Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu
- Tác giả
- Durvekamiśra
- Thông tin
- GRETIL — Dalsukhbai Malvania, Patna: Kashiprasad Jayaswal Research Institute 1971 (Tibetan Sanskrit Works, 2).CC BY-NC-SA 4.0
īdṛśas tu prayogaḥ karaṇīyaḥ -- yatra dhūmas tatra sarvatra vahnir yathā mahānase, dhūmaś cātreti | svabhāvānupalabdhyor iva kāryahetor api kasmāl lakṣaṇam ācāryeṇa na praṇītam ity āśaṅkām apākurvann āha -- kāryeti | loke vyavaharttari jane | pratītaḥ prasiddhaḥ | itir hetau | noktam ācaryeṇeti śeṣaḥ |
ayam abhiprāyaḥ anupalabdhau khalu bahavo vipratipannāḥ | upalabdhyabhāvamātram anupalabdhim īśvaraseno manyate | kumārilas tu vastvantarasyaikajñānasaṃsargitām anapekṣyaivānyamātrasya jñānam anupalabdhim abhāvapramāṇatayā varṇayati | tathā, vivakṣitajñānānādhāratālakṣaṇam ātmano 'pariṇāmaṃ svāpādisādhāraṇam [44b] api tathātvena varṇayati | yad āha -- "sātmano 'pariṇāmo vā vijñānaṃ vānyavastuni" iti |[46]
__________notes__________
[46] śv abhāvapariccheda 11cdsātmanaḥ pariṇāmo vā vijñānaṃ vākyavastuni |
tathā svabhāve 'pi hetau bahavo vipratipedire | kecid arthāntarāpekṣiṇy api dharme svabhāvaṃ hetum adhyavasitāḥ | kecit tu vastuno dharmiviśeṣam āśritaṃ svabhāvam iti |
tadvipratipattinirākaraṇārthaṃ tayor lakṣaṇam ākhyātam | atra tu kāryatvarūpe na kecid vipratipadyanta iti nāsya lakṣaṇām uktam iti | kāryakāraṇabhāvena gamyagamakabhāve sarvathā gamyagamakabhāvaprasaṅga ityādikāyāṃ vipratipattāv api na kāryasya lakṣaṇe viprtipatti | kin tarhi? tasya gamakatve | sā cānyatra nirākṛtā 'trāpi prājñaiḥ svayam abhyūhyā prājñajanādhikāreṇāsya prārambhād iti ||
samprati trirūpāṇi ca trīṇy evety asahamānaḥ prāha -- nanv iti | nanu praśnaḥ | athaśabdo yadiśabdasyārthe | prakārasya svarūpasya bhedād viśeṣāt bhedo nānātvam | evam abhyupagame sati | ekasyeti abhinnasya | abhinnatvañ cāsvabhāvahetutvavyāvṛtteḥ sarvatra bhāvāt | [dhpr p.109] tad ayam arthaḥ -- hetuḥ sādhyasiddyarthatvāt sādhyāṅgam, sādhyaṃ pradhānam | ataś ca sādhyopakaraṇasya hetuḥ pradhānasādhyabhedād bhedaḥ, na svarūpabhedāt | sādhyaś ca kaścid vidhiḥ, kaścit pratiśedhaḥ | vidhipratiṣedhayoś ca parasparaparihāreṇa avasthānāt heyor hetū bhinnau | vidhir api kaścid dhetor bhinnaḥ, kaścid abhinnaḥ | bhedābhedayor apy anyonyatyāgenātmasthiter bhinnau hetū | tataḥ sādhyasya parasparavirodhāt hetavo bhinnāḥ, na tu svata eveti || kasmāt punas trayāṇām hetutvam, kasmāt ca anyeṣām hetutvam ity āśaṅkya yathā trayāṇām eva hetutvam anyeṣāṃ ca ahetutvaṃ tad ubhayaṃ darśayitum āha --
svabhāvapratibandhe hi saty artho arthaṃ gamayet ii-19
anantaprakāratvād iti bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- saviśeṣaṇanirviśeṣaṇavyatiriktāvyatiriktaviśeṣaṇatvādibhedenānantasvabhāvatvād iti | gamakāv iti vivṛṇvan sādhayata iti sādhanāv iti kartari lyuṭaṃ darśayati | atra ca vastunaḥ sādhanāv evety avadhāraṇīyaṃ na tu vastuna eveti | itaravyavacchedasyāpi tābhyāṃ sādhanāt | pratipattradhyavasāyānurodhāt tu vidhisādhanatvam anayor ucyate | pratiṣedhasya hetur evety avadhāraṇīyaṃ na tv ayam eveti pūrvābhyām api sāmarthyāt pratiṣedhasya sādhanāt |
nanu na dṛśyānupalambhenābhāvaḥ sādhyate tasya pratyakṣasiddhatvāt | kin tu vyavahāraḥ | tat kathaṃ pratiṣedho 'nupalambhasādhyaḥ | athābhāvavyavahāraḥ pratiṣedha ucyate | tarhi vyāpakānupalambhādinā vyāpyādyabhāve sādhye kenābhāvaḥ sādhitaḥ | tataḥ kim atra pratiṣedhaśabdena pratipattavyam ity āśaṅkyāha pratiṣedha iti | itiḥ pratiṣedhaśabdaṃ pratyavamṛśati |
tena pratiṣedha ity anena śabdenābhāvo 'bhāvavyavahāraś cokto draṣṭavya ity arthaḥ | ekasya pratiṣedhena iti mukhyayā vṛttyā saṅgraho 'nyasya pratiṣedhāśrayatayā gauṇyā vṛttyeti bhāvaḥ | nāstīti jñānaṃ nāstītyabhidhānaṃ niḥśaṅkātra gamanāgamanalakṣaṇā pravṛttir vyavahāraḥ | sa ca haṭhāt pravarttayituṃ na śakyata iti tadyogyataiva sādhyeti draṣṭavyam | evaṃ tu svabhāvahetāv antarbhāve 'py anupalambhasya tataḥ pṛthakkaraṇaṃ pratipattradhyavasāyavaśād ity avaseyam |
nanu vidhipratiṣedhasādhanatve 'py amīṣāṃ trirūpatvam aviśeṣṭam | tattvād eva cādhedaś coditaḥ | tat katham idam uttaraṃ pūrvapakṣam iti varttatām ity āśaṅkyāha -- tad ayam iti | yasmād idam uttarīkṛtam ācāryeṇa yathāśruti ca pūrvapakṣaṃ nātikrāmati tat tasmād ayam artho vākyasyāyaṃ tātparyārth ity arthaḥ | etam evārthaṃ hetur ityādinā na tu svata evety antena granthe pratipādayati ||
atha katham anyo 'rtho 'nyam arthaṃ na vyabhicarati yenaite trayo hetavaḥ? ya[45a]thā cāmīṣāṃ svasādhyasādhanād gamakatvaṃ tathā 'nyeṣām apy akāryasvabhāvānupalambhātmanāṃ kiṃ na bhavatīti manvānaḥ praśnenopakramate -- kasmād iti | kasmād iti sāmānyato hetuṃ pṛcchati punar iti viśeṣataḥ | trayāṇām anupalabdhyādīnām | caḥ pūrvanimittāpekṣayā nimittāntarasamuccayārthaḥ | anyeṣām anīdṛśātmanāṃ saṃyogyādīnām |
[dhpr p.110] svabhāvapratibandha ity | svabhāvena pratibandhaḥ | "sādhanaṃ kṛtā" [vyā-mahā- 2.1.33.] iti samāsaḥ | svabhāvapratibaddhatvaṃ pratibaddhasvabhāvam ity arthaḥ | kāraṇe svabhāve vā sādhye svabhāvena pratibandhaḥ kāryasvabhāvayor aviśiṣṭa ity ekena samāsena dvayor api saṃgrahaḥ | hir yasmādarthe | yasmāt svabhāvapratibandhe sati sādhanārthaḥ sādhyārthaṃ gamayet tasmāt trayāṇāṃ gamakatvam anyeṣām agamakatvam | kasmāt punaḥ svabhavapratibandha eva sati gamyagamakabhāvo na anyathety āha --
tadapratibaddhasya tadavyabhicāraniyamābhāvāt ii-20 tadapratibaddhasyety | tad iti svabhāva uktaḥ | tena svabhāvena apratibaddhaḥ -- tadaptratibaddhaḥ | yo yatra svabhāvena na pratibaddhaḥ tasya tadapratibaddhasya tadavyabhicāraniyamābhāvāt | tasyāpratibhandaviṣayasyāvyabhicāraḥ tadavyabhicāraḥ tasya niyamaḥ tadavyabhicāraniyamaḥ tasyābhāvāt | tad ayam arthaḥ -- na hi yo yatra svabhāvena na pratibaddhaḥ, sa tam apratibandhaviṣayam avaśyam eva na vyabhicāratīti nāsti tayor avyabhicāraniyamaḥ -- avinābhāvaniyamaḥ | avyabhicāra--
svabhāvena svarūpeṇa | "sādhanaṃ kṛtā" [vyā-mahā-2.1.33.] iti pāṇinīyabhāṣyakārasyedaṃ sūtram | tena "karttṛkaraṇe kṛtā bahulam" [pāṇini 2.1.32] iti sūtram apanīya galecopaka ityādisiddhy artha "sādhanaṃ kṛtā" iti sūtraṃ kṛtam | vārttikasūtrikāṇāṃ tu "tṛtīyā" [pāṇini 2.1.30] iti yogavibhāgāt samāso 'vaseyaḥ | anena ca tṛtīyāsamāsenaiva kāryasvabhāvayoḥ saṃgrahād āvṛttyā ṣāṣṭhīsaptamīsamāsābhyāṃ kāryasvabhāvayoḥ saṃgraha iti yat pūrvair vyākhyātaṃ tad apavyākhyānam iti khyāpitam |
samas tasya padasyārtham āha-- svabhāveti | anena pratibandhaśabdena pratibaddhatvam āyattatvam ucyata iti darśayati | asyaivārthaṃ spaṣṭayati | pratibaddheti yaḥ svarūpeṇa kvacid āyattas tas tasya svabhās tatra pratibaddha āyatta ity arthābhedena pratibaddhasvabhāvatvam ity artha iti spaṣṭīkṛtam |
nanu pūrveṣām abhimatasamāsavyudāsena tṛtīyāsamāsaṃ darśayatā kiṃ svid ati yo labdhaḥ? kevalam āhopuruṣikā prakāśitety āśaṅkya pūrvaṃ buddhistham eva sphuṭayitum āha -- kāraṇa iti | kasyāsau
[dhpr p.111] niyamāc ca gamyagamakabhāvaḥ | na hi yogyatayā pradīpavat parokṣārthapratipattinimittam iṣṭaṃ liṅgam api tv avyabhicāritvena niścitam | tataḥ svabhāvapratibandhe saty avinābhāvitvaniścayaḥ, tato gamyagamakabhāvaḥ | tasmāt svabhāvapratibandhe saty artho 'rthaṃ gamayen nānyathety sthitam | nanu ca parāyattasya pratibandho 'parāyatte | tad iha sādhyasādhanayoḥ kasya kva pratibandha ity āha --
sa ca pratibandhaḥ sādhye arthe liṅgasya ii-21
pratibandha ity akāṅkṣāyām āha -- kāryasvabhāvayos tayor eva prakṛtatvāt | aviśiṣṭaḥ sādhāraṇaḥ | dvayor api kāryasvabhāvayor atiśaye saṅgrahaḥ svīkāraḥ | ayam evātiśaya iti bhāvaḥ | sādhanalakṣāṇo 'rthaḥ sādhyalakṣaṇam arthaṃ gamayet bodhayatuṃ śaknoti | yata evaṃ tasmād anyesāṃ tadvyatiriktānām |teṣāṃ svabhāvapratibandhābhāvāt | tadabhāvaś ca tādātmyatadutpattyabhāvāt | tadanyasya ca sambandhasyābhāvāt | tādātmyatadutpattibhāve ca kāryasvabhāvayor evāntarbhāva iti bhāvaḥ ||
tad ityādinā samāsaṃ pradarśya tadapratibaddhasyeti yojayatā dharmottareṇa mūle tadapatibaddhasyeti pāṭho darśitaḥ | dṛśyate ca bahuśas tadapratibaddhasvabhāvasyeti pāṭhaḥ | tatrāpi pāṭhe tadapratibaddhaḥ sādhyāprtibaddhaḥ svabhāvaḥ svarūpaṃ yasya liṅgasyeti vigrahaḥ kāryaḥ | pratibandhaḥ pratibaddhatvam āyattatvaṃ yatsādhanasya, tasya viṣayo 'vyabhicāras tena vinā 'bhavitṛtvam | tasya niyamo 'vasya(śya)ntā |
nanu tad apratibaddhatve 'pi adyatana ādityodayo 'stamayam apratibandhaviṣayaṃ na vyabhicaratīty āśaṅkyāha -- tad ayam artham iti | yata evaṃ uktam tat tasmād ayaṃ tātparyārthaḥ | ādityodayo 'pi hi bhaviṣyati | na ca tadaharastamayaḥ, maharṣiṇā 'nyena vā mahardhinā kenacit tasyāstamayavibandhasambhavāt | tasmād ādityasya tasmād astamayayogyataiva sādhyā -- ayam ādityodayo 'stamayayogya udayatvāt | śvastanodayavad iti | sati caivaṃ svabhāvahetutvam asyāyātam iti bhāvaḥ |
nanu cāvyabhicāramātreṇa prayojanam, tat kiṃ niyamenety āha | avyabhicāreti | co 'vadhāraṇe hetau vā | etad eva kuta ity āha -- na hīti | [45b] hir yasmāt | pradīpo vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | api tu kin tv vyabhicāritvena sādhyasya prakṛtatvāt sādhyāvinābhāvitvena niścitam | niyamābhāve ca kuto 'vyabhicāraniścaya ity asya tātparyārthaḥ | niścīyatāṃ tad avyabhicāro 'nyeṣām api, pratibandhas tu kasmān mṛgyata ity āha -- tata iti | yato 'vaśyam avyabhicāro niścetavyas tatas tasmāt | anyathā 'vyabhicāra eva na śakyate niścetum ity arthād anena darśitam | etāvatā 'pi kathaṃ gamakatvaṃ ity āha -- tata iti tato niścitād avyabhicārāl liṅgasya gamakatve siddhe sādhyasyāpi gamaka(gamya)tvaṃ siddhyatīti dvayor upanyāsaḥ | uktam artham upasaṃharann āha -- tasmād iti | artho liṅgalakṣaṇaḥ, arthaṃ liṅgalakṣaṇam ||
tat tasmād ihānumānānumeyacintāyāṃ svabhāvapratibandhacintāyāṃ vā |
[dhpr p.112]
sa ceti | sa ca svabhāvapratibandho liṅgasya sādhye 'rthe | liṅgaṃ parāyattatvāt pratibaddham | sādhyas tv artho 'parāyattatvāt pratibandhaviṣayo na tu pratibaddha ity arthaḥ | tatrāyam arthaḥ -- tādātmyāviśeṣe 'pi yat pratibaddhaṃ tad gamakam | yat pratibandhaviṣayaḥ tad gamyam | yasya ca dharmasya yo niyataḥ svabhāvaḥ sa tatpratibaddaḥ | yathā prayatnānantarīyakatvākhyo 'nityatve | yasya tu sa cānyaś ca svabhāvaḥ ca pratibandhaviṣayaḥ, na tu pratibaddhaḥ | yathānityatvākhyaḥ prayatnānatarīyakatvākhye | niścayāpekṣo hi gamyagamakabhāvaḥ | prayatnāntarīyakatvam eva cānityatvasvabhāvaṃ niścitam | atas tad eva anityatve pratibaddham | tasmān niyataviṣaya eva gamyagamakabhāvaḥ nānyatheti |
