Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu
- Tác giả
- Durvekamiśra
- Thông tin
- GRETIL — Dalsukhbai Malvania, Patna: Kashiprasad Jayaswal Research Institute 1971 (Tibetan Sanskrit Works, 2).CC BY-NC-SA 4.0
arthasyeti sampratidṛśyamānasya | tadbhāve nigaḍākarṣaṇanyāyena prāktanadarśanasyāpi sthitiḥ prasajyeteti bhāvaḥ | mā grahīt saṃketakāladṛṣṭatvaṃ tayor gṛhyamāṇayoḥ śabdayos tathāpi kathaṃ na vācyavācakabhāvagrāhi tajjñānam ity āśaṅkyopasaṃharann āha -- tata iti | yataḥ samketakālatvena gṛhyamāṇaṃ vācyaṃ vācakaṃ ca gṛhītaṃ bhavati tataḥ kāraṇāt śrotravijñānaṃ na vācyavācakabhāvagrāhi | bhavatu tathāgṛhyamāṇasya svalakṣaṇāsya tathāvam | kim ataḥ? etat punar enaṃ tathaiva grahīṣyatīty āha -- pūrveti | hetau śaturvidhānāt pūrvakāladṛṣṭatvāgrahaṇād ity arthaḥ |
syād etat -- saṃketadṛṭātvenāpi na grahīṣyate 'rthaḥ śabdo vā | atha ca viśiṣṭavācakavācakatvena viśiṣṭārthavācakatvena ca grahīṣyata iti | asad etat | evaṃ hi bruvatedam abhipratam -- yena jñānena yo arthaḥ saṃketakālopalabdho yac chabdasaṃsargiṇā rūpeṇa naikīkriyate, na sa tena tadcchabdavācyo gṛhyate | tathā gojñānena saṃketakālopalabdhāśvaśabdasaṃsargiṇā 'śvarūpeṇa sahaikatvenāpratīyamāno gaur nāśvaśabdavācyo gṛhyate | śrotrajñānena saṃketakālopalabdha`gha'śabdasaṃsargiṇā ca rūpeṇa naikīkriyete ca tadā taraptamapāv iti vyāpakānupalabdhiḥ | tathā yena jñānena yaḥ śabdaḥ
[dhpr p.54]
tayā rahitaṃ timirāśubhramaṇanauyānasaṃkṣobhādyanāhitavibhramaṃ jñānaṃ pratyakṣam i-6 tayā kalpanayā kalpanāsvabhāvena rahitaṃ śūnyaṃ sajjñānaṃ yad abhrāntaṃ tad pratyakṣam iti pareṇa sambandhaḥ | kalpanāpoḍhatvābhrāntatve parasparasāpekṣe pratyakṣalakṣaṇam, na pratyekam iti darśayituṃ tayā rahitaṃ tat pratyakṣam iti lakṣaṇayoḥ parasparasāpekṣayoḥ pratyakṣaviṣayatvaṃ darśitam iti | saṃketakāladṛṣṭayadarthasaṃsargiṇā rūpeṇa naikīkriyate, na tenāsau tadarthavācako gṛhyate | yathā gośabdajñānena saṃketakālopalabdhāśvārthasaṃsargiṇāśvaśabdena sahaikatvenāpratīyamāno gośabdo nāśvārthavācako gṛhyate | śrotrajñānena saṃketadṛṣṭataraptamabarthasaṃsargiṇā rūpeṇa naikīkriyate ca tadā `gha'śabda iti saiva asiddhir anubhavena nirākṛtā | vāstavasambandhanirākaraṇāc ca vyāptiḥ siddheti | yadā tu pūrvadṛṣṭatvena graho 'sti tadā tajjñānam abhilāpasaṃsṛṣṭārthapratibhāsaṃ sad vikalparūpam eveti sarvam avadātam |
śrotrajñāṇe yathā 'bhilāpasaṃsargayogyapratibhāsatvaṃ coditaṃ tathā yogijñāne 'pi codayituṃ śakyam iti tatrāpy amum eva parihāram atidiśann āha -- aneneti | yaj jñānaṃ saketakālaviṣayatvaṃ gṛhyamāṇasya na gṛhṇāti, na tad vācyavācakabhāvagrāhīty anena nyānena yuktyā yogijñānaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇāṃ sakalaśabdārthāvabhāsitve saty api nirvikalpakam |
nanu cāyasya vācyavācakabhāvagrāhiṇo jñānasyāstu nirvikalpakatvam, asya tu sarvaśabdārthagrāhiṇaḥ kathaṃ tathātvam ity āha -- saṃketeti | tathā 'grahaṇam uktena nyāyena yoginaṃ praty api pūrvadarśanaviṣayatvasyāsattvād iti bhāvaḥ |
tayā rahitaṃ ity ācāryīyaṃ vivaraṇaṃ vyāca[24a]ṣṭe -- tayeti |
nanu vikalpe 'pi vikalpāntaraṃ nāsti | tatas tasyāpi kalpanāpoḍhatvaṃ kiṃ na bhavati? atha kapanayā rahitam iti yan na vikalpyate ity ucyate, tad api kalpanāpoḍham ity anenaivākāreṇa vikalpyata iti katham etad ucyata iti paśyan kalpanayā rahitam ity asya vivakṣitam artham āha -- kalpanāsvabhāveneti | kalpanāyāḥ svabhāvo 'bhilāpasaṃsargayogyapratibhāsatvam, tena | yathā viṣāṇī kakudmān prānte vāladhir iti viṣāṇādimatā(-to) viṣāṇdīny eva gotvaliṅgāni vyapadiśyante | tadvat kalpanākhyena dharmiṇā dharmo 'bhilāpasaṃsargayogyapratibhāsatvākhyo nirdiṣṭa iti darśayati | ata eva cācāryadignāgīyapratyakṣalakṣaṇe kalpaṇāpoḍhatvākhye yad uddyotakaracodyam ihaiva pūrvam upadarśitaṃ tat khalu dharmakīrticodyasadṛśam iti sthitam | pareṇeti paradeśasthitena tad anāhitavibhramaṃ jñānaṃ pratyakṣam ity anena | abhrāntagrahaṇasyaiva tad vivaraṇaṃ iti abhrāntagrahaṇam iha | dūrasthitena sambandhakaraṇe kim prayojanam ity āha -- kalpanāpoḍheti | militayor anayos tallakṣaṇatvāt pratyakṣalakṣaṇam ity ekavacanena nirdeśaḥ | itinā darśanīyasya rūpam āha | kathaṃ parasparasāpekṣatety āha -- tayā rahitaṃ yad abhrāntaṃ tat pratyakṣam vyavahartavyam iti śeṣaḥ | itītyādinaiva copasaṃharati | yasmād evam itis tasmāt | pratyakṣaviṣayatvaṃ darśitam ante pratyakṣagrahaṇasāmarthyāt |
[dhpr p.55] timiram akṣanor viplavaḥ | indriyagatam idaṃ vibhramakāraṇam | āśubhramaṇam alātādeḥ | mandaṃ hi bhramyamāṇe 'lātādau na cakrabhrāntir utpadyate | tadartham āśugrahaṇena viśeṣyate bhramaṇam | etac ca viṣayagataṃ vibhramakāraṇam | nāvā gamanaṃ nauyānam | gacchantyāṃ nāvi sthitasya gacchadvṛkṣādibhrāntir utpadyate iti yānagrahaṇam | etac ca bāhyāśrayasthitaṃra vibhramakāraṇam | saṃkṣobho vātapittaśleṣmaṇām | vātādiṣu hi kṣobhaṃ gateṣu jvalitastambhādibhrāntir utpadyate etac ca adhyātmagataṃ vibhramakāraṇam | sarvair eva ca vibhramakāraṇair indriyaviṣayabāhyādhyātmikāśrayagatair indriyam eva vikartavyam | avikṛte indriye indriyabhrāntyayogāt | ete samkṣobhaparyantā ādayo yeṣāṃ te tathoktāḥ | ādigrahaṇena kācakāmalādaya indriyasthā gṛhyante | āśunayanānayanādayo viśayasthāḥ | āśunayanānayane hi kāryamāne 'lāte 'gnivarṇadaṇḍābhāsā bhrāntir bhavati | hastiyānādayo bāhyāśrayasthāḥ, gāḍamarmaprahārādaya ādhyātmikāśrayasthā vibhramahetavo gṛhyante | tair anāhito vibhramo yasmiṃs tathāvidhaṃ jñānaṃ pratyakṣam | timiram akṣṇor viplavahetutvād viplavaḥ | indriyagatam indriyāśritam | vibhramasya bhrāntatvasya kāraṇaṃ sākṣāt kāraṇatvena | alātaṃ vidagdhakāṣṭham | āśugrahaṇasya phalam āha -- mandam iti | yady api mandaṃ bhramyamāṇasyālātasya vibhramakāraṇatvādarśanād āśubhramaṇaṃ labhyate, tathāpi śāśtrakṛtā svakīyavacanākauśalaparihārārtham āśugrahaṇaṃ kṛtam ity avaseyam | pūrvasmād etadbhedena katham uktam ity āha -- etad iti | co yasmādarthe | āśugrahaṇena nauyānam api viśeṣaṇīyam | mandaṃ hi gacchantyāṃ nāvi na gacchadvṛkṣādidarśanaṃ bhavatīty anubhvasiddham etat | itir hetau | etat kasmāt pṛthag uktam ity āha etac ceti | co yasmāt | saṃkṣobha upacayaḥ | prakopa iti yāvat | sa keṣām ity ākāṅkṣāyām āha -- vāteti | nāsau vibhramakāraṇam ity āśaṅkām apanudann āha -- vātādiṣu -- iti | hir yasmāt | kṣobhaṃ prakopaṃ gateṣu saṃkṣubdheṣv iti yāvat |
syād etat -- astu timirasyendriyopaghātahetukatvād bhrāntajñānahetutvam | nauyānādīnāṃ tu kathaṃ satsv api teṣu tadavasthatvād indriyasyety āha -- sarvair eveti | indiryagatasya timirāder indriyavikāratvena sammatasyāpy upādānaṃ dṛṣṭāntārtham | tenāyam arthaḥ -- yathendriyagataṃ timirādīndriyavikurvad vibhramahetuḥ, tathā anyair api tadvikurvadbhir eva vibhramahetubhir bhāvyam iti |
kasmāt punar amībhir indriyavikāro 'vaśyakartavya ity āha -- avikṛta ityādi | etad uktaṃ bhavati | tadvikāravikāritvād āśrayāś cakṣurādya iti | prayoga[24b]s tv evaṃ kartavyaḥ | yadi
[dhpr p.56]
tad eva lakṣaṇam ākhyāya yair indriyam eva draṣṭṛ kalpitaṃ mānasaprayakṣalakṣaṇe ca doṣa udbhāvitaḥ, svasaṃvedanaṃ ca na abhyupagatam, yogijñānaṃ ca; teṣāṃ vipratipattinirākaraṇārtham prakārabhedaṃ pratyakṣasya darśayann āha --
tat caturvidham i-7
tat caturvidham iti
indriyajñānam i-8 idriyasya jñānam indriyajñānam | indriyāśritaṃ tat pratyakṣām | indriyajabhramakāraṇaṃ tad indriyaṃ vikaroty eva tathā timirādi | indriyajabhramakāraṇaṃ ca nauyānādīti svabhāvahetuḥ | evaṃvidhasya jñānasya bhramarūpatvaṃ bādhavaśād avasitam indriyānvayavyatirekānuvidhānāc cendriyajatvam | tathābhūtavibhramakāraṇātvaṃ ca nauyānādeḥ svānvayavyatirektānuvidhānāt siddham | upayuktakārtsnye vā 'yaṃ sarvaśabdaḥ pravarttanīyaḥ | eta ityādi vibhramahetavo gṛhyanta ity antaṃ subodham | kevalaṃ paryanto 'nto vācyaḥ | kāco 'kṣivikārahetū rogaviśeṣaḥ | kāmalo ca (-lo 'tra) nayanavadanādivikārakāraṇaṃ vyādhiviśeṣa eveti draṣṭavyam |
tair anāhito vibhramo yasminn iti vigṛhṇaṃs tripadaṃ bahuvrīhiṃ darśayati | anāhitao vibhramo yasmiṃs tattatheti prasādhya teṣām anāhitavibhrama iti ṣaṣṭhītatapuruṣaḥ kāryaḥ | idan tv arthakathanam iti boddhavyam | yo hi tair anāhitavibhramaḥ sa teṣāṃ bhavatīti | jñānādhikāreṇa lakṣaṇavidhānāl labdhaṃ jñānam, tena jñānam ity uktam ||
sampraty ācāryasyāvāntarapratyakṣabhedavyutpādane nimittaṃ darśayann āha -- tad evam iti | nipātasamudāyaś cāyam uktena prakāreṇetiy asyārthe varttate | yair iti pratyekaṃ yojanīyam | yaiḥ svayūthyair vaibhāṣikaiḥ | yadi jñānaṃ draṣṭṛ syāt, tasyāpratighatvād vyavahitam api gṛhṇīyāt | tataḥ cakṣuḥ paśyati rūpāṇi abhidha- 1.42] ityādi vādibhir indriyam eva draṣṭṛ kalpitam | yair mīmāṃsakair ācāryadignāgīye mānasapratyakṣalakṣaṇe gṛhītagrāhitvalakṣaṇo 'prāmāṇyanimitto doṣa udbhāvitaḥ | lakṣaṇagrahaṇasyopalakṣaṇatvān mānasapratyakṣābhyupagame 'pi yo doṣo 'ndhabadhirādyabhāvalakṣaṇaḥ, so 'pi draṣṭavyaḥ | yaiś ca mīmāṃsakaiḥ kumārilamatānusāribhir naiyāyikavaiśeṣikaiś ca svātmani kriyāvirodhena svasaṃvedanaṃ nābhyupagatam | yaiś ca cārvākamīmāṃsakair yogina eva na sambhavanti, kutas teṣāṃ jñānam iti vādibhir yogijñānaṃ ca nābhyupagatam iti vartate | trayo 'pi cakārā vaktavyāntaraṃ samuccivanti | teṣām amīṣāṃ tatra tatra yā vimatis tan nirākaraṇārthaṃ pratyakṣasyoktalakṣaṇasya prakāro viśeṣas tasya bhedaṃ nānātvam, avāntarajātibhedam iti yāvat |
tad iti pratyakṣaṃ caturvidhaṃ caturṣprakāram ||
tatraikaṃ tāvad indriyajñāṇam uktaṃ vyācakṣāṇa āha -- indiryasyeti | jñāyate 'neneti jñānam,
[dhpr p.57]
mānasapratyakṣe parair yo doṣa udbhāvitas taṃ nirākartuṃ mānasapratyakṣalakṣaṇam āha --
svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇā indriyajñānena
samanantarapratyayena janitaṃ tan manovijñānam i-9
indriyaṃ ca tajjñānaṃ ceti kṛtvā śakyam indriyajñānam iti vaktum, tat kathaṃ vipratipattir nirākṛtety āśaṅkām apākartum indriyajñānam ity atrācāryasyendriyasya jñānam iti ṣaṣṭhītatpuruṣo vivakṣita iti darśayati -- indiryasya jñānam iti | yad indiryeṇa janyate tad indriyasya bhavatīti bhāvaḥ |
nanu cendriyānumānam api kāryaprabhavaṃ bhavatīndriyasya jñānam | tatas tasyāpi pratyakṣatvaṃ prāpatam ity āha -- indriyāśritam iti | āśritaṃ janyatayā tasmin saty eva bhāvāt | na cendriyānu[25a]āmam indriyeṇa sākṣāj janyate, yena tasya pratyakṣatvaṃ syād iti bhāvaḥ | anekahetutve 'pi jñānasyendriyeṇa vyapadeśo 'sādhāraṇatvāt tasyeti drṣṭavyam | indiryasya jñānaṃ pratyakṣam iti kathayatā nendiryasya draṣṭṛtvam iti darśitam | tato vipratipattir nirākṛtā |
nanu indriyajñānasya draṣṭṛtve tasyāpratighatvād vyavahitasyāpi grahaṇaṃ prasajyeteti tair ukto doṣaḥ | sa kathaṃ parihṛto yena vipratipattir nirākṛteti cet | ayam āśayaḥ -- na jñānaṃ gatvā gatvā 'rthaṃ gṛhṇāti, yena gamanavibandhābhāvāt vyavahitam 'pi gṛhṇīyāt | kin tarhi? yadākāram utpadyate tad gṛhṇātīty ucyate | na cāyogyadeśastho 'rthas tatsvarūpako 'nvayavyatirekābhyāṃ vijñātaḥ | tat kathaṃ tasya tena graha iti sujñānam etad iti kim atropapattyābhihitayeti? indriyajñānaṃ pratyakṣam indriyādisāmagrījanyajñānaṃ pratyakṣam, ekasya janakatvavirodhāt | nājñānam ity arthāt |
evaṃ ca darśayatā vārttikakāreṇa yadvendriyaṃ pramāṇaṃ syāt tasya vārthena saṅgatir[śv 4.60]ityādi vacanāt tasyāpi yā pratyakṣapramāṇatā mīmāṃsakādibhir abhyupagatā sā nirastā veditavyā | tathā hi -- prāpakaṃ pramāṇaṃ bhavet | nānyat | prāpakatvaṃ ca pravarttakartvenā[vyavadhānena nyānyathā] | pravarttakatvaṃ cādhigamātmakatvena, nānyathā | na ca tasya tathātvam asti | adhigamopagamena pravarttakatve ca naiva vyavadhīyate | yataś cāvyavadhānena pravṛttiḥ sa eva pravarttakatvāt pramāṇaṃ yuktam | tac ca jñānam eva | tad uktam -- dhīpramāṇatā, pravṛttes tatpradhānatvād dheyopādeyavastuni [pramāṇavā- 1.5] iti |
yadvā pramāyāḥ karaṇāt pramāṇam | pramā ca nīlasyeyaṃ na pītasyeti viśiṣṭenaivādhikaraṇenāvacchinnā pratīyata iti tatkaraṇaṃ bhavitum arhati | yata iyam avyavadhānā tādrūpyeṇa vyavasthāṃ labhate | indriyārthasannikarṣādiś ca nīlapītādi[33]................sya bhedavyavasthāṅgam | svabhedena kriyābhedanibandhanaṃ ca karaṇaṃ tato jñānātmakam eva sārūpyam adhigatikriyābhedavyavasthāṅgaṃ pramāṇaṃ yujyata iti | dvayī ceyaṃ vidhā 'nyatrācāryena vipañciteti nehocyate, prājñajanādhikāreṇāsya prakaraṇasya prārambhāt | diṅmātraṃ tūktam iti |
__________notes__________
[33] asapaṣṭam -- saṃ-
[dhpr p.58] sva ātmīyo viṣaya indiryajñānasya tasya anantaraḥ -- na vidyate 'ntaram asya iti | antaraṃ ca vyavadhānaṃ viśeṣaś ca ucyate | tataś ca antare pratiṣiddhe samānajātīyo dvitīyakṣaṇabhāvyupādeyakṣaṇa indriyavijñānaviṣayasya gṛhyate | sa sahakārī yasya indriyajñānasya tat tathoktam | dvividhaś ca sahakārī -- parasparopakārī ekakāryopakārī ca | iha ca kṣaṇike vastuny atiśayādhānāyogād ekakāryakāritvena sahakārī gṛhyate | nanu caturvidhapratyakṣābhidhāne nimittam uktam eva dharmottareṇa tat kathaṃ tad eva mānasetyādinā punar ācaṣṭe | athācāryasya catuṣṭayābhidhāne nimittaṃ yad āsīt buddhisthaṃ tat prāg uktam, tad eva tu yathāyogaṃ pratyakṣavyaktiviśeṣābhidhāne 'bhidhānīyam iti | tarhi yair indriyaṃ draṣṭṛ kalpitaṃ tannirākaraṇārtham āha -- indriyajñānam iti tathā 'nyatrāpi svasaṃvedanādau tattannimittam anena kinnoktam? tad atrāpi mānasaṃ vyākhyātum āheti vaktuṃ yuktam iti | satyam etat | kevalaṃ mānasasya pratyakṣasyāśakyaniścayatvenāvyavahārāṅgatvāt praroktadoṣanirākaraṇamātram evāsya lakṣaṇākhyāne nimittaṃ nānyad iti pratipādyitum uktam eva nimittam anūditam iti na kiñcid avadyam | athendriyajñānasyāpi lakṣaṇa[25b]m anyeṣām iva kiṃ noktam? noktam | tallakṣaṇavipratipattyabhāvāt | indiryajñānam iti nigadenaiva vyākhātatvāc ceti |
syān matam | abhimataṃ caturvidhaṃ pratyakṣaṃ darśayitavyam | tac caikadā vaktum aśakyatvāt krameṇa vacanīyam | kramaś caivaṃvidho 'stv anyādṛśo vā kim atrādareṇeti indriyajñāṇādir īdṛśaḥ kramaḥ kṛtaḥ, athānyad apy asya nimittam astīti? anyad apy astīty ucyate | tathā hi sarvasya sarvavyavahārāṅgam indriyajñānam iti tadādito 'bhihitam | tenaivendriyajñānena tathābhūtena mānasaṃ janyata iti tadanu mānasaṃ vyākhyātam | tasya paścāt pratyātmavedyatayā 'stivena śakyaniścayatayā ca svasaṃvedanam uditam | tataḥ sarvajñajñānasya sāmagrīmātrapradarśanataya'ntimapuruṣārthatayā cānte yogijñānam upadarśitam iti |
sva ityādinā svaviṣayetyādilakṣaṇaṃ vyācaṣṭe | tac ca tat tathoktam ity etad antaṃ sugamam |
nanv anukārakasya sahakāritve 'tiprasaṅgād upakāriṇā sahakāriṇā bhāvyam | samasamayayoś copakāryopakārakabhāvābhāvāt katham asau viṣayakṣaṇas tasya sahakārīty āśakyāha -- dvividhaś ceti | paraśparetyādi | co yasmāt | dvividho dviprakāraḥ sahakaraṇaśīlo bhāvaḥ | kathaṃ dvaividhyam ity āha -- parasparetyādi | parasparopakāritayā ca sahakāritvam ekatvādhyavasāyādhīnaṃ santānagatam amukhyam | mukhyaṃ tu ekārthakriyākāritvena | yadi dvaividhye 'pi prāktanasya grahaṇaṃ tadā tadavastho doṣa ity āha -- iheti | iha mānasakriyāyām | co 'vadhāraṇe | ekārthakriyākāritvenety asmāt paro draṣṭavyaḥ | sahakārī hi gṛhyate viṣayakṣaṇa iti prakaraṇād avaseyam | pūrvaṃ kasmān na gṛhyata
[dhpr p.59] viṣayavijñānābhyāṃ hi manovijñānam ekaṃ kriyate yatas tan anayoḥ parasparasahakāritvam | īdṛśena indriyavijñānena ālambanabhūtena api yogijñānaṃ janyate. tan nirāsārthaṃ samanantarapratyayagrahaṇaṃ kṛtam. samaś ca asau jñānatvena, anantaraś ca asau avyavahitatatvena, sa ca asau pratyayaś ca hetutvāt samanantarapratyayaḥ, tena janitam | ity āha -- kṣaṇika iti | hetubhāvena viśeṣaṇam | atha yadi vastunaḥ kṣanikatvenātiśayādhānāsambhavāt parasparopakāritvena na sahakārī gṛhyate dvividhaś ca sahakārīty anantaram uditam anena vyāhanyeta | hetubinduś ca virudhyeteti sarvam asamañjasam | na | abhiprāyāparijñānāt | tathā hi kṣanike vastunīti dhārayā 'pravāhiṇi sajātīyāprasavadharmiṇy antime mānasotpādakatayā 'bhimata indriyajñānanāmni nirodhonmukha ity abhipretam | na tv akṣaṇikavyāvṛttyā kṣaṇīkapadābhilāpye 'vastumātravyāvṛttyā ca vastumātra iti
etad uktaṃ bhavati | yadīdaṃ mānasopajananonmukham indriyajñānam ekajātīyapravāhavāhi syāt tadā santānopakāradvārakātiśayādhāyakatve viṣayo 'sya sahakārīti kalpeyeta | kevalam idam apetasajātīyaprasavaśaktikaṃ santānavarttīti katham asya viṣayas tathā sahakārī kalpyeteti | nanu kiṃ tad ekaṃ yat kurvator etayos tathāsahakāritvam ucyata ity āha viṣayeti | hir avadhāreṇe | yato yasmād ābhyām eva tad ekaṃ kiryate, tasmāt | tad ity ayaṃ tasmād ity asminn arthe | anyonyasya sahakāritvam ekārthakriyākāritveneti prakaraṇāt |
īdṛśenetyādinā samanantarapratyayagrahaṇasya vyavacchedaṃ darśayati | īdṛśena svaviṣayānantaraviṣayagraha[26a]ṇasahakāriṇā | ālambyata iti ālambanabhūtaṃ rūpaṃ yasya tena grāhyasvabhāvena satā janyata ity arthaḥ | tasya yogijñānasya nirāsarthaṃ mānasatvanirākaraṇārtham | evañ ca vyācakṣāṇena "samanantarapratyayagrahaṇam andhabadhirādyabhāvaprasaṅganirākaraṇārtham iti" yad anyena vyākhyātam -- tad apahastitam | indriyajñānagrahaṇenaiva tatprasaṅgasya nirākṛtatvād iti |
samaś cetyādinā samanantarapratyayaśabdasya vigraham arthaṃ cāha | hetv arthaḥ pratyayārthaḥ | śakandhvādipāṭhāc ca na dīrghatvam | yadi nāmaivaṃ vyutpattis tathāpi prāktanam eva vijñānam upādānabhūtam āgame tathā rūḍhaṃ nānyat | tad uktam abhidharmakoṣe -- "cittacaittā acaramā utpannāḥ samanantaraḥ" [2.6.2] iti | siddhāntaprasiddhayā cāmuyā saṃjñayā vyavaharatā ''cāryeṇa siddhāntaprasiddhatvam asya darśitam |
