣṭasyaiva varṇasyānvayavyatirekābhyām arthakriyāyām upayogadarśanād etad āha | sa evātmā svabhāvo yasyeti tat tathā | etac ca cākṣuṣajñānaviṣayābhiprāyeṇoktaṃ draṣṭavyam | anyathā bahvasamañjasaṃ syād iti | anena paramāṇupracayamātrasyaivārthakri[19a]yākāritvaṃ nāvayavinas tasyāsattvād iti sūcitam | na bhrāmyati na viparyasyati -- anyathāgrāhi na bhavati |

syāt etat -- paramāṇvartha eva bhavanmate bāhyaṃ vastu | sarvaṃ ca vijñānaṃ teṣu paramasūkṣmeṣu [dhpr p.43]

sthūlābhāsam ājāyate | tat kathaṃ kiñcid abhrāntaṃ nāmeti? atrocyate | ekasāmagrījanmanāṃ paramāṇunāṃ bhinnadeśasvabhāvanāṃ taddhetvabhāvatacchāyālokaparamāṇusvabhāvenāntareṇa rahitatvān nirantaratvena pratibhāsa eva deśavitānāvabhāsātmā sthaulyaṃ nāparaṃ kiñcit | tatra tathābhūtaparamāṇusamudāyaniṣṭhaṃ nirvikalpakaṃ vijñānaṃ kathaṃ bhrāntaṃ syāt? yady ekaikaṃ paramāṇum anekadeśāvaṣṭambhena gṛhṇīyān na punar anekam anekadeśāvaṣṭambhena gṛhṇat | ito 'pi viparyasyed yadi bhinnadeśān paramāṇūn ekadeśān gṛṇīyāt | na caitad asti, aṇumātrakapiṇḍapratibhāsābhāvāt | ekadeśagrahaṇe hi piṇḍo bhāseta aṇumātrako na tu vitatadeśaḥ | na cānekagraho bhramaḥ | atasmiṃs tad iti pratyayasya tādātmyāt | tad ayam arthaḥ -- ekajñānagrāhyās tathāvidhā bahavaḥ paramāṇavaḥ sthūla iti | eko 'yaṃ sthūla iti tu tathābhūtapratibhāsāśrayeṇa vyavasthāpyamānatvāt pratibhāsadharma ity ucyate | na vastudharmaḥ, pratyekam aparisamāpter ity alam iha vistreṇa |

nanu caivam apy anyonyam asaṃsṛṣṭasvabhāvān pramāṇūn saṃsṛṣṭān gṛhṇad vijñānaṃ katham ivāviparyastaṃ nāmeti | atrāpy ucyate | kiṃ idam asaṃṣṛṣṭatvam iṣṭaṃ bhavatā, yad viparyayagrahaṇād bhrāntaṃ jñānam upavarṇyate? kiṃ nānārupatvam, atha nānādeśatvam, uta rūpeṇaiva vijātīyena vyavahitatvam, āhosvid indriyāntaragrāhyeṇārthena vyavakīrṇatvam? tatra yadi nānārūpatvam asaṃsṛṣṭatvam iṣṭaṃ tadā na kaścit saṃsṛṣṭagraho nāma sambhāvati yato 'saṃsṛṣṭā eva paramāṇavaḥ sarvadā gṛhyante | vitatadeśasvabhāvānām eva teṣām avabhāsanāt | yadi hy ekarūpā bhāseran, aṇumātrakaḥ piṇḍo bhāseta | na tu vitatadeśabhāsanaṃ syāt |

atha nānādeśatvam asṃsṛṣṭatvam abhipretaṃ tad api natarām saṃsṛṣṭagraho yato nānādeśā nīlā paramāṇavo nānādeśā eva ca gṛhyante | ekadeśatvabhāsane hi piṇḍo bhāsetāṇumātraka ity uktam |

atha rūpeṇaiva vijātīyena vyavahitatvam asaṃsṛṣṭatvaṃ vivakṣitam; tadā tu tad asambhavād eva na tad viparītagrahaḥ | yato rūpāntaravyavadhānarahitā eva nirantarā nīlāḥ paramāṇāvaḥ, bhāsante ca tathābhūtā iti kathaṃ vibhramaḥ | madhyavarttino vijātīyasyālokādiparamāṇor anutpatter apratibhāsanāc ca | atha cchāyālokaparamāṇur utpadyamānaḥ kena pratibaddho yato notpadyate | na ca śakyaṃ vaktum -- madhye paramāṇvor nāsti paramāṇvantarasyāvakāśa iti | yato niravayavaḥ paramāṇuḥ sarvatra sāvakāśa iti | satyam etat | kevalaṃ nāvakāśābhāvāt tad anutpattir api tu hetvabhāvāt | kasmād hetur na bhavati? svahe[19b]tvabhāvād ity aparyanuyoga eva |

atha bhinnendriyagrāhyasparśādivyavakīrṇatvam asaṃsṛṣṭatvam abhimatam | tadā saṃsṛṣṭān paramāṇūn gṛhṇāti vijñānam iti indriyāntaragrāhyaśūnyān gṛhṇātīty uktaṃ bhavati | tathā ca na kiñcid aniṣṭam | tathā hi yadi nāmendriyāntaragrāhyasparśādir na gṛhyate tathāpi nīlarūpaṃ tāvat svadeśasvabhāvasthitaṃ gṛhyata eva | na ca bhinnendriyagrāhyaśūnyānāṃ svarūpaṃ gṛhyamāṇaṃ viparītaṃ gṛhītaṃ bhavati | deśakālākārāṇām ekasyāpy aviparyāsāt | na cāgraho bhrama iti | nanu ca pramāṇūnām antarāṇyākāśātmakāni santi | na ca te sāntarāḥ pratibhāsante | tat katham aviparyāsa iti | atha kim idam ākāśaṃ nāma | yadi rūpāntarātmakaṃ tan nāstīty uktam | athāpi sparśādyātmakaṃ tatrāpy uktam | atha sapratighadravyābhāvaḥ | evam apy avastv ākāśam | tataś cākāśam antaram ity anyavastv antaraṃ na kiñcid