nanu bhinnayor gamyagamakabhāve liṅgaṃ tadutpattyā parāyattatvāt pratibaddham | sādhyas tv aparāyattatvāt pratibandhaviṣayaḥ | tadāśrayaś ca sādhyasādhanabhāvaniyamaḥ syāt | svabhāvayos tu tadbhāve hetos tādātmyapratibaddhatvam | tādātmyaṃ cobhayor aviśiṣṭam | tataḥ pratibaddhatvaṃ pratibandhaviṣayatvaṃ vā dvayor aviśiṣṭam āyāti | tadāśrayaś ca niyataḥ sādhyasādhanabhāvaḥ prasakta ity āha -- tatrāyam artha iti | na kevalam arthāntaratva ity api śabdaḥ | yat pratibaddham iti yat sādhyapratibaddhatayā tadāyattatayā niścitam iti draṣṭavyam | pratibandhaviṣayo 'pi tattvena niścito draṣṭavyaḥ |
nanu tādātmyāviśeṣād ekas tatra pratibandhaviṣayatayā na tu pratibaddhatayety ayam eva vibhāgaḥ kuta ity āha -- yasyeti | yad vā tādātmyānubhāvini dvaye kin tatra pratibaddhaṃ yad gamakaṃ kiñ ca pratibandhaviṣayo yad gamyam ity ajānantam praty āha -- ysyeti | co hetau dvitīyapakṣe 'vadhāraṇe | yasya dharmasya vyāvṛttikalpitasya yo niyataḥ pratiniyataḥ sa eva svabhāvo na tad anyo 'pi | sa iti yasyeti ṣaṣṭhyantenoktaḥ parāmṛṣṭaḥ | tad iti ya iti prathamāntenoktaḥ pratyavamṛṣṭas tasmin pratibaddha iti vigrahaḥ | niścīyata iti śeṣaḥ | prakaraṇalabhyaṃ vā | kaḥ punarīdṛśa ity āha -- yatheti | praytnaḥ puruṣavyāpāras tasyānantaram avyavadhānam | tatra bhava iti digāditvād yat | tataḥ svārthe kan | tasya bhāvastattvam | tadākhyā nāma yasya sa tathā | prayatnānantaryakatvasya hy anityatvam eva svabhāvo na tu nityatvam api | tato 'nityatve pratibaddhaṃ niścīyate |
īdṛśasya tāvad iyaṃ gatir anyasya tu kā vārttetyāha -- yasyeti | dharmasyety anuvṛtter yasyeti dharmasya | tur viśiṣṭaṃ dharmaṃ darśayati | sa ca so 'pi prayatnānantaryākhyo 'nyaś ca saś ca(cā)prayatnānantarīyako vanakusumādir api | sa pratibadhasya sādhanagatapratibaddhatvasya viṣayo gocaraḥ | etad eva vyatirekamukheṇa draḍhayati -- na tv iti | punar arthe tuśabdaḥ | ko 'sāv īdṛśa ity āha -- yatheti | anityatvākhyaḥ prayatnānantaryatvākhyena pratibaddha iti yojyam | evañ cārthāt pratibandhaviṣaye cety ava[46a]tiṣṭhate | etac cānityatvasya tad asatsvabhāvatvenāniyatasvabhātvam anityatvasāmānyābhiprāyeṇoktam | anyathā ghaṭādigatānityatvasya prayatnānantarīyakatvam antareṇa kuto 'vasthānam | yenānyasvabhātayā 'syāniyatatvaṃ syād iti |
[dhpr p.113]
kasmāt punaḥ svabhāvapratibandho liṅgasyety āha --
vastutas tādātmyāt tadutpatteś ca ii-22
vastuta ityādi | sa sādhyo 'rtha ātmā svabhāvo yasya tat tadātmā | tasya bhāvas tādātmyam | tasmāt hetoḥ | yataḥ sādhyasvabhāvaṃ sādhanaṃ tasmāt tatra svabhāvapratibandha ity arthaḥ |
yadi sādhyasvabhāvaṃ sādhanaṃ sādhyasādhanayor abhedāt pratijñārthaikadeśo hetuḥ syād ity āha -- vastuta iti | paramārthasattā rūpeṇābhedas tayoḥ | vikalpaviṣayas tu yat samāropitaṃ rūpam | tadapekṣaḥ sādhyasādhanabhedaḥ | niścayāpekṣa eva hi gamyagamakabhāvaḥ | tato niścayāruddharupāpekṣa eva tayor bhedao yuktaḥ vāstavas tv abheda iti | na kevalāt tādātmyād api tu tataḥ sādhyād arthād utpattir liṅgasya -- tadutpatteś ca sādhye 'rthe svabhāvapratibandho liṅgasya |
syād etat tādātmyaṃ tāvat tayor asti | tat kiṃ pratibaddhatvaprtibandhaviṣayatvaniścayena gamyagamakatvavyavasthānibandhanīkṛtenety āha -- niścayeti | hīti yasmāt | tad apekṣāyām api kim iti prayatnānantarīyakatvam eva gamakam ity āha -- prayatneti | co yasmādarthe | yatas tatsvabhāvaṃ niśitam ato 'sto 'smāt tad evāvnityatve pratibaddham ucyata iti śeṣaḥ | yatas tādātmyāviśeṣe 'pi yatpatibddhatayā niścitaṃ tad eva gamakam itarad gamyaṃ tasmān niyataḥ patiniyataḥ prayatnāntarīyakam eva gamakam, anityatva ca gamyam evety evaṃrūpo viṣayo yasya gamyagamakabhāvasya sa tathā | etad eva vyatirekamukhena draḍhayati nānyatheti ||
nanu ca ya ekasyānyatra pratibandhas tadāyattatvaṃ sa tāvan nāhetukaḥ | kaś cāsau hetur ity abhipretya praśnayati -- kasmād iti | nimittapraśnaś caiṣaḥ | tādātmyād iti maulam uttara vyākhyātum āha -- yata iti | tatra sādhye svabhāvena pratibandhaḥ pratibaddhatvaṃ liṅgasyeti śeṣaḥ |
pratijñā sādhyanirdeśaḥ | tasyā artho dharmadharmisamudāyaḥ | atra ca sādhyasādhanayor aikātmyasya pratutatvāt sādhyalakṣaṇasya pratijñārthasya hetuvamāsaktam | tataś ca sādhyadharmavatsādhanadharmasyāpy asiddhiḥ | siddhau vā hetuvaiyarthyam iti bhāvaḥ | yadi paramārthato 'bhedaḥ, kathaṃ tarhi bhedanibandhano gamyagamakabhāva ity āha -- vikalpeti | tuḥ pāramārthikād abhedād vaidharmyam āha | ko 'sau vikalpaviṣayaḥ? yadi bāhyas tadā tadavastho doṣa ity āha -- yad iti | tam apekṣata
[dhpr p.114]
kasmān nimittadvayāt svabhāvapratibandho liṅgasya nānyasmād ity āha --
atatsvabhāvasya atadutpatteś ca tatra apratibaddhasvabhāvatvāt ii-23 atatsvabhāvasyeti | sa svabhāvo asya so 'yaṃ tatsvabhāvaḥ | na tatsvabhāvo 'tatsvabhāvaḥ | tasmād utpatter asya so 'yam tadutpattiḥ | yo yatsvabhāvo yadutpattiś ca na bhavati tasya atatsvabhāvasyātadutpatteś ca | tatra atatsvabhāve anutpādake cāpratibaddaḥ svabhāvo 'syeti so 'yam apratibaddhasvabhāvaḥ | tasya bhāvo apratibaddhasvabhāvatvaṃ | tasmād apratibaddhasvabhāvatvāt | yady atatsvabhāve 'nutpādake ca kaścit pratibaddhasvabhāvo bhaved, bhaved anyato 'pi nimittāt svabhāvapratibandhaḥ | pratibaddhasvabhāvatvaṃ hi svabhāvapratibandhaḥ | na cānyaḥ kaścid āyattasvabhāvaḥ | tasmāt tādātmyatadutpattibhyām eva svabhāvapratibandhaḥ | iti tadapekṣaḥ | idaṃ sādhanam idaṃ sādhyam iti sādhyasādhanarūpo bhedo nānātvam ity arthaḥ | yadi nāma kalpanānirmito bhedas tathāpi kathaṃ gamyagamakabhāva ity āha -- niścayeti | hir yasmāt | niścayāpekṣa iti niścayaviṣayīkṛtarūpāpekṣa ity arthaḥ | yata evaṃ tatas tasyāt tayoḥ sādhyasādhanayor bhedo nānātvaṃ yuktyā saṅgato yuktaḥ | vastuno 'kṛtrimād rūpād āgato vāstavaḥ |
syān matam -- bhedena kalpitayor na tādātmyaṃ gamyagamakabhāvanibandhanam asti | vāstavena ca rūpeṇaikatvān na gamyagamakabhāva iti kathaṃ svabhāvahetor gamakatvam? nāhetutvam | yad darśanadvārāyātāv etau dharmau tathāpratīyamānau tat tāvat paramārthatas tadātmakam ity ekasya dharmasya dharmāntarāvyabhicāraḥ | vāstavaṃ tadātmyagataṃ ca yasya gamakatvaṃ sa svabhāvahetur ucyata iti ko virodhaḥ?
ayaṃ prakaraṇārthaḥ -- na niścayasthe samāropite rūpe samāropitatvenādhyavasīyamāne gamyagamake kin tu svalakṣaṇatvenādhyavasīyamāne | tatra tādātmyam asti | etad uktaṃ bhavati -- āropyamāṇaṃ rūpamāropitabheda[46b]m | āropitasadṛśaṃ ca svalakṣaṇam | tenāropitena rūpeṇānugamyamānaṃ bhinnam adhyavasīyate | tad avadhyavasitabhedanibandhano gamyagamakabhāvas tasya svataś ca tādātmyam iti
dvitīyaṃ pratibandhakāraṇaṃ vyākhyātum āha -- na kevalād iti | caḥ sādhāraṇaṃ nimittaṃ samuccanoti ||
nanu ca samavāyādito 'pi nimittāt pratibandho nāsambhavī | tat kathaṃ tādātmyāt tadutpatter eva ca sa ucyate ity abhiprāyavān pṛcchati -- kasmād iti | anyanimittasyānabhidhānān nimittadvayād ity āha |
atatsvabhāsyetyādi bruvataścācāryasyāyamāśayaḥ -- bhavedevānyataḥ sambandhāt pratibandho
[dhpr p.115]
yadi samavāyādir anyaḥ sambandhaḥ pramāṇabādhito na bhavet | na cāsau na bādhyate | tat kuto 'sāv asann asya nimittaṃ bhaveti |
samudāyārthaṃ vyācaṣṭe -- yo yatsvabhāva iti | apratibaddhasvabhāvatvād iti mūlasya bhāvapratyayaṃ tyaktvā vigraham āha -- apratibaddha iti | tasya bhāvas tattvam | tasmād iti tu yojyam | amum evārthaṃ yadītyādinā sphuṭayati | kasmāt punar anyato nimittān na bhavatīy āha -- pratibaddheti | hir yasmāt | pratibaddhasvabhāvatvam evānyasyānyatra bhvaviṣyatīy āha -- na ceti | co 'vadhāraṇe hetau vā | anyasya sambandhasyābhāvāt tādātmyatadutpattyabhāve ceti prakaraṇalabhyaṃ kṛtvā na cānyaḥ kścid āyattasvabhāva ity uktam |
nanu cāsaty api tādātmye tadutpattau cānyatrāsvabhāve 'nutpādake cānyat pratibaddhaṃ yathā -- ātapo vṛkṣacchāyāyām | tulāyā arvāgbhāganamanāvanamane parabhāgonnamanāvanamanayoḥ | arvāgbhāgaḥ parabhāge | raso rūpe | pāṇiḥ pādayoḥ | apatajjalam ādhāre | balākā salile | nadīpūra uparivṛttāyāṃ vṛṣṭau | candrodayaḥ samudravṛddhau kumudavikāse ca | kṛttikodayo rohiṇyudaye | pipilikotsaraṇaṃ matsyavikāraś ca vṛṣṭau | śaradi jalaprasādo 'gastyodaye | viśiṣto megho[da]yo varṣakarmaṇi | adyādityodayo 'stamaye śvastanodaye ca | kuṣmāṇḍaguḍako 'ntaḥ sthitabīje | parivrājako daṇḍe | santrasto nakulaḥ sarpe | kiyad vā śakyate nidarśayitum? etāvat tūcyate -- yad yenāvinābhūtaṃ dṛśyate tat tatra pratibaddham | tasya ca liṅgam | ata eva trīṇy eva liṅgānīti saṃkhyāniyamo 'py ayuktaḥ | kevalaṃ liṅgasya rūpāṇy eva vaktavyāni | yad darśanāt hetutvam asīyata iti |
naiṣa doṣaḥ | amīṣāṃ madhye yeṣāṃ pratibandho 'sti teṣāṃ tādātmyatadutpattyor anyataram sambhavād, yeṣu ca tad abhāvas teṣām apratibandhād agamakatvāt | tathā hi vṛkṣasya chāyāyām ekasāmagryadhīnatayaiva pratibandhaḥ | tatas tatpratipattiḥ kāryaliṅgajaiva | chāyā hi pratibhāsamānarūpasaṃsthānavatī śaityādyarthakriyākāriṇī vastv eva, na tv evālokābhāvaḥ | sā ca pūrvasmād ālolopādānāt pūrvavṛkṣakṣaṇād vṛkṣakṣaṇena sārdham utpadyate | tathā 'rvāgbhāganamanāvanamane api tulāyāḥ parabhāgonnamanāvanamanābhyām eva samaṃ puruṣaprayatnād eva tathāvidhāt tadupādānasaha[47a]kāriṇa utpadyete | tathā 'rvāgbhāgaparabhāgayor asarūpayor apy ekasāmagryadhīnataiva | pāṇis tv apratibaddha eva, vyaṅgasyāpi sambhavāt | avyabhicāre caikasaṃsargādhīnataiva nibandhanam | tādṛśaṃ ca jalamādhārasya kāryam eva, tādṛśī ca balākā salikasya | nadīpūro 'pi tathāvidha uparivṛṣṭeḥ | dṛśyādṛśyasamudāyaś ca yathāyogaṃ sarvatra dharmī karttavyaḥ | nadīpūre cānyo 'pi prakāro vaktuṃ śakyaḥ | nadī dharmiṇī | uparivṛṣṭimad deśasaṃbandhitvam asyāḥ sādhyam | tathāvidhapūratvamātraṃ hetuḥ | evaṃ candrodayasamudravṛddhikumudavikāśā(sā)nām apy ekasāmagryadhīnataiva | ekasmād eva mahābhūtaviśeṣāt kālavyavahāraviṣayād etad utpādāpekṣiṇas teṣām utpādāt | tathā ya eva kṛttikodayahetur mahābhūtaviśeṣaḥ kālasaṃjñitaḥ sa eva katipayakālavyavadhānena rohiṇyudayahetur iti tad darśanād hetos tajjananayogyatādharmo 'numīyate eva | tathā pipīlikotsaraṇasya matsyavikārasya ca yo hetuḥ sa eva katipayakālavyavadhānena varṣakaraṇayogyas tataḥ pūrvavad hetudharmānumānam, rūparasayor ivaikasāmagryadhīnatayaiva vā tat samakālikavarṣaṇānumānam | tadā tv aśravaṇīyabahiḥsthitaśabdagarbhagṛhādivyavasthito 'numātā pratyetavyaḥ | tathā śaradādijalaprasādo 'gastyodayasya kāryam eva | atha jalaprasādaṃ dṛṣṭvodeṣyatīty anumīyate, tadā tasmād eva mahābhūtāt kālasaṃjñitāj jalaprasādaḥ | sa