[dhpr p.60] tad anena ekasantānāntarbhūtayor eva indriyajñānamanovijñānayor janyajanakabhāve manovijñānaṃ pratyakṣam ity uktam bhavati | tato yogijñānaṃ parasantānavartim nirāstam | nanu kiṃ kṛtaṃ samantarapratyayagrahaṇena yena yogijñānasya tathātvena nirāsa ity āha -- tad iti | yasmāt samanantarapratyayarūpeṇendriyajñānena yaj janitaṃ tan mānasaṃ tat tasmāt kāraṇād anena samanantarapratyayagrahaṇenaikasantānāntarbhūtayor ekasantatipatitayor eva janyajanakabhāve sati manovijñānam iti | sākṣād indriyājanyatayā manomātrāśritatvān mānasam evoktam | āgame 'pi manaḥśabdenaitad evocyata iti pradarśanārthaṃ caivam abhidhānaṃ mantavyam | tathāpi kathaṃ yogijñānaṃ tathātvena nirastam ity āha -- tat iti | yasmād upādānopādeyabhūtayor grahaṇaṃ bhinnasantānavarttinoś copādānopādeyabhāvābhāvaḥ, tasmād yogijñānaṃ nirastaṃ mānasatvena pratikṣiptam | yadi punar indriyajñānena janitam ity etāvad ucyeta tadā ''lambanabhūtenāpi tenādau janyata iti nirastaṃ na syād iti bhāvaḥ |
syād etat -- yady etad arthaṃ samnanatarapratyayagrahaṇaṃ tarhi nitarāṃ na karttavyam | svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakāriṇety anenaiva yogijñānasya nirastatvāt | na hi tad indriyajñānaṃ yogijñāne karttavye svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakārīti | athocyate -- yadendriyajñānaṃ yogijñānaṃ janayati tadā svopādeyam api jñānaṃ janayaty eva | tataḥ svasantatipatitajanyakṣaṇāpekṣayā tad bhavati svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇāsahakārīty asti tajjānitasya tasya mānasatvalakṣaṇam iti | aho śabdārthavyavasthāpanakauśalam? yad eva hi janyatayā prakṛtaṃ tad apekṣam eva sahakāriṇaḥ sahakāritvaṃ cintanīyam | na tu yat kiñcid apekṣam | na ca tad eva yogijñānaṃ prati tat sahakāri tad indriyajñānaṃ yena tathātvam asyocyamānaṃ śobheta | atha tat sahakāri tadvastuvṛttyā tad indriyajñānaṃ | tat kim tadapekṣayā cintayeti cet | yady evaṃ kṛte 'pi samanantarapratyayagrahaṇe yogijñānaṃ nirasitum aśakyaṃ tathāpi yathā tad indriyajñānaṃ svopādeyajñānāpekṣaṃ svaviṣayānantaraviṣayasahakāri tathā tadevāpekṣya samantarapratyayo 'py ado bha[26b]vaty eva | tatas tathābhūtena tena janyamānasya yogijñānasya kathaṃ tathātvena nirāsaḥ | nanu na tadapekṣaṃ tasya samananataraprayayatvam | hanta tat sahakāritvam api kim asya tadapekṣam asti? atha samananataraprayayatvaṃ prakṛtajanyāpekṣaṃ grāhyam, na tu vāstavaṃ rūpam upādeyaṃ phalābhāvena tasyānuvādyatā'nupapatteḥ | anyathā samastavāstavarūpānuvādyatāprasaṃ[gā]d iti cet | samānam idaṃ svaviṣayānanataraviṣayakṣaṇasahakārigrahaṇe 'pi | na ca rājaśāsanasamānaṃ kiñcid utpaśyāmo yena samanantarapratyayajanyatvam eva prakṛtajanyāpekṣam iha grāhyam, na tu svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakāritvam iti kalpanīyam iti |
atrocyate | yadā -- yogī indriyajñāṇaṃ tatsahabhuvaṃ cārthakṣaṇaṃ ca kutaścit kāraṇād didṛkṣamāṇo yogijñānena tad dvayam api paśyati tadā tenendiryajñānena svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakāriṇā tad yogiñānaṃ janyata iti asati samanantaranprayayagraḥaṇe mānasapratyakṣaṃ samāsajyeta | tatas tannirvṛttyarthaṃ karttayam eva samanantaraprayayagrahaṇam | evaṃvidham eva ca yogijñānam abhipratyetyedṛśenety ebhihitaṃ dharmottareṇeti sarvam avadātam | [dhpr p.61] yadā ca indriyavijñānād anyo viṣayo manovijñānasya tadā gṛhitagrahaṇāt āsañjito 'prāmāṇyadoṣo nirastaḥ | yadā ca indriyaviṣayopādeyabhūtaḥ kṣaṇo gṛhītaḥ, tadā indriyajñānena agṛhītasya viṣayāntarasya grahaṇād andhabadhirādyabhāvadoṣaprasaṅgo nirastaḥ | samprati yathā gṛhītagrāhitvadvārako doṣaḥ parasya parihriyate tathā darśayann āha -- yadā ceti | co vyaktam etad ity asminn arthe | yadaivaṃ tadā nirastaḥ | indriyajñāṇaviṣayād anyo 'sya viṣaya ity etad eva kuto yenāsau nirasto bhavati ity āśṅkyāha -- yadā ceti | co 'vadhāraṇe | indriyavijñānaviṣayopādeyabhūta ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | indriyajñānasya viṣayo yas tasyopādeyabhūto yaḥ kṣaṇaḥ sa gṛhīta indryajñānasya mānasopajanane sahakārikāraṇatvena svīkṛtas tadetīhaiva cchedaḥ karttavyaḥ | evaṃ bruvatedam ākūtam -- janakaviśeṣasya viṣayatvān mānasapratyakṣasya viṣayeṇa bhavatā janakenāvaśyabhāvyam | janakaś cendryajñānasahabhūḥ kṣaṇas tasyeti | so 'syendriyajñānaviṣayāt prāktanārthakṣaṇād anyo viṣaya iti | anena ca svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakārigrahaṇasyopayogo darśitaḥ |
athetthaṃ gṛhītagrāhitvād apramāṇyaprasaṅgo nirākriyatām | andhabadhirādyābhāvadoṣaprasagṅgas tu kathaṅkāraṃ nirākriyetety āśaṅkyāha -- indriyajñāneneti | amunāgṛhītasya viṣyāntarasya grahaṇān mānaseneti prakaranāt | tasmād hetor indriyajñānenāgṛthītaṃ mānasena gṛhyata iti darśayatā cānena yasyaivendriyam asti tasyaiva tenendriyajñānena sahabhūviṣayakṣaṇasahakāriṇā janitatvān mānasaṃ pratyakṣam | tenāgṛhītaṃ tatsahabhuvaḥ viṣayakṣaṇaṃ gṛhṇāti | yasya punaḥ puṃso 'rthaviṣayam indriyajñāṇam eva sāsti tasya kathaṃ māṇasam utpadyate, gṛhṇīyād vā tam viṣyakṣaṇam iti darśitam | ato 'ndhabadhirādyabhāvadoṣaprasaṅgo nirasata iti | anenendriyajñāṇagrahaṇasya svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakārisacivasyopayogo darśitaḥ | kevale 'pi jñāneneti grahaṇe [sva][27a]viṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakāriṇeti viśeṣaṇabalād yadi nāmendriyajñāneneti labhyate tathāpi pratipattigauravaparihārārtham inderyagrahaṇam kṛtam ity avaseyam | andhabadhirādīty atrādigrahaṇāt kāpti(kuṣṭa)rogiṇo grahaṇam tasyāpi mānasena sparśajñānāt |
iha śāntabhadreṇa sautrāndikānāṃ mataṃ darśayatā "pūrvaṃ cakṣūrūpe cakṣurvijñānaṃ tatas tenendriyavijñānena sahajakṣaṇasakāriṇā tṛtīyasmin kṣaṇe mānsapratyakṣaṃ janyate" iti vyākhyātaṃ |
[dhpr p.62] etac ca manovijñānam uparatavyāpāre cakṣuṣi pratyakṣam iṣyate | vyāpāravati tu cakṣuṣi yad rūpajñānaṃ tat sarvaṃ cakṣurāśritam eva | itarathā cakṣurāśritatvānupapattiḥ kasyacid api vijñānasya | tad avamanyamāna āha -- etac ceti | co 'vadhāraṇe | uparatavyāpāra ity asyānantaraṃ draṣtavyaḥ | cakṣuṣo vyāpriyamāṇāvasthā praṇidhānam eva | etan manovijñānaṃ pramāṇaṃ pramāṇatvenopagatam uparatavyāpāra eva cakṣuṣi bhavatītīṣyata iti samudāyārtho draṣṭavaḥ | yadi praṇihite nayane manojñānaṃ na janyate tarhi kiṃ nāma jāyata ity āha -- vyāpāreti | tur nirvyāpārāvasthāyā vyāpāravatīm avasthām bhinatti | rūpajñānam iti vāstavānuvādo na punar anyajñānasambhavena tadvyavacchedārtham | yad vā rūpaśabdaḥ svabhāvavacanas tene yat svabhāvajñānam ity arthaḥ | sarvagrāhaṇena vyāptim āha | cakṣurāśritaṃ cakṣurjanyaṃ caksurvijñānam iti yāvat | upapattim āha itaratheti |
nanu vyāpāravaty api cakṣuṣi mānasotpattau na cakṣurāśritatvānupapattirādim asyaiva jñāṇasya cakṣurāśritatvopapatteḥ | satyam | kevalam a[yam] abhiprāyaḥ -- yad api tad ādyaṃ cakṣurvijñānaṃ tad api cakṣuranvayavyatireke '(kā)nuvidhānād eva tadāśritaṃ vyavasthāpanīyam | saty api tadanvayavyatikerkānuvidhāne yadi kasyacin mānasatvaṃ tadā cakṣuranvyavyatitekau cakṣurāśritatvavyavasthāyā anaṅgam ity ādye 'pi tadvyavasthā na syād iti sādhīyān prasaṅgaḥ |
syād etat -- kim etan mānasaṃ cakṣurvijñānenaiva rūpaviṣaye janyate kiṃ vā rasādijñānenāpi rasādiviṣaya iti? kiṃ cātaḥ? yadi rūpa eva tadā[34]"dvividhajñānavijñeyāh pañca bāhyavisayāḥ" ity āgamo viruddhyeta | atha samastarūpādiviṣayam iṣyate tadā śabdaviṣayatvena tasyāsambhavaḥ | na hi rasādir iva tālvādijanmā śabdaḥ pravāhavāhī, yena śrotrendriyajñāṇena svāviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakāriṇā tatra mānasaṃ janyeteti | ucyate -- rūpādipañcaviṣayam etat, na tu rūpamātraviṣayam | tad āhācāryaḥ -- indriyajñānena, na tu cakṣurvijñāneneti | yat punar avādīd bhagavān -- "dvābhyāṃ bhikṣvo rūpaṃ gṛhyate, cakṣurvijñānena tadākṛṣṭena ca manaseti" tad rūpasya grahaṇaprasaṅgenoktam, na tu rūpam eva dvidhā gṛhyata iti vivakṣitam |
__________notes__________
[34] draṣṭavyo 'bhidharmakoṣaḥ -- "pañca bāhyā dvivijñeyāḥ" -- 1.48.
nanūktaṃ na tasya śabdaviṣayatvena sambhavas tat katham evam abhyupagamaḥ? satyam etat | kevalaṃ yadābhihanyamānaṃ ghaṇṭāṭi raṇati tadā taduktaḥ(-tthaḥ) śabdaḥ kiyantaṃ kālaṃ santānena pravahatīti śrotrajñānena svaviṣayānantaraviṣayakṣaṇasahakāriṇā tadviṣayaṃ mānasaṃ janyate | etāvatāpi dvividhajñānavedyatvavacanaṃ caritārtham | tad uktam abhidharmakośe -- "rūpādijātyabhisambandhivacanād" iti | asyārthaḥ -- rūpādijātyabhisandhinā tad uktaṃ bhagavatā, na tu sarvarūpādivyaktyabhiprāyeṇeti |
iha pūrvaiḥ -- "bāhyārthālambanam evaṃvidhaṃ manovijñānam astīti kuto 'vaseyaṃ" ity āśaṅkya "tadabhāve tadbalotpannānāṃ vikalpānām abhāvād rūpādau viṣaye vyavahārābhāvaprasaṅgaḥ syād" ity uktam | "cakṣurādivijñānenānubhūtatvān na vikalpābhāva" iti cāśaṅkyābhihitaṃ -- "devadattenāpi
[dhpr p.63] etac ca siddhāntaprasiddhaṃ mānasaṃ pratyakṣam | na tv asya prasādhakam asti pramāṇam | evaṃjatīyakaṃ tad yadi syāt na kaścid doṣaḥ syād iti vaktuṃ lakṣaṇam ākhyātam asya iti | dṛṣṭe yajñadattasyāṣi vikalpaprasaṅgaḥ |" "santānabhedā[n na] bhaviṣyate" iti ca punar āśaṅkya "atrāpi santānabhedād eva vikalpo na prāpnoti, yata ihāpīndriyāśrayabhedād eva santānabhedo yugapat pravṛtteś ca | dīrghaśaṣkulībhakṣaṇādau hi yugapaj jñānapravṛttir dṛśyate | na ca santānasyaikye yugapat pravṛttir nyāyyā | tasmād rūpādivikalpābhāvo mā bhūd ity avaśyam avikalpakaṃ manovijñānam abhyupeyam | etena niścayasmaraṇābhāvaprasaṅgo 'pi ḍhaukanīyaḥ | nirvikalpakaṃ manovijñānaṃ yadi nāsty eva tadā yogijñānābhāvaprasaṅgaḥ | asty eva nirvikalpakaṃ manovijñānaṃ kin tv indriyajñānapṛṣṭabhāvi nāstīti cet | sati sambhave tasyāpy astitve ko virodhaḥ | na hy atra bādhakaṃ pramāṇaṃ dṛśyate, yena tan nāstīti syāt | astive coktaṃ pramāṇam | tasmād astīndriyajñānapṛṣṭabhāvi manojñānaṃ nirvikalpakam" ity evamādyabhihitam | tad etat tadīyaṃ kadalīgarbhaniḥsāraṃ manyamānaḥ prāha -- etac ceti | co 'vadhāraṇe | siddhāntaprasiddham ity ataḥ paro draṣvyaḥ | etad eva vyatirekamukheṇa draḍhayati na tv asyeti | tur avadhārayati bhinatti vā | pravāhānārambhakasyāsya jñānātmatayā svasaṃvedanarūpatve 'py asaṃviditakalpatvād anubhavagamyam idaṃ yathā cakṣurādijñānam iti darśayitum aśakyatvān nāsya prasādhakaṃ niścāyakaṃ pramāṇam asti |
nanu tair darśitam eva vikalpābhāvaprasaṅgaḥ syād ityādinā prasaṅgamukhena pramāṇaṃ vikalpodayād iti tat kim ucyate na tv asya prasādhakam asti pramāṇam iti | ayam asyāśayaḥ -- satyam uktam atārkikīyaṃ tu tat | tathā hi yat tāvad uktam indriyāśrayabhedād yugapat pravṛtteś ca santānabhedo 'sti | na ca santānabhede 'nyānubhūte 'nyavikalpo yukta iti | tad avācyam | yadīndriyāśrayabhedād yugapat pravṛtteś ca santānabhedas tadbhede ca na kāryakāraṇabhāvaḥ, tadā svāpād utthitamātrasya puṃsaś cakṣurvijñānaṃ ..................................................................... notpadyeta | tat khalūpajāyamānaṃ manojñānād vā prācīnād utpadyeta, indryajñānād vā | na tāvad indryajñāṇāt tasya pūrvam abhāvāt, nāpi jāgarāvasthābhāvīndryajñānāt | tasy ciraniruddhatvāt | na ca cirātītaṃ kāraṇam iśyate | athaivaṃ bhinnasantānair eva vikalpitair vikalpodayo 'sty eva na tu nirvikalpād vikalpodaya iti cet | santānabhede 'pi janyajanakabhāve nirvikalpād api vikalpodayasya ko niṣeddhā | na cendriyāśrayabhedād yugapat pravṛtteś ca santānabhedo yujyate | parasparaparokṣatādiprasaṅgāt | tasmāt prabhūtam alpaṃ vā sadṛśād eva kāraṇāj jāyate | na tu prabhūtasyodayamātreṇa santānabhedo 'bhyupetavyaḥ | yathāgnikaṇikāyāḥ [28a] prabhāpratānavatī pradīpaśikhā jāyamānā na santānabhedam ātmany āvahati | yat punar yogijñāṇasya tathātve 'pīdānīṃ manojñānaṃ nirvikalpakaṃ nābhyupeyate tad yādṛśāḥ sāmagryās tad udbhavo yadākārañ ca tat tat sāmagryabhāvāt tad ākārasya ca manovijñānasya nirvikalpasyāsaṃvedanād iti kim atrādareṇeti |
nanu ca yady asya prasādhakaṃ pramānṃ nāsti kimarthaṃ tarhi pratyakṣaprakaraṇa upanyāsa ity āśaṅkyāha -- evam iti | evaṃjātīyakam evamprakāravat | evam prakāralakṣaṇakathanasyaiva kim prayojanam iti cet | sūtrakārasya siddhāntaprasiddhamānasābhyupagame prasaktacodyanirākaraṇam -- yady asti mānasaṃ pratyakṣam evaṃ tasya lakṣaṇam iti |
[dhpr p.64]
svasaṃvedam ākhyātum āha --
sarvacittacaittānām ātmasaṃvedanam i-10 sarvacittetyādi | cittam arthamātragrāhi | caittā viśesāvasthāgrāhiṇaḥ sukhādayaḥ | sarve ca te cittacaittāś ca sarvacittacaittāḥ | sukhādaya eva sphuṭānubhavatvāt svasaṃviditāḥ, na anyā cittāvasthā ity etad āśaṅkā nivṛttyarthaṃ sarvagrahaṇam kṛtam | na asti sā kācit cittāvasthā yasyām ātmanaḥ saṃvedanaṃ na pratyakṣaṃ syāt | yena hi rūpeṇa ātmā vedyate tadrūpam ātmasamvedanaṃ pratyakṣam | vaibhāṣikaprakriyayā yadācāryeṇa cittacaittau bhedenoktau tayor artham āha -- cittam arthamātragrāhi vastumātra grāhi | "tatrārthadṛṣṭir vijñānam" iti vacanāt | caittā viśeṣāvasthāgrāhiṇo viśeṣāvasthāsvīkarttāro viśeṣāvasthākārā iti yāvat | tadviśeṣe tu caitasā iti vacanāt | ka evaṃ rūpā ity āha -- sukhādaya ity | sarve ceti | vigṛhṇan pūrva cittāni ca caittāś ceti samasya paścāt sarvaśabdena samāsa iti darśayati | sukhetyādinā sarva grahaṇasya phalam āha -- sphuṭo vyakto 'nubhavaḥ prakāśo yasya tasyabhās tasmāt | sarvagrahaṇe sati kīdṛśo 'rtho bhavati, yenāśaṅkā nivarttyata ity āha -- nāstīti | kāciditi bhrāntā vā 'bhrāntā vety arthaḥ |
nanu jñānasya saṃvedyātmaḥ kim anyad rūpāntaraṃ yat svasaṃvedanaṃ pratyakṣaṃ syād ity āśaṅkyāha -- yena hīti | hir yasmādarthe |
atha yad anubhūyate tad anyenaiva yathā ghaṭādi | tat katham ātmanaivātmanaḥ saṃvedanam iti cet | na, yogyatāyās tathāvyavahārāt | asti jñānasya sā yogyatā jaḍavyāvṛttatā jyotīrūpatā yayā svaprakāśe prakāśāntaraṃ nāpekṣate | yathā pradīpaḥ prakāśasvābhāvyād ātmānaṃ svayam eva prakāśayte, na tu pradīpāntaram apekṣata iti |
nanu kiṃ ghaḍādidṛṣṭāntabalāt prakāśāntaraprakāśyatā jñānasyāstām, āhosvit pradīpadṛṣṭāntasāmarthyāt prakāśāntaranirapekṣatayā svaprakāśatā? atrocyate | jñānasya svaprakāśarūpatvābhāve ghaṭādeḥ svarūpaprakāśanānupapatteḥ svaprakāśataiveṣṭavyā | atra ca prayogaḥ -- yad avyaktavyaktikaṃ na tad vyaktam yathā kiñcit kadācit kathañcid avyaktavyaktikam | avyaktavyaktikaś cāyaṃ ghaṭādiḥ jñānaparokṣatva iti vyāpakānupalabdhiprasaṅgaḥ | jñānasya jñānāntareṇa vyaktau hetur ayam asiddha iti cen na, nīlajñānodayakāle 'siddhatvād hetor nīlasya parokṣatvaprasañjanāt | na ca bhavatām api mate sarvaṃ vijñānam ekārthasamavāyinā jñānena jñāyate | bubhutsābhāve tadabhāvāt, yathopekṣaṇīyaviṣayā saṃvit | tat upekṣaṇīyam eva tāvad avyaktavyaktikatvād avyaktaṃ prasajyeta | na ceyam
[dhpr p.65] iha ca rūpādau vastuni dṛśyamāne āntaraḥ sukhādyākāras tulyakālaṃ saṃvedyate | na ca gṛhyamāṇākāro nīlādiḥ sātarūpo vedyate iti śakyaṃ vaktum | yato nīlādiḥ sātarūpeṇa anubhūyata iti na niścīyate | yadi hi sātarūpo 'yam nīlādir anubhūyata iti niścīyeta, syāt tadā tasya sātādirūpatvam | yasmin rūpe pratyakṣasya sākṣātkāritvavyāpāro vikalpena anugamyate tat pratyakṣam | anupalabdhiḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttyānaikāntikī kīrttanīyā |[28b] tathā hi yady avyaktavyaktikam api vyaktavyavahāraviṣayas tadā puruṣāntaravarttijñānavyaktikam api vastu svajñānodayakālavat tathaiva vyaktaṃ vyavahriyeta | asvasaṃvedanātmatayā svaparasantānavarttinor jñānayor viśeṣābhāvāt | tatsantāne jñānasyābhāvāt kathaṃ vastunas tathā vyavaḥāra iti cet | bhāve 'pi tadaprakāśe kathaṃ tathā vyavahāraḥ? na hi tenāsya kiñcit kriyate |[35]...... tadā tad api puruṣāntarasya kin na tathā vyavahāragocara? tad ayaṃ vyaktavyavahāro vyaktavyaktikatvena vyāptaḥ | siddhe ca vyāpyavyāpakabhāve vyāpakānupalabdhir nānaikāntikīti |
__________notes__________
[35] paṅktibāhyaṃ likhitaṃ samyak na paṭhyate -- saṃ-
nanu kiṃ tad rūpāntaram, yenocyate -- yenātmā saṃvedyate, tad ātmasaṃvedanaṃ pratyakṣam iti? kevalam arthaśūyam etad ucyate ity āśaṅkyāha -- ihetyādi | antare bhava āntaro 'dhyātmaparispandī | ko 'sāv īdṛśa ity āha -- sukheti |
nanu gṛhyamāṇa eva rūpādiḥ sukhāyāko 'nubhūyate | na tu tato 'nyat sukhādirūpaṃ yena tasya vedanarūpatā vyavasthāpy etety āha -- na ceti | co 'vadhāraṇe, yasmādarthe vā | gṛhyamāṇa ākāro yasya grāhyasvabhāva ity arthaḥ | sātarūpaḥ sukhasvabhāvaḥ | sātagrahaṇasyopalakṣaṇatvād duḥkharūpa ity api drṣṭavyam | itinā vacanasyākāraṃ darśayati | kuta evaṃ vaktuṃ na śakyata ity āha -- yata iti | itir niścayaasya svarūpam āha | kiṃ tādrupyena niśaye 'pi tādrūpyānubhavaḥ siddhyati, yena tadā(da)bhāvān naivaṃ śakyate vaktum ity ucyate ity āha -- yadīti | hir [ya]smād iti | itikaraṇena niścayasvarūpam uktam | anena yad evānurūpavikalpena yathātvena niścīyate tad eva tathāvavyavahāragocaro yathā nīlādir ity ākūtam | nanu ca tatpratibhāsād anubhavaḥ pramāṇam |
[dhpr p.66] na ca nīlasya sātarūpatvam anugamyate | tasmād sātānīlādyarthād anyad eva sātam anubhūyate nīlānubhavakāle | tac ca jñānam eva | tato 'sti jñānānubhavaḥ | tac ca jñānarūpavedanam ātmanaḥ sākṣātkāri nirvikalapakam abhrāntaṃ ca | tataḥ pratyakṣam | niśayo bhavatu, mā vā bhūt | tat kim evam ucyate it āśaṅkya pūrvoktam eva smārayati -- yasminn iti | rūpe svabhāve | śeṣaṃ prāg eva kṛtavyākhyānam | gṛhītaṃ nīlasya sātarūpatvaṃ vikalpenānugamyata evety āha -- na ceti | caḥ pūrvavat | anugamyate vikalpeneti varttate | tasmād ityādinoktam upasaṃharati | yasmād gṛhymāṇākāro nīlādir na tathā niścīyate, asti ca harṣādyākārasaṃvedanam, tasmād |