[dhpr p.44]

etac ca lakṣaṇadvayaṃ vipratipattinirāsārtham, na tv anumānanivṛttyartham | yataḥ

antaram ity uktaṃ syāt | tathā nirantarāḥ paramāṇava ity uktaṃ bhavati | tato nirantarāś ca paramāṇavo nirantarā eva bhāsante | tat kim ucyate 'ntaram ākāśam, na ca tat pratibhāsata iti? yat khalv atyantam asat śaśaviṣāṇaprakhyaṃ tat kathaṃ bhāseta?

nanv ākāśātmano 'py antarasyābhāve rūpasaṃsargaḥ paramāṇūnāṃ prasajyeta | naiṣa doṣaḥ | nāsmābhir ucyate rūpam ekaṃ paramāṇūnāṃ deśo naika iti | api tu bhinnarūpadeśā utpannā madhyavarttivijātīyarūparahitās tathaiva bhāsanta iti tat kathaṃ rūpasaṃsargaprasaṅgaḥ?

nanu ca rasādideśe nīlarūpaṃ pratbhāsate | tataś cātad deśaṃ taddeśatayā gṛhṇad vijñāṇaṃ katham abhrāntaṃ nāmeti? tatrāpy ucyate | yadā deśaḥ pratibhāsate tadā tasmin deśe pratibhāsamāne yaḥ pratibhāsate 'rthaḥ sa deśaviśiṣṭa ucyate | yadi ca rasādiś cakṣurvijñāṇe pratibhāseta tadā taddeśavyāpini nīle gṛhyamāṇe syād bhrāntaṃ vijñānam | na ca tatra rasādiḥ pratibhāsate, indriyāntaragrāhyasyendriyāntarajñāne pratibhāsāyogāt | tat kutas taddeśanīlagrahaṇam? nīlam eva hi bhāsamānaṃ deśaḥ nāparo deśaḥ kaścid ābhāsate | indriyāntaragrāhyāpratibhāse ca śuddharūpapratibhāsaḥ | śuddharūpapratibhāsa eva ca nirantarapratibhāsaḥ | tato nirantarā nīlāḥ paramāṇavo gṛhyante | tasmāt svadeśasthāyino nīlaparamāṇavaḥ svarūpeṇaiva gṛhyante | tato deśakālākārāṇām ekasyāpy aparityāgān nīlābhāsaṃ vijñānam abhrāntam eva | sarvaṃ caitad grāhyatattvaṃ viniścaye dharmottareṇaiva nistareṇa nirūpitam iti neha pratanyate |

nanv evam abhrāntatve yogācāramatam asaṅgṛhītaṃ syāt | grāhyagrāhakākāratayā pravṛtteḥ sarvasyaivāsarvajñavijñānasyālambane bhrāntatvāt | tat kathaṃ pūrvavyākhyānāvajñā na kriyata iti cet | ucyate | na yogācāranaye lakṣaṇam idam, kin tu sautrāntikanaya eva | na ca sarvaṃ vijñānavāde yojayi[20a]tuṃ śakyam | "tasya viṣayaḥ svalakṣaṇam" ityāder aśakyayojanatvāt | tasmin kiṃ pratyakṣalakṣaṇam iti cet | kalpanāpoḍhatvam eva | dvicandrādinirāsaḥ katham iti cet samyagjñānaṃ sad evam ity abhiprāyād adoṣaḥ | sautrāntikanaye 'pi kiṃ naivaṃ? tataś cābhrāntagrahaṇam atiricyata iti cet | satyam etat | kevalaṃ vipratipattinirāsārthaṃ varṇayiṣyata iti | "ihābhrāntapadaṃ taimirikādijñānavyavacchedārtham | kalpanā'poḍhagranaṇaṃ tu anumānanirāsārtham iti" yat pūrvakair vyakhyātaṃ tad vyaktam evāpahastayann āha -- etac ca -- iti | co 'vadhāraṇe | vipratipattinirāsārtham ity ataḥ paro draṣṭavyaḥ | pūrveṣām abhipretaṃ pratiṣedhati | na tv iti bhedārthaḥ | nanu kim ucyate na tv anumānanivṛttyartham iti? yāvataikaikenānumānanivarttanād iti cet | ucyate | lakṣaṇadvayam iti dvayor upādānaṃ vipratipattinirākaraṇārtham, ekaikenānumānavyavacchedasiddher iti samuditaphalam etat | tato nānumānanivṛttyartham iti nānumānanivṛttyartham eveti sāvadhāraṇaṃ niṣidhyate | yadi tu vipratipattinirācikīrṣayā kriyamāṇam anumānaṃ vyavacchinatti na tadartham eva dvayam iti |

nanu nedaṃ lakṣaṇadvayam anumānavyavacchedārthaṃ pūrvakair vyākhyātam | kin tu kalpanā'poḍhagrahaṇam eva | abhrāntagrahaṇaṃ tu dvicandrādijñānavyavacchedārtham | tat kathaṃ `na tv anumānanivṛttyartham' tatha