[dhpr p.116]
bhavatu nāma tādātmyatadutpattibhyām eva svabhāvapratibandhaḥ | kāryasvabhāvayor eva tu gamakatvaṃ
kathaṃ ity āha --
te ca tādātmyatadupattī svabhāvakāryayor eva iti tābhyām eva vastusiddhiḥ ii-24 te ceti | itiḥ tasmādarthe | yasmāt svabhāve kārye eva ca tādātmyatadutpattī sthite tannibandhanaś ca gamyagamakabhāvas tasmāt tābhyām eva kāryasvabhāvyāṃ vastuno vidheḥ siddhiḥ | atha pratiṣedhasiddhir dṛśyānupalambhād api kasmān neṣṭety āha --
pratiṣedhasiddhir api yathoktā yā eva anupalabdheḥ ii-25 pratiṣedhavyavahārasya siddhir yathoktā yā dṛśyānupalabdhis tata eva bhavati yatas tasmād anyato noktā | tatas tāvat kasmād bhavatīty āha --
sati vastuni tasyā asambhavāt ii-26 sati tasmin pratiṣdhye vastuni yasmād dṛśyānupalabdhir na sambhavati tasmād asambhavāt tataḥ pratiṣedhasiddhiḥ || ca katipayakālavyavadhānena tadudayanimittam iti pūrvavad hetudharmānumānam | meghasyāpi tathāvidhasyātyantāyogyatāvyāvṛttyā vṛṣṭakaraṇāyogyatā 'numeyā | na tu bhāvivarṣavyabhicārasambhavāt | sā ca svabhāvabhūtaivānumīyata iti tādātmyam eva nibandhanam | ādityodayasya tu prabhāvātiśayavatā yogyādinā vibandhasambhavāt nāsty evāvinābhāvaḥ | anyathādya gardabhadarśanasyāpy astamayaśvastanodayayos tathātvaṃ syāt | evaṃ tu yuktam -- ayam udetā astamayaśvastanodayayogya iti | tathā codayatathāvidhayogyatayos tādātmyam eva nibandhanam | kuṣmāṇḍasyāpi bījenaikasāmagryadhīnataiva | parivrājakanakulau daṇḍasarpayor apratibaddhāv eva | anyathāpi sambhavāt | kiyad vā śakyate pariharttum? etāvad ucyate -- asati tādāmye taduptattau vā kasyacit kvacit pratibandhe tādrūpyeṇa ca gamakatve sarvaṃ sarvatra pratibaddhaṃ tadgamakaṃ prasajyeteti ||
kāryasvabhāvayor eva tu gamakatvaṃ katham iti bruvataḥ pūrvapakṣavādino 'yam āśayaḥ -- tādātmyatadupattī evānyasya bhaviṣyataḥ, tataś ca gamakatvam iti | kāryasvabhāvayor iti dvayo[r u]ccāraṇe cāyaṃ tasya bhāvaḥ -- bhavadibhar evānuplalambho 'nayor antarbhāvita iti ||
........................................... nupalabdhir ity ukte kuto 'sya pūrvapakṣasyotthānam? satyam etat, kevalaṃ tad evā ......................................... m ity asyāpy anupalabdheḥ
[dhpr p.117]
atha tata eva kasmād ity āha --
anyathā ca anupalabdhilakṣaṇaprāpteṣu deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭeṣv artheṣv ātmapratyakṣanivṛtter abhāvaniścayābhāvāt ii-27 anyathā ceti | sati vastuni tasyā adṛśyānupalabdheḥ sambhavād ity anyathāśabdārthaḥ | etasmāt kāraṇāt nānyasyā anupalabdheḥ pratiṣedhasiddhiḥ | kuta etad -- saty api vastuni tasyāḥ sambhava ity āha -- anupalabdhilakṣaṇaprāpteṣv ityādi | iha pratyayāntarasākalyāt svabhāvaviśeṣāc copalabdhilakṣaṇaprāpto 'rtha uktaḥ | dvayor ekaikasyāpy abhāve 'nupalabdhilakṣaṇaprāpto 'rtha ucyate | tad ihānupalabdhilakṣaṇaprāpteṣv iti pratyayāntaravaikalyavanta uktaḥ | deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭeṣv iti svabhāvaviśeṣarahitā uktāḥ | deśaś ca kālaś ca svabhāvaś ca tair viprakṛṣṭā iti vigrahaḥ | teṣv abhāvaniścayasyābhāvāt | saty api vastuni tasyā bhāva iṣṭaḥ | kasmān niścayābhāva ity āha -- teṣu pratpattur ātmano yat pratyakṣam tasya nivṛtteḥ kāraṇāt niścayābhāvaḥ | yasmād anupalabdhilakṣaṇaprāpteṣu ātmapratyakṣanivṛtter abhāvaniścayābhāvaḥ, tasmāt saty api vastuni ātmaprtyakṣanivṛttilakṣaṇāyā adṛśyānupalabdheḥ sambhavaḥ | tato yathoktāyā eva pratiṣedhasiddhiḥ | pratiṣedhasambhavād ity abhiprāyeṇa pūrvapakṣapravṛtter adoṣa eṣaḥ | pratiṣedhaśabdena vyavahāro 'bhipreta iti pratiṣedhavyavahāra iti vivṛtam | mūle tv apiśabdaḥ sādhyāntarasamuccaye | kāsau yathoktety āha yeti |
mūlasāmarthyasthitam abhivyanakti tasmād anyato 'dṛśyasyānupalabdher noktā pratiṣedhasiddhir iti prakṛtena sambandhaḥ |
yady adṛśyānupalabdher na bhavati tadānupalabdhitvāviśeṣe vivakṣitāyāpi mā bhūd ity abhipretyāha tatas tāvad iti | tasmād asambhavāt kāraṇāt tata iti tata eva dṛśyānupalabdher iti vivakṣitam itarathā nyasyāpi pratiṣedhasiddhikathanaprasaṅgāt ||
nanu tato 'py asty anyato 'pi | kathaṃ punas tata eveti niyamo labhyate ity abhiprāyavān āha atheti | athaśabdaḥ praśne | anyathā cety uttaraṃ vyācakṣāṇa ihaiva cchedaṃ darśayati caśabdañ ca yasmādarthe | dṛśyānupalabdher uktāt prakārād adṛśyānupalabdher anyaprakāratvam anyathātvaṃ vivakṣitam ācāryasyeti
[dhpr p.118]
atheyaṃ dṛśyānupalabdhiḥ kasmān kāle pramāṇam, kiṃsvabhāvā, kiṃvyāpārā cety āha --
amūḍhasmṛtisaṃskārasyātītasya varttamānasya ca pratipattṛpratyakṣasya nivṛttir[47]abhāvavyavahārapravarttanī[48] ii-28
__________notes__________
[47] nivṛttir anupalabdhir cd [48] -hārasādhanī bcdphen amūḍhetyādi[49] | pratipattuḥ pratyakṣo ghaṭādir arthaḥ, tasya nivṛttir anupalabdhiḥ tadabhāvasvabhāveti yāvat | ata evābhāvo na sādhyaḥ svabhāvānupalabdheḥ siddhatvāt |[50]avidyamāno 'pi ca[51]ghaṭādir ekajñānasaṃsargiṇi bhūtale[52]bhāsamāne samagrasāmagrīko jñāyamāno dṛśtayā[53]sambhāvitatvāt pratyakṣa uktaḥ | ata ekajñānasaṃsargī[54]dṛśyamāno 'rthas tajjñānaṃ ca pratyakṣanivṛttir ucyate | tato hi dṛśyamānād arthāt tadbuddheś ca samagradarśanasāmagrīkatvena pratyakṣatayā sambhāvitasya nivṛttir avasīyate | tasmād arthajñāne eva pratyakṣasya ghaṭasyābhāva ucyate | na tu nivṛttimātram ihābhāvaḥ nivṛttimātrād dṛśyanivṛttyaniścayāt | __________notes__________
[49] amūḍheti ape amūḍhetyādi; om. hn. [50] yathā ca pratipattṛpratyakṣanivṛttr anupalabdhiḥ pradeśas tajjñānaṃ cocyate tathā avidyamāno 'pītyādinā darśayāti -- ṭi- [51] ca om. c [52] bhūtale om. aep [53] dṛśyamānatayā bdhn [54] ekajñānasaṃsargāt -- b
darśayann āha satīti | etasmāt sati vastuni tatsambhavāt | mūle tv anyathā cānupalabdhilakṣaṇaprāpteṣv ity ekavākyatayaivārthaḥ saṅgacchate | nā yaśabdārthavyākhyā, nāpy uttarapadavyākhyāne pūrvapakṣavacanā(na)prayāsaḥ kaścit | tathā tu na prakrāntaṃ dharmottareṇeti kim atra kurmaḥ? kuta etad iti sāmānyenoktvā viśeṣaniṣṭhaṃ karoti saty apīti | etac ca vigraha ity antaṃ sugamam |
teṣv anupalabdhilakṣaṇaprāpteṣv abhāvaniścayābhāvāt | saty api vastuni asyānupalabdher bhāva iṣṭaḥ | anenaitad āha -- nāsmākam atra pramāṇam asti yat saty eva vastuni sā bhavatīti | kin tu tasyāṃ satyām api yasmāt pratyayo dolāyate tasmād evam ucyata iti |
samprati niścayābhāvasyāvadhiṃ prayeṣamāṇa āha kasmāt sakāśād iti | parapratyakṣanivṛtter aśakyaniścayatve tannivṛttyartham ātmapratyakṣagrahaṇam | nanu yady ayam apādānapraśno na tu hetupraśnas tadā katham idam āha tasya nivṛtteḥ kāraṇān niścayābhāva iti cet | na | anyārthatvāt kāraṇaśabdasya | niścayābhāvasya śabdena nyāyena jāyamānasyaiṣā prakṛtiḥ kāraṇam | "janikartuḥ prakṛtiḥ" [pāṇini 1.4.30] ity anena labdhāpādānasaṃjñakād asmād ity arthasya vivakṣitatvāt | anyathā tv asamañjasaṃ syāt | yasmād ityādinoktam artham upasaṃharati | etac ca pratiṣedhasiddhir ity etad antaṃ sugamam ||
sampraty anupalabdher anumānajñānahetutvāt prāmāṇyaṃ svabhāvaviśeṣo vyāpāraś cokto 'pi kālapuruṣaviśeṣaparigrahaṇena vaktum athetyādinā praśnapūrvam upakramate | athaśabda ārambhe pūrvavat |
[dhpr p.119]
nanu ca dṛśyanivṛttir avasīyate dṛśyānupalambhāt | satyam evaitat | kevalam ekajñānasaṃsargiṇi dṛśyamāne ghaṭo yadi bhaved dṛśya eva bhaved iti dṛśyaḥ sambhāvitaḥ | tato dṛśyānupalabdhir niścitā | dṛśyānupalabdhiniścayasāmarthyād[55] eva ca[56]dṛśyābhāvo niścitaḥ | yadi hi dṛśyas tatra bhaved dṛśyānupalambho na bhavet | ato dṛśyānupalambhaniścayād dṛśyābhāvaḥ sāmarthyād avasitaḥ na[57]vyavahṛta iti dṛśyānupalambhena vyavaharttavyaḥ | tasmād arthānatram ekajñānasaṃsargi dṛśyamānam tajjñānaṃ ca pratyakṣanivṛttiniścayahetutvāt pratyakṣanivṛttir uktaṃ draṣṭavyam |
__________notes__________
[55] -anupalambha- cd [56] ca om. e [57] na tu vyava- aphen
pratyakṣaparicchedyatvāt pratyakṣo ghaṭādiḥ | nivṛttiśabdenācāryasyānupalabdhir vivakṣiteti darśayati tasya nivṛttir anupalabdhir iti | anupalabdhiśabdenāpi vivakṣitakartṛkarmadharmopalabdhiparyudāsenānyad ekajñānasaṃsargi vastu tajjñānaṃ ca vivakṣitam | etad eva spaṣṭayati tadabhāvasvabhāveti yāvad iti | tasya pratiṣedhyasya ghaṭāder abhāvo viśiṣṭo bhāvas tatsvabhāvā | tadabhāvasvabhāvaśabdena yāvān artha ukta tadanupalabdhiśabdenāpīti iti yāvad ity asyārthaḥ | yato 'nyopalabdhir eva tadanupalabdhiḥ | saiva ca tadabhāvo nānyo 'ta evāsmād eva kāraṇād abhāvo ghaṭāder na sādhyaḥ | kuto na sādhya iti svabhāvānupalabdher liṅgāt | kuto na sādhya ity āha siddhatvāt niścitatvād ghaṭābhāvasyeti prakaraṇāt |
evaṃ manyate -- tadekajjānasaṃsargi vastu tajjñānaṃ ca ghaṭādyanupalabdhis tadabhāvaś ca | tac cendriyajena pratyakṣeṇa svasaṃvedanena ca siddham iti na liṅgād abhāvaḥ sādhyata iti | nanv avidyamāno ghaṭādiḥ kathaṃ pratyakṣaḥ ? atha pratyakṣaḥ, kathaṃ tadanupalabdhir ucyata ity āha avidyamāno 'pi ceti | na kevalaṃ vidyamānaḥ pratyakṣa ucyate ity apiśabdaḥ | [samagrā samastā sāmagrī] kāraṇakalāpo yasyeti vigrahaḥ | śeṣād vibhāṣā [pāṇini 5.4.154] iti kap | na kapi [pāṇini 7.4.14] iti hrasvatvapratiṣedhaḥ | jñāyamāno niścīyamāno [ghaṭādir ekajñāna]saṃsargiṇi pra ... tadanupalabdher evety avadhāraṇīyam | pratyakṣanivṛttir ghaṭādyanupalabdhiḥ | kasmāt tu dvayaṃ tathocyata ity āha tato hīti | hīti yasmāt | yasmād amū eva dṛśyaghaṭādituccharūpanivṛttyavaseyahetū tasmāt karaṇāt | artha ekajñānasaṃsargivastvantaram, jñānaṃ ca tasyaiva | etad eva vyatirekamukheṇa draḍhayati na tv iti | nivṛttimātram upalabdhyabhāvamātram | tasya tathātve ko doṣa ity āha nivṛttimātrād iti | dṛśyanivṛttyaniścayād dṛśyābhāvaniścayāt |