bhavatu sātākāro 'nubhūtaḥ | kevalam asāv ajñānātmā bhaviṣyati | tathā ca katham ajñānena jñānātmasaṃvedanam? kathaṃ cātmavedanaṃ pratyakṣam ity āha -- tac ceti | co 'jñātmana evaṃ bhinatti | jñānam evety avadhārayataḥ prakāśātmana eva jñānatvam anyathā prakāśāyogād ity abhiprāyaḥ | yata evaṃ tato 'sti jñānānubhavaḥ | ity antarmukhasya sukhādyākārasya grāhakākārākhyasyety arthaḥ | na ca grāhyākārād anyad anubhūyamānaṃ sātaṃ grāhakākārād apy anyad upapadyate | gṛhyaṃ vā prakāśeta, grāhakaṃ vā | na ca tad grāhyam ato grāhakam eva | atha jñānam astu tathānubhūtam | tat punar ātmasaṃvedaṃ pratyakṣaṃ kuta ity āha -- tac ceti | co yasmād | vedyate 'neneti vedanam | jñānarūpasya vedanam iti vigraḥ[29a] | yad vā jñānarūpaṃ ca tad vedanañ ceti tathā | sākṣātkāri aprokṣatākāri, skuṭāvabhāsam iti yāvat, hetubhāvenāsya viśeṣaṇatvāt | ata eva ca nirvikalpakam | vikalpānubaddhasya spaṣṭārthapratibhāsitvāyogāt | bhavatu nirvikalpakaṃ dvicanedrādijñānavad bhaviṣyatīty āha -- abhrāntaṃ ceti | cas tulyopāyatvaṃ samuccinoti | na hi tat svātmani atasmiṃs tad iti pravṛttam, yena tatra bhrāntir bhaviṣyatīti bhāvaḥ | bhavatāṃ nirvikalpakatvābhrāntatve tataḥ kiṃ siddham ity āha -- tata iti | yata etad rūpadvayayogi tatas tasmāt | etāvan mātralakṣaṇatvāt pratykṣasyeti bhāvaḥ |
tatra ceyaṃ vyavasthā | ātmātmayogyatā pramāṇam, ātmasaṃvit phalam iti draṣṭavyam | syān matam -- ityam tasya vedanasya pratyakṣatve vikalpātmavedanasyāpi tattvaṃ syāt | na ca vikalpātmā pratyakṣaṃ yujyate | yujyate, svātmani avikalapanād abhrāntatvāc ca | vikalpo hi bāhyaṃ vikalpayati na tv ātmānam | bhrāmyati ca brāhye, nātmani | tataḥ kiṃ na pratyakṣam? prayogaḥ -- yad abhrāntatve satyavikapaṃ tat pratyakṣaṃ | yathendiryajñāṇasya bāhyasaṃvedanam sārūpyākhyam | abhrāntatve satyavikalpakaṃ cātmani vikalaparūpavedanam iti svabhāvaḥ | yathā ca jñānātmani samyāsambhavo yathā vā samitaḥ śabdasaṃsṛṣṭo na gṛhyate tathā 'nyatra prapañcitam iti nehocyata iti ||
[dhpr p.67]
yogipratyakṣaṃ vyākhyātum āha --
bhūtārthabhāvanāprakarṣaparyantajaṃ yogijñānaṃ ca iti i-11 bhūtaḥ sadbhūto 'rthaḥ | pramāṇena dṛṣṭaś ca sadbhūtaḥ | yathā catvāryāryasatyāni |bhūtasya bhāvanā punaḥ punaś cetasi viniveśanam | bhāvanāyāḥ prakarṣo bhāvyamānārthābhāsasya jñānasya sphuṭābhatvārambhaḥ | prakarṣasya paryanto yadā sphuṭābhatvam īṣadasampūrṇaṃ bhavati | yāvad dhi sphuṭābhatvam aparipūrṇaṃ tāvat tasya prakarṣagamanam | bhūtaśabdasya vivakṣitam artham āha -- sadbhūta iti | artha iti bruvāṇo bhūtaś cāsāv arthaś ceti karmadhārayaṃ darśayati | nanu sukhādimayatvam apy arthasya sāṃkhyaparikalpitaṃ sadbhūtam ity āha -- pramāṇeneti | dṛṣṭo niścitaḥ | cakāraḥ sphuṭam etad ity arthaṃ dyotayati |
kaḥ punar īdṛśo artho vivikṣita ity āha -- yatheti | anena bhūtārthaśabdenātra satyacatuṣṭayaṃ vivakṣitam iti darśitam | yathā caturāryasatyabhāvanābalajaṃ jñānaṃ yoginaḥ pratyakṣam, tathā 'nyasadbhūtārthaviṣayam api draṣṭavyam iti yathāśabdārtho 'py asti | yad viniścayaḥ "[35*]caturāyasatyadarśanavadb iti"pvin i 74,4 | ārāt pāpakebhyo dharmebhyo yātā ity āryāḥ | ata eva tāni satyatayā manyanta iti teṣāṃ satyāni | catuṣṭvāc ca teṣāṃ catvārīty uktam |
__________notes__________
[35*] cepvin i 74,4
phalabhūtāḥ pañca sakleśas kandhā duḥkhākhyaṃ satyam ekam | ta eva hetubhūtās tṛṣṇāsahāyāḥ samudayākhyaṃ satyaṃ dvitīyam | cittasya niṣkleśāvsthā nirodhākhyaṃ satyaṃ tṛṭīyam | tadavasthāprāptihetunairātmyādyākāraś cittaviśeṣo mārgākhyaṃ satyaṃ caturtham iti |
bhāvanāśabdena vigrahaṃ tasya cārtham ācaṣṭe bhūtasyeti | bhūtārthasyeti draṣṭvyam | lakṣyate ca bhūtaśabdasānnidhyāl lekhakena prathamapustake bhūśabdaḥ prakṣiptaḥ | tasyeti tu vacanaṃ saṃkṣepeṇa vigrahaṃ darśayato dharmottarasya pāṭho 'nyathā yathābhūtaṃ vigrahaṃ darśayitukāmenārthapadopādāne kim akṣaragauravaṃ dṛṣṭam, yena kevalabhūtaśabdopādāne pratipattigauravaṃ likhanākauśalañ cāviṣkṛtam iti | bhāvanārtham āha -- punar iti | punar ity aprathamataḥ | dvir vacanenāprathamapracārasya prācuryaṃ daśayati | tathāniveśanañ ca vijā[29b]tīyāvyavadhānena draṣṭavyam | satyacatuṣṭayaviṣayo vijātīyāvyavahitaḥ sadṛśacittapravāho bhāvaneti yāvat |
[dhpr p.68] sampūrṇaṃ tu yadā tadā na asti prakarṣagatiḥ | tataḥ sampūrṇāvasthāyāḥ prāktanyavasthā sphuṭābhatvaprakarṣaparyanta ucyate | tasmāt paryantād yaj jātaṃ bhāvyamānasya arthasya sannihitasya iva sphuṭatarākāragrāhi jñānaṃ yoginaḥ pratyakṣam | tad iha sphuṭābhatvārambhāvasthā bhāvanāprakarṣaḥ | abhrakavyavahitam iva yadā bhāvyamānaṃ
yādṛśo yogināṃ bhāvanākramo viniścaye "śrutamaye"tyādinābhihito yathā bhāvanāprakarṣaviśadābhatvayoḥ kāryakāraṇabhāvas tatraiva "kāmaśoke"tyādinā darśitas tathehāpi draṣṭavyaḥ | yādṛśaś cākāras teṣāṃ satyānām anityatvādike bhāvanīyo yāvat kālāvadhikā ca bhāvanā 'nekajamaparamparānuyātā, yac ca nibandhanaṃ bhāvanāyāḥ karuṇā bodhisattvānām, tad anyeṣāṃ saṃsārodvegas tad api sarvaṃ yathā pramāṇavārttike nirṇītaṃ tathehāpy anugantavyam | iha tu yogijñāṇsya svrūpamātram upadarśayitum upakrāntam iti |
prakarṣaśabdena saha vigrahaṃ tasya cāryaṃ vivakṣitam āha -- bhāvanāyā iti | sphuṭābhatvasyārambha upakramaḥ | sa ca yatsphuṭatvatadadhikasphuṭatvādinā rūpeṇa tajjñānasyodaya eva | paryantaśabdena vigrahaṃ tasya cārtham ācaṣṭe prakarṣasyeti | paryanto 'vasānam | kadā ca tasyāvasānam ity āha -- yadeti | yasmin kāle sphuṭābhatvaṃ bhāvanārthaṃ viṣayasya jñānasyeti prakaraṇāt | idaṃ leśato 'sampūrṇaṃ bhavati yad a[na]ntaraṃ yogipratyakṣeṇa bhavitavyaṃ tasmin kāle prakarṣasya paryanto 'vasānaṃ jñātavyaḥ | tatkālopalakṣitaṃ tathābhūtaṃ jñānaṃ paryanta ity arthaḥ |
nanu prakarṣasya paryantaḥ sa yujyate yasmin sati prakarṣo nivarttate | tac ca sampūrva(ṇa)m eva sphuṭabhatvam, tat katham ucyate kathañ ca paryantajaṃ yogijñānam, na tu tad eva paryanta ityāśaṅkyāha -- yāvad iti | hir yasmāt |
sampūrṇe tu prakarṣagamanaṃ nāstīti darśayati -- sampūrnam iti | tur imām avasthāṃ bhedavatīm āha | prakarṣasya gatir gamanam | evaṃ bruvato 'yam āśayaḥ | prakarṣaḥ prakṛṣyamāṇatā sātiśayaṃ rūpam ucyate | paryantaś ca gatyarthād āmarddhātos tatpratyayena(?) parisamantād anta iti prādisamāsena niḥśeṣagamanam evocyate | tataḥ sa paryanta ucyate yad anantaraṃ prakarṣa(-kṛṣya)māṇena na bhavitavyam | na tu yadarthaṃ yeṣāṃ prakarṣavatām udaya iti | etad evopasaṃharati tata iti | prāktanī vyavadhānaśūnyā yadananataraṃ sphuṭatarajñānodayaḥ | sampūrṇavasthāyāḥ sphuṭatvasampūrṇāvasthāyāḥ sphuṭatarākāragrahaṇāvasthāyā iti yāvat | sannihitasyeti | yathā 'nyasyābhāvitasya nikaṭasthasya ghaṭagha(pa)ṭāda(de)r anyajñānaṃ sphuṭatarākāragrāhi pratyakṣaṃ tadvad bhāvyamānārthasphuṭatarākāragrāhi yajjñānaṃ tadyoginaḥ pratyakṣam |
uktam eva bhāvanāprakarṣārthaṃ tatparyantārthaṃ tajjñānaṃ copasaṃhāravyājena sukhapratipattyarthaṃ punar darśayati tad iti | tat tasmāt | iheti yogipratyakṣalakṣaṇapratītikāle avasthā bhāvanājñāna--
[dhpr p.69] vastu paśyati sā prakarṣaparyantāvasthā | karatalāmalakavad bhāvyamānasya arthasya yad darśanaṃ tad yoginaḥ pratyakṣam | tad dhi sphuṭābham | sphuṭābhatvād eva ca nirvikalpakam | vikalpavijñānaṃ hi saṅketakāladṛṣṭatvena vastu gṛhṇac chabdasaṃsargayogyaṃ gṛhṇīyāt | saṅketakāladṛṣṭatvaṃ ca saṅketakālotpannajñānaviṣayatvam | yathā ca pūrvotpannaṃ vinaṣṭaṃ jñānaṃ sampratyasat tadvat pūrvavinaṣṭajñānaviṣayatvam api samprati na asti vastunaḥ | tad asadrūpaṃ vastuno gṛhṇad asannihitārthagrāhivād asphuṭābham vikalpakam | tataḥ sphuṭābhatvād nirvikalpakam | syeti prakaraṇāt | abhrakenātisvacchatayā pāśa(rśva)to dvidhākarttum aśakyeneti prastāvād vyavahitam āvṛtaṃ tadiva | karasvarūpaṃ karatalaṃ sannihitasyevety anena yat pūrvam uktaṃ [30a] tasyāyam upasaṃhāraḥ |
astu tathāvidhaṃ yogijñānam, tat punaḥ kathaṃ pratykṣam ity āśaṅkām apākarttuṃ pratykṣalakṣaṇena yogam asya darśayann āha tad dhīti | hir yasmāt |
sphuṭābhaṃ bhavati, nirvikalpakaṃ tu kathaṃ yena pratyakṣaṃ syād ity āha -- sphuṭābhatvād eveti | co nirvikalpakam ity ataḥ paraḥ sphuṭābhatvāpekṣaikaviṣayatvaṃ nirvikalpakatvasya samuccinoti | ayam asyāśayaḥ -- śabdākārasaṃsargo hi sphuṭābhatvavirodhīti yady asāv abhaviṣyat tadā sphuṭābham eva nābhaviṣyad iti | abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsam eva sphuṭābahṃ bhavaiṣyati ko 'nayor virodha ity āśaṅkya vikalpetyādinā virodham eva darśyitum apakramate | hir yasmāt | vastv iti dṛśyamānaṃ yathā caitat tathā pūrvam eva viveditaṃ gṛṇīyād grahītum arhati | saṅketakāladṛṣṭatvena ca vastugrāhitve 'sannihitaviṣayaṃ syād iti | co hetau | bhavatu saṅketakāladṛṣṭatvasya tathātvam, kim ata ity āha -- yathā ceti | co vaktavyam etad ity asyārthe |
bhavatv evaṃ tathāpi vādakākārasaṃsargino 'pi kathaṃ na sphuṭābhatvam ity āha -- tad iti | yata evaṃ tat tasmāt | vikalpayatīti vikalpakaṃ vijñānam | asphuṭābhaṃ tu kutas tad ity āha -- asannnihitārthagrāhitvād iti | sannihitatayā hi bhāsamāno viśado bhavet | pūrvavṛttadarśana viṣayatayā ca bhūtapūrvo bhāvo gṛhyamāno na sannihitarūpo bhāsate | tenāviśadābho vikalpaḥ | tena śabdākārasaṃsargo vikalpasya viśadābhatvavirodhīty asyābhiprāyaḥ | asannihitaviṣayatvam eva tasya kuto 'vasīyata ity āha -- asadrūpam iti | yat pūrvadṛṣṭatvaṃ sampraty asad, asadrūpaṃ vastuno gṛhyamāṇasya gṛhṇad iti hetau śatur vidhānād asadrūpagrahaṇād ity arthaḥ |
sphuṭābhatvād eveti yad avocat, tad evopasaṃharati tata iti | yato vikalpasya spaṣṭābhatvaṃ na yujyate, anantaroktena krameṇa tatas tasmāt sphuṭābhatvād viśadābatvān nirvikalapakaṃ yogijñānam iti prakaraṇāt | prayogaḥ -- yat saṅketakāladṛṣṭatayā vastusaṃsparśi jñānaṃ na tat sphuṭābham | yathā cira--
[dhpr p.70] pramāṇaśuddhārthagrāhitvāc ca saṃvādakam | ataḥ pratyakṣam | itarapratyakṣavat | yogaḥ samādhiḥ | sa yasya asti sa yogī | tasya jñānaṃ pratyakṣam | itiśabdaḥ parisamāptivacanaḥ | iyad eva pratyakṣam iti | tad evaṃ pratyakṣasya kalpanāpoḍhatvābhrāntatvayuktasye prakārabhedaṃ pratipādya viṣayavipratipattim nirākartum āha --
tasya viṣayaḥ svalakṣaṇam i-12
tasya ityādi | tasya caturvidhasya pratyakṣasya viṣayo boddhavyaḥ svalakṣaṇam | svam asādhāraṇaṃ lakṣaṇam tattvaṃ svalakṣaṇam | vastuno hy āsādhāraṇaṃ ca tattvam asti sāmānyaṃ ca | tatra yad asādhāraṇam tat pratyakṣasya grāhyam | dṛṣṭanaṣṭavastuvikalpaḥ | saṅketakāladṛṣṭatayā ca dṛśyamānavastusaṃsparśī vikalpaḥ | sphūṭābhāsatvaṃ nāma sannihitarūpabhāsanam | asannihitarūpabhāsanena ca vastunaḥ pūrvadṛṣṭatvagrahaṇaṃ vyāptam | na hi pūrvajñānaviṣayatvaṃ pūrvamsin nivṛtte vastuno 'sti | tad uttarakālabhāvinā jñājñānena pūrvajñānaviṣayatvam asannihitam eva vastunaḥ spṛśyate | pūrvajñānaviṣayatvagrahaṇam eva ca saṅketakāladṛṣṭaśabdaviśiṣṭatvagrahaṇaṃ | tad idaṃ viruddhaṃ(-ddha)vyāptopalabdher bhavatu nirvikalpakam |
asaty abhrātatve tu kathaṃ pratyakṣam ity āha -- pramāneti | praṃāṇdhigato 'rthaḥ pramāṇaśuddha ucyate | satyacatuṣṭayaṃ caivam ātmakam | tad eva śuddhatvena vivakṣitam | caḥ [30b] saṃvādakam ity ataḥ paro nirvikalpatvena saha saṃvādakatvena saṃvādakatvaṃ saucchinoti, tatrasthā e[va] vā pūrvahetvapekṣayā hetantarasamuccayārthaḥ | ato 'smān nirvikalpakatvād abhrāntatvāc ca |
yogiśabdasya vyutpatim āha yaga iti | samādhiś cittaikāgratā | iha dharmottareṇa lokaprasiddhir āśritā | viniścayaṭīkāyāṃ tu śāstrasthitis tenāvirodhaḥ | yad vā samādhigrahaṇasyopalakṣaṇatvāt prajñā ca vivekakaraṇaṣaśaktir draṣṭavyā | sa yasyāsti sa nityasamāhito vivekakaraṇatatparaś ca yogī | iyad eva catuḥsaṃkhyāvacchinnam eva ||
tad evam ityādy āheity etad antaṃ subodham | viṣayo boddhavyaḥ | ka ity ākāṅkṣāyām āha -- svalakṣaṇam iti | svaśabdasya lakṣaṇaśabdasya cārtham ācakṣāṇo vigragam upalakṣayati -- svam ityādinā | svam ātmīyam ucyate | yasya yat svaṃ tat tasyaiva nānyasyeti lakṣaṇayā svaśabdenā sādhāraṇam uktam | lakṣaṇaśabdena ca tattvaṃ svarūpaṃ vivakṣitam | svaśabdayor artham abhidhāya tayoḥ samastaṃ padam āha -- svalakṣaṇaṃ iti | anena svam asādhāraṇaṃ ca tallakṣaṇaṃ svarūpaṃ cet karmadhāryo darśitaḥ |
[dhpr p.71] dvividho hi viṣayaḥ pramāṇasya -- grāhyaś ca yadākāram utpadyate, prāpaṇīyaś ca yam adhyavasyati | anyo hi grāhyo 'nyaś cādhyavaseyaḥ | pratyakṣasya hi kṣaṇa eko grāhyaḥ | adhyavaseyas tu pratyakṣabalotpannena niścayena santāna eva | santāna eva ca pratyakṣasya prāpaṇīyaḥ | kṣaṇasya prāpayitum aśakyatvāt | tathā anumānam api svapratibhāse 'narthe 'rthādhyavasāyena pravṛtter anarthagrāhi | nanu sambhave vyabhicāre ca viśeṣaṇam arthavat | atra ca sarvasyaiva svarūpasyāsādhāraṇatvāt sambhava eva, na vyabhicāra iti kiṃ svaśabdena? evaṃ tu vaktavyam -- vasturūpaṃ tasya viṣaya ity āśaṅkayāha -- vastuna iti | hir yasmāt | co vakṣyamāṇāpekṣyaḥ[kṣaḥ] samuccye | sāmānyaṃ sadhāraṇaṃ rūpaṃ saṃvṛtijñānaghaṭitam | caḥ pūrvāpekṣaḥ samuccaye | sati caivaṃ dvairūpye kiṃ pūrvaṃ rūpam, atha paraṃ pratyakṣaya viṣaya iti sandehe -- yad asādhāraṇaṃ tat pratyakṣasya grāhyam ucyata iti śeṣaḥ | grāhyam iti bruvan viṣayaśabdenācāryasya grāhyo viṣayo 'bhipreta iti darśayati |
syād etat -- pravṛttiviṣaya eva pramāṇasya viṣayas tataḥ pravṛttiviṣayas tasya viṣaya iti vaktavyam | tat kiṃ grāhyam ity ucyata ity āha -- dvividha iti | anena bhedaḥ pratijñātaḥ | hir yasmāt dviprakāro viṣayaḥ pramāṇsyeti | jātivivakṣayaikavacanam | eko grāhyo 'nyaḥ prāpaṇīyaḥ | bhedam upapādayati -- yadākāraṃ yatpratibhāsaṃ jñānam utpadyate | so 'pi dvividhaḥ -- paramārtha āropitaś ca | dvayor api svajñāne prakāśanam asty eveti draṣṭavyam | prāpaṇīyo yam adhyavasyati | tato jñānād yatra pravarttata iti yāvat | cakārau pūrvāparāpekṣayā samuccayārthau |
nanu grāhyādhyavaseyaśabdayor eva bhedo na tv arthasya | yato yad eva prakāśate tad evādhyavasīyate, tat kiṃ evaṃ uyata ity āha -- anyo hīti | hir yasmād arthe | co 'vadhāraṇe | kasya kīdṛśo grāhya itaro vety āha -- pratyakṣasyeti | hir avadhāraṇe eka ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | kas tarhy avaseya adhyavaseya iti [31a] | tur grāhyād adhyavaseyaṃ bhinatti | atha kiṃ pratyakṣam avasāyātmakaṃ yena tasyāsāv avaseya ity āha -- pratyakṣeti | pratyakṣapṛṣṭhabhāvino niśacayasya pratyakṣagṛhīta eva pravṛttatayā 'natiśayādhānena yat tenādhyavasitaṃ tat pratyakṣeṇaivāvasitam iti bhāvaḥ |
nanu grāhyād anyaḥ prāpaṇīyo viṣayaḥ pratyakṣasyoktaḥ | idānīṃ punar avaseyaḥ | tad ayaṃ tṛtīyo viṣayaḥ prāpta ity āha -- santāna eveti | co yasmādarthaḥe | upādānopādeyabhāvena vyavasthitaḥ kṣaṇaprabandha ekatvenādhimuktaḥ santānaḥ | grāhya eva kasmān na tena prāpyata ity āha -- lakṣāṇāsyeti (ity āha -- kṣaṇasyeti) | yadākaraṃ pratyakṣam utpadyate tasya kṣaṇasyeti prastāvāt | evañ ca vivṛṇvato 'sya pramāṇasyety atra pratyakṣābhiprāyeṇa pramāṇaśabda indriyajāpratyakṣavivakṣayā draṣṭavyaḥ | svasaṃvedanādināṃ viṣayadvaividhyāsambhavād iti |
atha bhavatv ekaṃ pratyakṣaṃ viṣayadvaividhyavad, anumānaṃ tu kathaṃ tathāvidham? pramāṇasyeti ca [dhpr p.72] sa punar āropito 'rtho gṛhyamāṇaḥ svalakṣaṇatvena avasīyate yataḥ, tataḥ svalakṣaṇam avasitaṃ pravṛttiviṣayo 'numānasya | anarthas tu grāhyaḥ | tad atra pramāṇasya grāhyaṃ viṣayaṃ darśayatā pratyakṣasya svalakṣaṇaṃ viṣaya uktaḥ | bruvatā tad api viṣayadvaividhyavad abhyupagam eva ity āśaṅkyāha -- tatheti | yena pratibhāsādhyavasāyalakṣaṇena prakāreṇa pratyakṣam anyagrāhy anyādhyavasāyi tathā tena prakāreṇeti tathāśadārthaḥ | na kevalaṃ pratyakṣam anyad gṛhṇāti, anyad adhyavasyati, kin tv anumānam apy anyagrāhy anyādhyavasāyīty apiśabdenāha | ihaiva cchedaḥ karttavyo 'nyathā vyākhyānam asamañjasaṃ syāt | kiṃ gṛhṇātīty āha -- anarthagrāhīti | anumānam iti prakṛtatvāt | katham upapadyata ity āśaṅkyopapattim āha -- svapratibhāsa iti | svasya pratibhāsa iva pratibhāsaḥ | śaktidvayayogāt tathāropyabhāṇaṃ rūpam | tasminn anarthe 'bāhyarūpye(-rūpe) 'rthadhyavasāyena bāhyādhyavasāyena tadbhedānavabhāsanātmakābhdedādhyavasānalakṣāṇena pravṛtteḥ pravarttanāt |
athānarthe svapratibhāse 'rthādhyavasāyenānumānavikalpo 'nyo vā pravarttaka iti kim uktaṃ bhavati? svaprtibhāsasyāropyamāṇasya cārthasyāvasīyamānasya vivekaṃ na prtipadyata ity utkaṃ bhavati | na hi tenaiva vivekapratipattiḥ, tena svapratibhāsasya tathātvenāvikalpanāt | atra cānubhavaḥ pramāṇam | bāhyavahnyādāv apravṛttyādiprasaṅgaś ca | nāpi vikalpāntareṇa | tasyāpi tathā pravṛttitayā pūrvavikapapratibhāsāsaṃsparśād ity alam iha vistareṇa | yady evaṃ ko 'syādhyavasīyamānaḥ prāpaṇīyo viṣaya ity āha -- sa iti | punar iti sarvato viśinaṣṭi | āropita iti svarūpānuvādaḥ | artha iti artha ivārtho gṛhyamāṇaḥ pratīyamānas tasmin jñāne prakāśamāna iti yāvat | anena svalakṣaṇam adhyavasyatīdam iti prakāśitam | tad anenānumāsya grāhyādhyavaseyau bhedena sādhyarthyād abhidhāya sukhapratipattyarthaṃ tāv eva kaṇṭhokau karoti -- tata iti | yataḥ svalakṣaṇatvena tasyāvasāyas tataḥ [31b] svalakṣaṇam avasitaṃ pravṛttiviṣayo 'numānasya | svalakṣaṇam avasitam ity etad apy abhimānād abhidhīyate | na punaḥ svalakṣaṇam avasāyasya gocaraḥ | tadviṣayatve tasya niraṃśatvāt kṣaṇikatvāder apy avasitāv anumānānavatāraprasaṅgāt | etac ca kiñcid ihaivopariṣṭāt spaṣṭayiṣyāmaḥ | parārthānumāne tu yathā 'vasaraṃ viṣtareṇa nirṇeṣyāmaḥ |
pravṛttiviṣayasyaiva prāpaṇīyatvāt prāpaṇīya eva pravṛttiviṣayaśadenoktaḥ | tuḥ prāpaṇiyād viṣayād grāhyaṃ bhedavantaṃ darśayati | tasmin jñāne prakāśamāne prakāśanād anartho grāhya uktaḥ |
syād etat -- yady avasitaṃ svalakṣaṇaṃ pravṛttiviṣayo 'numānasya tadā katham eṣa dharmottaro viniśacayaṭīkāyāṃ avadīt "avasitaś cākāro vikalpānāṃ grāhyaḥ" iti | evaṃ hi svalakṣaṇam eva grāhyaṃ samarthitaṃ syān nānartha iti | tato vyakto vyāghātaḥ | paramārthadṛṣṭyā tatra tathābhidhānān na doṣaḥ | tathā hi praramārthato vikalpānām ārotpitam eva rūpam avaseyaṃ grāhyam tathāpi vyavaharttāra āropitam eva rūpam avṛkṣavyāvṛttam avasyanto bāhyasyāpi tathātvād bāhyaṃ vṛkṣam avasyāma ity abhimanyante, tayor vivekāpratipatteḥ |
[dhpr p.73]
tad anurodhāt svalakṣaṇam avasitam ity ucyate | tasyaiva tv āropitasya paramārtho 'numeyasya pratibhāsamānaṃ kevalam ākāram āśritya grāhyatvam ucyate | tatas tatra vāstavāvasitarūpābhiprāyeṇa tathābhidhānāt ko virodhaḥ?