[dhpr p.45] kalpanāpoḍhagrahaṇena eva anumānaṃ nivartitam | tatra asaty abhrāntagrahaṇe gacchadvṛkṣadarśanādi pratyakṣam kalpanāpoḍhatvāt syāt | tato hi pravṛttena vṛkṣamātram avāpyate iti saṃvādakatvāt samyagjñānam, kalpanāpoḍhatvāc ca pratyakṣaṃ iti syād āśaṅkā | tannivṛttyartham abhrāntagrahaṇam | tad dhi bhrāntatvāt na pratyakṣam | trirūpaliṅgajatvābhāvāc ca na anumānam | na ca pramāṇāntaram asti | ato gacchadvṛkṣadarśanādi mithyājñānam iti uktaṃ bhavati | `yataḥ kalapnāpoḍhagraṇenaivānumānaṃ nirvarttitam' ity ucyata iti cet | satyam | kevalaṃ yady abhrāntagrahaṇaṃ vyavacchedārtham eva tadānumānavyavacchedārtham eva yujyate | na tu dvicandādijñānanirāsārtham, tasya samyagjñānādhikārād eva vyavacchedasiddheḥ | tathā hi dvididhaṃ samyagjñānam iti prastutya lakṣaṇam idaṃ vidhīyamānaṃ tad adhikāreṇaiva vihitaṃ bhavati |

nanv evaṃ sati kalpanāpoḍhagraṇenaiva nivṛtte abhrāntagrahaṇam atiricyate | ayam aparas teṣāṃ doṣo 'sti | na tu dvicandrādijñānanivṛttyartham idaṃ yujyata iti dharmottarasyāśayaḥ | yady etad artham abhrāntagrahaṇaṃ na bhavati tarhi kim anenety āha -- tatra -- iti |

nanu gacchadvṛkṣadarśaṇādeḥ kalpanāpoḍhasyāpi visaṃvādakatvena samyagjñānatvābhāvād eva vyavacchede siddhe kim etad arthenābhrāntapadenety āha -- tato hi -- iti | vṛkṣamātram iti gamanenā'navacchinnam | iti hetau | astu samyagjñānam, pratyakṣasambhāvanā tv asya katham? na hi yad eva samyagjñānam tad eva pratyakṣam ity āśaṅkya pūrvoktam eva prasaṅgenāha -- kalpanā -- iti | caḥ saṃvādakatvāpekṣayā samuccayārthaḥ | itikaraṇāśaṅkāyāḥ svarūpaṃ darśayati | āśaṅkā ceyam īdṛśī yauktī draṣṭavyā | yad vā co yamādarthe | .................... asaty abhrāntagrahaṇe syād iyam āśaṅkā | yadi saty api syāt tadā kim anenety āha -- tannivṛttyartham iti śaṅkānivṛttyarthamātram | anena etad darśati -- yady api paramārthataḥ samyagjñānādhikārād evamādijñānaṃ vyavacchedyate | tathāpy aṃśasaṃvādavādinām āhatya vipratipattinirākaraṇārthaṃ ka[20b]rttavyam evābhrāntagrahaṇam iti |

syād etat -- kim ābhrāntagraṇenādhikaṃ kṛtam | yenaitad vipratipattinirākaraṇārthaṃ bhavatīty āśaṅkāyāṃ dūrasthitam api gacchadvṛkṣadarśanādi mithyājñānam ity uktaṃ bhavatīti yojanīyam | itinā uktenākāraṃ kathayati | uktaṃ prakāśitaṃ bhavaty abhrāntagrahaṇeneti prakaraṇāt | kuto mithyājñāṇaṃ tad uktam ity apekṣāyāṃ prathamam uktaṃ tad iti yojanīyam | hir yasmāt tato 'yam arthaḥ -- yasmāt tad gacchadvṛkṣadarśanādibhrāntatvāt na pratyakṣam, ato mithyājñānam ity abhrāntagrahaṇenoktaṃ bhavati | bhavatu bhrāntatvād apratyakṣam, anumānarūpatve tv anirvarttate katham asya tathātvam ity āśaṅkāyāṃ yojyam, co yasmān nānumānam | kathaṃ nānumānam? trirūpaliṅgajavābhāvāt | yady evam anyat pramāṇam bhaviṣyati, tathāpi kathaṃ mithyājñānam ity āśaṅkāyāṃ vācyam | co yasmān nābhyāṃ pramāṇāntaram asti | ataḥ pratyakṣatvādisvābhāvatvābhāvāt | yad vā 'to 'bhrāntagrahaṇād ity arthaḥ |

nanv anumānādirūpanirākaraṇe yady abhrāntagrahaṇasya vyāpāro bhavet, bhaved eva mithyājñānatvābhidhāne sāmarthyaṃ yāvato(-tā) yathā svayam upapattyaivānumānādibhāvo vyudastas tat katham abhrānta

[dhpr p.46] yadi mithyājñānaṃ kathaṃ tato vṛkṣāvāptir iti cet, na tato vṛkṣāvāptiḥ | nānādeśagamī hi vṛkṣas tena paricchinaḥ | ekadeśaniyataś ca vṛkṣo 'vāpyate | tato yaddṛśo gacchadvṛkṣo dṛṣṭaḥ, taddṛśo na avāpyate | yaddeśaś ca avāpyate sa na dṛṣṭa iti na tasmāt kaścid artho 'vāpyate | jñānāntarād eva tu vṛkṣādir artho 'vāpyate | ity evaṃ abhrāntagrahaṇam vipratipattinirāsārtham | tathā abhrāntagrahaṇena apy anumāne nivartate kalpanāpoḍhagrahaṇaṃ vipratipattinirākaraṇārtham |

grahaṇena tan mityājñānam ity uktaṃ bhavatīy ucyate | satyam | kin tv anumānādirūpatānirākaraṇahetunā dattasāhāyakena satā 'bhrantagrahaṇena tan mithyājñānam ity uktaṃ bhavatīty uktam iti boddhyavyam |

nanu pratyakṣalakṣaṇaśūnyasyāpratyakṣataiva darśayitavyā, tat kim anumānādirūpatānirākraṇam aprakṛtaṃ kṛtam iti cet | apratyakṣatvapradarśane prasaṅgena kṛtam iti kā kṣatiḥ?