iha nivṛttimātrasya prasajyapratiṣedhātmano niścetum aśakyatvān na hetutvaṃ yujyata iti dharmottarasyāśayo nivṛttimātrād dṛśyanivṛttyaniścayād iti bruvataḥ | pūrvapakṣavādinā tv evaṃ jñātam nivṛttimātrān nirviśeṣaṇād ayam evaṃ pratiṣedhati | tad ahaṃ saviśeṣaṇaṃ nivṛttimātram eva darśayāmīti pramodamāna āha nanu ceti | dṛśyanivṛttir dṛśyābhāvaḥ | dṛśyānupalambhād ity atrānupalambhaśabdenopalambhābhāvamātraṃ vivakṣitam itarathā pūrvapakṣavādinaḥ prakṛtaṃ hīyeta | anena saviśeṣaṇam evopalambhābhāvamātraṃ prasajyapratiṣedharūpaṃ
[dhpr p.120]
yathā caikajñānasaṃsargiṇi pratyakṣe ghaṭasya pratyakṣatvam āropitam asato 'pi tathā tasminn ekajñānasaṃsargiṇy atīte cāmūḍhasmṛtisaṃskāre varttamāne ca ghaṭasya[58]tattadrūpam[59]āropitam asata iti draṣṭavyam | anena ca[60]dṛśyānupalabdhiḥ pratyakṣaghaṭanivṛttisvabhāvoktā | sā ca siddhā | tena na[61]ghaṭābhāvaḥ sādhyaḥ api tu abhāvavyavahāra ity uktam |
__________notes__________
[58] atīte varttamāne cāmūḍhasmṛtisaṃskāre ca ghaṭasya [59] tadrūpam abphen [60] ca om. -- anena dṛśyā abphe [61] na om. -- tena ghaṭā --b
liṅgam astu, na tu nañaḥ paryudāsavṛttyā tadekajñānasaṃsargi vastu, tajjñānaṃ ceti pūrvapakṣavādī darśayati | satyam ityādinā pratividhatte | kin tv ekajñānasaṃsargiṇi bhūtalādau dṛśyamāne sati dṛśyaḥ sambhāvita āropitaḥ sa pratiṣedhya iti prakaraṇāt | tato dṛśyatvasamāropāt dṛśyānupalabdhir dṛśyajñānābhāvas tuccharūpo vyavahartavyamātraṃ niścitā bhavati | niścīyatām upalabdhyabhāvo jñeyābhāvas tāvan na niścita iti tanniścayārthaṃ nivṛttimātraṃ vyāpariṣyata ity āha dṛśyeti | dṛśyajñānābhāvaniścayasāmarthyād anyathānupapatteḥ | co hetau | dṛśyasya jñeyasyābhāvo vyavahartavyaikarūpaḥ | sāmarthyam eva yadītyādinā darśayati | hir yasmādarthe | dṛśyānupalambha iti dṛśyopalambhābhāva ity arthaḥ | ato 'smād dṛśyānupalambhaniścayāt | dṛśyasya jñeyasyābhāva uktāt sāmarthyād avasitaḥ | dṛśyopalambhābhāvaniścayas tv ekajñānasaṃsargivastvantaropalambheneti draṣṭavyam |
nanu yadi jñeyābhāvo 'py avasitas tarhi kathaṃ liṅgena sādhyata ity āha na vyavahṛta iti | adṛṣṭānām api sattvaśaṅkayā na pratyakṣaṃ vyavahārayituṃ śaknotīti bhāvaḥ | kena tarhi vyavahriyata ity āha dṛśyānupalambhena liṅgabhūtena | ......bhāvavyavahāra eva ........ jñānaṃ ceti | cakāras tulyakakṣatām darśayati | dvayoś ca nivṛttiniścayahetutvam; jñānam antareṇa yasmād ayaṃ kevalaḥ pradeśas tasmāt ghaṭādir nāstīty adhyavasātum aśakyatvāt; tathā viṣayam antareṇa yasmāt kevalapradeśāparokṣīkaraṇaṃ tasmāt tajjñānaṃ nāsti iti niścetum aśakyatvād iti draṣṭavyam | pratyakṣasya ghaṭāder nivṛttiniścayahetutvāt pratyakṣanivṛtti[r uktaṃ draśtavyam] |
nanu ca pratiṣedhyasya ghaṭāder asato 'pi tathāstu pratyakṣatvam | yat punas tatra nāsīd eva tasya katham atītatvam; yac ca tatra nāsty eva tasya kathaṃ varttamānatvam, kathaṃ ca tatrānupalabdher vyāpāra ity āśaṅkām upākurvann āha -- yatheti | yena prakāreṇa ghaṭo yadi bhaved dṛśya eva bhaved ity evaṃrūpeṇa | co hetau | tasminn ekajñānasaṃsargiṇy atīte 'mūḍhasmṛtisaṃskāre | co vaktavyāntarasamuccaye | varttamāne ca | samuccaye cakāraḥ | tathā tena prakāreṇa yadi tatra pūrvaṃ ghaṭaḥ sthito yadi syāt, upalabdhaḥ syāt; na copalabhyate ity evam ātmanā ghaṭasyāropāt pratyakṣasya tadānīm asatas tadrūpam atītatvaṃ varttamānatvañ cāropitam āropasiddham itir evaṃ draṣṭavyākāraṃ darśayati | draṣṭavyaṃ jñātavyam iti yojanīyam idam |
[dhpr p.121] amūḍho 'bhraṣṭo darśanāhitaḥ smṛtijananarūpaḥ saṃskāro yasmin ghaṭādau sa tathoktaḥ | tasya atītasya pratipattṛpratyakṣasyeti sambandhaḥ | varttamānasya ca pratipattṛpratyakṣasyeti sambandhaḥ | amūḍhasmṛtisaṃskāragrahaṇaṃ tu na varttamānaviśeṣaṇam | yasmād atīte ghaṭaviviktapradeśadarśane smṛtisaṃskāro mūḍho dṛśyaghaṭānupalambhe dṛśye ca ghaṭe mūḍho bhavati | varttamāne tu[62]ghaṭarahitapradeśadarśane na smṛtisaṃskāramohaḥ | ata eva na ghaṭābhāve nāpi ghaṭānupalambhe mohaḥ | tasmān[63]na varttamānaniṣedhyaviśeṣaṇam amūḍhasmṛtisaṃskāragrahaṇam smṛtisaṃskāravyabhicārābhāvād[64]varttamānasyārthasya | ata eva varttamānasya ceti caśabdaḥ kṛtaḥ viśeṣaṇarahitasya varttamānasya viśeṣaṇavatātītena samuccayo yathā vijñāyeteti[65]| __________notes__________
[62] varttamāne ca ghaṭa abphen [63] ata eva na ghaṭānupalambhe nāpi ghaṭe mohaḥ -- acdphen. ata eva na ghaṭānupalambhe nāpi ghaṭe mohaḥ -- b [64] -grahaṇam vyabhicāra- -- c. [65] iti om. -- vijñāyeteti | tad -- b. tad ayam arthaḥ atīto 'nupalambhaḥ sphuṭaḥ[66]smaryamāṇaḥ pramāṇam varttamānaś ca | tato `nāsīd iha ghaṭaḥ anupalabdhatvāt' `nāsti anupalabhyamānatvāt' iti śakyaṃ jñātum | `na tu na bhaviṣyaty atra ghaṭaḥ anupalapsyamānatvāt' iti[67]śakyaṃ jñātum[68]| anāgatāyā anupalabdheḥ sattvasandehād iti kālaviśeṣo 'nupalabdher vyākhyātaḥ | __________notes__________
[66] sphuṭaṃ -- bphen. [67] anupalabhyamānatvāt -- a [68] jñātum śakyam -- c
nanu dṛśyānupalabdhiḥ kasmiṅ kāle pramāṇaṃ kiṃsvabhāvā kiṃvyāpārā ceti tritayaṃ pṛṣṭa ācāryas tatrānena kim ākhyātam ācāryeṇety āśaṅkām apākurvann āha aneneti | anena pratipattṛpratyakṣasya nivṛttir iti vacanena | co 'vadhāraṇe | svabhāvasye (-bhāve)ty asyānantaraṃ draṣṭavyaḥ | pratyakṣasya ghaṭasya | prasajyapratiṣedhalakṣaṇanivṛttiniścayahetutvāt pratyakṣaghaṭanivṛttiḥ pratyakṣaghaṭānupalabdhiḥ | nañaḥ paryudāsavṛttyā | tadekajñānasaṃsargi vastu tajjñānaṃ ca dvayaṃ svabhāvo rūpaṃ yasyā dṛśyānupalabdheḥ sā tathoktā vyākhyāteti śeṣaḥ | nanu dṛśyānupalabdhirūpaṃ liṅgam astu paryudāsarūpam, sādhyas tu prasajyapratiṣedharūpaḥ kiṃ na bhavatīty āha seti | co yasmāt | sā tathāvidhānupalabdhi .............. uktam ācāryeṇa sābhāvavyavahārapravartanīty anena śabdeneti bhāvaḥ | dharmottareṇa cāta eva abhāvo na sādhya ity anena |
ghaṭaviviktapradeśa[49a]darśanenāhita āropitaḥ saṃskāro viśiṣṭaśaktiyuktavijñānātmikā vāsanā, na tu parābhimato bhāvanākhyaḥ | anurūpasmaraṇaṃ janayitum anīśāno mūḍha iti vyapadiśyate | dṛśyaghaṭānupalambhe dṛśyasya ghaṭasyopalabdhyabhāve tuccharūpe | ata eva ca dṛśye ghaṭe | amūḍhasmṛtisaṃskāragrahaṇaṃ kasmān na varttamānaviśeṣaṇam ity āha varttamāne tv iti | tur atītād vartamānasya vaidharmyam āha | ato mohābhāvān na ghaṭābhāve vyavahartavyaikarūpe | nāpi ghaṭānupalambhe ghaṭopalabdhyabhāve tuccharūpe | pratyakṣavad āropād vartamānasyārthasya ghaṭādeḥ | ata eva vartamānagrahaṇasya nirviśeṣaṇatvād eva |
[dhpr p.122] vyāpāraṃ darśayati | abhāvasya vyavahāraḥ nāstīty evam ākāraṃ jñānam śabdaś caivam ākāraḥ niḥśaṅkaṃ gamanāgamanalakṣaṇā[69]ca pravṛttiḥ kāyiko 'bhāvavyavahāraḥ | ghaṭābhāve hi jñāte niḥśaṅkaṃ gantum āgantuṃ ca pravartate | __________notes__________
[69] niḥśaṅkagamanāgamalakṣaṇā -- db; niḥśāṅkā gamanāgamanayo (?) lakṣaṇā -- c. tad etasya[70]trividhasyāpy abhāvavyavahārasya[71]dṛśyānupalabdhiḥ pravarttanī[72]sādhanī pravarttikā | __________notes__________
[70] tad evam asya-- cd; tad evam etasya, tad eva tasya -- b. [71] apy abhāvasya vyavahārasya] -- c. [72] [pravarttanī om. abcdphen.
yady api ca nāsti ghaṭaḥ iti jñānam anupalabdher eva bhavati ayam eva cābhāvaniścayaḥ tathāpi yasmāt pratyakṣeṇa kevalaḥ pradeśa upalabdhas tasmāt iha ghaṭo nāstīty evaṃ ca[73]pratyakṣavyāpāram anusaraty abhāvaniścayaḥ tasmāt pratyakṣasya kevalapradeśagrahaṇavyāpārānusāryabhāvaniścayaḥ pratyakṣakṛtaḥ |
__________notes__________
[73] ca om. -- c.
nanu yathā vikalpena viṣayīkriyamāṇo 'tīto 'nupalambhaḥ pramāṇam ucyate tathā vikalpasyāvyāhataprasaratvād anāgato 'py anupalambho vikalpyamānaḥ kiṃ na tathā pramāṇam ity āha tad ayam iti | yasmāt kevalapradeśadarśanāhitaḥ saṃskāro 'tīte ghaṭādāv amūḍho gṛhyate, vartamāne tu tasmin smṛtisaṃskāre moho na sambhavaty eva tat tasmād ayaṃ tātparyārthaḥ | anupalambhaniścayahetutvād anupalambhaḥ kevalapradeśādiḥ sphuṭo yathāsau kevalo 'nubhūtas tathā smṛtvā viṣayīkriyamāṇaḥ pramāṇam | vartamānaś ca tādṛg anupalambhaḥ sphuṭo 'bhrāntena jñānena gṛhyamāṇa iti draṣṭavyam | yata īdṛśo 'nupalambhaḥ pramāṇaṃ tatas tasmāt | kuto na śakyate jñātum ity āhānāgatāyā iti | tathātvena niścito hi hetur gamako 'nyathā sandigdhāsiddhatā hetudoṣaḥ syād ity abhiprāyaḥ | pratyakṣanivṛttiśabdena tāvad dṛśyānupalabdheḥ svabhāvo darśito 'mūḍhetyādinā tu kiṃ darśitam ity āha kāleti | [itarevam arthete] naivaṃ kālaviśeṣo 'nupalabdher vyākhyāta iti | kālaviśeṣo 'tīto varttamānaś ca vyākhyātaḥ kathito neneti śeṣaḥ | etac cātīte varttamāne ca kāle 'nupalabdheḥ pramāṇākhyānam asyopalakṣaṇaṃ draṣṭavyam, kāryasvabhāvahetvor api tayoḥ kālayoḥ prāmāṇyāt | tathā hy āsīd atra vahnir dhūmasyopalabdhatvāt | asti vahnir iha dhūmasyopalabhyamānatvāt | tathāsīd iha pādapaḥ śiṃśapāyā upalabdhatvāt | astīha vṛkṣaḥ śiṃśapāyā upalabhyamānatvād ity api bhavaty eva |
nanu dṛśyānupalambhe bhavatu jñānābhidhānalakṣaṇo vyavahāraḥ | kāyikas tu katham ity āha ghaṭeti | hir yasmāt | pravartata iti yogyatayocyate | pravṛttiyogyas tāvad bhavatīti | ata eva cābhāvayogyatā sādhyocyate | tadetasyeti lokoktir eṣā | tac caitac ceti vigrahaḥ kāryaḥ | yadvā yato 'bhāvaniścayo nupalabdhinimittakas tat tasmāt | apir atiśaye | āstām ekasya dvayor vā pravartanī, trividhasya yāvat pravartanīty arthaḥ | pravartanīty asya dvayam etad vivaraṇaṃ spaṣṭārthaṃ sādhanī pravarttiketi pravartayatīti pravartanīti yogyatayoktam | sābhāvatritayam abhāvavyavahāraṃ pravartayituṃ yogyā tāvanmātranimittakatvāt tasya | saty arthitve puruṣas tān vyavahārān ācaratu mā vā | ata evābhāvavyavahārayogyatā pradeśādeḥ sādhyate dṛśyānupalambheneti paramārthaḥ |
[dhpr p.123]
kiñ ca | dṛśyānupalambhaniścayakaraṇasāmarthyād eva pūrvoktayā nītyā pratyakṣeṇaivābhāvo niścitaḥ | kevalam adṛṣṭānām api sattvasambhavāt sattvaśaṅkayā na asattvaṃ[74]vyavaharttum | ato 'nupalambho 'bhāvaṃ[75]vyavahārayati dṛśyo yato 'nupalambhaḥ tasmān nāstīti | ato dṛśyānupalambho o 'bhāvajñānaṃ kṛtaṃ pravarttayati na tu akṛtaṃ karotīty[76]abhāvaniścayo 'nupalambhāt pravṛtto 'pi pratyakṣeṇa kṛto 'nupalambhena pravarttita ukta ity abhāvavyavahārapravarttany anupalabdhiḥ[77]|| kasmāt punar atīte varttamāna cānupalabdhir gamikety āha
__________notes__________
[74] śaknoty abhāvaṃ -- c [75] ['bhāvaṃ om. -- a [76] iti om. -- c. [77] abhāvavyavahāre pravarttany anupalabdhiḥ -- c; pravarttany upalabdhiḥ -- a; pravartiny upalabdhiḥ -- ph. pravartiny anupalabdhiḥ -- b.