tad atretyādinopasaṃharati | yasmāt pramāṇasya dvididho viṣayo grāhyādhyavsasāyabhedena tat tasmāt | atra viṣayavipratipattinirākaraṇākāle grāhyaṃ viṣayaṃ darśayateti bruvan viṣayaśabdenācāryasya grāhyo viṣayo 'bhipreta iti sphuṭati |
syād etat -- na vai grāhyaviṣayāpekṣaṃ pratyakṣasya prāmāṇyam upapadyate | yata ekaḥ kṣaṇas tasya grāhyaḥ | na ca tatprāpaṇaṃ sambhavati | nāpy anumānasya grāhyapekṣaṃ prāmāṇyam | anyartho hi tasya grāhyaḥ | na ca tatprāptiḥ | na ca yena yasyāprāpaṇaṃ tasya tatra prāmāṇyam abhyupeyate, atiprasaṅgāpatteḥ | athaikanīlakṣaṇākāratayotpattir eva pratyakṣasya tatprāpaṇam, anumānsyāpi vahnyādyadhyavasāyitayā tathotpattir eva tatprāpaṇam ucyate | tarhi na kiñcid avaśeṣitaṃ syāt | kasya nāma jñānasya savikalpasya nirvikalpakasya vā tattadākāratayotpattir nāsti yena tasya prāṇāṇyaṃ na syāt | tasmān na dvididho viṣayaḥ pramāṇasyābhidhānīyo 'pi tv eka eva pravṛttiviṣayākhyo viṣayaḥ khyāpanīya iti |
atra ca samādhīyate | jñānānāṃ tāvad grāhyādhyavasā(se)yabhedena dvividho viṣayo 'vaśyaiṣitavyo 'nubhavasiddhatvāt | tatra pramāṇyaṃ pravṛttiviṣayāpekṣaṃ vyavasthāpyate | jñānatvaṃ tūbhayāpekṣameva | ajñānasya ca prāmāṇyāsambhavena jñānāntarbhūtaṃ pramāṇaṃ viṣayadvaividhyavad eva bhavati | kevalaṃ na grāhyāpe[32a]kṣaṃ prāmāṇyam api tu pravṛttiviṣayāpekṣam iti pratipādyate | grāhyāpekṣayā tu pramānasyeti vacanaṃ svarūpānuvādakam | yad vā pramāṇaśabdena jñānam evātra vivakṣitam | yathā 'yaṃ viniścayaṭīkāyāṃ svārthāṇumānavyākhyānāvasare vyaktam āha -- "dvividho jñānānāṃ viṣayo grāhyaś cādhyavaseyaś ca" ityādi | tato na kiñcid avadyam |
athāpi syāt | yadi grāhyo viṣayo na kadācid api pratyakṣasya prāpaṇīyas tarhi tena darśitena kim prayojanaṃ yenocyate tad atra grāhyaṃ viṣayaṃ darśatā pratyakṣasya svalakṣaṇāṃ viṣaya ukta iti | naiṣa doṣaḥ | evam evāsya pravṛttiviṣayapradarśanāt | yadi hi pratyakṣaṃ kṣaṇam eka gṛhṇāti tatrānīlavyāvṛttiniścayopajane santānaṃ niścāyayat pravṛttiviṣayaṃ pradarśayet tatsantānabhāvināñ ca jñānānām apramānāṇyam āpādayet, na tu kiñcid agṛhṇat | tathā hi santānollekhena niścayābhāve 'py anīlavyāvṛttis tāvad anāgatasarvakṣaṇasādhāraṇī pratyakṣeṇa gṛhītaniścitā | tanniścaya eva sarvānīlavyāvṛttopādānopādeyabhāvasthitanīlakṣaṇaniścayaḥ tadabhinnayogakṣematvād uttaraprabandhasya | tathāniścaya eva ca santāne niścaya ucyate | ata eva ca tad ādyaṃ jñānaṃ tathā 'nuṣṭhānaṃ tatsantānabhāvīni parāñci jñānāny anīlavyāvṛttaṃ rūpaṃ gṛhītam eva gṛhṇanty anīlavyāvṛttiniścayaṃ ca kṛtam eva kurvanty anatiśayādhāyīni pracurāṇy api prāmāṇyāt pracyāvayat prāmāṇyam ātmasātkarotīti nyāyyaṃ grāhyapradarśanam iti sarvam avadātam ||
ihācāryasya -- svam asādhāraṇaṃ santānāntarasādhāraṇaṃ yan na bhavati, yad arthakriyākṣamam eva sarvato vyāvṛttaṃ tattvaṃ tad eva svalakṣaṇam, na caitad viparītam anumānaviṣayo 'pīty abhipretam | svam asādhāraṇaṃ
[dhpr p.74]
kaḥ punar asau viṣayo jñānasya yaḥ svalakṣaṇaṃ pratipattavya ity āha --
yasya arthasya saṃnidhānāsaṃnidhānābhyāṃ jñānapratibhāsabhedas tat svalakṣaṇam i-13 yasya arthasya ityādi | arthaśabdo viṣayaparyāyaḥ | yasya jñānaviṣayasya | saṃnidhānaṃ nikaṭadeśāvasthānam | asaṃnidhānaṃ dūradeśāvasthānam | tasmāt saṃnidhānāsaṃnidhānāc ca jñānapratibhāsasya grāhyākārasya bhedaḥ sphuṭatvāsphuṭatvābhyām | yo hi jñānaviṣayaḥ saṃnihitaḥ san sphuṭābhāsaṃ jñānasya karoti, asaṃnihitas tu yogyadeśastha eva asphuṭaṃ karoti, tat svalakṣaṇam | sarvaṇy eva hi vastuni dūrād asphuṭāni dṛśyante, samīpe sphuṭāni | tāny eva svalakṣaṇāni | lakṣaṇaṃ tattvaṃ svalakṣaṇam iti vivṛṇvatā ca dharmottarena tad eva darśitam | kevalaṃ na vyaktīkṛtam atas tasya viṣayaḥ svalakṣaṇam iti śabdamātraśrāviṇo 'viditācāryābhiprāyasyāvibhāvitadharmottaravivaraṇārthasya yady asādhāraṇaṃ pararūpeṇāmiśraṃ rūpaṃ svalaṣaṇaṃ tadā 'gnitvam api gotvādisāmānyenāmiśraṃ svalakṣaṇaṃ prasajyeteti vyāptiṃ manyamānasyāyaṃ kaḥ punar ityādipraśnaḥ | ka ity anena sāmānyākāreṇa viṣayaṃ pṛcchati | punar ity anena viśeṣākāreṇa | svalakṣaṇaśabdasyāsati bahuvrīhāv ajahalliṅgatvāt svalakṣaṇam iti |
codakena viṣayaṃ sampṛṣṭa ācāryaḥ kasmād artham uttarīkarotīty āśaṅkyāha -- artheti | jñānasya pratyāsannatvāj jñānaviṣayo labdha ity abhipretya yasya jñānaviṣayasyeti vivṛṇoti | sannidhānāsannidhānaśabdau nikaṭadūrāvasthānārthau vyācakṣāṇo yad anyair ākhyātaṃ -- "asannidhānaṃ yogyadeśe sarvathā vastuno 'bhāvaḥ" iti tad apākaroti | ayañ cāsyābhiprāyo yatra vastu nāsti tatra jñānam eva na jāyate | na tu tatpratibhāsya bhedo nānātvam astīti | tasmād ityādinā sa[32b]nnidhānāsannidhānābhyām iti pañcamī dvivacanāntam etad iti darśayati | sphuṭatvābhyām iti arthakriyāsāmarthyānugatābhyāṃ iti draṣṭavyam |[36]itthambhūtalakṣaṇā ceyaṃ tṛtīyā |
__________notes__________
[36] pāṇini 2.3.21.
padārthaṃ vyākhyāya samudāyārthaṃ vyācaṣṭe | dvayī ceyaṃ śailī vyākhyātṛṇām | kvacit samudāyārthaṃ vyākhyāya paścāt padārthaṃ vivṛṇvate | kvacit padārthṃ vivṛtya paścāt smudāyārthaṃ vyācakṣata iti | hir avadhāraṇe | yogyadeśastha evaty anena dūradeśasthaṃ nirasyati | dūrastho hi jñānam eva na janayati kim aṅga punar bhindyād ity abhiprāyaḥ |
svalakṣaṇalakṣaṇasyāvyāpitvāsambhavitvaśaṅkām apākurvann āha -- sarvāṇīti | | sarvaśabdo vyāptipradarśanārthaḥ | anenāvyāpitvaṃ nirākṛtam | hir yasmādarthe | dṛśyante pratīyante | anenāsambhavitvaṃ nirastam | ativyāpitvam apahastayann āha -- tāny eveti | yāny amūni pratyakṣaviṣayas tāny eva | nānumānaviṣayo 'pīti prakaraṇāt | dūrād asphuṭāni dṛśyanta iti vadataś cāyam āśayaḥ -- dūre hi vastu gṛhyamāṇaṃ pracurarajonīhārādisaṃsṛṣṭaṃ gṛhyate | tato 'spaṣṭaṃ gṛhyate| na tu
[dhpr p.75]
kasmāt punaḥ pratyakṣaviṣaya eva svalakṣaṇam | tathā hi vikalpaviṣayo 'pi vahnir dṛśyātmaka eva avasīyata ity āha
tad eva paramārthasat i-14 tad eva paramārthasad ityādi | paramo 'rtho 'kṛtrimam anāropitaṃ rūpam | tena asti iti paramārthasat | ya eva arthaḥ sannidhānāsannidhānābhyāṃ sphuṭam asphuṭaṃ ca pratibhāsaṃ karoti paramārthasan sa eva | sa ca pratyakṣasya viṣayo yataḥ, tasmāt tad eva svalakṣaṇam | na gṛhyata eva | tathāgṛhītasyāpi vṛkṣāsya cchāyādyarthakriyākāritvāt | na cādhikagrahaṇaṃ bhrama iti |
idaṃ punar atra nirupyate | yadi ya evārthaḥ sannidhānād asannidhāc ca jñānapratibhāsaṃ sphuṭatvāsphuṭatvābhyāṃ bhinati sa eva svalakṣaṇaṃ tarhi sparśarasau svalakṣaṇe na syātām | tau khalu asannihitau jñānam eva na janyataḥ | kiṃ punar jñānapratibhāsaṃ sphuṭatvāsphuṭatvābhyāṃ bhetsyataḥ? kiñ caitasmin svalakṣaṇe vijñāṇam asvalakṣaṇaṃ syāt | tasyā''stāṃ tāvad asannihitasyāsphuṭajñānajanakatvaṃ sannihitasyāpi sphuṭajñānajanakatvaṃ nāsti | na ca tasya dūrāntikavarttitvam asty adeśatvāt | tad īdṛśīṃ mahatīm avyāpitām anālocyedṛśaṃ svalakṣaṇaṃ praṇayann ācāryaḥ, dharmottaro 'py evaṃ prasabhaṃ vyācakṣāṇaḥ kathaṃ na pramādyatīti? na | abhiprāyāparijñānāt | yadi hīdaṃ lakṣaṇaṃ yathāśruti vyavatiṣṭheta, syād evaitat | kevalaṃ sannidhānāsannidhānābhyāṃ jñānapratibhāsabhedakatvena yad ekārthasamavetam asādhāraṇyaṃ vyatyantarāsanuyāyitvaṃ tad upalakṣitam | yato hetubinduḥ "tatra tad ādyam asādhāraṇaviṣayam" [pṛ-53] | ata eva -- "asādhāraṇaviṣayaṃ svalakṣaṇaviṣayam" iti [hetu-ṭī-pṛ-25] bhaṭaṭārcaṭo vyācaṣṭe | ata evānumānasyaitad viparyayeṇa sādhāraṇaṃ rūpa viṣayo darśayiṣyate | tena nāvyāptir na cānyo lakṣāṇadoṣaḥ | tasya viṣayaḥ svalakṣaṇam ity abhihite 'pi svalakṣaṇaśabdasyānyathāpi nirvacanasambhavāt, nāyam abhimato 'rtho jñāyeta pratipattṛbhir iti tad abhimatārtha ittham upalakṣita iti ca dṛṣṭavyam ||
tasya viṣayaḥ svalakṣaṇam ity atra yadi tasyaiva viṣayaḥ svalaṣāṇam ity avadhāryate tadā yata eva kārakaraṇaṃ tato 'nyatrāvadhāraṇam iti svalakṣaṇasya pratyakṣe niyamāt pratyakṣam anyaviṣyam api syāt | atha svalakṣaṇam evety avadhāryate | tadā 'pi pratyakṣasya svalakṣaṇe niyatatvād [33a] aniyataṃ svalakṣaṇam anumānasyāpi viṣayaḥ syād ity ubhayāvadhāraṇāṃ kāryam | tasyaiva viṣayaḥ svalakṣaṇam eveti | etad asahamānaḥ pūrvapakṣavādy āha -- kasmād iti | kasmād iti sāmānyena kāraṇaṃ pṛcchati | punar iti viśeṣataḥ | yad vā yasyārthasyety atra tatsvalakṣaṇam iti | tad eva pratyakṣaviṣayaḥ svalakṣaṇaṃ nānumānaviṣaya ity abhipretaṃ tad asahamāna evam āha | kasmāt pratyakṣaviṣāya eveti bruvato 'numānasyāpi viṣayaḥ kiṃ na svalakṣaṇam ity abhiprāyaḥ | sa eva kiṃ na tathety āśaṅkya pūrvapakṣavādy evopapattim
[dhpr p.76]
kasmāt punas tad eva paramārthasad ity āha --
arthakriyāsāmarthyalakṣaṇatvād vastunaḥ i-15
arthyata ity arthaḥ | heya upādeyaś ca | heyo hi hātum iṣyate upādeyaś ca upādātum | arthasya prayojanasya kriyā niśpattiḥ | tasyām sāmarthyaṃ śaktiḥ | tad eva lakṣaṇaṃ rūpaṃ yasya vastunaḥ
āha -- tathā hīti | vikalpaśabdaḥ pramāṇaviṣayacintanād anumānavikalpo draṣṭavyaḥ | dṛśyātmaka eva svalakṣaṇātmaka eva |
nanu `yasyārthasya sannidhānāsannidhānābhyāṃ jñānapratibhāsabhedas tat svalakṣaṇam' ity ukte kuto 'sya praśnasyāvakāśaḥ? na hi vikalpaviṣayasya sannidhānāsannidhānāc ca jñānapratibhāsabhedo 'sti yato 'syotthānaṃ syāt | satyam | kevalam ayam asyāśayaḥ -- yad etad bhavadbhir lakṣaṇaṃ svalakṣaṇasya pratītaṃ tad asya lakṣanaṃ eva na bhavati kin tu yad eva dṛśyatayā 'dhyavasīyate tad eva sva[lakṣaṇa]m itīdaṃ tasya lakṣaṇaṃ | sati caivam aumānavikalpaviṣayasyāpi tathātvam anivāritam eveti sūtthānaḥ praśnaḥ | etat praśnaviṣarjanam ācāryīyaṃ darśayann āha -- tad eveti |
atha syāt yadi[37]............. ty ucyamānaṃ śobheta yāvatedam eva na siddhaṃ tat kuto 'yaṃ praśnavisarjanaprakāra iti? ucyate | svalakṣaṇam iti svam asādhāraṇaṃ pāramārthikaḥ svabhāva ucyate | sa eva ca pāramārthikaḥ svabhāva ucyate, ya evārthakriyākṣāmaḥ | sa eva ca paramārthasann iti yuktam idam uttaraṃ tad eveti | parame 'rtha iti darśayam karmadhāyaṃ darśayati | akṛtrimam ityādi paramaśabdasya vyākhyānam | tenāstīti sad ity asyārthakathanam | tena rūpeṇa sad vidyamānam iti vigrahaḥ | śatrantaś cāyam asiḥ | "karttṛkaraṇe kṛtā bahulam" [pāṇini 2.1.32] iti ca samāsaḥ | paramārthasad ity asyārtham ākhyāya tad evety etad vivṛṇoti ya eveti | pratibhāsaṃ jñānasyeti prakaraṇāt | arthakriyāsamartho 'rthaḥ | svalakṣaṇaṃ caivam ātmakam ity abhprāyeṇa ya evārthaḥ sa evety āha | astu tādṛśaḥ paramārthasan | sa tu na tasya viṣayo 'nyāpi vā viṣayo bhaviṣyati | tathā ca vivakṣitārthāsiddhir ity āha sa ceti | co 'vadhāraṇe pratyakṣasyety ataḥ paro draṣṭavyaḥ | tad eteti pratyakṣaviṣayatvena sthitaṃ vastv eva na tv anumānaviṣayo 'pīti | anena kasmāt punaḥ pratyakṣaviṣaya eva svalakṣaṇam ity etat praśnavisarjanasyopasaṃhāraḥ kṛto veditavyaḥ ||
__________notes__________
[37] paṅktibāhyaṃ likhitaṃ na paṭhyate -- saṃ-
idānīṃ svalakṣaṇasyaiva paramārthasattvam asahamāna āha -- kasmād iti | yam asyāśaḥ -- sa eva khalu paramārhtasann artho ya evārthtvenādhyavasīyate | anumānaviṣayo 'pi ca vahnis tathā 'dhyavasīyata iti so 'pi kasmān na paramā[33b]rthasann iti |
atra -- arthetyādi yad uttaraṃ tad arthyata ityādinā vyācaṣte | cas tulyabalatvaṃ samuccinoti | heyaḥ katham arthyata ity āha -- heya iti | hir yasmāt | yadi hātum arthyamāno 'rtho na tarhy upādeyo 'rtha ity āha -- upādeya iti | co heyāpekṣayopādeyasyārthyamānatvaṃ samuccinoti | arthasya prayojanasya dāhādeḥ | evaṃ ca vyācakṣāṇaḥ sādhyo dāhādir eva mukhyavṛttyopādeyā heyo vā |
[dhpr p.77] tad arthakriyāsāmarthyalakṣaṇam | tasya bhāvaḥ tasmāt | vastuśabdaḥ parmārthaparyāyaḥ | tad ayam arthaḥ -- yasmād arthakriyāsamarthaṃ parmārthasad ucyate, sannidhānāsannidhānābhyāṃ ca jñānapratibhāsasya bhedako 'rtho 'rthakriyāsamarthaḥ, tasmāt sa eva paramārthasan | tata eva hi pratyakṣaviṣayād arthakriyā prāpyate na vikalpaviṣayāt | ata eva yady api vikalpaviṣayo dṛśya iva avasīyate tathā api na sa dṛśya eva tato 'rthakriyāya abhāvāt, dṛśyāc ca bhāvāt | atas tad eva svalakṣaṇaṃ na vikalpaviṣayaḥ | anyat sāmānyalakṣaṇam i-16 anyad ityādi | etasmāt svalakṣaṇād yad anyat ---- svalakṣaṇaṃ yo na bhavati jñānaviṣayaḥ ---- tat sāmānyalakṣaṇam, vikalpajñānena avasīyamāno hy arthaḥ sannidhānāsannidhānābhyāṃ jñānapratibhāsaṃ na bhinatti | tathā hi āropyamāṇo vahnir āropād asti | āropāc ca dūrastho nikaṭasthaś ca | tasya samāropitasya sannidhānāsannidhānāc ca jñānapratibhāsasya na bhedaḥ sphuṭatvena asphuṭatvena vā | tataḥ svalakṣaṇād anya ucyate | sāmānyena lakṣaṇaṃ sāmānyalakṣaṇam | sādhāraṇaṃ rūpam ity arthaḥ | samāropyamāṇaṃ hi rūpaṃ sakalavahnisādhāraṇam | tataḥ tat sāmāṇyalakṣaṇam | tam evopādātuṃ hātum vā tatsādhanasyopādānaṃ hānaṃ vā 'nyathā vā śakyata iti tatsādhanabhūto vahnyādir upādeyādir upapadyata iti darśayati | tasyām ityādi tasmād ity antaṃ subodham | paramārthasatas tattve pratipādye kim iti vastunas tādrūpyam ācāryeṇa darśitam ity āśaṅkām apākurvann āha -- vastuśabda iti | tad ayam artha ityādir na vikalpaviṣaya ity anto granthas tūktārthopasaṃhāraḥ | sa ca sujñānaḥ ||
iha prastutasvalakṣaṇāpekṣam anyatvam ācāryasyābhipretam | svalakṣaṇaśabdasya cānyaśabdayogāt pañcamyā bhavitavyam ity abhipretya etasmād ity āha | anyatvam abhivyanakti -- svalakṣaṇaṃ yo na bhavatīti | śaśaviṣāṇādivyavacchedārtham āha -- jñānaviṣaya iti | pramāṇaviṣayacintāyāḥ prastutatvād vijñānaviṣaya iti labdham | asiddhim asya tato 'nyatvam, asyāpi svalakṣaṇakāryakāritvād ity āha -- vikalpetyādi | hir yasmād arthe |
pratibhāsābhedakatvaṃ tasya kuto 'vasīyate sarvadā tasya sannihitarūpatvād asannihitarūpatvād eva vety āha -- tathā hīti | āropyamāṇas tathā pratīyamānaḥ | āropāt tathotpādalakṣaṇād adhyavasāyād asti vahnirūpeṇa | āstām āropāt tathābhūtas tathāpi tasya sannidhānāsannidhāna(ne) kuta ity āha -- āropād iti | co vyaktam etad ity asyārthe | dvitīyaś cakāro dūrsthātvāpekṣayā nikaṭasthatvasyaikaviṣayatvaṃ samuccinoti |
tasyetyādy ucyata ity antaṃ spaṣṭārtham |
[dhpr p.78]
tac ca anumānyasya grāhyaṃ darśayitum āha --
so anumānasya viṣayaḥ i-17 so anumānasya viṣayaḥ grāhyarūpaḥ | sarvanāmno 'bhidheyaval liṅgaparigrahaḥ | sāmānyalakṣaṇam anumānasya viṣayaṃ vyākhyātukāmena ayaṃ svalakṣaṇasvarūpākhyānagrantha āvartanīyaḥ syāt | tato lāghavārthaṃ pratyakṣapariccheda eva anumānaviṣaya uktaḥ | sāmānyaśabdena lakṣaṇaśabdasya vigrham āha -- sāmānyeneti | sāmānyena, [na] viśeṣeṇa santānātarasādhāraṇaṃ svarūpam, sādhanaṃ kṛteti samāsaḥ | tasya padasyārthaṃ spaṣṭayati | sādhāraṇam iti |
vikalpaviṣayasyāpy asādhāraṇatvād asiddhaṃ vyakyantarasādhāraṇatvād asiddhaṃ vyaktyantarasādhāraṇatvam ity āha -- sakalaś cāsau tārṇapārṇādibhedabhinno vahniś ceti tathā | tatsādhāraṇaṃ tathāvidhaliṅgabalenānagnivyāvṛttavastumātrapratibhāsanād iti bhāvaḥ |
nanu ca tathāvidhaṃsāmānyaṃ vikalpagocaro 'vastu | tad viṣayatve 'numānasya kathaṃ bāhye pravarttakatvaṃ tatprāpakatvañ ca, yataḥ pramāṇyam asya syād iti ced | ucyate | vikalpāḥ khalv ete 'nādyavidyāvaśāt svapratibhāsam anagnivyāvṛtta avasyanto bāhyo 'py anagnivyāvṛtta iti tad adhyasānam eva bāhyo vahnir adhyavasita iti manyante | anagnivyāvṛttatayā bāhyasadṛśavahnyadhyavasāya eva bāhyavagnyadhyavasāyaḥ | tator vivekāpratipatteḥ ata eva te vikalpā dṛśyavikalpyāv arthāv ekīkṛtya bāhye lokaṃ pravarttayanti | dṛśyavikapyaikīkaraṇam api teṣāṃ tathā pravṛttihetutayotpatter eva draṣṭavyam | [34a] bāhyasambaddhasambddhatvāc cānumānavikalpaḥ saṃvādakaḥ, adhyavaseyāpekṣayā ca pramāṇam | tad āha nyāyavādī -- "bhrāntir api sambandhataḥ pramā" iti | eṣa cārthaḥ svapratibhāse 'narthe 'rthādhyavasāyena pravṛtter ity atrāpy apekṣaṇīyaḥ | samāsatas tu tatrāsmābhiḥ kiñcid avādīti | yata evaṃ tat tasmād ity upasaṃhāraḥ | tad iti tadāropyamāṇam ||
tac cetyādinā so 'numānety asyāvatāraṃ darśayati | co 'vadhāraṇe | grāhyaṃ rūpaṃ svabhāvo 'syeti vigrahaḥ | evaṃ vyācakṣāṇo viṣayaśabdena grāhyo viṣayo 'bhipreto 'tra pramāṇavyāpāraviṣayo 'dhyavaseyaḥ svalakṣaṇasyaiva tad adhyavaseyatvena tathā vyavasthāpanād iti darśayati | tasya tu tatra svarūpeṇāpratibhāsanād agrāhyatvam | prakāśamānaṃ ca rūpam āśritya grāhyatvam ucyata ity uktaprāyam |
anumānasyāpi grāhyaviṣayadarśane 'yam abhiprāyo yadīdam anumānam anartham anagnivyāvṛttimātraṃ sāmānyarūpaṃ gṛhṇāti, tatra tatsāmānyarūpaṃ kiñcid avabhāseta, tadā tatsvalakṣaṇatvenāvasyat svalakṣaṇaṃ pravṛttiviṣayīkuryāt | tathākurvac ca vastuviṣayaṃ prāmāṇyam aśnuvīta nānyatheti | sa
[dhpr p.79]
viṣayavipratipattim nirākṛtya phalavipratipattiṃ nirākarum āha --
tad eva ca pratyakṣaṃ jñānaṃ pramāṇaphalam i-18 tad eva iti | yad eva anantaram uktaṃ pratyakṣaṃ jñānaṃ tad eva pramānasya phalaṃ | kathaṃ pramāṇaphalam ity āha --
arthapratītirūpatvāt i-19 arthasya pratītir avagamaḥ, sā eva rūpaṃ yasya pratyakṣajñānasya tad arthapratītirūpam | tasya bhāvaḥ tasmāt |etad uktaṃ bhavati -- prāpakaṃ jñānam pramāṇam | prāpaṇaśaktiś ca na kevalād arthāvinābhavitvād bhavati | bījādyavinābhāvino 'py aṅkurāder aprāpakatvāt | tasmāt prāpyād arthād utpattāv apy asya jñānasya asti kaścid avaśyakartavyaḥ prāpakavyāpāro yena kṛtena arthaḥ prāpito bhavati | sa eva ca pramāṇaphalaṃ yadanuṣṭhānāt prāpakaṃ bhavati jñānam | uktaṃ ca purastāt pravṛttiviṣayapradarśanam eva prāpakasya prāpakavyāpāro nāma | tad eva ca pratyakṣam arthapratītirūpam arthapradarśanarūpam | atas tad eva pramāṇaphalam | iti puṃlliṅganirdeśasamarthanārtham āha -- sarveti | ivārthe vati | tadvalliṅgasya parigraha [iti ṣaṣṭhyantena] vigrahaḥ | atrāpi sāmānyalakṣaṇam evānumānasya viṣaya ity avadhāraṇīyaṃ na tv anumānasyaiveti pratyakṣapṛṣṭhabhāvino 'pi vikalpaviśeṣasya tadviṣayatvād anyathā liṅganiścayāyogād iti |
samprati pratyakṣasya viṣayavipratipattinirākaraṇe prakṛte kim aprakṛtam anumānasya viṣayavipratipattinirākaraṇam ācaritam ity āśaṅkām apākarttuṃ sāmānyetyādinopakramate | etac cokta ity etad antaṃ sujñānam ||
viṣayetyādi phalam ity ed antaṃ suboddham | phalapradarśane cāyaṃ vārttikakārasyāśayaḥ -- pramākaraṇaṃ khalu loke pramāṇam ucyate | tataḥ karaṇasādhyā phalarūpā pramitir avaśyadarśayitavyeti ||
nanu yasmin viṣaye kriyāsādhanaṃ vyāpriyate[38]..... katham iti | kim anyat pramāṇam iti punar ihopekṣaitam anena | arthetiyādiprativacanaṃ vyācaṣṭe arthasyeti | etac ca tasmād ity antaṃ sugamam |
__________notes__________
[38] atra paṅktibāhyaṃ kiñcillakhitam asti | sūkṣmatvāt na paṭhyate -- saṃ-
nanu saṃvādakaṃ jñānaṃ pramāṇam | saṃvādaś ca tadutpattimātrāt | tat kim arthe pratītis tat phalaṃ mṛgyata ityāśaṅkyāha -- etad uktaṃ bhavatīti |
[dhpr p.80]
atha prāpakatvaṃ prāpaṇaśaktiyogāt | sā ca śaktis tata utpatte eva | tathā ca kathaṃ pūrvapakṣātikrama ity āha -- prāpaṇaśaktiś ceti | co yasmāt | na kevalād ekākino 'rthapradarśanavinākṛtāt | vivakṣitena vinā bhavatīti vinābhāvī grahāditvāṇ ṇiniḥ, vyabhicārīty arthaḥ | arthena vinā bhāvīti "tṛtīyā" [pā-2.1.30] iti yogavibhāgāt samāsaḥ | tasya bhāvas tasmāt | kathaṃ punar na kevalād ity āha -- bījād iti | yata evaṃ tasmāt | yady api santāna eva prāpyo na ca tasmāt tasyotpattis tathāpi viṣaye 'syaikatvam adhyavasāya prāpyād arthād uttpattāv apīty uktam | prāpakasya jñānasyāvaśyakarttavyaḥ pratītikriyārūpaḥ | prāpito bhavatīti pūrvavad yogyata[34b]yocyate | bhavatu tasya karttavyam anyat, tathāpi na tatphalam ity āha -- sa eveti | ca sphuṭam etad ity asimnn arthe |
bhavatu avaśyakarttavyaḥ prāpakavyāpāraḥ | sa punar ajñānātmko bhaviṣyati | tathā ca kathaṃ pratītiḥ phalam ity āha uktam iti | co yamādarthe | purastāt pūrvasmin | kenoktam etad iti cet pravarttakatvam api pravṛttiviṣayopadarśakatvam evetyādinā | āstām arthapratītir avaśyakarttavyā pramāṇasya tathāpi kathaṃ tad eva pratyakṣajñānaṃ phalaṃ tasyātadrūpatvād ityāśaṅkya yad arthapratītirūpatvaṃ prajñātaṃ tad upapādayann āha -- tadeveti | co yasmād arthe |
nanv arthapradarśanaṃ karttavyatayā pradarśitam | tat katham arthapratītyām ekaṃ tat pradarśyata ity āha -- arthapradarśanarūpam iti | anayor arthābheda ity abhiprāyaḥ | yata evam ato 'smāt tad eva pratyakṣaṃ jñānam eva nārthāntaram ity arthāt | pramāṇād anyajñānam eva phalaṃ yadi syāt, kiṃ syāt? yena yatnena garīyasā pramāṇād abhedo 'sya sādhyata iti cet | ucyate | "dhīpramāṇatā, pravṛttes tatpradhānatvāt" [pramāṇavā-1.4] ity atrājñāṇātmanas tāvat prāmāṇyam apahastitam | jñānātmanaś ca pramāṇasyā(sya) bhinne 'pi pramitirūpe phale 'vaśyam arthaparicchedātmatā 'bhyupetavyā | anyathā jñānatvam eva tasya na syāt | pramājanakatvena ca jñānatve cakṣurāder api jñānatvaṃ syāt | bodharūpatvaṃ cāsvasaṃvedanatayā na niyāmakam | svasaṃvedanarūpatve vā grāhyākārasaṃvedanam evārthavedanam iti kahtaṃ bhinnaṃ phalam? pratikarmavyavasthā 'nupapatteś ca na nirākāratvaṃ vijñānasyābhyupeyam | jñānam evārthasya prakāśa iti ca sarvatantrasiddho 'yam arthaḥ | tato na jñānasyādhigamarūpatāyāṃ vipratipattavyaṃ kenacit | satyāṃ ca tadātmatāyāṃ tad eva phalaṃ yujyate, tāvataiva pramāṇavyāpāraparisamāpteḥ |
api ca yadi jñānasya svayam artharūpaparicchedarūpatvenārthaparicchedakatvaṃ na syāt, kin tu bhinnaparicchittijanakatvena; tadā 'rthasya paricchitter aparokṣataiva vyavasthāpayituṃ na śakyeta | tathā hi tad ādyaṃ jñānam arthaṃ paricchinatty artham aparokṣayatīti ko 'rtho 'rthaviṣayāṃ paricchittiṃ janayatīti | sā 'pi yady artham aparokṣayati tadā 'parāṃ pratītiṃ janayatīti syāt | evam uttaratrāpy evam eveti paricchittīnām ānantyam, na tv arthasyāparokṣatety āyātam āndhyam aśeṣasya jagataḥ |
atha tāsām ekā svayam arthaparicchedarūpā arthāparokṣatārūpopeyate; tadā na bhinnaparicchittijanakatvaṃ paricchedakatvam | kin tarhi? svayam arthaparicchedātmatvam iti ādyasyāpi tathātvam anivāritam | tathā ca kathaṃ pramāṇād vyatiriktaṃ phalam iti?