yadītyādi sugamam | kevalaṃ tata iti gacchadvṛkṣadarśanarūpān mithyājñānāt paricchinno dṛṣṭaḥ | vṛkṣa iti vṛkṣatvena prathanād ucyate na tv asau tathā 'vabhāsamāno vṛkṣa eva | ekadeśaniyata iti prāpyamāṇaparamārthavṛkṣābhiprāyeṇoktam | co hetau | tatas tasmād anantaroktāt kāraṇāt |

nanu tato 'pi pravṛttasyāsti cchāyādyarthakriyākārirūpasya pādapasya prāptis tatkatham apahnūyata iti? āha -- jñānāntarād -- iti | taddeśopasarpaṇajanmanaḥ sthitavṛkṣapratibhāsātmano jñānāntarāt | tatra mithyājñānam arthinaḥ pravṛttimātrahetur na tu vṛkṣaprāpakam iti saṃkṣepārthaḥ | yadi mithyājñānatvapratipādanārtham abhrāntagrahaṇaṃ na tarhi vipratipattinirākaraṇārtham ity āha -- evam iti | evam ity anenānantaroktasyopapattiprakārasyākāro darśitaḥ | tato 'yam arthaḥ -- evam anantaroktena yuktiprakāreṇa | etādṛśam api pratyakṣam iti virudhāyāḥ pratipatter nirāsārtham abhrāntagraṇām iti | yady evaṃ abhrāntagrahaṇam eva vipratipattinirākaraṇārtham | na tu kalpanāpoḍhagrahaṇaṃ | uktaṃ ca dvayam etat tannirāsārtham ity āśaṅkyāha -- tatheti | yathā 'bhrāntapadaṃ tathedam ity arthaḥ |

vipratipattinirākaraṇārtham iti pratyakṣapṛṣṭhabhāvino 'pi vikalpasya vyāvahārikalokādhyavasāyenābhrāntasya yat pratyakṣatvaṃ kaiścid iṣṭam, tanni[21a]rākaraṇārtham iti draṣṭavyam | tatrāsati kalpanāpoḍhgrahaṇe ghaṭo 'yam ityādijñānaṃ pratyakṣam abhrāntatvāt syāt | tato hi pravṛttena ghaṭādir arthaḥ prāpyata iti saṃvādakatvān samyagjñānam abhrāntatvāc ca pratyakṣaṃ syādā[d ity ā]śaṅkā | tannivṛttyārtham | kalpanātmakatvān na pratyakṣam, trirūpaliṅgajatvābhāvāc ca nānumānam |

[dhpr p.47] abhrāntam hi anumānaṃ svapratibhāse 'narthe 'rthādhyavasāyena pravṛttatvāt [pvin ii 2,8] | pratyakṣam tu grāhye rūpe na viparyastam | na tv avisaṃvādakam abhrāntam iha grahītayam | yato samyagjñānam eva pratyakṣam, na anyat | tatra samyagjñānatvād eva avisaṃvādakatve labdhe punar avisaṃvādakagrahaṇam niṣprayojanam eva | evaṃ hi vākyārthaḥ syāt -- pratyakṣākhyam yad avisaṃvādakaṃ jñānaṃ tat kalpanāpoḍham avisaṃvādakaṃ ca iti | na ca anena dviravisaṃvādakagrahaṇena kiñcit | tasmād grāhye 'rthakriyākṣame vasturūpe yad aviparyastam tad abhrāntam iha veditavyam | kīdṛśī punaḥ kalpanā iha gṛhyate ity āha --

abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsā pratītiḥ kalpanā i-5

[31]abhlāpa ityādi | abhilāpyate 'nena ity abhilāpaḥ vācakaḥ śabdaḥ | abhilāpena saṃsargaḥ abhilāpasaṃsargaḥ ekasmin jñāne 'bhidheyākārasya abhidhānākāreṇa saha grāhyākāratayā

__________notes__________

[31] ahbilāpeti -- e.p. `abhilāpetyādi' iti nāsti -- a.b.h.n.

na ca pramāṇātaram asti | ato ghaṭo 'yam ityādijñānam asamyagjñānaṃ bhavatīti pūrvavad vacanīyaṃ yojanīyaṃ ca |

nanu ca saṃvādino 'sya katham asamyagjñānatvam? yadi nāma visaṃvādakatvalakṣaṇam asamyagjñānatvaṃ nāsti tathāpi gṛhītārthagrāhiṇo 'syāpūrvādhigamābhāvāt karaṇārthābhāvarūpam asamyagjñāntvaṃ smaraṇāder iva kiṃ nānumanyate? jātyādiviśiṣṭavastugrāhiṇo 'syāpūvārthādhigamo 'stīti cet | idam anyatra vistareṇa nirastam ity āstāṃ tāvad iheti | svapratibhāsa ityāder granthasya tu satyam arthaṃ viṣayavipratipattinirākaraṇavākyavivaraṇaṃ vivecayiṣyanto vivecayiṣyāmaḥ | samprati yad doṣadarśanāt pūrveṣāṃ vyākhyānam avamanyānyathā 'yam abhrāntārthaṃ vyācaṣṭe taṃ kaṇṭhoktam karttuṃ teṣām abhimatam abhrāntārthaṃ pūrvaṃ sāmarthyān niṣiddham api sākṣān niṣedhann āha -- na tu -- iti | tur atiśaye | yata ityādi veditavyam ity antaṃ subodham |

yadi jātyādiyojanātmikā kalpanā | sā jātyādyabhāvād eva na sambhavati | atha grāhyagrāhakabhāvena pravarttamānaṃ jñānaṃ kalpanā tadā sarvam asarvajñajñāṇaṃ tathā pravṛttam iti kim avaśiṣyate yad avikalpakaṃ syād ity abhipretya kalpanāyāḥ svarūpaṃ pṛcchati -- kīdṛśīti sāmāṇyataḥ pṛcchati | punar iti viśeṣataḥ | iheti pratyakṣalakṣaṇe | abhilapyate ucyate 'nenety abhilāpo vācakaḥ śabdaḥ | sa ca saṅkenta -- milanam | [dhpr p.48]