tasyā evābhāvaniścayāt ii-29 tasyā eva yathoktakālāyā anupalabdher abhāvaniścayāt | anāgatā hy anupalabdhiḥ svayam eva sandigdhasvabhāvā | tasyā asiddhāyā nā 'bhāvaniścayo 'pi tv atītavarttamānāyā iti || nanu yadi nāstīty evam ākāraṃ jñānam anupalabdher liṅgād bhavati, kathaṃ tarhi pratyakṣāvasito 'bhāva ukta ity āha -- yady api ceti nipātasamudāyo yady apiśabdavad viśeṣābhidhānanimittābhyupagame varttate | abhāvaniścayaśabdasāmānādhikaraṇyād ayam eveti nirdeśaḥ | caśabdo vaktavyam etad ity asyārthe tra varttate |
abhāvaniścayasya tadā sthairyalābhād anupalambhād evety uktaṃ draṣṭavyam | tathāpīti laukikoktir iyaṃ nigadābhidhānārambhe | tasmācchabdena yasmācchabda ākṣiptaḥ | tenāyam arthaḥ | yasmāt kevalapradeśagrahaṇalakṣaṇavyāpārānusārī ghaṭo nāstīty abhāvaniścayaḥ tasmāt pratyakṣakṛta ucyata iti śeṣaḥ | kasya vyāpārānusārīty ākāṅkṣāyām uktam -- pratyakṣasya pramāṇaviśeṣasyeti |
atha syād -- yady ayaṃ pratyakṣakṛtas tadā pratyakṣapravarttito 'pi | tat kiṃ dṛśyānupalambhena kriyata ity āśaṅkyāha -- kiñceti vaktavyāntarasamuccaye | tadviviktapradeśādigrāhiṇā pratyakṣeṇāivābhāvo niṣedhyābhāvaḥ prasajyapratiṣedhātmā niścitaḥ | kathaṃ? dṛśyasyānupalambha upalambhābhāvas tuccharūpas tanniścayakaraṇasāmarthyād anyathānupapatteḥ | pūrvoktayā nītyā yuktyā yadi hi dṛśyas tatra bhavet, dṛśyānupalambho na bhaved ity evamātmikayā | yadi pratyakṣam itthaṃ pratiṣedhyābhāvaṃ niścāyayati, vyavahārayitum api śaknoty evety āha -- kevalaṃ kin tu na śaknoti vyavahartum ity antarbhūtaṇijārthatvān nirdeśasya vyavahārayitum ity arthaḥ | kuto na śaknotīty āha -- sattvaśaṅkayeti pratiṣedhyasattvasya svarūpasya sattvaśaṅkayā sandehena hetunā | nanv adarśane 'pi kathaṃ sandeha ity āha -- adṛṣṭeti | tena pratyakṣeṇādṛṣṭānām api piśācādīnāṃ sattvasya sadbhāvasya sambhavāt sambhāvyamānatvāt nityaṃ śaṅkyamānānupalambhavyabhicāro hy abhāva iti bhāvaḥ | ataḥ pratyakṣasya tatrāśaktatvāt sāpi kathaṃ vyavahārayatīty āha -- dṛśya iti | ato 'smātkāraṇāt kṛtaṃ pratyakṣeṇeti prakaraṇāt | etad eva vyatirekamukheṇa draḍhayati -- na tv iti | yasmāt pratyakṣavyāpārānusāryabhāvaniścaya itis tasmāt | abhāvaniścayo
[dhpr p.124]
sampraty anupalabdheḥ prakārabhedaṃ darśayitum āha --
sā ca prayogabhedād ekādaśaprakārā ii-30 sā ca eṣānupalabdhiḥ ekādaśaprakārā -- ekādaśa prakārā asyā[78]ity ekādaśaprakārā | kutah prakārabhedaḥ ? prayogabhedāt | prayogaḥ prayuktiḥ śabdasyābhidhāvyāpāra[79]ucyate | śabdo hi sākṣāt kvacid arthāntarābhidhāyī, kvacit pratiṣedhāntarābhidhāyī | sarvatraiva tu dṛśyānupalabdhir aśabdopāttāpi gamyata iti vācakavyāpārabhedād anupalambhaprakārabhedo na tu svarūpabhedād iti yāvat || __________notes__________
[78] -dhiḥ ekādaśaprakārā asyā -- ape. [79] abhidhānavyā- -- abcdphen.
prakārabhedān āha --
svabhāvānupalabdhir yathā -- nātra dhūma upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdher iti ii-31
nupalambhāt pravṛtto 'pi dṛḍhībhūto 'pi pratyakṣeṇa kevalapradeśādivedinā sāmarthyāt kṛta utpādito 'nupalambhena dṛśyānupalambhena pravartitaḥ sādhita ukta ācāryeṇābhāvavyavahārapravartanīty anena śabdeneti buddhistham | itītyādinopasaṃhāraḥ | itir evam uktena krameṇānupalabdhir dṛśyānupalabdhis tasyā eva prakṛtatvāt |
kasmād ityādi vartamānāyā ity antaṃ sugamam | anāgatāyā apy anupalabdher abhāvaniścayaḥ kasmān na bhavatīty āha -- anāgateti | hir yasmādarthe | tasyā iti pañcamyantam idam | ayam eva ca sāmarthyāvasito maulo[rtho 'nāgatā hi] ityādinā dharmottareṇa ....kāṅkṣopaśamārthaṃ purastād uktaḥ | syād etat -- pratiṣedhasiddhir {nb ii 25} ityādinā niścayābhāvād {nb ii 27} ity antena granthenāsyārthasya gatatvāt tasyā evābhāvaniścayād {nb ii 29} ity ayam ācāryīyo granthaḥ punarukta iti | na punaruktaḥ | yato yathātīte 'pi kāle ghaṭādes tatkālavartidṛśyānupalabdher atītāyāḥ smṛtyārūḍhāyā sva(a)bhāvaniścayas tathānagate 'pi kāle ghaṭāder abhāvaniścayaḥ kiṃ na bhavatīti kenāpākṛtaṃ yenāyaṃ punaruktaḥ syād iti ||
samprati [anupalabdheḥ] prakārasya svarūpasya bhedaṃ nānātvaṃ.......prakārabheda........draṣṭavyam | co vaktavyāntarasamuccaye | seti mūlānuvādaḥ | eṣeti tasya vyākhyānam | ekādaśagrahaṇaṃ cācāryasyopalakṣaṇārthaṃ yathā pramāṇavārttike...grahaṇaṃ...... ṣoḍaśarakāreti tu draṣṭavyam | etac ca kāraṇaviruddhakāryopalabdhivyākhyānāntaraṃ darśayiṣyāmaḥ | vivakṣitānyopalambhaikarūpatvād dṛśyānupalabdheḥ, katham ayaṃ bheda upapadyetety abhipretya pṛcchati kuta iti |
[dhpr p.125]
svabhāvetyādi | pratiṣedhyasya yaḥ svabhāvas tasyānupalabdhir yatheti | atreti dharmī | na dhūma iti sādhyam, upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdher iti hetuḥ, ayaṃ ca hetuḥ pūrvavad vyākhyeyaḥ || pratiṣedhyasya yat kāryaṃ tasyānupalabdhir udāhriyate
kāryānupalabdhir yathā -- nehāpratibaddhasāmarthyāni dhūmakāraṇāni santi, dhūmābhāvād iti[80] ii-32
__________notes__________
[80] iti om. -- bphen yatheti | iheti dharmī | apratibaddham anupahataṃ dhūmajananaṃ prati sāmarthyaṃ yeṣāṃ tāny apratibaddhasāmarthyāni na santīti sādhyam | dhūmābhāvād iti hetuḥ | prayogabhedād ity ācāryīyam uttaram anūdya prayogaśabdaṃ vyācaṣṭe prayoga iti | prayuktyartham āha śabdeti | śabdaśabdena prakaraṇād vācakaḥ śabdo gṛhyate | abhidhā arthaprakāśanam | tatra vyāpāro vyāpattiḥ pravṛttir yadvābhidhā arthaprakāśanaṃ tallakṣaṇo vyāpāras tasya prayogasya bhedād bhidyamānatvād iti tu subodhatvāt dharmottareṇa na vyākhyātam |
nanu śabdasyaivānupalambhavācakasyānupalambha eva vācyas tat kathaṃ prayogabhedo yenānupalambhasya prakārabheda ucyata ity āha śabdo hīti | hir yasmāt | sākṣād avyavadhānena | kvacid viruddhopalambhādau pratiṣedhyāc chītasparśāder arthāntaram agnyādyabhidhatte | kvacit vyāpakānupalabdhādau vivakṣitāt śiṃśapādipratiṣedhāt pratiṣedhāntaraṃ vṛkṣādipratiṣedham abhidhatte | yady arthāntaravidhir arthāntarapratiṣedhaś ca kriyate tarhi ...................... dyata ity āha -- sarvatreti | tur viśeṣārthaḥ | aśabdopāttā svavācakapadānupāttā | yathā ca śabdopāttāpi sā pratīyate tathā purastād abhidhāsyate | apir avadhāraṇe atiśaye vā | itis tasmādarthe evamarthe...................ata evārthī gatim āśrityoktaṃ na tu śābdīm iti draṣṭavyam ||
anupalambhasya prakṛtatvāt prakārabhedān iti mantavyam | tasyānupalabdhiḥ purvoktayā nītyā tadviviktaḥ pradeśas tajjñānaṃ cāvaseyam | evaṃ kāryānupalabdhyādiṣu dvirūpaivānupalabdhi ..................ti nidarśanena |
nanu kīdṛśyupalabdhilakṣaṇaprāptiḥ ? kathaṃ cāvidyamāna.................ayañ ceti | pūrvasminn anupalabdhilakṣaṇākhyāna iva | co [50b] yasmādarthe 'vadhāraṇārthe vā pūrvavad ity asyānantaraṃ draṣṭavyaḥ | etac ca svabhāvānupalambhasyārthakathanaṃ kṛtam ācāryeṇa na prayogo darśitaḥ, asādhanāṅgasya pratijñāyā upādānāt sādhanāṅgasya ca vyāpter apradarśanāt hetoś cānuvādya rūpasya prathamāntasyānirdeśāt | evam itarāsu sarvāsvenānupalabdhiṣu boddhavyam |
prayogaḥ punar īdṛśaḥ -- yad yatropalabdhilakṣaṇaprāptaṃ san nopalabhyate tat sarvaṃ tatrāsadvyavahārayogyam -- yathā -- turaṅgamottamāṅge śaṅgam | nopalabhyate cātropalabdhilakṣaṇaprāpto dhūma iti | anena sāmānyādinirākaraṇe dṛśyānupalambhaḥ prayoktavya iti darśitam ācāryeṇa tulyanyāyatvād ity avaseyam |
[dhpr p.126] kāraṇāni ca nāvaśyaṃ kāryavanti bhavantīti kāryādarśanād apratibaddhasāmarthyānām evābhāvaḥ sādhyaḥ[81]na tv anyeṣām | apratibaddhaśaktīti cāntyakṣaṇabhāvīnyeva, anyeṣāṃ pratibandhasambhavāt | __________notes__________
[81] sādhyate -- c. kāryānupalabdhiś ca yatra kāraṇam adṛśyam tatra prayujyate | dṛśye tu kāraṇe dṛśyānupalabdhir eva gamikā | tatra dhavalagṛhoparisthito[82]gṛhāṅgaṇam apaśyann api caturṣu pārśveṣv aṅgaṇabhittiparyantaṃ paśyati | bhittiparyantasamaṃ cālokasaṃjñakam ākāśadeśaṃ dhūmaviviktaṃ paśyati | tatra dhūmābhāvaniścayāt | yaddeśasthena vahninā janyamāno dhūmas taddeśaḥ syāt | tasya ca vahner apratibaddhasāmarthyasyābhāvaḥ pratipattavyaḥ | tadgṛhāṅgaṇadeśena ca vahninā janyamāno dhūmas taddeśaḥ syāt | tasmāt taddeśasya vahner abhāvaḥ pratipattavyaḥ | tadgṛhāṅgaṇadeśaṃ bhittiparikṣiptaṃ bhittiparyantaparikṣiptena cālokātmanā dhūmaviviktenākāśadeśena saha dharmiṇaṃ karoti | __________notes__________
[82] dhavala- om. -- bcd
iha -- nupalambhaḥ kevalapradeśādir abhāvavyavahārayogyatā ca sādhyā dṛśyānupalambhasya tādātmyalakṣaṇa eva pratibandho gamyagamakabhāvanibandhanam iti keṣāñcin matam | kecit tu anupalambhābhāvavyavahārayogyatayor gamyagamakabhāve viparyayatādātmyalakṣaṇaḥ pratibandho nimittam iti pratipadire | ata evānupalambhaḥ kāryasvabhāvābhyāṃ bhedena nirdiṣṭaḥ, svasādhye pratibandhānapekṣaṇād, itarayoś ca tadvaiparītyād iti ca | evaṃ caitat samādadhatīti | tathā hi upalabdhyavyabhicārāt tādṛśī anupalabdher eva sattā | tata upalabdhilakṣaṇaprāptasattve tadupalambhayos tādātmyād evānupalambhāsadvyavahārayor gamyagamakabhāvaḥ | yadi tu tadviviktapradeśādyupalambharūpasyānupalambhasya tadasadvyavahārayogyatāyāś ca yat tādātmyaṃ tannimittam ucyeta, tadā tasya bhūtalāder anupalabdhilakṣaṇaprāptāsadvyavahārayogyatāpy ātmabhūtaiveti piśācādyabhāvavyavahāram apy anupalambhaḥ sādhayet tatpratibandhād iti ||
nanu kāryābhāvāt kāraṇābhāvaḥ sādhyatām | kim apratibaddhasāmarthasyeti sādhyadharmaviśeṣaṇenety āha kāraṇānīti | co yasmād | itis tasmāt | sādhyaḥ sādhayituṃ yujyata ity arthaḥ | etad eva vyatirekamukheṇa draḍhayati na tv iti | tur vaidharmyārthaṃ evakārārtho vā | nānyeṣāṃ kāraṇakāraṇatayopacaritakurvad rūpāṇām |
atha paripūrṇayāpi sāmagryā vidhārakasambhavāt pratibandhaḥ sambhāvyate | tad asambhavīdaṃ
[dhpr p.127] tasmād dṛśyamānādṛśyamānākāśadeśāvayavaḥ[83]pratyakṣāpratyakṣasamudāyo vahnyabhāvapratītisāmarthyāyāto dharmī, na dṛśyamāna eva[84]| iha iti tu pratyakṣanirdeśo dṛśyamānabhāvāpekṣaḥ | na kevalam ihaiva dṛśyādṛśyasamudāyo dharmī, api tv anyatrāpi | śabdasya kṣaṇikatve sādhye kaścid eva śabdaḥ pratyakṣo 'nyas tu parokṣas tadvad ihāpi | yathā cātra dharmī sādhyapratipattyadhikaraṇabhūto dṛśyādṛśyāvayavo darśitas tadvad uttareṣv api prayogeṣu svayaṃ pratipattavyaḥ || __________notes__________