iha na kriyaiva karaṇaṃ loke tayor bhedenāvasthiteḥ | yā ceyaṃ jñānalakṣaṇā kriyā sā cet phalaṃ
[dhpr p.81]
yadi tarhi jñānaṃ pramitirūpatvāt pramānaphalam, kiṃ tarhi pramāṇam ity āha --
arthasārūpyam asya pramāṇam i-20 arthena saha yat sārūpyaṃ sādṛśyam asya jñānasya tat pramāṇam | iha yasmād viṣayād vijñānam udeti tadviṣayasadṛśaṃ tad bhavati | yathā nīlād utpadyamānaṃ nīlasadṛśam | tac ca sārūpyaṃ sādṛśyam ākāra ity ābhāsa ity api vyapadiśyate | nanu ca jñānād avyatiriktaṃ sādṛśyaṃ | tathā ca sati tad eva jñānaṃ pramāṇaṃ tad eva ca pramāṇaphalam | na ca ekaṃ vastu sādhyaṃ sādhanaṃ ca upapadyate | tat kathaṃ sārūpyaṃ pramāṇam ity āha --
tadvaśād arthapratītisiddher iti i-21 || pratyakṣaparicchedaḥ || kim anyat pramāṇaṃ bhaviṣyati ity āgūrya pūrvapakṣāvādī yadīty āha | yadīti sambhāvayati | tarhiśabdo 'kṣamāyām | tad eva pratyakṣaṃ jñānam evam iti (eveti) na kṣamyata etad ity arthaḥ | pramāṇasya phalaṃ sādhyam | tarhi tasmin kāle kim pramāṇam iti yojyam |
atrārthasārūpyam ity uttaraṃ vyācaṣṭe -- a[35a]rtheneti | arthena viṣayeṇa | viṣayasārūpyaṃ ca jñānsya pratyakṣākhyasya viṣayasamānākāratayotpādaḥ | ihetyādinā sārūpyam evopapādayati | etac ca nīlasadṛśam ity antam subodham | kevalam evaṃ vadato 'yam āśayaḥ -- anekaprāgbhāvenodayamānam api vijñānam arthasyaivākāraṃ bibharti, nānyasyety anubavasiddham aparyanuyojyam, sadṛśatvaniścayasya tādrūpyeṇa satatam udayāt | yadi hi tadanyākāro viṣayaḥ syāt tadā taditarasyākāradhāri vijñānaṃ kadācij janyet | yathā śuktiḥ kathañcid rajatākārajñānaprabandhodaye 'pi taddeśopasṛṣṭasya svākārānukāri jñānaṃ janayati | na cābhrāntasya nīlajñānasya kadācid apy anyākāratvam asti | tasmād artho 'py evam ākāra iti niścīyate | bāhyārthe 'rthasārūpyāvagame gatir iyam eveti |
nanu cānyatra viṣayābhāsaḥ pramāṇam uktas tathāviṣayākāraḥ, iha tv arthasārūpyam | tat kathaṃ na vyāghāta ity āśaṅkyāha -- tac ceti | co yasmād avadhāraṇe vā ity apy anenāpi śabdena | arthasārūpyam eva tena tena śabdenābhihitam | tato na vyāghāta ity abhiprāyaḥ ||
kiṃ tarhi pramāṇam iti pṛcchatā yac cetasi nihitam āsīt tad idānīṃ nanu cetyādinā kaṇṭhoktaṃ karoti | etac ca pramāṇam ity etad antaṃ subodham |
[dhpr p.82] tadvaśād iti | tad iti sārūpyam, tasya vaśāt sārūpyasāmarthyāt | arthasya pratītiḥ avabodhaḥ | tasyāḥ siddhiḥ | tatsiddheḥ kāraṇāt | arthasya pratītirūpaṃ pratyakṣaṃ vijñānaṃ sārūpyavaśāt siddhyati pratītaṃ bhavati ity arthaḥ | nīlanirbhāsaṃ hi vijñānaṃ yataḥ, tasmāt nīlasya pratītir avasīyate | yebhyo hi cakṣurādibhyo vijñānam utpadyate na tadvaśāt tajjñānaṃ nīlasya saṃvedanaṃ śakyate 'vasthāpayitum[39] | nīlasadṛśaṃ tu anubhūyamānaṃ nīlasya saṃvedanam avasthāpyate | __________notes__________
[39] sādhāraṇatvāc cakṣurādīnām -- ṭ- na ca atra janyajanakabhāvanibandhanaḥ, sādhyasādhanabhāvaḥ, yena ekasmin vastuni virodhaḥ syāt | api tu vyavasthāpyavyavasthāpanabhāvena | tata ekasya vastunaḥ kiñcid rūpaṃ pramāṇam kiñcit pramāṇaphalaṃ na virudhyate | etasmin pūrvapakṣe tadvaśād ityādy uttaram ācāryīyaṃ vivṛṇoti tad iti | tacśabdārthaṃ vaśaśabdārthaṃ [ca] sphuṭayati sārūpyeti | arthasyeti nīlapītādyātmanā viśiṣṭasyeti draṣṭavyam | yataḥ pramitir iyaṃ viśiṣṭenaiva karmaṇā 'vacchinnā pratīyate | amum evārtham -- arthasyetyādinā spaṣṭayati | siddhiśabdasyārtham abhivyanakti pratītam iti | pratītaṃ tannīlasyedaṃ jñānaṃ na pītasyetyādyākāreṇa niścitaṃ bhavtīty arthaḥ | uktam arthaṃ nīletyādinopasaharati | hir avadhāraṇe | yata evaṃ tat tasmāt nīlasya pratītir nīlasyaivedaṃ jñānam ity avasīyate |
nanu janakebhya eveyaṃ jñānasya vyavasthā bhaviṣyati | te hi jñāṇaṃ janayituṃ śaktāḥ kim aṅga niścāyituṃ na śaknuyuḥ? ataś ca na sārūpyādhīno 'yaṃ pratītiniyama ity āśaṅkyāha -- yebhya iti | hir yasmāt | evaṃ bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- nendriyālokau niyāmakau | tayoḥ sarvajñānasādhāraṇatvāt | arthagato 'pi viśeṣo na niyāmakaḥ | jñānād eva hi sa pratyetavyaḥ | tadaviśeṣe sa kathaṃ viśeṣavyavasthāyā aṅgaṃ bhaved iti | nīlasārūpye 'pi yady ayaṃ nyāyas tadā kathaṃ tasyāpi niyamakatvam ity āha -- nīleti | tur indriyādibhyaḥ sārūpyaṃ bhedavad darśayati | nīlasadṛśam anubhūyamānaṃ saṃvedanaṃ jñānaṃ nīlasya nīlasyaiveti vyavasthāpyate |
ayam atra prakaraṇārthaḥ -- yadi jñānam arthasarūpaṃ na syāt kin tu nirākāraṃ bodhaikarūpaṃ tadā 'nubhavaikarūpatayā tad aviśiṣṭaṃ, paricchedyatayā karmasyānaprāpte nīlapītādāv iti nīlasyaivedaṃ saṃvedanam, idaṃ pītasyaivety anubhavasiddhaḥ pratikarmavibhāgo hīyeta | [35b] arthagataś cākāro jñānādhīnapratipattitayā jñānasya viśiṣṭarūpatāsandehena sandigdhaḥ | na ca tenaiva sandigdharūpeṇa tad eva sandigdhaṃ rūpaṃ niścetuṃ śakyam | jñānagataś ca viśeṣo 'rthakṛtaḥ sārūpyād anyo nopapadyate | sann api na tāvad idaṃ tayā 'sau nirdeṣṭuṃ śakyaḥ | na cānirūpitena tadātmakaḥ karmaniyamaniścayaḥ | yadrūpaś ca yaś ca karmaniyamaniśayo jñānasya tasminn nirūpite kīdṛśī tadrūpatāvyavasthā? yathā
[dhpr p.83]
vyavasthāpanahetur hi sārūpyaṃ tasya jñānasya | vyavasthāpyaṃ ca nīlasaṃvedanarūpam| vyavasthāpyavyavasthāpakabhāvo 'pi katham ekasya jñānasya iti cet | ucyate | nīlasadṛśam anubhūya tad vijñānaṃ yato nīlasya grāhakam avasthāpyate niścayapratyayena, tasmāt sārūpyam anubhūtaṃ vyavasthāpanahetuḥ | niścayapratyayena ca taj jñānaṃ nīlasaṃvedanam avasthāpyamānaṃ vyavasthāpyam |tasmād asārūpyavyāvṛttyā sārūpyaṃ jñānasya vyavasthāpanahetuḥ | anīlabodhavyāvṛttyā ca nīlabodharūpatvaṃ vyavasthāpyam | nīlādir anirūpite kṣaṇikatve tadrūpo na nirūpyata iti | tasmād yata iyam adhigatir avyavadhānāt tattvaṃ pralabhate tad evānyenāvyavadhīyamānavyāpāraṃ svabhedena bhedakaṃ pramākaraṇaṃ pramāṇam | na punar anenaiva vyavadhīyamānavyāpāram iti | tac cedṛśaṃ sārūpyam eveti | eṣa ca vādo 'smābhir vistareṇa viśeṣākhyāne 'bhihita iti tato 'py apekṣitavya iti |
nanu caivam apy ekasyaiva jñānasya sādhyatvaṃ sādhanatvañ ca katham upapadyate? na hi paraśur eva chidā bhavati | tataḥ pramāṇaphalayor abhedo nābhyupaitavya ity āśaṅkyāha -- na cetyādi | co yasmādarthe | atreti pramāṇaphalacintāyāṃ virodho 'nupapattiḥ syāt | yady evam na bhavati kathaṃ nāmety āha -- api tu kin tu | vyavasthāpyaṃ viśeṣarūpeṇa niyāmyam | vyavasthāpyate viśiṣṭenātmanā niyamyate 'neneti vyavasthānimittam vyavasthāpanam abhipretam | vyavasthāpanabhāvenety ayaṃ pāṭho vakṣyamāṇavirodhī | yadā tu vyavasthāpakabhāveneti pāṭho dṛśyate tadā karaṇe karttṛbhāvavivakṣayā tathā draṣṭavyam | sādhv asiś cchinattīti yathā | tayor vyavasthāpyavyavasthāpanayor bhāvas tathā jñānābhidhānanimittaṃ rūpaṃ tena | itthaṃbhūtalakṣaṇā ceyaṃ tṛtīyā | yata evaṃ tatas tasmād ekasya vastunaḥ pratyakṣalakṣaṇasya jñānasya vastunaḥ kiñcid rūpaṃ vyāvṛttiparikalpitaṃ kṛtakatvādivat | tatreyaṃ brāhyārthe pramāṇādivyavasthā | grāhyākāro 'rthasārūpyākhya ātmanaḥ saṃvidam arthasaṃvidam ādarśayann arthe pramāṇam | ata eva bāhyo 'rthaḥ prameyaḥ | vastutaḥ svavid apīyam arthasambandhinī vyavasīyamānā 'rthasaṃvittiḥ phalm iti |
nanu kim atra vyavasthāpananimittam, kiñ ca vyavasthāpyaṃ yenaitat syād ity āha -- vyavasthāpaneti | vyavasthāpanaṃ vyavasthākāraṇam | vyavasthāyāṃ prayojakavyāpāra iti yāvat | tasya hetur nimttam | hir yasmāt | tasya pratyakṣajñānasya | kin tarhi vyavasthāpyam iti? co vyavasthāpanahetor vyavasthāpyaṃ bhinatti | nīlasyedaṃ nānyasyety anenākāreṇa yan nīlasaṃvedanaṃ tad rūpam |
etad asahamāno vyavasthāpyetyādiy āha | na kevalam ekasya janyajanakabhāvo 'nupapanna ity apinā darśayati | ucyata ityādinā pariharati | yato yasmān nilasadṛśam anubhūyeti vāstavaṃ rūpam anūditam | na tu nīlasadṛśam anubhavāmīti niścayo 'sti | api tu nīlam evānubhavāmīti nīlasya grākam avasthāpyate |
[dhpr p.84] vyavasthāpakaś ca vikalpapratyayaḥ pratyakṣabalotpanno draṣṭavyaḥ | na tu nirvikalpatvāt pratyakṣam eva nīlabodharūpatvena ātmanam avasthāpayitum śaknoti | niścayapratyayena avyavasthāpitaṃ sad api nīlabodharūpaṃ vijñānam asatkalpam eva | tasmān niścayena nīlabodharūpaṃ vyavasthāpitaṃ vijñānaṃ nīlabodhātmanā sad bhavati | tasmād adhyavasāyaṃ kurvad eva pratyakṣaṃ pramāṇaṃ bhavati | akṛte tv adhyavasāye nīlabodharūpatvenāvyavasthāpitaṃ bhavati vijñānam | tathā ca pramāṇaphalam arthādhigamarūpam aniṣpannam | ataḥ sādhakatamatvābhāvāt pramāṇam eva na syāj jñānam | nanu na tāvatā jñānam ātmanaivātmānaṃ[40]tathā [36a]vyavasthāpayati, aniścayātmakatvāt | na ca niścayo 'py ātmānaṃ tathā 'vasthāpayituṃ paryavāpnoti, svātmany avikalpakatvāt | tat kena tathā vyavasthāyata ity āha -- niścayapratyayeneti | niścayātmakajñānenottarakālabhāvinā | tenāpy anurūpeṇeti draṣṭavyam | tasmāt sārūpyam anubhūtaṃ svasaṃvedanena pratītaṃ vyavasthāpanahetur nīlasyedaṃ saṃvedanam, na pītasyeti niyamakaraṇasya hetur nimittam | idaṃ ca vyavasthāpanahetur hi sārupyaṃ tasya jñāṇasyety asya samarthanam | yadi jñānasya tasya sārupyam evaṃ vyavasthāpanahetus tarhi kiṃ kīdṛśaṃ ca sad vyavasthāpyam ity āha -- niścayeti | co 'vadhāraṇe | tad ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | yasyaiva nīlajñānasya sārūpyaṃ tathoktaṃ tad eva jñānaṃ vyavasthāpyaṃ nīlasyaivetyākāreṇa niyāmyam ity arthaḥ |
__________notes__________
[40] "itikaraṇenābhyupagamasya svarūpaṃ cety antenābhyupagamaṃ darśayati" | iti pāṭho 'ṣṭamapaṃktisambaddhatvena paṃktibāhyabhāge likhitaḥ pratau dṛśyate kin tu tasya kutra niveśa iti na jñāyate -- saṃ-
kīdṛśaṃ sat tathā vyavasthāpyam ity āha -- nīleti | pītādisaṃvedanavyāvṛttyā nīlasyedaṃ saṃvedanaṃ jñānam ity avasthāpyamānaṃ niścīyamānam | kenāvasthāpyamānam ity ākāṅkṣāyāṃ niścayapratyayeneti yojanīyam | nanu kiṃ jñānāt sārūpyaṃ vyatiricyate yena sārūpyaṃ tathoktam, jñānaṃ tv evam ucyata ity āśaṅkyopasaṃhāravyāhenāha -- tasmād iti | yasmāt sārūpyād anyavyavasthāpanahetur na ghaṭate, sārūpyaṃ ca jñānād anyaṃ nopapadyate tasmāt kāraṇāt | ayaṃ ca -- tata ekasya vastunaḥ kiñcid rūpam ityāder upapattyā prasādhitasyopasaṃhāraḥ |
ayaṃ prakaraṇārthaḥ | ekasyaiva jñānasya vyāvṛttikṛtaṃ bhedam āśrityāha vyavasthāpyavyasthāpanabhāvaḥ | vāstavaṃ cābhedam upādāya pramāṇaphalayor abheda ucyate | na ca kācit kṣatir iti |
samprati niścayapratyayeneti bruvatā yādṛśo niścayo vivakṣitas taṃ vyavasthāpaka ityādinopasaṃhāravyājena spaṣṭayati | vyavasthāpayatīti vyavasthāpakaḥ | sa ca tadbalotpanno 'py anurūpo draṣṭavyaḥ | ananurūpavikalpena vyavasthāpitayor api vyasvathāpyavyavasthāpanayor anupapatteḥ | yathā marīcīr dṛṣṭvā tadbalotpannena vikalpenāvasthāpyamānayor jalasārūpyajñānayor na tathābhāvaḥ |
[dhpr p.85] janitena tv adhyavasāyena sārūpyavaśān nīlabodharūpe jñāne vyavasthāpyamāne sārūpyaṃ vyavasthāpanahetutvāt pramāṇaṃ siddhaṃ bhavati | yady evam adhyavasāyasahitam eva pratyakṣaṃ pramāṇam syāt na kevalam iti cet | na etat evam | yasmāt pratyakṣabalotpannena adhyavasāyena dṛṣṭatvena artho 'vasīyate, na utprekṣitatvena | darśanāñ ca arthasākṣātkaraṇākhyaṃ pratyakṣavyāpāraḥ utprekṣaṇaṃ tu vikalpavyāpāraḥ | tathā hi parokṣam arthaṃ
yenābhiprāyeṇa niścayapratyayasya vyavasthāpakatvam uktaṃ tam abhivyanakti -- na tv iti | tur niścayāt pratyakṣaṃ bhedavad darśayati | avasthāpanā 'śaktau hetum āha -- nirvikalpakatvād iti |
nanu paramārthato yadi taj jñānaṃ nīlam eva rūpatayā sarūpaṃ tadā tathāniścayo bhavatu vā mā vā | svayam evāvikalpakatve 'pi tena rūpeṇa sadvyayvahāragocaro bhaviṣyatīty āśṅkyāha -- niścayapratyayenetyādi | niśayapratyayenānurūpeṇa | ananurūpeṇākṣaṇikavikalpenāvavasthāpitasyāpi kṣaṇikabodhasya sadvyavahārasya yogyatvāt | tenāvyavasthāpitam asatkalpam asat tulyam svaviṣaye vyavahārayitum aśaktatvāt[36b] | gacchattṛṇajñānādivat |
tasmād ityādinā 'mumarthamupasaṃharati | yamān niścayena tathā 'vyavasthāpitam asatā sadṛśaṃ abhavati tasmāt | nīlabodhātmanā nīlasyāyaṃ bodha ityākāreṇa sad bhavati sadvyavahārayogyaṃ bhavati | yamātsvasāmarthyotpannenānurūpeṇa niścayapratyayena vyavasthāpitaṃ tathā vahavati nānyathā tasmāt kāraṇād adhyavasāyam anurūpaṃ niścayaṃ kurvat | evakareṇā 'kāreṇā 'karaṇāvasthāyāḥ pramāṇavyavahāraṃ nirasyati | amum evārthaṃ vyatirekamukhena draḍhyann āha -- akṛte tv iti | tuḥ karaṇāvasthāṃ bhedavatīm āha |
bhavatu tathā 'vyavasthāpitaṃ kim ata ity āha -- tathā ceti | tasmiṃś ca tenātmanā 'vyavasthāpanaprakāre sati | tad aniṣpattāv api kiṃ na pramāṇam ity āha -- ata iti | ato 'dhigatikriyāyāḥ phalabhūtāyā aniṣpatteḥ | sādhakatamatvābhāva iti vākyabhedaḥ | tasmāt sādhakatamatvābhāvāt | arthādhigamalakṣaṇapramāṇasiddhau hi sādhakatamaṃ pramāṇam ucyate | sā cen na niṣpannā tarhi kim apekṣya sādhakatamatvam ātmasātkuryāt, yena tajjñānaṃ pramāṇyam aśnuvīteti samudāryārthaḥ |
nanu avasāyābhāve tāvad iyaṃ gatis tadbhāve 'pi yady eṣaiva gatis tadā na pratyakṣaṃ nāma pramāṇam ity āśaṅkyānvayamukhenedānīm āha -- janiteneti | tur ajananāvasthāyā jananāvasthāṃ bhedavatīṃ darśayati | tena tathāvyavasthāpyamāne vyavasthāpakatve ca nimittam āha -- sārūpyavaśād iti | siddhaṃ pratīti bhavati |
yadi pratyakṣaṃ kevalam asahāyaṃ pravarttayitum anīśanaṃ niyamena niścayam apekṣate tarhi tat sahitam eva pramāṇaṃ prasajyetety abhiprāyavān prāha -- yady evam iti | evam anantaroktaṃ yady abhyupagamyate tadaivaṃ syāt | ced iti parābhyupagamaṃ darśayati | neti pratiṣedhati | evaṃ saty etan na bhavati | hetum āha --
[dhpr p.86] vikalpayanta utprekṣāmahe na tu paśyāma ity utprekṣātmakaṃ vikalpavyāpāram anubhavād adhyavasyanti | tasmāt svavyāpāraṃ tiraskṛtya pratyakṣavyāpāram ādarśayati yatra arthe pratyakṣapūrvako 'dhyavasāyas tatra pratyakṣaṃ kevalam eva pramāṇam iti ||| [41]ācāryadharmottaracitāyāṃ nyāyabinduṭīkāyāṃ pratyakṣaparicchedaḥ prathamaḥ || __________notes__________
[41] pramāṇam iti nyāyabinduṭīkāyāṃ prathamaḥ paricchedaḥ samāptaḥ || maṅgalam astu || a. || pramāṇam iti ācāryadharottaraviracitāyāṃ nyāyabinduṭīkāyāṃ prathamaḥ paricchedaḥ samāptaḥ || maṅgalam astu || c.