tato yadā ekasmiñ jñāne 'bhidheyābhidhānayor ākārau saṃniviṣṭau bhavatas tadā saṃsṛṣṭe abhidhānābhidheye bhavataḥ | abhilāpasaṃsargāya yogyo abhidheyākārābhāso yasyāṃ pratītau sā tathā ukatā | tatra kācit pratītir abhilāpasaṃsṛṣṭābhāsā bhavati | yathā vyutpannasaṅketasya ghaṭārthakalpanā ghaṭaśabdasaṃsṛṣṭāvabhāsā bhavati | kācit tv abhilāpena asaṃsṛṣṭā api abhilāpasaṃsargayogyābhāsā bhavati | yadā bālakasya avyutpannasaṅketasya kalpanā | tatra abhilāpasaṃsṛṣṭābhāsā kalpanā ity uktāv avyutpannasaṅketasya kalpanā na saṃgṛhyeta | yogyagrahaṇe tu sā api saṃgṛhyate | yady apy abhilāpasaṃsṛṣṭābhāsā na bhavati tadaharjātasya bālakasya kalpanā, abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsā tu bhavaty eva | yā ca abhilāpasaṃsṛṣṭā sā api yogyā | tata ubhayor api yogyagrahaṇena saṃgrahaḥ | kālena dṛṣṭena rūpeṇaikyam āpādito 'ntarjalpākāras tathā pratibhāsamāno vācyaḥ | saṃsargapadena sārdham asya vigrahaṃ prāha -- abhilāpena -- iti | abhilāpena vādakena saṃsargaḥ sambandhaḥ | "tṛtīye"ti [pāṇīni -- 2.1.30.] yogavibhāgāt samāsaḥ | atha vā 'rthakathanam idaṃ kṛtam, sasāsas tu ṣaṣṭhītatpuruṣaḥ kāryaḥ | kathaṃ punar vācyavācakayoḥ saṃsargaḥ sambhavatītyāha -- ekasimin iti | grāhyākāratayā milanam ity ekajñānagrāhyākāratayā 'vasthānam iti vācyam | arthākāraś ced vācakaśabdākāreṇa sahaikajñānārūḍho bhavati tadā vācyavācakayoḥ saṃsarga iti yāvat | bhavatv abhidhānābhidheyākārayor ekajñānārohaḥ | kim etāvatā 'bhidhānābhidheye vācyavācakatayā sambaddhe bhavataḥ, yena tad grāhi vijñānaṃ savikalpakaṃ syād ityāśaṅkyopasaṃhāravyājenāha -- tata iti | yadākārau saṃniniviṣṭau pratibhāsitau bhavatas tadā saṃsṛṣṭe tathātayā sambaddhe bhavataḥ | ekasmin jñāne viśeṣyaviśeṣaṇatvenākārapratibhāsa evānayor vācyavācakatvagrahaṇam iti bhāvaḥ | abhilāpasaṃsargāya yogya ity arthakathanam idaṃ [21b] kṛtam | samāsas tv abhilāpasaṃsargasya yogya iti karttavyaḥ | tādarthyacaturthyāḥ prakṛtivikāra eva samāsāt |

yady evam abhilāpasaṃsṛṣṭapratibhāsety evāstu kiṃ yogyagrahaṇenety upālambhaṃ paśyan yathā 'sya sāphalyaṃ tathā darśayitum upakramate -- tatreti | vākyopanyāse caitat | abhilāpasaṃsṛṣṭa ābhāso yasyāḥ sā tathā | kasyevety āha -- yatheti | `idam asya vācyam idam asya vācakam' ity ubhayāṃśāvalambijñānaṃ

[dhpr p.49] asaty abhilāpasaṃsarge kuto yogyatā avasitir iti ced | aniyatapratibhāsatvāt | aniyatapratibhāsatvaṃ ca pratibhāsaniyamahetor abhāvāt | grāhyo hy artho vijñānaṃ janayan niyatapratibhāsaṃ kuryāt | yathā rūpaṃ cakṣurvijñānaṃ janayad niyatapratibhāsaṃ janayati | vikalpavijñānaṃ tv arthān na utpadyate | tataḥ pratibhāsaniyamahetor abhāvād aniyatapratibhāsaṃ | saṅketaḥ, śabdārthaprayogapratipattyoḥ kāryakāraṇabhāvarūpo vā | vyutpanno jñātaḥ saṃketo yena sa vyutpannasaṃketaḥ | tasya yadi sarvaiva tādṛśī tadā kācid iti na vācyam, yogyagrahaṇean ca na kiñcid ity āha -- kācid iti | tuḥ vyutpannasaṃketapratīter bālapratītiṃ bhedavatīm āha | kasya sadṛśī sambhavatīty āha -- yatheti | bālaka ity alpārthe kan | yady abhilāpasaṃsṛṣṭābhāseti kṛte 'pi tathābhūtāyāḥ pratīteḥ saṅgrahaḥ, kṛtaṃ tarhi yogyagrhaṇenety āha-- tatreti | tayor madhye 'vyuptannasaṃketasya yā sā na saṅgṛhyate | kadā tu saṅgṛhyatety āha -- abhilāpeti | arthapradarśanatvād asyābhilāpasaṃsṛṣṭābhāsā pratītiḥ kalpanety uktau vacane satīty arthaḥ | itinokter ākāraḥ kathitaḥ | asati tāvad ayaṃ doṣaḥ | yadi saty api yogyagrahaṇe tadasaṃgrahas tathāpi kiṃ tenety āha -- yogyeti | tur akaraṇāvasthāyā viśeṣam āha | na kevalaṃ tatsaṃsṛṣṭābhāsety apiśabdaḥ | tathāvidhabālasya ca kalpanā 'numānasiddhā | tena sā 'vaśyaṃ grāhyeti bhāvaḥ | kathaṃ punar yogyagrahaṇena tasyāḥ saṅgraha ity āha -- yady apīti | nipātasamudāyo 'yaṃ viśeṣābhidhānārthābhyupagame sarvatra | ahni jātaṃ janmāsyeti tathā | ahni vā jāta utpanna iti tathā | aharjātasyaitadaharjātasyeti draṣṭavyam | yady evaṃ vyutpannasaṅketasya sā kathaṃ saṅgṛhyata ity āha -- yā ceti | ca pūrvāpekṣayā samuccaye | yadi sā tatsaṃsargayogyā na syāt kathaṃ tatsaṃsargam anubhaved iti bhāvaḥ | yata evaṃ tasmāt |