[83] dṛśyamānākāśa- -- ca. [84] iva -- c
viśeṣaṇam ity āha apratibaddheti caśabdas tuśabdasyārthe hetau vā | kuta etad ity āha anyeṣām iti | antyakṣaṇaprāptāni ca kāraṇāni yogināpi pratibaddhu(-bandhu)m aśakyāni, itarathā tādrūpyam eva hīyeta | atas tathāvidhāni kāraṇāni kāryāvyabhicārīṇi kāryeṇa vyāpyante | tataḥ kāryaṃ nivartamānaṃ kāraṇāni tādṛśāni nivarttayatīti draṣṭavyam |
iha yady apy anenāntyakṣaṇenedaṃ kāryaṃ kṛtam iti nāvagataṃ tathāpi vastunaḥ kācid avasthā kāryaṃ kurvato pratītaiva yad anantaraṃ kāryam upalabdham | saiva cāvasthātrāpi niṣidhyate | ata evāyaṃ kṣaṇikākṣaṇikasādhāraṇāvasthātiśayaniṣedhaḥ |
nanu kāryasya tāvad dṛśyasyātrānupalambho hetur upādātavyaḥ | tat kim asya sambhavo 'sti yat kāryam eva dṛśyaṃ na tu kāraṇaṃ yena kāryānupalabdhiḥ prayujyata ity āśaṅkya viṣayam asyā darśayitum āha kāryeti | ko 'sāv evaṃvidho viṣaya ity āha tatreti vākyopakṣepe | yadi punar gṛhāṅgaṇaṃ paśyet dṛśyānupalabdhir eva prayuktā syād ity abhiprāyeṇāha gṛhaṅgaṇam apaśyann apīti | apir avadhāraṇe | aṅgaṇabhitteḥ paryantam avasānaṃ | bhittiparyantena samaṃ tulyam | sautrāntikānām alokatamaḥsvabhāva evākāśa iti | tanmayatyā(-tanmatyā) ālokasaṃjñakam ity uktam | atrākāśe kiṃ pratyetavyam ity āha yaddeśeti | yadā yaddeśe ceti pāṭhas tadā yo deśo 'syeti vigrahaḥ | yadā tu yaddeśastheneti tadā yaś cāsau deśaś ca tatra tiṣṭhatīti taddeśastha iti | sa deśo 'syeti vigrahaḥ | etāvatāpi na jñāyate kas tena pratipattrā dharmī kṛta ity āha tadgṛheti | sa cāsau gṛhāṅgaṇadeśaś ceti samāsaḥ | aṅgaṇasya prakṛtatvād bhittiḥ tasyaiva tayā parikṣiptaṃ paricchinnaṃ dharmiṇaṃ karotīti sambandhaḥ | kim etāvad evety āha bhittīti | bhittir aṅgaṇasyaiva | bhitteś ca prānto vācyas tasyāḥ paryanto 'vasānaṃ niṣṭhā tena parikṣiptaṃ paricchinnaṃ tena | cas tulyabalatvasamuccayārthaḥ |
tasmād ityādinopasaṃhāravyājena lokādhyavasāyasiddhaṃ dharmiṇaṃ darśayati | dṛśyādṛśyasamudāyo lokenaikatvenākalitaḥ | tāvān deśo dṛśyamānaḥ kim ātmakaḥ ? deśāvayavo bhāgo yasya
[dhpr p.128]
pratiṣedhasya vyāpyasya yo vyāpako dharmas tasyānupalabdhir udāhriyate --
sa tathā | katham evaṃvidho dharmīty āha -- vahnyabhāveti | vahnir iti viśiṣṭo dhūmajanane 'vyavadheyaśaktiḥ | tasyāpy upalakṣaṇatvād anyasya dhūmajanane 'pratibaddhasyābhāvapratītir grahītavyā | ayam arthaḥ -- lokas tāvat tathāvidhadeśe dhūmam anupalabhamānas tāvati deśe tathābhūtavahnyabhāvaṃ pratyeti | na caitad evaṃvidhaṃ dharmiṇam antareṇa ghaṭata iti sāmarthyam anyathānupapattis tasmād āyāta upasthitaḥ | ata evācāryeṇāpi iṣṭaṃ viruddhakārye 'pi deśakālādyapekṣaṇam | (pv i 6=8) iti bruvataivaṃ dharmīṣṭa eveti bhāvaḥ |
nanv apratyakṣasyāpi dharmitve katham ihetīdam ??? ihapratyayāntarasya nirdeśa ity aśaṅkyāha -- iheti | tuśabdo yasmādarthe | itir ihaśabdasya nirdiṣṭasyākāraṃ pratyavamṛśati | pratyakṣavastupratipādako nirdeśas tathoktaḥ | nanu yadi dṛśyādṛśyasamudāyo dharmī ghaṭate tadā kāryasvabhāvahetvor api kim ayaṃ na sambhavatīty āha -- na kevalam iti | ihaiva kāryānupalambha eva | api tu kin tv anyatrāpi kāryaviśeṣe svabhāvaviśeṣe ca tatra tatra kāryahetor dhūmavākyād agnipauruṣeyatvād asiddhau tathāvidho dharmī suvyakta iti na tatra darśitas tulyatvā(-nyā)yatayā vā draṣṭavyaḥ |
kathaṃ hetāv apy evaṃvidhasya dharmiṇaḥ sambhava ity [verb. itth--] āha -- śabdasyeti | kaścid eva śrūyamāṇaḥ pratyakṣo 'nyas tv aśrūyamāṇaḥ parokṣaḥ | anenāvaśyaṃ dṛśyādṛśyaśabdasamudāyo 'tra dharmīti darśitam | dṛśyādṛśyātmanā ca śabdena dharmiṇā bhāvyam iti pratipādyajanasaṃśayāropābhyām āyātam | na hi pratipādyaḥ śabdasyānityatve saṃśayāno viparyasyati, arthāt ghaṭaśabda eva, śrūyamāṇa eva ca sandegdhi, viparyasyati vā | kin tv ahe(ha)ghaṭapaṭādiśabde śrūyamāṇe śrute śroṣyamāṇe ca | tatas tadanurodhāt pratyakṣāpratyakṣaśabdasamudāyo 'nityatve sādhye dharmī prasahya patitaḥ | tadvad ihāpi kāryānupalambhe | amum eva nyāyam anyatrāpy atidiśann āha -- yathā ceti | co 'vadhāraṇe sādhyapratipattyadhikaraṇabhūta iti viśeṣaṇavyājena dharmiṇo lakṣaṇam uktam | kāryānupalabdhiprayogas tv evaṃ karttavyaḥ | yatra yasya kāryam upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ nopalabhyate tat tu tajjananāpratibaddhasāmarthyaṃ nāsti | yathā kvacid dṛśyamāne 'ṅkure tathāvidhaṃ bījam | nopalabhyate cātropalabdhilakṣaṇaprāpto dhūma iti | anena ca kāryānupalambhapradarśanena yaj jalpitaṃ jalpamahodadhinā niḥśabde deśe śabdamātrābhāve sādhye kas tadekajñānasaṃsargivastvantaropalambho yena śabdābhāvavyavahāro bauddhānāṃ bhaved iti tat pratyuktaṃ draṣṭavyam | tathā hi nehāpratibaddhasāmarthyāni śrotrajñānakāraṇāni santi | śrotrajñānābhāvād iti kāryānupalabdhiḥ sphuṭaiva | śrotrajñānānupalambhaś ca tadanyajñānopalambharūpaḥ saṃvidito 'sty eva | ekajñānasaṃsargitvaṃ cānyonyāvyabhicaritopalambhatvam ity uktaṃ purastāt | prayogas tv anantaravad vijñānatvya iti ||
[dhpr p.129]
vyāpakānupalabdhir yathā na atra śiṃśapā vṛkṣābhāvād iti ii-33 yatheti | atreti dharmī | na śiṃśapeti śiṃśapābhāvaḥ sādhyaḥ | vṛkṣasya vyāpakasyābhāvāt iti hetuḥ | iyam apy anupalabdhir vyāpyasya śiṃśapātvasyādṛśyasyābhāve prayujyate | upalabdhilakṣaṇaprāpte tu vyāpya dṛśyānupalabdhir gamikā | tatra yadā pūrvāparāv upaśliṣṭau deśau bhavataḥ, tayor ekas tarugahanopeto 'paraś caikaśilāghaṭitp nirvṛkṣakakṣakaḥ | draṣṭāpi tasthān vṛkṣān paśyann api śiṃśapādibhedaṃ yo na vivecayati, tasya vṛkṣatvaṃ pratyakṣaṃ apratyakṣaṃ tu śiṃśapatvam | sa hi nirvṛkṣa ekaśilāghaṭite vṛkṣābhāvaṃ dṛśyatvād dṛśyānupalambhād avasyati | śiṃśapātvābhāvaṃ tu vyāpakasya vṛkṣatvasyābhāvād iti | tādṛśo viṣaye 'syā abhāvasādhanāya prayogaḥ | svabhāvaviruddhopalabdhir yathā na atra śītasparśo vahner iti ii-34 pratiṣedhasya svabhāvena viruddhasyopaladhir udāhriyate yatheti | atreti dharmī | na śītasparśa iti śītasparśapratiṣadhaḥ sādhyaḥ | vahner iti hetuḥ | iyaṃ cānupalabdhas tatra prayoktavyā yatra śītasparśo dṛśyaḥ, dṛśye dṛśyānupalabdhiprayogāt | vyāpakānupalabdhiṃ vyākhyātum āha -- pratiṣedhyasyeti | tādātmyāviśeṣe 'pi yathā kaścid eva dharmī vyāpya itaro vyāpakaś ca tathā prāg eva dharmottareṇa nirṇītam | dharma iti ca dharmyapekṣayā vṛkṣatvādi | na śiṃśapeti na śiṃśapātvam ity arthaḥ | vṛkṣasyeti ca dharmiṇā dharmasya vṛkṣatvasya nirdeśaḥ | nanūpalabdhilakṣaṇaprāptasya tāvad vṛkṣatvasyānupalabdhiḥ prayoktavyā | tathā ca śiṃśapātvam api dṛśyam eva niṣedhyam iti dṛśyānupalabdhir eva prayogārhaty āha -- iyam apīti | na kevalaṃ pūrvikā viśiṣṭe viṣaye kin tv ayam apīty apiśabdaḥ | śiṃśapātvasyādṛśyasyeti -- yadi syād dṛśyam eva syād iti sambhāvanām ativṛttasyety arthaḥ | evam uttaratrāpy adṛśyatvam īdṛśyam eva draṣṭavyam | tasyābhāve sādhya ity adhyāhāraḥ |
[dhpr p.130] tasmād yatra varṇaviśeṣād vahnir dṛśyaḥ śītasparśo dūrasthatvāt[85]sann apy adṛśyaḥ tatrāsyāḥ prayogaḥ || __________notes__________
[85] dūratvāt -- bd
viruddhakāryopalabdhir yathā nātra śītasparśo dhūmād iti ii-35 pratiṣedhyena yad viruddhaṃ tatkāryasyopalabdhir gamikā yatheti | atreti dharmī | na śītasparśa iti śītasparśābhāvaḥ sādhyaḥ | dhūmād iti hetuḥ | yatra śītasparśaḥ san dṛśyaḥ
ko 'sāv evaṃvidho viṣaya ity āha -- tatreti vākyopanyāse | upaśliṣṭau pratyāsannau samunnatāv uccau | tarūṇāṃ gahaṇaṃ gahvaraṃ tenopeto yuktaḥ | dvitīya ekayā śilayā ghaṭate nimitta ekaśilārūpas tūpa iti yāvat | tattvenaiva ca nirvṛkṣakakṣakaḥ | kakṣas tṛṇam | nirgatau vṛkṣakakṣau yata iti vigrahaḥ | bhavaty evaṃ tathāpi katham asyāḥ prayoga ity āha draṣṭāpīti | apir avadhāraṇe na vivecayatīty asyānantaraṃ draṣṭavyam (-vyaḥ) | tasya tādṛśasya draṣṭuḥ | bhavatu draṣṭu[s] tāvad dūradeśasthāyitayā śiṃśapāyāvivekas tathāpi yenaiva vṛkṣābhāvaṃ pratipadyate tenaiva śiṃśapābhāvam api kiṃ na pratipadyata ity āha sa hīti | hir yasmāt | kathaṃ dṛśyānupalambhād avasyatīty āha dṛśyatvād vṛkṣatvasyeti prakaraṇāt | kutas tarhi śiṃśapātvābhāvam avaitīty āha śiṃśapeti | tuśabdo vaidharmye | itis tasmādarthe |
abhāvaśabdenābhāvo 'bhāvavyavahāraś cokto draṣṭavyaḥ | evam uttaratrāpi pratyeyam | prayogaḥ punar īdṛśaḥ kāryaḥ yatra yasya vyāpakaṃ nāsti na tat tatrāsti | yathāasati prameyatve prāmāṇyam | nāsti ca vṛkṣatvaṃ śiṃśapātvasya vyāpakam iti | anena vyāpakānupalambhasya vyāpyābhāve gamakatvapratipādanena nityānām arthakriyākāritvābhāvaḥ kramayaugapadyayo vyāpakayor abhāvād ityādi darśitaṃ draṣṭavyam ||
pratiṣedhyetyādinā svabhāvaviruddhopalabdhiṃ vyācaṣṭe mūle tūdāhriyata ity adhyāhāra iti darśayann āha udāhriyata iti | sukhapratipattyarthaṃ maulaṃ dharmyādipravibhāgaṃ darśayann āha atreti | eteneśvare 'py ekopādānādivikalpe sampradānādivikalpābhāvo viruddhopalabdhiprasaṅgena darśitaḥ | vikalpasya vikalpāntareṇa sahāsthitilakṣaṇasya virodhasya svasantāne siddhatvāt | tataś ca tasyānirūpyakarttṛtvam āyātam | anyathā yugapad dṛṣṭotpādānām anutpattiḥ prasajyeta | anirūpyakarttṛtve cadhipatyamātreṇa karttṛtvaṃ syāt | tathā ca karmaṇā siddhasādhanatvam īśvarasādhanānāṃ kāryatvādīnām ityādi darśitam ||
viruddhakāryopalabdhiṃ vyācakṣāṇa āha pratiṣedhyeneti | mūlagamikā vivakṣitābhāvapratipādaketi vivakṣitam iti darśayitum āha gamiketi | pūrvavad dharmyādikathanam |
[dhpr p.131] syāt tatra dṛśyānupalabdhir gamikā | yatra viruddho vahniḥ pratyakṣaḥ tatra viruddhopalabdhir gamikā[86]| dvayor api tu parokṣatve viruddhakāryopalabdhiḥ[87]prayujyate | tatra[88]samastāpavarakasthaṃ śītaṃ nivartayituṃ samarthasyāgner anumāpakaṃ yadā viśiṣṭaṃ dhūmakalāpaṃ niryāntam apavarakāt paśyati tadā viśiṣṭād vahner anumitāt śītasparśanivṛttim anumimīte[89]| iha dṛśyamānadvārapradeśasahitaḥ sarvo 'pavarakābhyantaradeśo[90]dharmī sādhyapratipatty anusaraṇāt pūrvavad draṣṭavya iti[91]|| __________notes__________
[86] -upalabdhiḥ -- abphen [87] virodhakāryopalabdhiḥ -- a. [88] yatra -- a [89] -nivṛttir anumīyate -- ac. [90] sarvāpavaraka- -- aphen. [91] iti om. -- aphen.