yasmād iti | dṛśyatvena darśanaviśiṣṭatvena | prakārāntaraṃ nirasyati neti | utprekṣitatvaṃ sākṣātkaraṇābhimānaśūnyajñātṛtvam |
nanu vikalpavyāpāro darśanam | tataḥ svavyāpāraviśiṣṭārthādhyavasāne tasya kā kṣatir ity āśaṅkyāha -- darśanañ ceti | co yasmādarthe | yady evaṃ kas tarhi vikalpavyāpāra ity āha -- utprekṣaṇam iti |
etad eva tathā hītyādinā 'vasyantīty anena (-ty antena) granthena samarthayati |
bhavatv evaṃ tathāpi kathaṃ pratyakṣasya kevalasya prāmāṇyaṃ na tu vikalpasyāpīty āśaṅkyopasaṃhārāpadeśenāha -- tasmād iti | etac ca subodham |
evam abhidhāne cāyam asyāśayo boddhavyaḥ | syāt khalu vikalpasyāpi prāṇaṇyaṃ yady asau svavyāpārayukta eva pratyakṣasya sāhāyyaṃ bhajate | na cāyaṃ tathā vyāpriyate | svīkṛtapratyakṣavyāpārasyaiva pravṛttidarśanāt | sa ca darśanalakṣaṇo vyāpāraḥ pratyakṣeṇaiva sampādita iti katham ayam api piṣṭapeṣaṇakārī prāmāṇyaṃ pratilabheta |
atha pratyakṣaṃ tāvat svaprāmāṇyavyavahārāya tam apekṣate | tataḥ so 'pi pramāṇam eveti matis tarhi pitā pitṛvyavahārāyāvaśyaṃ putram apekṣata iti putro 'pi pitā prasajyata iti kṛtam atārkikavacanavicāraṇayeti sarvam avadātam ||
|| paṇḍitadurvekaviracitadharmottaranibandhasya dharmottarapradīpasaṃjñitasya prathamaḥ paricchedaḥ ||
[dhpr p.87] ii k a p i t e l dvitīyaḥ svārthānumānaparicchedaḥ | evaṃ pratyakṣaṃ vyākhyāya anumānaṃ vyākhyātum āha --
anumānaṃ dvidhā ii-1 anumānaṃ dvidhā dviprakāram | atha anumānalakṣaṇe vaktavye kim akasmāt prakārabhedaḥ kathyate | ucyate | parārthānumānaṃ śabdātmakam, svārthānumānaṃ tu jñānātmakam | tayor atyantabhedāt na ekam lakṣaṇam asti | tatas tayoh pratiniyataṃ lakṣaṇam ākhyātuṃ prakārabhedaḥ kathyate | prakārabhedo hi vyaktibhedaḥ | vyaktibhede ca kathite prativyaktiniyataṃ lakṣaṇaṃ śakyate vaktum | na anyathā | tato lakṣaṇanirdeśāṅgam eva prakārabhedakathanam | aśakyatāṃ ca prakārabhedakathanam antareṇa lakṣaṇanirdeśasya jñātvā prāk prakārabhedaḥ kathyata iti | pratyakṣānumānabhedena dvaidhaṃ pramāṇam uddiṣṭam | tatra vyākhyātaṃ pratyakṣam | yathoddeśam adhunā 'numānaṃ vyākhyātum avasaraprāptam ity abhisandhāyāha -- evam iti | evam anantaroktena caturvidhavipratipattinirākaraṇaprakāreṇa | prakāre dhāpratyayo 'yam iti darśayann āha -- dviprakāram iti |
nanu cānumānasya lakṣaṇaṃ vaktukāmenāsya lakṣaṇam eva vaktavyam | tat kim idam aprastutābhidhānam āsthīyata iti pūrvapakṣam -- arthetyādinotthāpayati | athaśabdo 'tra praśne | akasmād iti nipāto nirnimittavacanaḥ | ucyata ityādinā pariharati | tayor jñānābhidhānātmanoḥ | ekam iti sādhāraṇam | yathā caturṇām api pratyakṣāṇāṃ jñānarūpatvād ekaṃ kalpanāpoḍhatvādisādhāraṇaṃ lakṣaṇaṃ sambhavati, tathā yadi syāt pratyakṣaval lakṣaṇam eva prathamam uktaṃ syād iti bhāvaḥ | pratiniyataṃ prātisvikam | prakārasya bhedo nānātvam |
nanu prativyaktiniyataṃ lakṣaṇaṃ vyaktiviśeṣopadarśanaṃ vinā na śakyate darśayitum iti vyaktibheda eva kathayitavyaḥ | tat kiṃ prakārabhedaḥ kathyata ity āha -- prakāreti | hir yasmāt | yadi tasmin darśite 'pi pratiniyatalakṣaṇākhyānaṃ na śakyaṃ tarhi kiṃ tena kathitenety āha -- vyaktīti | co yasmādarthe | pratiśabdo 'tra niyatārthavṛttiḥ, tena prati viśiṣṭā vyaktis tatra niyatam iti,
[dhpr p.88]
kim punas tad dvaividhyam ity āha --
svārthaṃ parārthaṃ ca ii-2 svasmāy idaṃ svārtham | yena svayam pratipadyate tat svārtham | parasmāy idaṃ parārtham | yena param pratipādayati tat prarārtham | sptamī [pāṇini 2.1.40] iti yogavibhāgāt samāsaḥ | yad vā niyataṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇāṃ na śakyaṃ vaktum | kva ca niyatam ity āśaṅkyoktaṃ -- prativyaktīti | vyaktau vyaktāv ity avyayībhāvaḥ | yasmād anyathā pratiniyatalakṣaṇākhyānasyāśakyatvaṃ tatas tasmāt | lakṣaṇanirdeśāṅgam eveti lakṣaṇanirdeśanimittam eva |
etena yac codyate "lakṣaṇamātre kathite viśiṣṭalakṣaṇam anumānam ekam anekaṃ vā 'stu | kiṃ tasya prakārabhedakathanena" iti tat parihṛtam | yadi hi sādhāraṇaṃ lakṣaṇam abhipretyedam uyate tadā tan nāstīti kiṃ kathyeta | atha viśiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ tad api vyaktibhedakathanam antareṇa vaktuṃ yadi śakyeta kiṃ na kathyta | kevalam idam eva nāstīti | ata evādāv eva tad abhidhānaṃ nyāyyam, na tu paścād iti darśayitum āha -- aśakyatām iti | tad anyatareṇa lakṣaṇanirdeśasyāśakyatāṃ jñātvā | co 'avadhāraṇe | prāg lakṣaṇakathanāt pūrvam |
syād etat -- svārthānumānam evaṃlakṣaṇaṃ parārthānumānam evaṃlakṣaṇam iti kiṃ viśiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ na śakyate vaktum? evam api kim anumānadvaitaṃ nāveditaṃ bhavati yena sasaṃkhyeyā saṃkhyā -- anumānaṃ dvidhā svārthaṃ parārthaṃ cety ucyata iti? satyam etat | kevalaṃ niyamārtham etad vibhāgavacanam iti brūmaḥ | anumānaṃ dvidhā -- dvidhaivaivam ātmakam iti kathaṃ nāma[37b] pratīyeteti | itaratheha tāvad etāvad eva vyutpādyatayā prastutam, anyatra punar anyad apy anumānaṃ vyutpādyam astīty āśaṅkā nāhatya nirākṛtā syād iti ||
pūrvavaccheṣavadādirūpeṇa anyathā 'pi dvaividhyasambhavāt saṃśayānaḥ pṛcchati -- kiṃ punar iti | kim iti sāmānyāt pṛcchati | punar iti viśeṣataḥ |
svārthaśabdasya vigrahaṃ darśayati -- svasmāy iti | arthaśabdena nityasamāsād asya padavigraham āha | idam ity anuṃānan | svārtham iti samastapadanirdeśa eṣaḥ | asya cātmapratipattiḥ prayojanam ity arthaḥ | amum evārthaṃ sphuṭayann āha -- yeneti | yenānumānena karaṇabhūtenānumātā svayaṃ pratipadyate parokṣam artham iti śeṣaḥ, prakaraṇalabhyaṃ vā | tat svārthajñānam ātmapratipattiprayojanam iti yāvat |
ayam āśayaḥ -- trirūpaliṅgasya jñānaṃ yasya santāna utpadyate tat tadartham eva | tenā 'nyasyāpratipatteḥ | tataḥ svārtham ucyate | na tu kiñcij jñānaṃ kvacit puṃsi niyatam asti | yad apekṣayāṣ svārtham ucyeta | yena svayaṃ pratipadyata iti bruvataś cāyam abhiprāyaḥ | yady api pratipattir anumānajñānātmikā tathāpy ekasyāpi vyavasthāpyavyavasthāpanabhāvena kriyākaraṇabhedo darśita iti sārūpyabhāgaḥ karaṇam anumānam, adhigamarūpā phalāvasthā pratipattir iti |
[dhpr p.89]
tatra svārthaṃ trirūpāl liṅgād yad anumeye jñānaṃ tad anumānam ii-3
tatra tayoḥ svārthaparārthānumānayor madhye svārthaṃ jñānaṃ kiṃ viśiṣṭam ity āha -- trirūpād iti | trīṇi rūpāṇi yasya vakṣyamāṇalakṣaṇāni tat trirūpam | liṅgyate gamyate 'nena artham iti
parārtham ity asya vigraham āha -- parasmāy iti | pūrvavad asya padavigrahaḥ | pararātham iti samastaṃ padam uktam | asya ca parapratipattḥ prayojanam ity arthaḥ | amum arthaṃ yeneti | yena vākyena karaṇena paraṃ prati vācyaṃ pratipādyati parokṣam arthaṃ bodhayati tat trirūpalaiṅgākhyānaṃ vākyaṃ parārtham anumānam |
atrāpy ayam asyābhiprāyaḥ -- yady api abhidhānarūpam apy anumānaṃ na niyataṃ puṃsi tathā 'pi tat parārtham eva | tathā hi yad yad uddiśya pravarttate tat tad artham ucyate | param uddiśya pravarttate ca śabdo nātmānam | ato nānavasthitapārārthyaḥ śabdaḥ | prayoktṛsamīhāviṣyasyārthasya para eva prayojako yasmād iti | parokṣārthapratipattiphalatvena pāramparyeṇāviśiṣṭaviṣayatve 'pi svārthād asya pṛthagvacanam, sākṣād anayor vyāpārabhedād iti ca draṣṭavyam |
nanu ca parārthānumānotpādakavākyavad asti kiñcid vākyaṃ yat parapratyakṣopayogi | yathā `eṣa kalabho dhāvati' vākyam | ataḥ parārthānumānavat parārthaṃ pratyakṣaṃ kiṃ na vyutpādyata iti? atrocdyate -- parokṣārthapratipatter yā sāmagrī -- liṅgasya pakṣadharmatā sādhyavyāptiś ca -- tadākhyānād vākyam upacārataḥ parārthānumānam ucyate | na tu tatra karthañcid aṅgabhāvamātreṇa, svāsthyāder api tathā prasaṅgāt | idaṃ punaḥ `ayaṃ kalabhaḥ' ityādivākyaṃ na pratyakṣotpatter yā sāmagrīndriyālokādi tadabhidhānāt tannimittaṃ bhavat tathā vyapadeśam aśnute yena vyutpādyatām apy aśnuvīta | kiṃ tarhi? kasyacid didṛkṣāmātrajananena | yathā kathañcit parapratyakṣotpattāv aṅgabhāvamātreṇa tādrūpye netrotsave vastuni sannihite 'pi kathañcit parāṅmukhasya pareṇa yad abhimukhīkaraṇaṃ [38a]śirasas tad api vacanātmakaṃ parārthapratyakṣaṃ vyutpādayitur vyutpādyam āpadyeta | etac ca kaḥ svasthātmā manasi niveśayet | kiñ ca bhavatu tathāvidhaṃ vacanaṃ parārthaṃ pratyakṣam | kiṃ naś chinnam? tasyāpi vyutpādanārthasyāvyutpādanāt pramāda eva mahatī kṣtir iti cet | na tathārūpasya vyutpādanam, avipratipatteḥ | vipratipattinirākaraṇena hi svarūpapratipādanaṃ vyutpādanam | na tu kecit tathāvidhe vacane parārthapratyakṣopayogini vipratipadyante | yena tad api vyutpādyeta | parārthānumāne[42]............... vastu pratipadyamānā api taddharmavyāptivyatirekābhyāṃ nigadanto dṛṣṭāḥ, avinābhāvāvacanāt, upanayasādhyatadāvṛttivacanānāñ ca prayogād iti tad vyutpādyate | yadi tu tatrāpi na vipratipadyeran pare tadā tad api naiva vyutpāditaṃ syād, ity alam ativistareṇa ||
__________notes__________
[42] aspaṣṭam -- saṃ-
iha yathaiva svayaṃ pratipannaḥ parokṣārthas tathaiva parasmai partipādyata iti svārthāṇumānapūrvakatvāt prarārthānumānasya prathamaṃ svārthānumānam uktam | yathoddeśam eva ca lakṣaṇapraṇeyam iti svārthānumānasyaivaṃ
[dhpr p.90] liṅgam | tasmāt trirūpāl liṅgāt yat jātaṃ jñānam iti | etad hetudvāreṇa viśeṣaṇam | tat trirūpāt ca liṅgāt trirūpaliṅgālambhanam apy utpadyata iti viśinaṣṭi -- anumeya iti | etac ca viṣayadvāreṇa viśeṣaṇam | trirūpāl liṅgāt yad utpannam anumeyālambhanam jñānam tat svārtham anumānam iti |
lakṣaṇaviprattim nirākṛtya phalavipratipattiṃ nirākartum āha --
pramāṇaphalavyavasthā atra api pratyakṣavat ii-4
pramāṇasya yat phalaṃ tasya vā vyavasthā sā atra anumāne 'pi pratyakṣa iva pratyakṣavat veditavyā |
lakṣaṇaṃ tatretyādinā ''dita upadiṣṭam ācāryeṇa tad vyācaṣṭe tatreti | svārthaparārthānumānasamdāyāt svārthānumānaṃ svārthatvajātyā nirdhāyate | tasmāt trirūpāl liṅgād yaj jātam iti vyācakṣāṇo mūle trirūpāl liṅgād iti yā pañcamī sā gamyamānajanikriyāpekṣayā "janikarttuḥ prakṛtiḥ" [pāṇini 1.4.30] ity anena labdhāpādānasaṃjñakād apādāna eveti darśayati | hetudvāreṇa janakamukhena | trirūpāl liṅgād iti cācakṣāṇenācāryeṇaikadvipadavyudāsena ṣaṭpakṣīṃ pratikṣipya saptamapakṣaparigraheṇa liṅgasya lakṣaṇam abhipretaṃ prakāśitam iti | yathā caitat tathā bhaṭṭārcaṭanibandhanam arcaṭālokasaṃjñitaṃ vidhāsyanto vistareṇa spaṣṭayiṣyāmaḥ |
aumeyagrahaṇasya vyāvarttyaṃ darśayati -- trirūpāc ceti | co yasmādarthe | itir hetau | trirūpaliṅgālambanam iti dhūmaṃ dṛṣṭvā sarvatrāyaṃ vahnināntarīyaka iti jñānaṃ vācyam | tad dhi paramparayā trirūpāl liṅgāj jātam iti | itinā viśeṣaṇasya svarūpam uktam | viśeṣitam eva jñānam | kim punar viśiṣyata ity āha -- etac ceti | co yasmāt | viṣayadvāreṇāvasīyamānaviṣayadvāreṇa viśeṣaṇaṃ vyavacchedakam |
avayavārthaṃ vyākhyāya samudāyārthaṃ trirūpetyādinā vyācaṣṭe | anumeyo dharmadharmisamudāyaḥ ālambyata ity ālambanaṃ yasyeti vigrahaḥ | itir vākyārthaparisamāptau evam arthaḥ san nāpareṇa sambaddhyate -- evam uktena pakāreṇā lakṣaṇavipratipattiṃ nirākṛtyeti ||
nanu ca pramāṇasya phalam iti yady ācāryasya vivakṣitaṃ dharmottareṇa caivaṃ vyākhyāyate tadā pramāṇabhāgavyavasthāyāṃ kim uktam ācāryeṇa, dharmottareṇāpi `nīlasārūpyaṃ vyavasthāpanahetuḥ pramāṇam' ity upariṣṭāt [pṛ-91] kim iti darśayiṣyate iti cet | naiṣa doṣaḥ | na hi pramānasyetyādinā
[dhpr p.91] yathā hi nīlasarūpaṃ pratyakṣam anubhūyamānaṃ nīlabodharūpam avasthāpyate, tena nīlasārūpyaṃ vyavasthāpanahetuḥ pramāṇam, nīlabodharūpaṃ tu vyavasthāpyamānaṃ pramāṇaphalam; tadvad anumānaṃ nīlākāram utpadyamānaṃ nīlabodharūpam avasthāpyate, tena nīlasārūpyam asya pramāṇam, nīlavikalpanarūpaṃ tv asya pramāṇaphalam | sārūpyavaṣād dhi tan nīlapratītirūpam siddhyate | na anyathā iti | evam hi saṃkhyālakṣaṇaphalavipratipattayaḥ | pratyakṣaparicchede tu gocaravipratipattiṃ nirākṛtā | lakṣaṇanirdeśaprasaṅgena tu trirūpaṃ liṅgaṃ prastutam | tad eva vyākhyātum āha --
trairūpyaṃ punar liṅgasya anumeye sattvam eva sapakṣa eva sattvam, asapakṣe ca asattvam eva niścitam ii-5
trairūpyam ityādi | liṅgasya yat trairūpyaṃ yāni trīṇi rūpāṇi tat idam ucyate iti śeṣaḥ | kiṃ punas tat trairūpyam ity āha -- anumeyaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇam | tasmin liṅgasya sattvam eva niścitam -- ekaṃ rūpam | yady api ca atra niścitagrahaṇam na kṛtaṃ tathā api ante kṛtaṃ prakrāntayor dvayor api rūpayor apekṣaṇīyam | yato na yogyatayā liṅgaṃ parokṣajñānasya nimittam | yathā
maulasya pramāṇśabdasya phalaśabdena vigraho darśitaḥ | kin tv [38b] arthapradarśanaṃ kṛtam | etac copalakṣaṇaṃ tena phalasya sādhanaṃ ca yat tasyāpi yā vyavasthā sā 'pi gṛhyate | mūle tu dvandvasamāsa evābhipreto vārttikakārasya | pūrvanipātavidheś cānityatvāt na phalaśabdasya pūrvanipātaḥ | ata eva niścayaḥ -- "na parmāṇaphalayor viṣayabhdedaḥ" iti |[43]..... lakṣaṇagocaraphalaviṣaya | nīlasārūpyam aspaṣṭanīlasārūpyam, anumānsyāparokṣīkaraṇābhāvāt, vijātīyamātravyāvṛttasyānumānena pratīteḥ | nīlapratītirūpaṃ nīlavikalpanarūpaṃ siddhyati niścīyate ||
__________notes__________
[43] paṅktibāhyaṃ likhitaṃ na paṣṭhyate -- saṃ-
nanu saṅkhyālakṣaṇaphalavipratipattaya evānumānasya nirākṛtā, na tu viṣayavipratipattir ity āha -- evam iti | evam anantaroktena prakāreṇa ihānumānaparicchede nirākṛtā iti śeṣaḥ, vakṣyamāṇaṃ vā nīrākṛteti padaṃ vacanavipariṇāmena sambandhanīyam |
traiprūyam ityādigranthasya yata utthānam, tat lakṣaṇetyādinā darśayati | prasaṅgena prastāv ena yāni trīṇi rūpāṇi tāny eva tathety āvedayati | tat idaṃ trairūpyam iti prakṛtatvāt śeṣo 'dhyāhāraḥ | abādhitaviṣayatvādyanekarūpasambhave pṛcchati kiṃ punar iti | kim iti sāmānyataḥ pṛcchati | punar iti viśeṣataḥ | kasmāt punas tad apekṣanīyam ity āha --yata iti | parokṣo yo 'rthas tasya yajjñānaṃ tasya | bījaṃ vaidharmyadṛpṭāntaḥ | kasmān na tathety āha -- adṛṣṭād iti | apratipatteḥ parokṣārthasyeti prakaraṇāt | yady ajñātaṃ | liṅgaṃ na parokṣajñānanimittaṃ tarhi pakṣadharmatayā jñātam evāstu parokṣaprakāśanaṃ
[dhpr p.92] bījam aṅkursya | adṛṣṭād dhūmād agner apratipatteḥ | nāpi svaviṣayajñānāpekṣaṃ parokṣārthaprakāśanam | yathā pradīpo ghaṭādeḥ | dṛṣṭād apy aniścitasambandhād apratipatteḥ | tasmāt parokṣārthanāntarīyakatayā niścayanam eva liṅgasya parokṣārthapratipādanavyāpāraḥ | na aparaḥ kaścit | ato 'nvayavyatirekapakṣadharmatvaniścayo liṅgavyāpārātmakatvād avaśyakartavya iti sarveṣu rūpeṣu niścitagrahaṇam apekṣaṇīyam | tatra sattvavacanena asiddhaṃ cākṣuṣatvādi nirastam | evakāreṇa pakṣaikadeśāsiddho nirastaḥ | yathā cetanās taravaḥ svāpād iti | pakṣīkṛteṣu taruṣu patrasaṅkocalakṣaṇaḥ svāpa ekadeśe na siddhaḥ | na hi sarve vṛkṣā rātrau patrasaṅkocabhājaḥ kin tu kecid eva | sattvavacanasya
tat kim anvayavyatirekaniścayena tasya? ity āśakyāha -- nāpīti | liṅgam iti sambadhyate | pradīpo 'pi dṛṣṭā[d] aniścitād api | na kevalam adṛṣṭād ity apiśabdaḥ | yata evaṃ tasmād hetoḥ | antaraṃ vyavadhānam, na tathā nāntaram | "nabhrāḍ" [pāṇini 6.3.71] ityādisūtre neti yogavibhāgān nalopābhāvaḥ | nāntare bhava iti gahāditvāc cha | tataḥ svārthikaḥ kan | parokṣasya vahnyāder nāntarīyako 'vinābhāvītasya bhāvas tattā tayā niścayanam -- sarvatrāyam etad avinābhāvīti vikalpanam | liṅgasya gamakasya vyāpṛtaṃ rūpaṃ vyāpāraḥ | tathā niścayārūḍhasyaiva rūpasya liṅgatvāt | evakāreṇa vyavacchinnam evānyasya tad vyāpārārarūpatvaṃ spaṣṭārthaṃ nāpara ity anenānūditam | yat punar atrāpy ayam etan nāntarīyaka iti jñāṇaṃ tad anumānajñānam iti jñeyam | pūrvakaṃ tu liṅgajñānam iti | ataḥ sattvenāniścitāl liṅgād aniścitasambandhāc cāpratipatteḥ kāraṇād anvayādiniściyo 'vaśyakarttavyaḥ | tathāpi kathaṃ karttaya ity āśaṅkya vyatirekamukheṇoktam eva hetum anvyayamukhenāpi darśayann āha -- liṅgeti | liṅgavyāpārasya parokṣapratipādane gamakavyāpārasyātmā sa eva tatheti svārthikaḥ kan karttavyaḥ | tasya bhāvas tasmād iti hetupadaṃ kṛṭvā 'yam upasaṃhāraḥ | sarveṣv anumeyasattvādiṣu rūpeṣu lakṣaṇeṣu | [39a]
sampraty ekaikasya rūpasya yad vyāvarttyaṃ tat krameṇa darśayitum āha -- tatreti | ādigrahaṇād vyadhikaraṇāsiddhaviśeṣaṇāsiddhaviśeṣyāsiddhānāṃ saṅgrahaḥ | amīṣām api svarūpāsiddha ekāntarbhāvāt | yathā tu prabhedo yathā vāntarbhāvas tathopariṣṭād vakṣyāmaḥ | kecid eva tintiṅkāprabhṛtayaḥ |
athāpi syāt svāpavat dhūmo 'py ayam ekadeśāsiddha eva | tathā hi parvatādir iha pakṣas tatra ca kvacid eva deśe siddho na sarvatra | na ca parvatādir eko 'vayavyabhyupagataḥ | athaivaṃvidho 'pi pakṣavyāpaka ucyate tarhi svāpena kim aparāddhaṃ yenāsāv evaiko na yukta iti |
[dhpr p.93] paścāt kṛtena evakāreṇa asādhāraṇo dharmo nirastaḥ | yadi hi anumeya eva sattvam iti kuryāt śrāvaṇatvam eva hetuḥ syāt | niścitagrahaṇena sandigdhāsiddhaḥ sarvo nirastaḥ | sapakṣo vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ | tasminn eva sattvam niścitam iti dvitīyaṃ rūpam | iha api
atra kecid evaṃ pratividadhati | jiñāsitadharmaviśeṣavattvena hi rūpeṇa pakṣa ucyate | yaś cāsau parvatādis tatra na vahnir jijñāsitaḥ | kin tarhi? yatra tatroddeśe | tatraikadeśasthadhūmadarśane 'py ekadeśavahnir jijñāsito jñāyata iti kiṃ sarvaparvatavyāpinā dhūmena kāryam? yadi punaḥ sarvatraiva vahnimattvaṃ jijñāsitaṃ syāt, syād evāyaṃ pakṣaikadeśāsiddhaḥ | na caitad evam | tataḥ katham asya tathātvaṃ? atra punaḥ sarveṣām eva tarūṇāṃ caitanyaṃ jijñāsitam iti sakalapādapavyāpinaiva svāpena prayojanam | yathā vedasya sarvasyaiva pauruṣeyatve sādhye sakalāmnāyavyāpakenaiva vākyatvena paryojanam | na cāyaṃ sarvān vyāpnoti | tataḥ pakṣaikadeśāsiddha ucyate |
eke tu -- lokādhyavasāyasiddhaṃ mahīdharāder ekatvam avalambyāyaṃ vyavahāraḥ, na ca sarveṣāṃ tarūṇāṃ tathaikatvaṃ loko 'dhyavasyati, yena svāpasyāpi tathā siddhir bhavati, tataḥ kim avadyaṃ nāmeti pratipannāḥ |
athābhidhīyate -- yadi kaścit tintiṅkāprabhṛtīn eva pādapān pakṣayitvā svāpaṃ hetūkaroti, tadā 'yaṃ na pakṣaikadeśāsiddha iti kiṃ na sādhayec caitanyam iti |
asad etat -- vikalpānupapatteḥ | yadi sarvajanaprasiddha indriyavyāpāravirodhyavasthāviśeṣaḥ svāpo nidrāparanāmā hetur abhipretas tadā 'yaṃ teṣv api taruṣv asddha iti kathaṃ caitanyam anumāpayet?