nanu pratītapratibhāsasya tatsaṃsargānubhavānyathānupapattyā yogyatā kalpanīyā | na ca bālakalpanāyā abhilāpasaṃsargo 'sti, saṃketāvyutpatteḥ | tat kathaṃ yogyatā kalpyatām ity abhisandhinā asatītyādinā pūrvapakṣam utthāpayati | evaṃ codayitvā 'numānataḥ sā siddhyatīti manvānaḥ sādhanam āha -- aniyateti | pratiniyatākāratvābhāvād ity arthaḥ | prakaraṇāpanne sādhye hetau cābhihite sukaraḥ sādhanaprayoga iti prayogaṃ na jagau | evam uttaratrāpi hetumātrābhidhāne 'syāyam abhiprāyaḥ pratyetavyaḥ | prayogas tv evam iha karttavyaḥ -- yo 'niyatapratibhāso vikalpaḥ, sa śabdasaṃsargayogyo yathācchātravikalpaḥ | bālasya vikalpa eva kutaḥ siddho yenedam uttarāṇi caitadaṅgāni sādhanāni nā[22a]śrayāsiddhāni syur iti? naiṣa doṣaḥ | anumānasiddhaṃ vikalapaṃ dharmiṇaṃ kṛtvā 'mīṣām upādānasyābhipretatvāt | tat punar anumānam anena sujñātatvān nopanyastam iti veditavyam | evaṃ tad draṣṭavyam -- yā niyamavatī pravṛttiḥ kvacit prāṇinaḥ, sā vikalpapūrvikā | yathā vyutpannasaṅketavyavahārasyānnādiviṣayā pravṛttiḥ | niyamavatī ca taditaraparihāreṇa stanādau pravṛttir bālakasyeti kāryahetuḥ | sā ca tādṛśī pravṛttiḥ pratyakṣādhigateti svasiddhau na pramāṇāntaraṃ

[dhpr p.50]

kutaḥ punar etadvikalpo rthān na utpadyata ity arthasannidhinirapekṣatvāt | bālo 'pi hi yāvad dṛśyamānaṃ stanaṃ sa eva ayam iti pūrvadṛṣṭatvena na pratyavamṛśati tāvan na uparatarudito

prayojayati | na punar anena bālo 'pi hītyādinā vikalpasādhanam upanyastam iti mantavyam, yathā 'nyair vyākhyātam, arthasannidhinirapekṣatvasiddhipradarśanonmukhatvāt tasya granthasyeti |

nanu ca parokṣatvāt tasyāniyatapratibhāsatvasandehe sandigdhāsiddho 'yaṃ hetur iti | āha -- aniyatapratibhāsatvaṃ ca -- iti | co yasmād ity asminn arthe | pratibhāsasya jñānākārasya niyamaḥ -- arthākāra evāyaṃ śabdākāra eva vā, rūpākāra evāyaṃ rasākāra eva vetyātmako vā tasya hetur janakaḥ tasmād | abhāvād anutpādāt | bhavanaṃ bhāva utpādas tanniṣedhād abhāvo 'nutpāda eva | pratibhāsaniyamahetor abhāvād -- avidyamānatvād iti vyākhāne tu yathāśruti vyadhikaraṇāsiddho hetuḥ syāt | anyathā hetuvacane tu kriyamāṇe tatrārthe hetur anabhihita eva syāt | sādhanasvarūpamātrakathane cātra dharmottarasya śailī lakṣyate | kutaḥ punar etad vikalpo 'rthān notpadyate iti ca pūrvapakṣaḥ sūtthāno na syāt | mṛtvā śīrtvā yathā kathañcit sarvasyāsya samarthane ca vaktur akauśalaṃ syād iti |

nanu pratibhāsaniyamahetur yaḥ kaścana sa ca tatra bhaviṣyati | atha viśiṣṭaḥ | vaktavyas tadā 'sau yataḥ sakāśād anutpādāt tathātvaṃ jñātavyam ity āha -- grāhya iti | yady artha ity eva kriyate tadendiryam apy artho jñānaṃ janayatīti tasyāpy ākāraniyāmakatvaṃ syāt | na cāpoddhāradvāreṇa tasyākāraviśeṣahetutvaṃ vyavasthāpitam, api tu viṣayagrahaṇapratiniyamahetutvam iti grāhyagrahaṇam | grāhya ālambanaḥ | yady evaṃ grāhya ity evāstu | apohasyāpi grāhyatā 'sti | na cā'sau pratibhāsaniyamahetuḥ | atas tannivṛttyartham artho 'rthakriyāsamartha iti kṛtam | kuryāt kartuṃ śaknoti | apoddhāreṇa tatraiva tacchakter avadhṛtatvāt | atra nidarśanaṃ yatheti | niyatapratibhāsam iti śabdākāraparihāreṇārthākāradhāryeva rasākāraparihāreṇa rūpākāradhāryeva ceti | yady evaṃ bālavikalpo 'pi arthād evotpatsyate, tato niyatapratibhāso bhaviṣyatīty āśaṅkya pūrvoktam eva prasaṅgena smārayati -- vikalpeti | tur udāhṛtād vijñāna bhinatti | evaṃ tu prayogaḥ kāryaḥ -- yad arthān notpadyate jñānaṃ tanniyatapratibhāsaṃ na bhavati | yathā vyutpannavyavahārasyātītādismaraṇam, rūparasādisaṅkalanājñānaṃ vā | notpadyate cā[22b]rthād bālakasya vikalpa iti vyāpakānupalabdhiḥ |

nanu bālavikalpasya parokṣatvāt tat utpattir anupattir vā na śakyate niścetum | ato 'yaṃ sandigdhāsiddho hetur ity abhipretya codayati kuta iti sāmānyahetoḥ praśnaḥ | punar iti viśeṣasya | vidarbhyoktyā cāyaṃ kṣepe kimaḥ prayogaḥ | tena na kutaściddhetor idam ity arthaḥ | hetum āha artheti | evaṃ tu prayogaḥ karaṇīyaḥ -- yaj jñānaṃ svotpattāv arthasannidhinirapekṣaṃ tad arthān notpadyate | yathā vyutpannasaṃketasya ciranaṣṭavastuviṣayaṃ vijñānam | arthasannidhinirapekṣaṃ ca bālavikalpavijñānam iti viruddhavyāptopalabdhiḥ | asiddhim asyāḥ parihattu bhūmikāṃ racayann āha -- bālo 'pi hi -- ityādi |