viruddhavyāptopalabdhir yathā na dhruvabhāvī bhūtasyāpi bhāvasya vināśaḥ hetvantarāpekṣaṇād iti[92]ii-36
__________notes__________
[92] iti om. -- e. pratiṣedhyasya yad viruddhaṃ tena vyāptasya dharmāntarasya upalabdhir udāhartavyā | yatheti | dhruvam avaśyaṃ bhavatīti[93]dhruvabhāvī neti dhruvabhāvitvaniṣedhaḥ[94]sādhyaḥ | vināśo dharmī | __________notes__________
[93] iti om. -- bcd. [94] -pratiṣedhaḥ -- c.
tasminn iyaṃ prayoktavyety āha -- yatreti | dvayor viruddhaśītasparśayoḥ | apir avadhāraṇe | tu purvasmād vaidharmye | kaḥ punar īdṛśo viṣaya ity āha -- tatreti | nanu ca pradīpaśikhāprabhāve(-bhave) dhūme 'pi na śītasparśābhāvaḥ, tat katham iyaṃ gamikety āha samasteti | apavarakagrahaṇaṃ śītasthānopalakṣaṇārtham | apavarakāt niryāntaṃ nirgacchantam | anyatra ca gamyamāno dhūmaḥ katham anyatra śītābhāvaṃ sādhayatīty āha iheti | iha viruddhakāryopalabdhau | dṛśyamānaś cāsau dvāradeśaś ca tena sahitaḥ | upapattim āha -- sādhyeti | sādhyasya śītasparśābhāvasya pratipattir avabodhas tasya pratipatter anusaraṇaṃ nirūpaṇaṃ tasmāt | pūrvavad iti yathāpūrvaṃ kāryānupalambhe vahnyādyabhāvapratītisāmarthyāyātas tādṛśo dharmī tadvat | ayam asya bhāvaḥ śītasparśābhāvapratītir eveyaṃ vimṛśyamāṇāvaśyam evaṃvidhadharmiṇam ākarṣatīti | prayogaḥ punar asyā evaṃ karttavyaḥ yatra dhūmaviśeṣas tatra śītasparśābhāvaḥ | yathā mahānasādau | tathāvidhaś cātra dhūma iti | etac cātyantābhyāsāj jhagiti dhūmadarśanāc chītasparśābhāvapratītyudaye viruddhakāryopalambhajam ekam anumānam ācāryeṇoktam iti draṣṭavyam | anabhyāsadaśayā
[dhpr p.132] bhūtasyāpi bhāvasyeti dharmiviśeṣaṇam | bhūtasya jātasyāpi vinaśvaraḥ svabhāvo nāvaśyaṃbhāvī kim utājātasyeti apiśabdārthaḥ | janakād[95]dhetor anyo hetuḥ hetvantaraṃ mudgarāvi[96]| tad apekṣate vinaśvaraḥ | tasyāpekṣaṇād[97]iti hetuḥ | hetvantarāpekṣaṇaṃ nāmādhruvabhāvitvena[98]vyāptaṃ yathā vāsasi rāgasya rañjanādihetvantarāpekṣaṇam adhruvabhāvitvena vyāptam[99]| dhruvabhāvitvaviruddhaṃ cādhruvabhāvitvam | vināśaś ca vinaśvarasvabhāvātmā hetvantarāpekṣa iṣṭaḥ | tato viruddhavyāptahetvantarāpekṣaṇadarśanād dhruvabhāvitvaniṣedhaḥ | __________notes__________
[95] jananād -- aphe. [96] mudgarādiḥ -- c. [97] vinaśvarasyāpekṣaṇād -- a. [98] nādhruva- -- b. [99] tadvad -- c.
iha dhruvabhāvitvaṃ nityatvam adhruvabhāvitvaṃ cānityatvam[100]| nityatvānityatvayoś ca parasparaparihāreṇāvasthānād ekatra virodhaḥ | tathā[101]ca sati parasparaparihāravator dvayor yadaikaṃ dṛśyate tatra dvitīyasya tādātmyaniṣedhaḥ kāryaḥ | tādātmyaniṣedhaś ca dṛśyatayā[102]'bhyupagatasya saṃbhavati | yata evaṃ[103]tādātmyaniṣedhaḥ kriyate yady ayaṃ dṛśyamāno nityo bhavenn ity arūpa dṛśyeta | na ca nityarūpo dṛśyate | tasmān na nityaḥ | evaṃ ca pratiṣedhyasya nityatvasya dṛśyamānātmakatvam[104]abhyupagamya pratiṣedhaḥ kṛto bhavati |[105]vastuno 'py adṛśyasya piśācāder yadi[106]dṛśyaghaṭātmakatvaniṣedhaḥ[107]
__________notes__________
[100] ca om. -- bd. [101] svabhāvānupalabdhirūpatā syāt | svabhāvānupalabdhirūpā cābhyupetā pūrvācāryair ity āha -- ṭi- [102] tayā -- a. [103] ya evaṃ -- a. [104] dṛśyamānātmatvam -- aphen. [105] atha na vastv ekatvavirodho 'nayoḥ paraṃ yo viṣedho dhruvabhāvitvasya vidhīyate sa | yady ayā (?) dṛśyatve sati pūrvānupalabdhiṣv iva bhavet tadā nāsyānupalabdheḥ | atha bhavatu nityatvasyāvastuna evaṃ niṣedhaḥ, piśācādīnāṃ tu satāṃ kathaṃ niṣedha ity āha -- ṭi- [106] yadaiva -- b. [107] -ātmatvaniṣedhaḥ -- aphen.
punar ajñāte 'numāne kāryaliṅgajaviruddhopalambhaje bhavataḥ | tathā hi yatra dhūmas tatra sarvatra vahnir yathā yaskārakuṭyāṃ dhūmaś cātreti kāryaliṅgajam ekam atra niyataprāgbhāvi, tadanu yatra vahnir na tatra śītasparśo yathā rasavatīpradeśe vahniś cātreti viruddhopalambhajaṃ dvitīyam iti ||
pratiṣedhyasyetyādinā viruddhavyāptopalabdhiṃ [52b] vyācaṣṭe | pūrvavat sādhyādipradarśanaṃ |
kim uteti nipātasamudāyaḥ kim punar ity asyārthe varttate |
nanu kim ajātasyāpi vastuno nāśam avaśyaṃ bhāvinaṃ kecid icchanti yenāpiśabdaḥ samuccayo vyākhyāta iti ? naiṣa doṣaḥ | ajātasya tāvad aniṣṭatvād eva nāvaśyambhāvī vināśaḥ, jātasyāpi nāvaśyambhāvītītthaṃ mūle 'piśabdaḥ | kevalaṃ kim utājātasyeti vyācakṣāṇena dharmottareṇāyam artho na vyaktīkṛtaḥ | tatrāpi kim punar ajātasya yasya vināśa eva neṣṭa ity abhiprāyeṇa
[dhpr p.133] kriyate dṛśyātmakatvam[108]abhyupagama kartavyaḥ | yady ayaṃ ghaṭo[109]dṛśyamānaḥ piśācātmā bhavet piśāco dṛṣṭo bhavet | na ca dṛṣṭaḥ | tasmāt na piśāca iti | dṛśyātmatvābhyupagamapūrvako dṛśyamāne ghaṭādau vastuni[110]vastuno 'vastuno vā dṛśyasyādṛśyasya ca tātātmyapratiṣedhaḥ[111]| tathā ca sati yathā ghaṭasya dṛśyatvam abhyupagamya pratiṣedho dṛśyānupalambhād eva tadvat sarvasya parasparaparihāravato 'nyatra dṛśyamāne niṣedho dṛśyānupalambhād eva | tathā cāsyaivañjātīyakasya prayogasya svabhāvānupalabdhāv antarbhāvaḥ || __________notes__________
[108] -ātmatvam -- aphen. [109] ghaṭo om. -- aphen. [110] vastuni ghaṭādau -- c. [111] -niṣedhaḥ -- abpehn.
yojanīyaḥ | yadvā prāgabhāvasyānāder ajātasyāpi nāśam avaśyambhāvinaṃ kecid icchantīti tadapekṣayā apiśabdaḥ samuccaye | tanmudgarādyapekṣate vinaśvaro vinaṃṣṭum iti śeṣaḥ | tasya hetvantarasya | prayogaḥ punar īdṛśaḥ karttavyaḥ yadyadavasthāprāptau hetvantaram apekṣate na tad avaśyaṃ tadrūpaṃ bhavati | yathā vastraṃ raktarūpatāpattau rāgadravyasaṃyogāpekṣaṃ nāvaśyaṃ raktaṃ bhavati | apekṣate ca bhāvo vinaṃṣṭuṃ hetvantaram iti viruddhavyāptopalabdhiprasaṅga eṣaḥ | ata eva mūle 'piśabdaḥ prasaṅgasādhanatvaprasaṅgārtho lakṣyate | svatantrasādhanaṃ tu viruddhavyāptopalambhākhyam evaṃ draṣṭavyam -- yo viruddhadharmasaṃsargavān nāsāv eko yathā dravakaṭhine | viruddhadharmasaṃsargavāṃś ca sāmānyādir iti | nanu ca ko 'rthayor virodhaḥ, kiñ cāsya virodhasya sādhakaṃ pramāṇam ity āśaṅkām apakārttum āha iheti | nityatvaśabdenāvaśyambhāvitvam anityatvaśabdenānavaśyambhāvitvam uktaṃ draṣṭavyaṃ | anyathā kena nityo vināśo 'bhyupeto yenāsyānityatāpi (pa)dyeta | yac ca pūrvaṃ dhruvabhāvitvaśabdaṃ vivṛṇvatānena dhruvam avaśyaṃ bhavatīti vivṛtaṃ tac ca vyāhanyeta | samprati virodham upapādayati nityānityayor iti | co hetau |
idānīṃ parasparaparihārasthitalakṣaṇavirodhavyavasthāpakaṃ dṛśyānupalambhaṃ darśayitum āha tathā ceti | kathaṃ dṛśyatayābhyupa[ga]tasya niṣedha ity āha yata iti | evam vakṣyamāṇena prakāreṇa | tam evāha yady ayam iti | na ca naivaṃ nityarūpavaśyambhāvisvarūpo dṛśyate pratīyate | yady apy evaṃ tathāpi dṛśyātmakābhyupagama ity āha evam iti | co yasmāt | evam anantaroktena krameṇa dṛśyamānasyādṛśyenāvastunānyonyaparihārasthitalakṣaṇavirodhavyavasthāyāṃ tāvad evaṃ dṛśyānupalambha upāyaḥ | vastunāpy adṛśyena tathātvavyavasthāyām evopāya iti darśayituṃ vastuno 'pītyādinopakramate | na kevalaṃ kalpitasyāvastuna ity apiśabdaḥ | itir hetāv evamarthe vā | dṛśyasyeti vastvapekṣayā |
[dhpr p.134]
kāryaviruddhopalabdhir yathā nehāpratibaddhasāmarthyāni śītakāraṇāni santi vahner[112]iti ii-37
__________notes__________
[112] agner -- bcphen. pratiṣedhyasya yat kāryaṃ tasya yadivruddhaṃ tasyopalabdher udāharaṇam yatheti | iheti dharmī | apratibaddhaṃ sāmarthyaṃ yeṣāṃ śītakāraṇānāṃ śītajananaṃ prati tāni na santīti[113]sādhyam | vahner iti hetuḥ | __________notes__________
[113] prati na tāni santīti -- aphen.
yatra śītakāraṇāni adṛśyāni śītasparśo 'py adṛśyaḥ tatrāyaṃ hetuḥ prayoktavyaḥ | dṛśyatve tu śītasparśasya tatkāraṇānāṃ vā kāryānupalabdhir dṛśyānupalabdhir vā gamikā | tasmād eṣāpy abhāvasādhanī | tato yasmin uddeśe[114]sad api śītakaraṇam adṛśyam śītasparśaś ca dūrasthatvāt pratipattur vahnirbhāsvaravarṇatvād dūrād api dṛśyas tatrāyaṃ prayoga iti[115]||
__________notes__________
[114] deśe -- abcdphen. [115] iti om. -- abphen.