atha yena kenacid upādhinā svāpaśabdamātravācyo 'rtho hetuḥ; tathāvidhasya svāpasya caitanyena vyāptyasidheḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttikatayā 'naikāntikaḥ |
"ṣaṣṭhy atasarthapratyeyana" [pāṇini 2.3.30] ity anena paścācchabdayoge sattvavacanāt ṣaṣṭhī | asādhāraṇaḥ sapakṣāsapakṣasādhāraṇo yo na bhavati | pakṣasyaiva yo dharma iti yāvat | nirasto hetutvena pratikṣiptaḥ | pūrvāvadhāraṇe tu nāyaṃ nirākṛtaḥ syād iti darśayati yadīti | hir yasmāt | ayam asyāśayaḥ -- yady anumeya eva sattvaṃ yasyeti lakṣaṇaṃ syāt tadā sapakṣa eva sattvam iti vacanam atiricyamānaṃ lakṣaṇāntaraṃ bhaviṣyati | vyāghāta eva vā bhaviṣyatīti | niścitagrahaṇasyehāpekṣitasya vyavacchedyaṃ darśayati -- niściteti | sandigdhaś cāsāv asya hetutvena viśeṣaṇatvena cāsiddho 'niścitaśabdeti vigrahaḥ | sandighaviśeṣaṇāsiddhaḥ, sandigdhaviśeṣyāsiddhaś ca sandigdhāsiddha evānta[39b]rbhavatīti, so 'py anenaiva nirastaḥ | yathā 'nayor bhedo yathā cāntarbhāvas tathā parastāt pradarśayiṣyāmaḥ | ihāśritatvādārthena nyāyena hetusattvasya viśeṣaṇarūpatvād anena sahoditi(ta) evakāro dharmāyogasya vyavacchedako draṣṭavyaḥ |
[dhpr p.94] sattvagrahaṇena viruddho rirastaḥ | na hi nāsti sapakṣe | evakāreṇa sādhāraṇānaikāntikaḥ | sa hi na sapakṣa eva vartate kin tu ubhayatra api | sattvagrahaṇāt pūrvāvadhāraṇavacanena sapakṣāvyāpisattākasya api prayatnānantarīyakasya hetutvaṃ kathitam | paścādavadhāraṇe tv ayam arthaḥ syāt -- sapakṣe sattvam eva yasya sa hetur iti prayatnānantarīyakatvaṃ na hetuḥ syāt | niścitagrahaṇena sandigdhānvayo 'naikāntiko nirastaḥ | yathā sarvajñaḥ kaścid vaktṛtvāt | vaktṛtvaṃ hi sapakṣe sandighdam | asapakṣa vyakṣyamāṇalakṣaṇaḥ | tasminn asattvam eva niścitam -- tṛtīyaṃ rūpam | tatra asattvagrahaṇena viruddhasya nirāsaḥ | viruddho hi vipakṣe 'sti | evakāreṇa sādhāraṇasya vipakṣaikadeśavṛtter nirāsaḥ | prayatnānantarīyakatve sādhye hy anityatvaṃ vipakṣaikadeśe vidyudādau asti, ākāśādau na asti | tato niyamena asya nirāsaḥ | asattvaśabdād dhi pūrvasminn avadhāraṇe 'yam arthaḥ syāt -- vipakṣa eva yo na asti sa hetuḥ | tathā ca prayatnānantarīyakatvaṃ sapakṣe 'pi sarvatra
sādhāraṇaś cāsau sapkṣāsapakṣavṛttitvād anaikāntikaś caikasmin sādhye viparyaye vā 'vyavasthitaś ceti tathā nirasta iti varttate | sapakṣāvyāpinī sakalasapakṣāvarttinī sattā yasyeti vigrahaḥ | prayatnānantarīyakatvam apy anityatvasiddhau samartho hetur iti darśayituṃ sakalasapakṣāvyāpi prayatnānantarīyakatvam udāhṛtam iti draṣṭavyam | vastutas tu sarva eva kāryahetur dhūmādiḥ sapakṣaikadeśavṛttir boddhavyaḥ | itir evam arthe | evaṃ sati prayatnānantarīyakatvam upalakṣaṇatvād asya dhūmādikam api na hetuḥ syāt | sandigdho yasya sa tathā | ihāśrayatvādārthena nyāyena sapakṣalakṣaṇasya dharmiṇo viśeṣyatvād anena sahodito nipātaḥ pakṣe vṛkṣe vṛttau labdhāyāṃ samuccīyamānāvadhāraṇatvād asapakṣalakṣaṇadharmyanatarayogasya vyavacchedako draṣṭavyaḥ |
tṛtīyaṃ rūpaṃ vyākhyātum āha -- asapakṣa iti | vakṣyamāṇaṃ lakṣaṇam asyeti vigrahaḥ | katham asya nirāsa ity āha -- viruddho hīti | hir yasmāt | sādhāraṇasya sapakṣāsapakṣasādhāraṇasya | kasmin sādhye kin tad īdṛśam ity āha -- prayatneti | prayatnaḥ puruṣavyāpāraḥ | niyamenāvadhāraṇena
[dhpr p.95] na asti | tato na hetuḥ syāt | tataḥ pūrvaṃ na kṛtam | niścitagrahaṇena sandigdhavipakṣavyāvṛttiko 'naikāntiko nirastaḥ | nanu ca sapakṣa eva sattvam ity ukte vipakṣe 'sattvam eva iti gamyata eva | tat kimarthaṃ punar ubhayor upādānaṃ kṛtam? ucyate | anvayo vyatireko vā [prayujyamānaḥ] niyamavān eva prayoktavyo na anyathā iti darśayituṃ dvayor apy upādānaṃ kṛtam | aniyate hi dvayor api prayoge 'yam arthaḥ syāt -- sapakṣe yo 'sti vipakṣe ca yo na asti sa hetur iti | tathā ca sati sa śyāmaḥ tatputratvāt dṛśyamānaputravad
evakāraṇeti yāvat | asapakṣa eveti kiṃ nāvadhāryata ity āha tathā ceti | prayatnānantarīyakagrahaṇaṃ pūrvavad upalakṣaṇām | niśicitagrahaṇasya vyāvṛttyarthm āha -- niściteti | vipakṣād vyāvṛttir vipakṣavyāvṛttiḥ | sandigdhā vipakṣāvyāvṛttir yasya sa tathā |
nanu na sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvaṃ nāmāyaṃ hetudoṣaḥ | tat kathaṃ nirasyate? tathā hi -- ya eva vipakṣe vīkṣito hetuḥ sa eva prameyatvādivad abhimataṃ na sādhayet | yaḥ punar mahatā 'pi prayatnena mṛgyamāṇo 'sapakṣe nopalakṣitaḥ sa katham aṅga sādhyaṃ na sādhayed iti? tad etad avadyam | yato yo 'pi vipakṣe vīkṣito hetuḥ so 'pi iṣṭo duṣṭaḥ | kathaṃ? sādhyaṃ vinā 'py upalabdher iti cet | nanu yadi nāmāsau sādhyam antareṇānyatra dṛṣṭas tathāpi vivādādhyāsite dharmiṇi sādhyaṃ kiṃ na sādhayati? na hi ayam atrāpi sādhyaṃ vinaiva varrtata iti prasādhakaṃ pramāṇam asti | na caikatra yena vinā yo dṛṣṭaḥ sarvatrāsau tena vinaiva varttate iti siddham | anyathā 'pi bahulaṃ darśanāt | atha sādhyam antareṇa yo vṛttaḥ sādhye saty evāsau varttata iti niyamābhāvād vivādādhyāsite sandehahetur na samyag hetur bhavitum arhati | hanta tarhi vipakṣe tasya sādhyadharmiṇi sādhyavinākṛtāṃ vṛttiṃ sambhāvayad hetum aniściyahetūkarotīti āyātam | sati caivaṃ sādhyaviparyaye hetusattābādhakapramāṇādarśanam api -- yady ayaṃ ca dharmo bhaviṣyati, na ca tataḥ sādhyam ity evaṃ vidhāṃ vṛttim asya -- sambhāvayati tadā kim ayaṃ niścayahetur bhavitum arhati? tato vi[40a]pakṣe darśanaṃ vā tathā śaṅkābījam astu viparyaye vā bādhakapramāṇādarśanaṃ veti ko viśeṣaḥ? tathā cāha vārttikakāraḥ -- "na tu sapakṣavipakṣayoḥ sattvam asattvaṃ vā niśiyāpekṣam | niścaye 'pi sandehamukhenaiva doṣāt | so 'niścaye 'pi tulya iti tathāvidhodbhāvanam apy atra dūṣaṇam eva | tathā vipakṣapracārāśaṅkāvyavacchedena labhyaṃ gamakatvaṃ katham ātmasātkuryād" iti |
nanu cetyādinā lakṣaṇe codyam āśaṅkate | vipakṣe 'sattvam eveti gamyata iti brubato 'yaṃ bhāvaḥ | pakṣe vṛttau labdhāyāṃ sapakṣa eva sattvaṃ niścitam iti khalu samuccīyamānāvadhāraṇo 'yaṃ nirṇayaḥ | ayaṃ cāsapakṣe 'sattve 'niścite sandigdhe vā na ghaṭata iti avaśyam asapakṣe 'sattvam eva
[dhpr p.96] iti tatputratvaṃ hetuḥ syāt | tasmān niyamavator eva anvayavyatirekayoḥ prayogaḥ kartavyo yena pratibandho gamyeta sādhanasya sādhyena | niyamavatoś ca prayoge 'vaśyakartavye dvayor eka eva prayoktavyo na dvāv iti niyamavān eva anvayo vyatireko vā prayoktavya iti śikṣaṇārthaṃ dvayor upādānam iti | trairūpyakathanaprasaṅgena anumeyaḥ sapakṣo vipakṣaś ca uktaḥ | teṣāṃ lakṣaṇaṃ vaktavyam | tatra ko anumeya ity āha --
anumeyo 'tra jijñāsitaviśeṣo dharmī ii-6
niścitam ākṣipatīti | evam upalakṣaṇatvād asyāsapakṣe cāsattvam eva niścitam ity anena sapakṣe vṛttimātraṃ labdham eva | tenaiva ca prayojanam iti kiṃ sapakṣa eva sattvam ity aneneti drṣṭavyam |
ucyata iti parihāraḥ | sādhyenānvīyamānatvaṃ tayeva sādhye bhavitṛtvaṃ sādhanasya svagato dharmo 'nvayaḥ | sādhyābhāve vyatiricyamānatvam abhavitṛtvaṃ hetoḥ savagato dharmo vyatirekaḥ | sa cāsaś ca[44]prayujyamānaḥ śabdena pratipādyamāṇo niyamavān avyabhicāravān prayoktavyo 'nyathā parokṣapratīty aṅga noktaṃ syāt | kathaṃ ca tathā prayukto bhavati? yadā 'nvayavākye sādhye niyataṃ sādhanaṃ vyatirekavākye ca sādhanābhāve niyataḥ sādhyābhāvaḥ | sādhanānuvādapūrvasādhyavidhānena sādhyābhāvānuvādapūrvasādhanābhāvavidhānena vīpsāpadayuktena sarvaśabdasaṃhitena evakāropetena | anyathā na pratipādyate |
__________notes__________
[44] `prayujyamānaḥ' iti pāṭḥaḥ mūle nopalabhyate | pradīpānurodhāt tatra koṣṭḥake sthāpitaḥ |
aniyamenāpi prayoge yady anvayavyatirekayos tādṛśoḥ pratītir asti tadā kiṃ niyamavat prayogeṇety āha -- aniyate hīti | hir yasmād aniyate vivakṣitaniyamākhyāpake | āstāṃ tāvad ekasya prayoge dvayor apy ayam arthaḥ syād ity apiśabdaḥ | itir arthasyākāraṃ darśayati | astv ayam arthaḥ | kā kṣatir ity āha -- tathā ceti | kākatālīyanyāyena cāśyāmeṣu nikaṭavarttiṣu atatputreṣu etad draṣṭavyam | anyathā hy aniyato 'pi vyatireko 'tra nokta iti vacanāvakāśaḥ syāt | yata evaṃ tasmād yena niyamavatprayogeṇa partibandhaḥ pratibaddhatvam āyattatvam | kasyety ākāṅkṣāyām āha -- sādhanasyeti | kutrety apekṣāyām āha -- sādhya iti |
yady evam ekasminn eva sādhanavākye niyamavān evānvayo vyatirekaś ca prayujyatām ity āha -- niyamavatoś ceti | co vaktavyāntarasamuccaye | ayam āśayaḥ -- anvayavākyenāpi tathāprayuktena sāmarthyād vyatirekasya, vyatirekavākyenāpi sāmarthyād anvayasya prakāśanāt kiṃ pratītapratyāyakena dvitīyavākyena kāryam iti? yata evam itis tasmād | dvitīya iti śikṣaṇasya svarūpaṃ darśayati | śikṣaṇam ajñam uddiśyajñāpanam | tadarthaṃ tannimittam | anena prayo[40b]gasamāsa eva darśito na rūpasamāsa iti darśitam | prayogadarśanābhyāsāt kaścit prayogabhaṅgyaiva svayam api parokṣam arthaṃ pratipadyata iti svārthe 'py anumāne nirṇītam idaṃ lakṣaṇakathanaprasaṅgena | tato na doṣa iti draṣṭavyam | etac copariṣṭān nivedayiṣyate ||
[dhpr p.97] anumeyo 'tretyādi | atra hetulakṣaṇe niścetavye dharmī anumeyaḥ | anyatra tu sādhyapratipattikāle samudāyo 'numeyaḥ | vyāptiniścayakāle tu dharmo anumeya iti darśayitum atragrahanam | jijñāsito jñātum iṣṭo viśeṣo dharmo yasya dharmiṇaḥ sa tathā uktaḥ | kaḥ sapakṣaḥ | sādhyadharmasāmānyena samāno 'rthaḥ sapakṣaḥ ii-7 samāno 'rthaḥ sapakṣaḥ | samānaḥ sadṛśo yo 'rthaḥ pakṣeṇa sa pakṣa ukta upacārāt samānaśabdena viśiṣyate | samānaḥ pakṣaḥ sapakṣaḥ, samānasya ca saśabdādeśaḥ | nanu yadi dharmadharmisamudāyo mukhyo 'numeyo 'tra gṛhyate tadā na kasyacit sādhanasya taddharmatvaṃ grahītuṃ śakyeta | grahaṇe vā vyaktam eva vaiyarthyam ity abhiprāyavān pṛcchati -- tatra ka iti teṣu madhye |
atrety asya tātparyārtham atretyādinā nirūpayati | dhamidharmyoś cānumeyatvam | tasmiṃś tasmin kāle 'numeyaikadeśatvād upacārato draṣṭavyam | tad uktam --
"samudāyasya sādhyatvāt dharmātre ca dharmiṇi |
amukhye 'py ekadeśatvāt sādhyatvam upacaryate ||" iti ||
atha yad saha pakṣeṇa varttate iti sapakṣo 'bhipretas tadā 'rthāsaṅgatiḥ | athāpi samānaḥ pakṣeṇeti mataṃ tadā pakṣasamāna iti prāpnotīty abhipretya pṛcchati ka iti | samāno 'rtha iti siddhāntī | samānaśabdasyārtham āha -- samānaḥ sadṛśo 'rtha iti | arthaśabdo 'tra pratīyamānārtho 'rthate gamyata iti kṛtvā | na tv artho 'rthakriyāsamartho vācyaḥ | kramākramāyogenākṣaṇikasya sāmarthyābhāva(ve) sādhye 'mbarāravindāder api sapakṣatveneṣṭatvāt |
nanu samānaś cāsau pakṣaś ceti kiṃ nābhipretam? tatra pakṣa evāsau dṛṣṭāntadharmī kathaṃ yena samānaśabdena viśiṣyata ity āha -- pakṣa iti | katham anyārthena tena śabdena sa tathocyatām ity āha -- upacārād iti | kvacit sapakṣa ukta iti pāṭhaḥ | tatra so 'rthaḥ pakṣa uktaḥ iti yojyam | upacāre ca sādhyadharmayogo nimittam | sa upacārād yaḥ pakṣa uktaḥ viśi(śe)ṣyate vyavacchedyate tadasamānāt | yadi samānaśabdo viśeṣaṇam asya tarhi saśabdaśrutiḥ katham ity āha -- samānasyeti | samānasya samānaśabdasya sthāne saśabdādeśaś ca "samānasya" [pāṇini 6.3.84] iti yogavibhāgāt | samānaḥ pakṣo yasya sa tatheti bahuvrīhiḥ kim iti dharmottareṇa nāśrito yenaivam ātmā prayāsita iti cet | satyam | kevalaṃ viniścayānurodhād evam
[dhpr p.98] syāt etat -- kiṃ tat pakṣasapakṣayoḥ sāmānyaṃ yena samānaḥ sapakṣaḥ pakṣena ity āha -- sādhyadharmasāmānyena iti | sādhyaś ca asau asiddhatvāt, dharmaś ca parāśritatvāt sādhyadharmaḥ | na ca viśeṣaḥ sādhyaḥ, api tu sāmānyaṃ | ata iha samānyaṃ sādhyam uktam | sādhyadharmaś ca asau sāmānyaṃ ca iti sādhyadharmasāmānyena samānaḥ pakṣeṇa sapakṣa iti arthaḥ | ko 'sapakṣa ity āha --
na sapakṣo 'sapakṣaḥ ii-8 na sapakṣo 'sapakṣaḥ | sapakṣo yo na bhavati so 'sapakṣaḥ ||kaś ca sapakṣo na bhavati | ācaritam | viniścaye hi navapakṣadharmapravedananirdeśaprakaraṇe[44*]sādhyadharmasāmānyena samānaḥ pakṣaḥ sapakṣas tad abhāvo 'sapakṣac ity uktam | ato vārttikakārasyeva dṛṣṭāntadharmī pakṣo 'bhipreta upacārād ity atrāpy evam ayaṃ vyācaṣṭa ity adoṣaḥ |
__________notes__________
[44*] ce'e pvin
yena sāmānyena pakṣeṇa samānaḥ sapakṣa ity āheti yojyam | sādhyaśabdenopacārād vahnyādikam abhipretam | sādhyatve hetum āha -- asiddhatvāt tatrāniścitatvāt |
nanu sādhyadharmaś cāsau sāmānyaṃ ceti karmadhārayagarbhaḥ karmadhāraya ity ābhipretaḥ, viśeṣaś ca sādhyata iti kathaṃ sāmānyaśabdena sādhyadharmaśabdasya samāsa ity āśaṅkyāha -- na cetyādi | co yasmādarthe avadhāraṇe vā | sāmānyam atadrūpavyāvṛttavastumātram | tathāvidhenaiva hetoḥ [41a] vyāpyatvād ity abhiprāyaḥ | yata evam ato 'symād dhetor hi sapakṣalakṣaṇakāle | sāmānyasya sādhyatām uktvā sādhyadharmaśabedena saha sāmānyaśabdasya vigrahaṃ darśayati -- sādhyeti | sādhyadharmye(me)tyādinopasaṃharati | samāna evety avadhāraṇiyam na tu sāmānyenaiveti, anyenāpi vastutvādinā sādṛśyāt dṛṣṭāntadharmiṇaḥ sapakṣatvābhāvaprasaṅgād iti |
yadi sapakṣād anyo 'sapakṣo evānyadharmayogād anya iti tatrāsapakṣe varttamāno hetuḥ sarva evānaikāntikatvād ahetuḥ prasajyeta | atha viruddhe naño vidhānāt sapakṣaviruddho 'sapakṣaḥ sahānavasthānalakṣaṇena virodhena viruddhas tadā 'gnilakṣaṇo hetur auṣṇyaṃ na gamayet | athābhāve nañ iṣyate, tadā 'bhāve kasyacit sattvāsambhavāt sādhāraṇānaikāntiko na kaścit syād iti manasi niveśya pṛcchati -- ko 'sapakṣa iti | anīdṛśāśayasyājñasyaiva vā praśnaḥ |
na sapakṣa ityādy uttaram | sapakṣo yo na bhavatīti sādhyadharmavān yo na bhavatīty arthaḥ | evañ cācakṣāṇaḥ prasajyapratiṣedhavṛttiṃ nañaṃ darśayati | yady evam, samāsaḥ kathaṃ iti cet | gamakatvād asūryampaśyānītyādivat | apunarjñeyāni sāmāni, alavaṇabhojī, asūryampaśāni mukhāni "suḍnapuṃsakasya" [pāṇnini 1.1.43] iti | prayogasaṃkhyāniyamas tu bhāṣyakārīyo yathā 'nupapannas tathā cācāryeṇaiva viniścaye "duḥkhaṃ batāyaṃ tapasvī" ityādy upahāsapūrvakaṃ -- "yathā niketena pratipatteḥ" ityādinā pratipādita iti nehocyate |
[dhpr p.99]
tato 'nyas tadviruddhas tadabhāvaś ca iti ii-9
tataḥ sapakṣād anyaḥ, tena ca viruddhaḥ, tasya ca sapaksaya abhāvaḥ. sapakṣād anyatvaṃ tadviruddhatvaṃ ca na tāvat pratyetuṃ śakyam, yāvat sapakṣasvabhāvābhāvo na vijñātaḥ. tasmād anyatvaviruddhatvapratītisāmarthyāt[45] sapakṣābhāvarūpau pratītāv anyaviruddhau.
__________notes__________
[45] readanyatvaviruddhatve pratīti- ?
evaṃ saty anyaviruddhayor asapakṣatvaṃ na syād ity asapakṣaśabdena tadabhāvatadanyatadviruddhanāṃ trayāṇām api saṅgrahaṃ darśayituṃ kaś cetyādinā praśnapūrvam upakra[ma]te | cakāraḥ punaḥśabdasyārthe |
anya iti vivakṣitadharmānādhāraḥ, anyaviṣaye 'pi nañi vibhāgena niyogavṛtteḥ | na hi sa eva brāhmaṇas tajjātiyogād, abrāhmaṇaś ca dharmāntarasamāveśāl loke pratīyata iti | viruddha iti sahasthitilakṣaṇenānyonyātmaparihārasthitilakṣaṇena ca virodhena viruddhaḥ | co 'nyāpekṣayā viruddharmasapakṣatvena samuccinoti | tasya cābhāvas tuccharūpaḥ prasajyātmā vyavavarttavyaikasvabhāvaḥ |
ayam atra prakaraṇārthaḥ -- sapakṣābhāvo 'sapakṣaḥ | sādhyadharmavān yo na bhavatīty arthaḥ | sādhyadharmābhāvārthatvād asapakṣaśabdasya | na caivaṃ niṣedhamātram asapakṣaḥ | kin tarhi? sarvaḥ pratiyogī niṣedhaḥ paryudataś ca, atattvalakṣaṇatvād asapakṣasya | tad vivakṣite pratiyogini tulyaṃ, vyatirekagateḥ sarvatra tulyatvāt, sākṣād arthāpattyā veti | caḥ pūrvāpekṣaḥ samuccaye | anyaviruddhayor api vastusatoḥ kalpitayoś cāsapakṣatvāt | tatra varttamānasya sādhāraṇānaikāntikatvān na tadabhāvadoṣaḥ, anyaviruddhayoś ca svarūpakathanena tadasapakṣatvapakṣokto doṣo nirasta iti sarvam avadātam |
nanu ca sapakṣo yo na bhavatīti vacanena yasya sapakṣābhāvasvabhāvatvaṃ tasyaivāsapakṣatvaṃ [41b] pratipādyate | na cānyaviruddhayos tadbhāvasvabhāvatā sambhava(vi)nī, vidhirūpatvāt | tat kathaṃ tayos tathātvam ity āśaṅkyāha -- sapakṣād iti | anyatvaṃ tato bhidyamānatvaṃ pṛthaktvam iti yāvat | tena ca viruddhatvaṃ tāvan na śakyaṃ jñātum, yāvat sapakṣābhāvasvabhāvo na vijñāto bhavati | so 'nyo viruddhaś cety arthāt |
ayam āśayaḥ -- yadi tasyānyatvābhimatasya yato 'nyatvaṃ vyavaharttavyaṃ tadrūpatā cettasyāsiddhā sandigdhā vā bhavet tadā 'nyatvam eva na syāt, tadātmavat, dhūmasyeva vā bāṣpādibhāvena sandihyamānasya na bāṣpāder anyatvaniścayaḥ | yena ca viruddhaṃ yat tad rūpaṃ cet siddhaṃ sandgidhaṃ vā tādrūpyeṇa, tadā tena saha tasyāvasthitaḥ, tadātmaparihāreṇa vā 'vasthānaṃ katham, kathaṃ ca niścīyeta tadātmavat pūrvoktadhūmavat?