[dhpr p.51] mukham arpayati stane | pūrvadṛṣṭāparadṛṣṭaṃ ca artham ekīkurvad vijñānam asannihitaviṣayam, pūrvadṛṣṭatvasyāsannihitatvāt | asannihitaviṣayaṃ ca arthanirapekṣam | anapekṣaṃ ca pratibhāsaniyamahetor abhāvād aniyatapratibhāsam | tādṛśaṃ ca abhilāpasaṃsargayogyaṃ | na kevalaṃ vyutpanna ity apiśabdaḥ | hir yasmāt | yāvad iti nipāto 'vadhau | pūrvadṛṣṭatvaṃ pūrvadarśanaviṣayatvam | tena yo mayā pūrvaṃ kṣutpratighātahetutvena pratipannaḥ sa evā'yam iti pratyavamarṣasya rūpam ācaṣṭe | na pratyavamṛśati pratyabhijānāti | tāvad ity apy avadhau | uparataṃ ruditaṃ yasmāt sa tathā san nāyarpati | sarvair eva svasantatāv evamādivyavahārasya dṛṣṭadṛśyamānayor ekīkaraṇakāraṇātvenāvagatvād evam ucyate | tasyaiva cānyatra loṣṭādau ḍhaukite 'pi tathā 'darśanāc ca |

nanu bālasya karaṇānām apāṭavāt saṃketāgrahaṇāc ca nāntarjalpākāro 'pi śabdaḥ sambhavati | sambhave vā yogyagrahaṇānarthakyam | tat katham evaṃ yāvan na pratyavamṛśati -- ity ucyate? ucyate | anyaiva hi bhaṅgyā asti sā kācid dṛṣṭadṛśyamānayor ekīkaraṇāvasthā yā tatra nimittam iti pratipādyate | sā ca śabdena pratipādyamānā abhyastenāmunā śabdena pratipādyate | na punar evam evāsau pratyavamṛśatīty ucyate |

nanu dvitīyādidarśanakāle bhavatu pūrvadṛṣṭāparadṛṣṭayor ekīkaraṇena mukhārpaṇam, bhūmipātānantaraṃ tu katham? na khalu stanam adrādṣīd asau yena dṛṣṭena dṛśyamānam ekīkṛtyārpayet | tadā tu janmāntarānubhavād iti brūmaḥ | tatrāpi janmani janmāntarānubhavabalāt | na cādimān saṃsāra iti kā kṣatiḥ? śabdākāro 'pi tatrāsty eva | tat kim anena yogyagrahaṇasaphalīkaraṇaprayāseneti cet | astu tatra janmāntarābhyāsāt mūrcchitaḥ śabdākāraḥ, mā ca bhūt sarvathā paścād vyutpatsyamānena viśiṣṭena śabdena saṃsṛṣṭārthapratibhāsaḥ, na bhavati tasya vikalpapratyaya ity ucyate | `sa evāyam' iti pūrvadṛṣṭatvena stanaṃ pratyavamṛśatu | kim ata ity āha -- pūrvadṛṣṭeti | pūrvadṛṣṭaṃ cāparadṛṣṭāṃ ceti dvandvaikavadbhāvaḥ | co 'vadhāraṇe kurvad ity asmāt paro draṣṭāvyaḥ| hetau vā śatṛpratyayaḥ |

tenāyam arthaḥ -- yasmāt pūrvadṛṣṭam ekīkaroty eva tasmād asannihitaviṣayam iti | tathā kurvad api katham asnnihitaviṣayam ity āha -- pūrvadṛṣṭatvasya[32] -- iti | ayam āśayaḥ -- pūrvadarśanaviṣayatvaṃ pūrvadṛṣṭatvam ucyate | nivṛtte ca pūrvadarśane pūrvadarśanaviṣayatvaṃ vastuno nāsti | tad uttarakālabhāvinā jñānena pūrvajñānaviṣa[23a]yatvam asannihitam eva vatuno dṛśyata iti | bhavatv asannihitaviṣayam, arthasannidhinirapekṣaṃ tu kathaṃ siddham ity āha -- asannihiteti | co yasmāt | asannihitaviṣayam arthasannidhinirapekṣam | anenārthasannidhinirapekṣatve 'rthasannidhinirapekṣatvaṃ hetum āha | īdṛśas tu prayogo jñātavyaḥ -- yad asannihitaviṣayaṃ jñānaṃ tad arthasannidhinirapekṣam, yathā 'tītānāgataviṣayo 'smadādivikalpaḥ | pūrvadṛṣṭatvena pratyabhijñānāc ca bālavijñānam asannihitaviṣayam iti svabhāvaḥ |

__________notes__________

[32] dharmottare sarvapratiṣu `pūrvadṛṣṭasya' iti pāṭhaḥ | kin tv atra pradīpānusārī pāṭho gṛhītaḥ | -- saṃ-

samprati śiṣyāṇāṃ sukhapratipattyarthaṃ yathottarottarasya hetoḥ siddhau pūrvapūrvasya hetoḥ siddhir bhavati tathā darśayati -- anapekṣaṃ ca -- iti |