yata evaṃ tasmāt | tayoḥ sādhyadharmvattvābhāvād ity arthaḥ | yata evaṃ tato hetoḥ sākṣād avyavadhānena | anena yady eka evāsapakṣo vaktavyaḥ tadā tadabhāva eveti sūcitaṃ | tur abhāvād
[dhpr p.100] tato 'bhāvaḥ sākṣāt sapakṣābhāvarūpaḥ pratīyate | anyaviruddhau tu sāmarthyād abhāvarūpau pratīyete | tatas trayāṇām apy asapakṣatvaṃ | trirūpāṇi ca trīṇy eva liṅgāni ii-10 uktena trairūpyeṇa trirūpāṇi ca trīṇy eva liṅgāni iti | cakāro vyaktavyāntarasamuccayārthaḥ | trairūpyam ādau pṛṣṭaṃ trirūpāṇi ca liṅgāni pareṇa | tatra trairūpyaṃ uktam | trirūpāṇi ca ucyante | -- triṇy eva trirūpāṇi liṅgāni | trayas trirūpa liṅgaprakārā ity arthaḥ | kāni punas tāni ity āha
anupalabdhiḥ svabhāvaḥ kāryaṃ ca iti ii-11 pratiṣedhyasya sādhyasya anupalabdhis trirūpā | vidheyasya sādhyasya svabhāvaś ca trirūpaḥ, kārya ca | anyaviruddhayor vaidharmyam āha | yato 'nyo niruddhaś coktayā nītyā sapakṣābhavarūpau tatas tasmāt | āstām ekasya dvayor vā trayāṇām apīty apiśabdaḥ |
trairūpyeṇa trirūpeṇety arthaḥ | trīṇi rūpāṇi lakṣaṇāni yeṣām iti vigrahaḥ | triṇy eva trisaṃkhyāny eva | triyrūpāṇīty anenābādhitaviṣayatvādirūpānatarayogena caturlakṣaṇatvaṃ ṣaḍlakṣaṇatvaṃ vā parābhimataṃ hetoḥ pratiṣedhati, trīṇy evety anena saṃyogyādibhedena bhūyiṣthasaṃkhyatvam |
pṛṣṭa iti pāṭhe tv ācārya iti śesaḥ | yat trairūpyaṃ pṛṣṭo yad vā yat trairūpyaṃ pṛṣṭaṃ tat trairūpyam uktam uktena granthena | atha vā yad yasmāt trairūpyaṃ pṛṣṭa ācāryaḥ, pṛṣṭaṃ vā tat tasmāt trairūpyam uktam iti | cas trairūpyeṇa samaṃ trirūpāṇām uktakaramtāṃ samuccinoti |
nanu na tāvat parasyaitad dvitayapraśnavākyaṃ śrutam | tat kathaṃ parasya dvedhā praṇaḥ saṃkīrttyata iti cet | ucyate | trirūpāl liṅgād iti śrutavatā pūrvapakṣavādinā 'vaśyaṃ kiṃ tat trairūpyaṃ kiyac ca trirūpaṃ liṅgam ityākāṅkṣitavyam, tena pṛṣṭam ity ucyate | etad eva katham avasīyata iti cet | trairūpyaṃ liṅgasyaivam ātmakam ity abhidhānād ācāryasya pūrvapakṣavādina evaṃrūpa praśno 'vasīyate | trirūpāṇi ca trīṇyevety abhidhānāc ca samkhyāpraśnaḥ | tataḥ sādhūktaṃ trairūpyam ādāv ityādi | liṅgaprakārā liṅgasvarūpāṇi ||
saṃyogyādibhedena tritvāsambhavāt pṛcchati -- kānīti | sāmānyaviśeṣākārābhyāṃ praśnaḥ | kāryaṃ ca vidheyasyeti prakṛtam | kevalaṃ vidheyasyeti pūrvaṃ sāmarthyād anarthāntarasya vidheyasya, adhunā tv arthāntarasya vidheyasyety avaseyam | vidheyasyārthāntarasya kāryaṃ trirūpam iti yojanīyam | cakārau pūrvāpekṣayā samuccayārthau ||
[dhpr p.101]
anupalabdhim udāhartum āha --
tatra anupalabdhir yathā na pradeśaviśeṣe kvacid ghaṭaḥ, upalabdhilakṣaṇaprāptasya anupalabdher iti ii-12 yathā ityādi | yathā ity upapradarśanārtham | yathā iyam anupalabdhis tathā anyā api | na tv iyam eva ity arthaḥ | pradeśa ekadeśaḥ | viśisyata iti viśeṣaḥ pratipattṛpratyakṣaḥ | tādṛśaś ca na sarvaḥ pradeśaḥ | tad āha -- kvacid iti | pratipattṛpratyakṣe kvacid eva pradeśa iti dharmī | na ghaṭa iti sādhyam | upalabdhir jñānam | tasyā lakṣaṇaṃ janikā sāmagrī | tathā hi upalabdhir lakṣyate | tatprāpto 'rtho janakatvena sāmagryantarbhāvāt | upalabdhilakṣaṇaprāpto dṛśya ity arthaḥ | tasya anupalabhdeḥ -- ity ayam hetuḥ | atha yo yatra na asti sa kathaṃ tatra dṛśyaḥ | dṛśyatvasamāropaḍ asann api dṛśya ucyate | yaś ca evaṃ sambhāvyate -- yady asāv atra bhaved dṛśya bhaved iti | sa tatra avidyamāno 'pi dṛśyaḥ samāropyaḥ | kaś ca evaṃ sambhāvyaḥ? yasya samagrāṇi svālambhanadarśanakāraṇāni bhavanti | kadā ca tāni samagrāṇi gamyate? yadaikajñānasaṃsargivastvantaropalambhaḥ | ekaindriyajñānagrāhyaṃ locanādipraṇidhānābhimukhaṃ vastudvayam anyonyāpekeṣam ekajñānasaṃsargi kathyate | tayor hi
na ghaṭa iti ghaṭābhāvavyavahārayogyateti draṣṭavyam | ghaṭābhāvasya pratyakṣasiddhatvāt | etac ca parastād abhidhāsyate | tayā lakṣyata iti bruvatā lakṣyate 'neneti lakṣaṇam iti vyaktīkṛtam | tad ity upalabdhilakṣaṇam | kathaṃ tatprāpta ity āha janakatvena | kiṃ tenaikena sā janyate yenaivam ucyata ity āha sāmagryantarbhāvād iti |
samudāyārthaṃ sphuṭayati | dṛśyo darśanayogyaḥ | itir evamarthe | evam abhidheyo yasyopalabdhilakṣaṇaprāptaśabdasya |
yady avidyamānaḥ samāropād dṛśya ucyate tadā bhinnendriyagrāhyam api tatrānekam asti | tasyāpi tarhi tathātvam āyātam ity āśaṅkyāha yaś caivam iti | co 'vadhāraṇe | sa tādṛśo dṛśyatayā samāropyo na sarva ity arthāt | kaś caivaṃ sambhāvya iti pṛcchati | punaḥśabdārthaś cakāraḥ |
yasyeti siddhāntī | yasyeti pratiṣedhasya | svam ātmānam ālambata ity ālambanaṃ | yasya darśanasya | tasya kāraṇāni | tac cen nāsti kathaṃ taddarśanakāraṇasāmagryāvagatir ity āśayaḥ pṛcchati kadeti | ca pūrvavat | ekasmiñ jñāne saṃsargaḥ pratibhāsaḥ sa yasyāsti | tac ca tadvastvantaraṃ ceti tathā tasyopalambho yadety uktam |
[dhpr p.102] sator na ekaniyatā bhavati pratipattiḥ | yogyatāyā dvayor apy viśiṣṭatvāt | tasmād ekajñānasaṃsargiṇi dṛśyamāne saty ekasminn itarat samagradarśanasāmagrīkaṃ yadi bhaved dṛṣyam eva bhaved iti sambhāvitaṃ dṛśyatvam āropyate | tasya anupalambho dṛśyānupalambhaḥ | tasmāt sa eva ghaṭaviviktapradeśas tadālambhanaṃ ca jñānam dṛśyānupalambhaniścayahetutvāt drśyānupalambha ucyate | yāvad dhi ekajñānasaṃsargi vastu na niścitam tajjñānaṃ ca na tāvad dṛśyānupalambhaniścayaḥ | tato vastu anupalambha ucyate tajjñānaṃ ca | darśananivṛttimātraṃ tu svayam aniścitatvād agamakam | tato dṛśyaghaṭarahitaḥ pradeśaḥ tajjñānaṃ ca vacanasāmarthyād eva dṛśyānupalambharūpam uktaṃ draṣṭavyam |
tatra yadi nirākāraṃ vijñānam iti sthitis tadaikaśabdo dvayādisaṃkhyānirāsārthaḥ | yadā tu sākāram iti sthitis tadā pakṣadvayam -- ekam eva vānekākāram aśakyavivecanaṃ citraṃ jñānam, prativastv anekam eva vā tattadākārānukāri | pūrvasmin pakṣe pūrvavad ekaśabdaḥ | śeṣapakṣe tv ekacakṣurāyatanaprabhavatvād ekarūpālambanatvāc caikaśabdo gauṇaḥ |
nanu yadi tat pratiṣidhyamānam anena bhūtalādinā sahaikasmin jñāne pratibhāseta tadapekṣam idam ekajñānasaṃsargi kathyate | yāvatedam eva nāstīty āśaṅkya tathātvam eva tayor ekendriyetyādinā darśayati | locanādīnāṃ praṇidhānaṃ svajñānopajanane yogyībhavanaṃ tatrābhimukham anuguṇam | anyonyāpekṣam iti ghaṭādyapekṣaṃ bhūtalādi, tadapekṣaṃ ca ghaṭādīty arthaḥ |
yadi nāma dvayaṃ tatrāvasthitaṃ tathāpy ekam eva tatrāvabhāsiṣyata ity āha -- tayor iti | hir yasmāt | upapattim āha -- yogyatāyā iti | yata eva tayor ghaṭādibhūtalādyor ekajñānasaṃsargaḥ sambhavī tasmāt | ekasmin bhūtalādike dṛśyamāne satītarad ghaṭādikaṃ paripūrṇadarśanasāmagrīkaṃ jñātavyam | tathāsad avidyamānam api samāropād dṛśyam ucyata iti darśayati |
bhaved itinā sambhāvanāyā ākāraḥ kathitaḥ | tasyaiva sambhāvanārhasyānupalambhas tadaviviktānyopalambharūpaḥ | yasmāt tasyaikajñānasaṃsargiṇo bhūtalāder darśanāt tadanupalambho niścīyate tasmāt |
nanu bhūtalādijñānaniścaya eva tadanupalambhaniścayahetutvād anupalambho 'stu bhūtalādikaṃ tu katham ity āha -- yāvad iti | hir yasmāt | anena jñānaviśiṣṭaṃ bhūtalādi, bhūtalādyavacchinnañ ca jñānaṃ dṛśyasyānupalambham upalambhābhāvaṃ vyavaharttavyaikasvabhāvaṃ niścāyayatīti darśitam | vastv iti bhūtalādi | jñānam iti tadgrāhi | cas tulyopāyatvaṃ samuccinoti |
[dhpr p.103]
kā punar upalabdhilakṣaṇaprāptir ity āha --
upalabdhilakṣaṇaprāptir upalambhapratyayāntarasākalyaṃ svabhāvaviśeṣaś ca ii-13
upalabdhilakṣaṇaprāptiḥ upalabdhilakṣaṇaprāptavaṃ ghātasya upalambhapratyayāntarasākalyam iti. jñānasya ghaṭo 'pi janakaḥ, anye ca cakṣurādayaḥ. ghaṭād dṛśyād anye hetavaḥ pratyayāntarāṇi. teṣāṃ sākalyam sannidhiḥ. svabhāva eva viśiṣyate tadanyasmād iti viśeṣa viśiṣta ity arthaḥ. tad ayam viśiṣṭaḥ svabhāvaḥ pratyayāntarasākalyaṃ ca etat dvayam upalabdhilakṣanaprāptatvaṃ ghaṭāder draṣṭavyam |
yady ekasmin jñāne yayoḥ saṃsargo 'sti tayor ekataropalambhas taditarānupalambhaniścayahetutvād anupalambhas tasmāc ca tasyābhāvavyahāras tadā nīlajñānānubhave pītajñānābhāvavyavahāro na syāt tayor ekajñānasaṃsargābhāvāt | na hi bhavanmate jñānaṃ jñānāntareṇa vedyate, svasaṃvedanatvābhāvaprasaṅgād iti cet | satyam etat | kevalam ekajñānasaṃsargiśabdenānyonyāvyabhicaritopalambhatvam iha vivakṣitam | tac ca jñāne 'py asti | yadi hi tajjñānaṃ vidyamānaṃ syāt tadā nīlajñānavat saṃviditam eva bhavet | na ca saṃvedyate | tasmān nāstīti vyavahriyata iti kim avadyam |
syād etat | kiṃ punar jñātṛjñeyadharmopalabdhivyudāsena paryudāsavṛttinā nañā jñātṛjñeyadharmalakṣaṇā dvividhopalabdhiḥ pratipādyate ? na tūpalambhābhāvamātraṃ prasajyapratiṣedhāśrayeṇocyate yatheśvaraseno manyata ity āśaṅkyāha -- darśanatyādi | darśanam upalabdhis tasya nivṛttir abhāvas tuccharūpaḥ saiva tanmātraṃ vastvantarasaṃsargavirahaḥ | tuḥ pūrvasmād anupalambhād vaidharmyam asya dyotayati | svayam aniścitatvād iti bruvatānupalambhāt tatpratipattāv anavasthādoṣaprasaṅgena tasya sādhakābhāvaḥ sūcitaḥ | aniścitatvād evāgamakaḥ | evañ ca vyācakṣāṇena idaṃ sūcitam -- tathāvidhānupalabdhiḥ pramāṇanivṛttāv apy arthābhāvābhāvād abhāvavyavahāre sādhye 'naikāntikīti | vacanasāmarthyād ity upalabdhilakṣaṇaprāptasyetivacanasāmarthyāt, anyathaitad atiricyeteti bhāvaḥ ||
nanūpalabdhilakṣaṇaprāptaḥ sa ucyate yasyopalabdhilakṣaṇaprāptir asti | yathā yasyāptir yathārthadarśanādirūpāsti sa āpta ity ucyate | sā copalabdhilakṣaṇaprāptir yady ātmamanaḥsannikarṣaḥ, indriyamanaḥsaṃyogaḥ, indriyārthasannikarṣaḥ, viṣayaprakāśasaṃyogaḥ, anekadravyavattvam, rūpaṃ codbhūtaṃ samākhyātaṃ tadā tvanmate 'mīṣām abhāvād upalabdhilakṣaṇaprāptir asambhavinīti manyamānaḥ pṛcchati kā punar iti | sāmānyaviśeṣākārābhyām ayaṃ praśnaḥ | ācāryasyāpi nāmūny upalabdhilakṣaṇaprāptiśabdena vivakṣitāni |
kiṃ tarhīyam ityabhiprāyeṇa yad upalabdhilakṣaṇetyādiprativacanaṃ tad upalabdhītyādinā vyākhyātum upakramate | vyākhyeyam evopalabdhilakṣaṇaprāptiśabdasāmānārthenopalabdhilakṣaṇaprāptatvaśabdenānuvadati | ayaṃ cāsyāśayaḥ yasyopalabdhilakṣaṇaprāptis tasyāvaśyam upalabdhilakṣaṇaprāptatvam astīti | ata evopalabdhilakṣaṇaprāptir upalabdhilakṣaṇaprāptatvam ity uktam | kasyety ākāṅkṣāyām āha ghaṭasyeti |
nanu sākalyaṃ nāmānekadharmaḥ | na ca jñānasya hetavo bahavaḥ | kiñ ca yadi pratiṣedhyo 'pi jñānasya hetuḥ syāt tadā tasmāt pratyayād anye pratyayāḥ pratyayāntarāṇy ucyanta ity āśaṅkyāha jñānasyeti |
[dhpr p.104]
kīdṛśaḥ svabhāvaviśeṣa ity āha
yaḥ svabhāvaḥ satsv anyeṣu upalambhapratyayeṣu san pratyakṣa eva bhavati sa svabhāvaviśeṣaḥ ii-14 satsv ityādi | upalambhasya yāni ghaṭād dṛśyād pratyayāntarāni teṣu satsu vidyamāneṣu yaḥ svabhāvaḥ san pratyakṣa eva bhavati sa svabhāvaviśeṣaḥ | tad ayam atra arthaḥ -- ekapratipattrapekṣam idam pratyakṣalakṣaṇam | tathā ca sati draṣṭuṃ pravṛttasya ekasya draṣṭur dṛśyamāna ubhayavān bhāvaḥ | adṛśyamānās tu deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭāḥ svabhāvaviśeṣarahitāḥ pratyayāntarasākalyavantas tu | yair hi pratyayair sa draṣṭā paśyati te sannihitāḥ | ataś ca sannihitā yad draṣṭuṃ pravṛttaḥ saḥ | na kevalaṃ pratyayāntarasākalyam upalabdhilakṣaṇaprāptiḥ kin tv anyad apīty āha -- svabhāveti | cas tulyabalatvaṃ samuccinoti | tadanyasmāt piśācāder viśiṣyate | jñānajananayogyatayā viśeṣaṇatve py asya rājadantādipāṭhād viśeṣaśabdasya pūrvanipātābhāvaḥ | karmasādhanasyaiva viśeṣaśabdasyārtham viśiṣṭa iti |
dvayam etan militam evopalabdhilakṣaṇaprāptiśabdavācyam upasaṃhāravyājena tad ityādinā darśayati | yataḥ pratyayāntarasākalyaṃ svabhāvaviśeṣaś copalabdhilakṣaṇaprāptir vivakṣitā tat tasmād upalabdhilakṣaṇaprāptiśabdavācyam upalabdhilakṣaṇaprāptatvaṃ ghaṭādeḥ pratiṣedhyasya ||
atha kiṃ sthavīyān svabhāvaḥ svabhāvaviśeṣa utasvit pararūpāmiśrasvalakṣaṇātmaka ity abhipretya pṛcchati kīdṛśa iti | satsv ityādy uttaram upalambhasyetyādinā vyācaṣṭe |
nanu kim asya sambhavo 'sti yad uta pratyayāntarasākalye saty api svabhāvaḥ pratyakṣa eva bhavatīti | tathā hi saty api ghaṭasya tādṛśe svabhāve vidūravarttinaḥ puruṣasya locanādipraṇidhāne pi nāsau pratyakṣo bhavatīty āśaṅkyāha tad ayam iti | yasmād dvayam etad upalabdhilakṣaṇaprāptim avocad ācāryas tat tasmād atra prastave 'yam artho vācyo 'bhimataḥ | ko 'sāv ity āha eketi | ekaś cāsau vivakṣitaḥ pratipattā ceti tathā tadapekṣam idaṃ pratyakṣalakṣaṇam | yaḥ svabhāvaḥ satsv anyeṣūpalambhapratyayāntareṣu san pratyakṣa eva bhavatīty evaṃ rūpaṃ | ekaś ca pratipattā sa eva vācyo yo 'vyavadhānādideśo draṣṭuṃ pravṛttaś ca | tathāvidhe ca draṣṭari tathāvidho 'vaśyaṃ pratyakṣa eva bhavatīti | tathāpi kathaṃ pūrvapakṣātikrama ity āha tathā ceti tasmiṃś ca prakāre sati | dṛśyamāna iti hetubhāvena viśeṣaṇam | ubhayavān svabhāvaviśeṣavān pratyayāntarasākalyavāṃś ca | yady
[dhpr p.105] draṣṭum apraṛttasya tu yogyadeśasthā api draṣṭuṃ te na śakyāḥ pratyayāntaravaikalyavantaḥ, svabhāvaviśeṣayuktās tu | dūradeśakālās tu ubhayavikalāḥ | tad evaṃ paśyataḥ kasyacin na pratyayāntaravikalo nāma, svabhāvaviśeṣavikalas tu bhavet | apaśyatas tu draṣṭuṃ śakyo yogyadeśasthaḥ pratyayāntaravikalaḥ | anye tu ubhayavikalā iti | adṛśyamānāpi svabhāvaviśeṣavantas tadā kiṃ svabhāvaviśeṣagrahaṇenety āha adṛśyamānā iti | tur dṛśyamānebhyo 'dṛśyamānān bhinatti | deśādiviprakṛṣṭatvam adṛśyamānatve nibandhanam, hetubhāvena viśeṣaṇāt | te pratyayāntarasākalyavantaḥ | tuḥ svabhāvaviśeṣavirahāt pratyayāntarasākalyavattvena tān viśinaṣṭi | draṣṭuṃ pravṛttasyety asyānuvṛttāv idaṃ draṣṭavyam |
ayam atra prakaraṇārthaḥ ekapratipattrapekṣayā yas tathāvidhaḥ svabhāvaḥ so 'pi yady upalabdhilakṣaṇaprāptilakṣaṇatvena nopādīyate, tadā teṣām api deśādiviprakarṣiṇāṃ pratyayāntarasākalyam upalabdhilakṣaṇaprāptir astīty upalabdhilakṣaṇaprāptānām anupalambhād abhāvavyavahāraḥ pravarttanīyaḥ syāt | na caitad yujyate | tasmād viśiṣṭapratipattrapekṣam idaṃ svabhāvaviśeṣasya lakṣaṇam ity upalabdhilakṣaṇaprāptilakṣaṇaṃ sūktam iti |
pratyayāntarasākalyavattvam eva teṣāṃ sādhayann āha yair iti | hir yasmādarthe | etad eva kutaḥ siddhyatīty āha ata iti | ata ity ayaṃ nipāto vakṣaymāṇahetvarthaḥ | co vaktavyam etad ity asminnarthe | sannihitās te pratyayā yad yasmād draṣṭuṃ pravṛttas tadviviktaṃ draṣṭuṃ pravṛtto yata ity arthaḥ | yad vā tad eva nirīkṣituṃ pravṛtto yata iti | tadā tu [43b] prekṣāpūrvakārīti draṣṭavyam | darśanapravṛttapuruṣāpekṣayā tāvad arthasyaivaṃprakāravattvaṃ, draṣṭum apravṛttasya tu sa kīdṛśa ity āha draṣṭum apravṛttasyeti | tunā draṣṭuṃ pravṛttād apravṛttasya bhedam āha | yāvaty eva deśe sati tasmin pratyayāntare dṛśyante 'rthaḥ sa eva yogyo deśaḥ tatrasthāḥ |
tasmād dṛśyād anye ye cakṣurādayo hetavas tāni pratyayāntarāṇi | teṣāṃ vaikalyam abhāvas, tadvantaḥ hetubhāvena viśeṣaṇād | ata eva draṣṭuṃ te na śakyāḥ | svabhāvaviśeṣas tu teṣām astīti darśayann āha svabhāveti | tunā pratyayāntaravaikalyavattvāt svabhāvaviśeṣayuktatvena tān viśinaṣṭi | tathāvidhapuruṣāpekṣayā deśakālaviprakṛṣṭānāṃ tu kā vārttety āha dūreti | dūrau deśakālau yeṣāṃ te tathoktāḥ | ye hi deśena viprakṛṣṭās te dūradeśā ye ca kālena te dūrakālā bhavantīti bhāvaḥ | tuḥ pūrvebhya imān bhinatti | atrāpi draṣṭum apravṛttasyety anuvarttate | tad evam ityādinoktam evopasaṃharati |
athavā ekapratipattrapekṣam idam ity anyathā vyākhyāyate -- ihopalabdhilakṣaṇaprāptasyety anena deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭatayānupalabdhilakṣaṇaprāptāḥ kila vyāvartayitavyāḥ | na ca te 'py anupalabdhilakṣaṇaprāptāḥ śakyā vaktuṃ yato vyavacchidyeran tathāpi piśāco 'pi sajātīyair upalabhyate evaṃ deśaviprakṛṣṭo 'pi taddeśīyaiḥ | tathā kālaviprakṛṣṭo 'pi tatkālikair iti vyāvarttyābhāvād upa--
[dhpr p.106]
anupalabdhim udāhṛtya svabhāvam udāhartum āha --
svabhāvaḥ svasattāmātrabhāvini sādhyadharme hetuḥ ii-15 svabhāva ityādi | svabhāvo hetur iti sambandhaḥ | kīdṛśo hetuḥ sādhyasya svabhāva ity āha -- svasya ātmanaḥ sattā | sā eva kevalā svasattāmātram | tasmin sati bhavituṃ śīlaṃ yasya iti | yo hetor ātmanaḥ sattām apekṣya vidyamāno bhavati, na tu heutsattāyā vyatiriktaṃ kañcid dhetum apekṣate sa svasattāmātrabhāvī sādhyaḥ | tasmin sādhye yo hetuḥ sa svabhāvaḥ tasya sādhyasya na anyaḥ | udāharaṇam --
yathā vṛkṣo ayaṃ śiṃśapātvād iti ii-16
yathā iti | ayam iti dharmī | vṛkṣa iti sādhyam | śiṃśapātvād iti hetuḥ | tad ayam arthaḥ -- vṛkṣavyavahārayogyo 'yam, śiṃśapāvyavahārayogyatvād iti | yatra pracuraśiṃśape deśe 'viditaśiṃśapāvyavahāro jaḍo yadā kenacid uccāṃ śiṃśapāṃ upādarśya ucyate `ayaṃ vṛkṣaḥ' iti tadāsau jāḍyāc chiṃśapāyā uccatvam api vṛkṣavyavahārasya nimittam avasyati tadā yām eva anuccām paśyati śiṃśapāṃ tām eva avṛkṣam avasyati | sa muḍaḥ śiṃśapāmātranimitte
labdhilakṣaṇaprāptasyeti viśeṣaṇam anarthakam ity āśaṅkyāha tad ayam atrārtha iti |
tadā tu pratyakṣaśabdenopalabdhilakṣaṇaprāptatvaṃ vācyaṃ tasya lakṣaṇam idaṃ pūrvoktam iti yojyam | ekapratipattrapekṣam idaṃ pratyakṣalakṣaṇam upalabdhilakṣaṇam ity arthaḥ | tathāpi kathaṃ codyātikrama ity āha tathā ceti | śeṣaṃ pūrvaṃ eva kṛtavyākhyānam ||
samprati svabhāvahetuṃ vivaritum anupalabdhim ityādinopakramate | sāmānyavṛttir apy ayaṃ svabhāvaśabdaḥ sādhyadharmasya śrutatvāt tasyaiva svabhāve vartate ity abhiprāyeṇa sādhyasya svabhāva ity abhyavādīt | hetoḥ svarūpasya cintanāt svaśabdena tasyaivātmā vivakṣitaḥ | etad eva yo hetor ityādinā sphuṭayati | tasmin sādhye yo hetur gamakaḥ ||
[dhpr p.107] vṛkṣavyavahāre pravartyate | na uccatvādi nimittāntaram iha vṛkṣavyavahārasya | api tu śiṃśapātvamātraṃ nimittaṃ -- śiṃśapāgataśākhādimattvam nimittam ity arthaḥ | kāryam udāhartum āha --
kāryaṃ yathā vahnir atra dhūmād iti ii-17 vahnir ity sādhyam | atra iti dharmī | dhūmād iti hetuḥ | kāryakāraṇabhāvo loke pratyakṣānupalambhanibandhanaḥ pratīta iti na svabhāvasyeva kāryasya lakṣaṇam uktam | udāharaṇam asyārthasyeti prakaraṇāt | udāhriyate pradarśyate svabhāvahetur anenety udāharaṇaṃ svabhāvahetupratipādakaṃ vākyam | idaṃ ca svabhāvahetor arthakathanaṃ na tu tatprayogopadarśanam | prayogas tu yaḥ śiṃśapātvavyavahārayogyaḥ sa vṛkṣatvavyavahārayogyaḥ | yathā pravartitavṛkṣatvavyavahārā pūrvādhigatā śiṃśapā | śiṃśapāvyavahārayogyaś cāyam iti |
nanu ca yaḥ śiṃśapā paśyati sa vṛkṣaṃ jānāty eva | tat katham atra sādhyasādhanabhāva ity āha tad ayam iti | yasmāt śiṃśapā sādhanatvenopanyastā, vṛkṣaḥ sādhyatvena | na caitad yathāśruti saṅgacchate tat tasmāt vṛkṣo 'yaṃ vṛkṣavyavahārayogyo 'yaṃ śiṃśapātvāt śiṃśapāvyavahārayogyatvād ity ayam artho vācyaḥ vṛkṣo 'yaṃ śiṃśapātvād ity asya vākyasyeti prakaraṇāt | itir vākyārthasyaiva svarūpaṃ darśayati |
nanu yo viditavṛkṣavyavahāraḥ sa svayaṃ pratyakṣeṇaiva taṃ vyavahāraṃ pravartayiṣyati tat katham asyānumānasyāvatāra ity āha tatreti vākyopakṣepe | nimittam ity antaṃ subodham |
anena ca prabandhena mūḍhaṃ praty etad vyavahārasādhanam anumānam iti darśitam | kevalam idam atra nirūpaṇīyam | [yadā ca] vṛkṣatvavyavahāravyutpattiṃ kāryamāṇa evāropitoccatvādinimittaḥ, tadā kena dṛṣṭāntena bodhayitavyaḥ? ādita eva tena śākhādimattvamātraṃ nimittaṃ na gṛhītam iti | satyam etat | kevalaṃ bodhe yatnaḥ karaṇīyaḥ | tadāsau jāḍyād uccatvam api nimittam avasyatītīdam etasmin mūḍhe pratipattari yojanīyam | yaḥ prathamaṃ tāvat śiṃśapāgataṃ śākhādimattvamātram eva nimittam avasāya vṛkṣavyavahāraṃ prāvartayat paścāj jāḍyavaśāt tanmātraṃ nimittaṃ vismṛtyānyad eva vṛkṣavyavahārakāle uccatvam api nimittam āsīd iti vyāmuhya tadoccatvam api vṛkṣavyavahāranimittam avakalpayatīti | sa caivaṃbhūto jaḍaḥ śiṃśapāvyavahārayogyatvena hetunā prathamaṃ pravartitatanmātranimittavṛkṣavyavahārayā tadānīṃ tathāsmāritayā śiṃśapayā dṛṣṭāntena vṛkṣavyavahārayogyatāṃ bodhayituṃ śakyata eva | yaḥ punar ādita evāropitoccatvādinimittas taṃ prati hetūpanyāsa eva na yujyate | kiṃ tarhi? vṛkṣavyavahārasamayam evāsau grāhayitavya iti sarvam avadātam | [dhpr p.108]
nanu trirūpatvād ekam eva liṅgaḥ yuktaṃ | atha prakārabhedād bhedaḥ | evaṃ sati svabhāvahetor ekasyānantaprakāratvāt trirūpam ayuktam ity āha --
atra dvau vastusādhanau ekaḥ pratiṣedhahetuḥ ii-18 atra dvau iti | atra ity eṣu triṣu madhye dvau hetū vastusādhanau -- vidheḥ sādhanau gamakau | ekaḥ pratiṣedhasya hetugamakaḥ | pratiṣedha iti ca abhāvo 'bhavavyavahāraś ca ukto draṣṭavyaḥ | idānīṃ kāryahetuṃ vivarītum āha -- kāryam iti | hetoḥ prakṛtatvāt kāryam iti kāryahetum ity avaseyaṃ sukhapratipatty artham |
sādhyādisvarūpam āha vahnir iti | etad api hetor arthakathanam | na tu prayogapradarśanam | vyāpter darśayitavyāyā apradarśanāt | anirdeśyāyāś ca pratijñāyā nirdeśāt | vyāptivediny api puṃsi hetur anuvādyenaiva rūpeṇa nirdiśyamāna prathamānta eva nirdeśyaḥ atra dhūma iti | na tu dhūmād iti | na ca tathāvidhaṃ praty api pratijñā anyathā ka enām asādhanāṅga brūyāt | sādhanāṅgatve ca śatamukhī bādhā vādanyāyasyāpadyeta |
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