[dhpr p.52] indriyavijñānaṃ tu sannihitārthamātragrāhitvād arthasāpekṣam | arthasya ca pratibhāsaniyamahetutvān niyatapratibhāsam | tato na abhilāpasaṃsargayogyam | ata eva svalakṣaṇasya api vācyavācakabhāvam abhyupagamya etad avikalpakatvam ucyate | yady api hi svalakṣaṇam eva vācyaṃ vācakaṃ ca bhāvet tathā apy abhilāpasaṃsṛṣṭārthavijñānaṃ savikalpakam | na ca indriyavijñānam arthena niyamitapratibhāsatvād abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsaṃ bhavati iti nirvikalpakam | śrotrajñānaṃ tarhi śabdasvalakṣaṇagrāhi śabdasvalakṣaṇaṃ ca kiṇcid vācyaṃ kiñcid vācakam ity abhilāpa aṃsargayogyapratibhāsaṃ syāt | tathā ca savikalpakaṃ syāt | na eṣa doṣaḥ | saty api svalakṣaṇasya vācyavācakabhāve saṅketakāladṛṣṭatvena grahyamāṇaṃ

nanu kim aniyatapratibhāsatve sādhye 'rthanirapekṣatvaṃ hetur yena tathā sad aniyatapratibhāsam ity ucyate | pratibhāsaniyamahetor iti ca madhyavarttī ca granthaḥ kathaṃ neyaḥ? ucyate | nāyam anapekṣam ityādir ekavākyatayā neyaḥ | kiṃ tarhi? vākyabhedo 'tra karttavyaḥ | tatra co yasmāt | anapekṣam arthasannidhinirapekṣaṃ satpratibhāsaniyamaheto anutpannam iti pratibhāsaniyamahetor abhāvād ity asya sāmarthyād vākyabhedaṃ kṛtvā | tataḥ pratibhāsaniyamahetor abhāvād anutpādād aniyatapratibhāsam iti yojanīyam | tādṛśam ity apratibhāsam | co vaktavyam ity etad ity asminn arthaḥ |

sarvam etad indriyajñāne 'pi praraḥ kadācid āśaṅkayed iti tannirāsārtham āha -- indriyeti | tur vikalpajñānaṃ viśinaṣṭi | tato niyatapratibhāsatvāt |

iha pūvavyākhyātṛbhiḥ "asāmarthyavaiyarthyābhyāṃ svalakṣaṇasya saṃketayitum aśakyatvād avācyavācakatvam | avācyāvācakasvalaṣaṇagrāhitvāc cendriyajñānam avikalpakam iti" vyākhyātam | tac cāvadyam, anyathā 'py avikalpatvasya susādhatvāt kim anyāpohānayanenāprakṛteneti manyāmāna āha -- ata eva -- iti | yasmād indiryajñānaṃ niyatapratibhāsam -- ata eva asmād eva hetoḥ | svalakṣaṇaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇam | apir avadhāraṇe | vācyagrahaṇe katham avikalpakam ity āha -- yady api hi -- iti | yady api hīti nipātasamudāyo `yadi nāma'śabdasyārthe varttate | hir vākyālaṅkāro vā | abhilāpasaṃsṛṣṭārthaṃ sad vijñānaṃ vikalpakaṃ bhavati | evaṃ bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- koṣṭhaśuddhyā vācyam astu svalakṣaṇaṃ tathāpi tadindriyajñāṇaṃ kevalam eva svalakṣaṇam ātmany ādarśayati, na tu vācakam apīti katham abhilāpasaṃsṛṣṭārthapratibhāsatvaṃ vikalpakatvam ātmasāt kuryād iti?

[dhpr p.53] svalakṣaṇaṃ vācyaṃ vācakaṃ ca gṛhītaṃ syāt | na ca saṅketakālabhāvi darśanaviṣayatvaṃ vastunaḥ sampraty asti | yathā hi saṅketakālabhāvi darśanam adya viruddham, tadvad tadviṣayatvam apy arthasya adya na asti | tataḥ pūrvakāladṛṣṭatvam apaśyac chrotrajñānaṃ na vācakabhāvagrāhi vācyavācakabhāvagrāhi| anena eva nyāyena yogijñānam api sakalaśabdārthāvabhāsitve 'pi saṅketakālasṛṣṭatvāgrahaṇān nirvikalpakam | bhavatu rūpādyālambanam indriyajñānam, vācakasyāpratibhāsād vācyasyaiva pratibhāsād avikalpakam | yat punar etaddvayapratibhāsīndriyajñānaṃ tad dvayapratibhāsād vikalpakaṃ prāptam ity abhipretya codayati -- śrotreti | tarhir akṣamāyām | sarvam indriyajñānam avikalpakam iti na kṣamyata etad ity arthaḥ | śrotrajñāṇam abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsaṃ syād iti sambandhaḥ | kim bhūtaṃ? śabdasvalakṣaṇāgrāhi | hetubhāvenāsya viśeṣaṇatvāt śabdasvalaṣaṇagrāhitvād ity arthaḥ | śabdagrāhiṇo 'pi vācyāgrahaṇe kathaṃ tathātvam ity āha -- śabdeti [23b] | co yasmāt | kiñcid vācakaṃ kiñcid vācyam | yathā `taraptamapau ghaḥ' [pāṇini -- 1.1.22] ityādi buddhistham | itis tasmāt | astu tathāpratibhāsaṃ kim ata ity āha -- tathā ceti | tathā ca sati tasmiṃś coktaprakāre sati | evaṃ caitad draṣṭavyam -- yadaikena taraptamapau saṃjñināv uccāryete tadaiva ca kathañcid anyena `ghaḥ' iti saṃjñoccāryate | tadā tad dvitayam ekena śrotrajñānena pratiyataḥ puṃsaḥ śrotradhīr vikalpikā prasajyeteti |

kathaṃ tarhi naiṣa doṣa ity āha -- saty apīti | co yasmāt tad evedaṃ yan mayā saṃketakālatvena gṛhyamāṇaṃ tathā gṛhītaṃ bhavati | yady evam astu saṃketakāladṛṣṭatvena grahaṇam ity āha -- na ceti | co 'vadhāraṇe hetau vā | darśanaviṣayatvam iti bruvan pūrvadṛṣṭatvaśabdasyārtham āha | kathaṃ nāstīty āha -- yatheti | hir yasmādarthe |

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.