vāśabdārthaś cakāra iti kecit | anye tu avastuno 'dṛśyatvasya siddhatvāt kiṃ tadanuvādena kāryam ? tato dvayam apy etad vastvapekṣayā yojyaṃ | vastuno dṛśyasya ghaṭāder adṛśyasya piśācādeḥ | anyathā piśācādivastunas tathātvaṃ noktaṃ syāt | prakṛtaṃ ca tad eva iti pratipannāḥ | bhavaty evaṃ tataḥ kiṃ siddham ity āha -- tathā ca satīti | tadvad ghaṭavat | anyatra anyasmin dṛśyamāne vastuni | nanu bhavatu dṛśyānupalambhād dṛśyāmāneṅgulyādau sarvasya sumervādes tādātmyaniṣedhas tathāpy uktāsvanupalabdhiṣu kutrāyam antarbhavatīty āśaṅkām apakārttum upasaṃhāravyājenātideśam apy āha evam iti | evaṃjātīyakasyaivam prakāravataḥ | evam prakārasyety ukte vacanabhaṃ (vacanalabhyaṃ ?) syāt | tatrāntarbhāvo darśita eveti bhāvaḥ | atha yadi dṛśyānupalambhād anyatrānyasya dṛśyasyādṛśyasya vā tādātmyaniṣedhaḥ kathaṃ viruddhe(-ddha)vyāptopalabdher avatāra iti cet | na doṣaḥ | virodhapratipattikāle dṛśyānupalambhasya vyāpārāt | tadavagatavirodhena tu vyāptaṃ yatra dṛśyate viruddhavyāptopalambhād eva vivakṣitābhāvapratītir iti kim avadyaṃ || pratiṣedhyasyetyādinā kāryaviruddhopalabdhiṃ vivṛṇoti | pūṛvavad dharmyādipradarśanaṃ | vahner iti śītanivarttanakṣamād viśiṣṭād iti draṣṭavyaṃ | anyathā prati(dī)pādyātmanaḥ śītanivarttakatvenānaikāntikatāpatteḥ |
[dhpr p.135]
vyāpakaviruddhopalabdhir yathā nātra tuṣārasparśo vahner[116]iti ii-38
__________notes__________
[116] agner -- bcphen. pratiṣedhyasya yad vyāpakaṃ tena yad viruddhaṃ tasyopalabdhir udāhartavyā yatheti | atreti dharmī | tuṣārasparśo neti sādhyam | vahner[117]iti hetuḥ | yatra vyāpyas tuṣārasparśo[118]vyāpakaś ca[119]śītasparśo na dṛśyas tatrāyaṃ hetuḥ | tayor dṛśyatve svabhāvasya vyāpakasya cānupalabdhir yataḥ prayoktavyā | tathā ca[120]saty abhāvasādhanīyam | dūravartinaś ca pratipattus tuṣārasparśaḥ śītasparśaviśeṣaḥ śītamātraṃ ca[121]parokṣam | vahnis tu rūpaviśeṣād dūrastho 'pi pratyakṣaḥ | tato vahneḥ śītamātrābhāvaḥ | tataḥ śītaviśeṣatuṣārasparśābhāvaniścayaḥ | śītaviśeṣasya śītasāmānyena vyāptatvād iti viśiṣṭaviṣaye[122]'syāḥ prayogaḥ || __________notes__________
[117] agner -- aphen. [118] pratiṣedhyatuṣārasparśo -- c. [119] vyāpakaṃ ca d. [120] ca om. bpe. [121] ca om. -- b. [122] viśiṣṭe viṣaye -- b.
kāraṇānupalabdhir yathā nātra dhūmo vahnyabhāvād[123]iti ii-39
__________notes__________
[123] agnyabhāvād -- bcphne.
pratiṣedhyasya yat kāraṇaṃ tasyānupalabdher udāharaṇaṃ yatheti | atreti dharmī | na dhūma
kīdṛśi viṣaye 'syāḥ prayoga ity āha yatreti | na kevalaṃ pūrvaṃ ity apiśabdaḥ | abhāvo bhāvavyavahāraś cābhāvaśabdenoktaḥ | syān mataṃ | kathaṃ punaḥ śītasparśaśītakāraṇe 'dṛśye vahnis tu dṛśyaḥ sambhavati yenāsyāḥ prayogo ghaṭata ity āha yasminn iti | uddeśe pradeśe pratipattur dūrasthatvād iti śītasparśaśītakāraṇayor adṛśyatve kāraṇaṃ | bhāsvaravarṇatvād iti vahner dṛśyate nibandhanaṃ | bhāsvaro bhāsanaśīlo varṇo yasya tadbhāvas tasmāt | na kevalaṃ nikaṭa ity apiśabdaḥ | tatra tasmin deśe | prayogaḥ punar evaṃ kāryaḥ yatra viśiṣṭo vahnir na tatra śītopajananāpratibaddhaśaktīni śītakāraṇāni | yathā kvacid anubhūte pradeśe | tathābhūtaś cātra vahnir iti | etac cābhyāsāj jhagiti vahnidarśanena tathābhūtaśītakāraṇābhāvapratītijanmany ekaṃ kāryaviruddhopalambhajam anumānam uktam ācāryeṇeti draṣṭavyaṃ | anyathā tu viruddhopalambhakāryānupalambhaje dve ete anumāne | tathā hi yatra vahnir na tatra śītasparśa iti svabhāvaviruddhopalambhajam ekam anumānaṃ | yatra ca yatkāryaṃ nāsti na tatra tatkāraṇaṃ tajjananāpratibaddhasāmarthyam astīti kāryānupalambhajaṃ dvitīyam iti ||
[dhpr p.136] iti sādhyam | vahnyabhāvād iti hetuḥ | yatra kāryaṃ sad api adṛśyaṃ[124]bhavati tatrāyaṃ prayogaḥ | dṛśye tu kārye dṛśyānupalabdhir gamikā | tato 'yam apy abhāvasādhanaḥ[125]| niṣkampāyatasalilapūrite hrade hemantocitabāṣpayodgame virale sandhyātamasi sati sann api tatra dhūmo na dṛśyata iti kāraṇānupalabdhyā pratiṣedhyate[126]| vahnis tu yadi tasyāsambhava upari plavamāno bhavet prajvalito[127]rūpaviśeṣād evopalabdho bhavet | ajvalitas tu indhanamadhyaniviṣṭo bhavet | tatrāpi dahanādhikaraṇam indhanaṃ pratyakṣam iti svarūpeṇa ādhārarūpeṇa vā dṛśya[128]eva vahnir iti tatrāsya[129]prayoga iti[130]| __________notes__________
[124] na dṛśyaṃ, dṛśyaṃ na aphen. [125] -sādhakaḥ -- c. [126] pratiṣidhyate -- b. [127] bhavej jvalito rūpa- -- aphen.[bhavej jvalitarūpa- -- e. [128] [dṛśyamānarūpa eva -- c. [129] asyāḥ -- abcdphen. [130] iti om. vl.] -- abphen.
vyāpakaviruddhopalabdhiṃ vyākhyātum āha pratiṣedhyetyādi | pūrvavad dharmyādipradarśanaṃ | atrāpi viśiṣṭād vahner iti draṣṭavyaṃ | asyāpi prayogaviṣayam āha yatreti | kathaṃ tayor adṛśyatvaṃ vahneś ca dṛśyatvaṃ kathaṃ ca na śītasparśa eva tuṣārasparśa ity āśaṅkātritayam apākurvann āha dūreti | co hetau niyame vā | tayor bhedam upapādayati tuṣāreti | śītamātram aśītavyāvṛttimātraṃ | tataḥ śītamātrābhāvāt | śītaviśeṣaś cāsau tuṣārasparśaś ceti vigrahaḥ | kathaṃ tadabhāvaniścaya ity āha śītaviśeṣasyeti | eṣa ca vāstavo nivṛttikramaḥ parāmarśadaśāyāṃ darśito na tu tatprayogakālikaḥ | tathātve hi naikam anumānam idaṃ syāt | itītyādinopasaṃharati | itir evamarthe | tasmādarthe vā | etena yad yatra niyatasahopalambhaṃ tat tato na bhidyate | yathaikasmāc candramaso dvitīyaś candramā | niyamasahopalambhas tu nīlādijñānenetyādi darśitaṃ draṣṭavyaṃ || kāraṇānupalabdhiṃ vivariṣur āha pratiṣedhyeti | nanu dvayor api tulyasvajñānajananayogyatārūpatvāt tulyadṛśyatvam iti katham asyāḥ prayoga ity āśaṅkya viṣayam asyā darśayituṃ yatretyādinopakramate | nanu manomodakopayogymātram etat na punar īdṛśo viṣayo 'sti yatrāgnir eva dṛśyo na dhūma iti kathaṃ pūrvoktātikrama ity āha niṣkampeti | hrado jalādhāraviśeṣaḥ | nirgataḥ kampaś calanaṃ yasmāt sa tathā sa cāsāv āyato mahān iti tathā | sa cāsau salilapūritaś cety evaṃ vigrahaḥ kāryaḥ | āyatagrahaṇena hradasya mahattvād vāṣpe bhūyas tv amata eva dhūmasya tato bhedenānupalakṣaṇam iti darśayati | punaḥ kiṃ viśiṣṭe ? hemante hemantasaṃjñake kāle | ucito 'dhikṛtaś cāsau vāṣpaś ceti
[dhpr p.137]
kāraṇaviruddhopalabdhir yathā -- nāsya romaharṣādiviśeṣāḥ, sannihitadahanaviśeṣatvād iti ii-40
pratiṣedhyasya yat kāraṇaṃ tasya yad viruddhaṃ tasyopalabdher udāharaṇaṃ yatheti | asyeti dharmī | romṇāṃ harṣa udbhedaḥ | sa ādir yeṣāṃ dantavīṇādīnāṃ śītakṛtānām, te viśiṣyante[131]tad anyebhyo bhayaśraddhādikṛtebhya iti romaharṣādiviśeṣāḥ | te na santīti sādhyam | dahana eva viśiṣyate tadanyasmād[132]dahanāc chītanivartanasāmarthyeneti dahanaviśeṣaḥ | kaścid dahanaḥ sann api na śītanivartanakṣamo yathā pradīpaḥ | tādṛśanivṛttaye viśeṣagrahaṇam | sannihito dahanaviśeṣo yasya sa tathoktaḥ | tasya bhāvas tasmād iti hetuḥ | yatra śītasparśaḥ sann apy adṛśyo dahanaviśeṣo yasya sa tathoktaḥ | tasya bhāvas tasmād iti hetuḥ | yatra śītasparśaḥ sann apy adṛśyo romaharṣādiviśeṣāś cādṛśyāḥ, tatrāyaṃ prayogaḥ | romaharṣādiviśeṣasya dṛśyatve dṛśyānupalabdhiḥ prayoktavyā | śītasparśasya dṛśyatve kāraṇānupalabdhiḥ | tasmād abhāvasādhano 'yam | rūpaviśeṣād dhi dūrād
__________notes__________
[131] viśeṣyante -- b. [132] viśeṣyante 'nyasmād -- b.; viśiṣyante 'nyasmād -- c.d.
tathā tasyodgama ūrdhvaṃ gamanaṃ yasmin yasmād vā sa tathā | kālaviśeṣe 'py asyāḥ prayoga iti darśayati virale | sandhyākālocitaṃ tamaḥ sandhyātamaḥ tasmin virale mandapracāre | kutra ? hrade tathāvidhe ca tamasi sati | itis tasmād | vahner api tatreyaṃ gatir bhaviṣyatīty āha -- vahnis tv iti | tuḥ pūrvavat | ambhasa iti ṣaṣṭhī punaḥ ṣaṣṭy atas arthetyādinā (pāṇini 2.3.30) upariśabdasyātasarthapratyayāntaratvāt | tathā hi ūrdhvaṃ[rdhva]śabdād uparyupariṣṭhād (pāṇini 5.3.39) itir itpratyayo nipātitaḥ | tenaiva sūtreṇordhvaśabdasyopādeśo 'pi | plavamāno 'vatiṣṭhamānaḥ | anekārthatvād dhātor gacchann iti vā | svarūpeṇa jvālārūpeṇādhārarūpeṇendhananiviṣṭena | itir hetau | tatra tasmin sthānaviśeṣe | asya kāraṇānupalambhasya | tamisrāyām eva tu rātrau nirādhārake pradeśe kāraṇānupalabdheḥ prayogaḥ sukaraḥ tatra vahner dṛśyatvād dhūmasya sato 'py adṛśyatvāt | anena punar evaṃvidhaṃ viṣayaṃ parityajyānyaṃ viṣayam upapādayatā kim ity ātmāyāsati iti na pratīmaḥ | evaṃ tu prayogaḥ kāryaḥ -- yatra yasya kāraṇaṃ nāsti na tat tatrāsti | yathā bījābhāve ṅkuraḥ | nāsti cātra dhūmasya kāraṇaṃ vahnir iti | etena yatra yatra vijñānasya kāraṇaṃ vijñānaṃ nāsti na tatra vijñānam upapadyate | yathopalaśakale | nāsti ca prāgbhavīyaṃ vijñānaṃ kalalāvasthāyām iti kāraṇānupalabdhiprasaṅgaḥ sucitas tulyanyāyārthaḥ || kāraṇaviruddhopalabdhiṃ vyākhyātum āha pratiṣedhyasyeti | pūrvavad dharmyādipradarśanaṃ | udbhedaḥ pulaka ity arthaḥ | dantavīṇādharoparisthitadantapaṅktibhyāṃ satvaram abhihanyamānābhyāṃ kaṭakaṭakāraṇaṃ | ādiśabdena śarīrakampasya grahaṇaṃ | sukhād ity ādigraheṇa harṣavīrarasayor grahaṇaṃ |
[dhpr p.138] vahanaṃ paśyati | śītasparśas tv adṛśyo romaharṣādivśeṣāś ca | teṣāṃ kāraṇairuddhopalambdhyā 'bhāvaṃ[133] pratipadyata iti tatrāsya prayoga[134] iti || __________notes__________
[133] bhāvaḥ prati -- phen. bhāva prati -- a. [134] tatrāsyāḥ prayoga -- abcdphen.
kāraṇaviruddhakāryopalandhar yathā -- na rosasarṣādiviśeṣayuktapuruṣavānayaṃ pradeśaḥ, dhūmāditi ii-41
pratiṣedhyasya yat kāraṇaṃ tasya yad viruddhaṃ tasya yata kāryaṃ tasyopapabdhir udārarttavyā -- yatheti ayaṃ pradeśa iti[135]dharmī | yogo yuktam | yomaharṣādiviśeṣair yuktaṃ romaharṣādiviśeṣayuktam[136]| tasya sambandhī puruṣo[137][138]romāharṣādiviśeṣayuktapuruṣaḥ | tadvān na vahbatīti sādhyam | dhūmāditi hetuḥ |
__________notes__________
[135] ayaṃ deśa iti aphen. [136] -harṣaviśeṣa- -- c. `romaharṣādiviśeṣayuktam' nāsti -- b. [137] `puruṣo' nāsti -- c. [138] viśeṣayukta -- b.
kiṃ śītanivarttanākṣamo 'py asti dahano yena tato viśiṣyata ity āha -- kaścid iti | sannihito dahanaviśeṣo yasyeti vigrḥṇan sannihitaś cāsau dahanaviśeṣaś ceti yad anyena vyākhyatuṃ tadapahastayati | tadā hi vyadhikaraṇāsiddho hetuḥ syād iti | kva punar asyāḥ prayoga ity āha -- yatreti | nanu śītasparśaromaharṣaviśeṣāṇām adṛśyatve kathaṃ vahner dṛśyatvam ity āha -- rūpeti | hir yasmāt | itir evam anantaroktena nyāyena | tatra viśeṣe 'sya kāraṇaviruddhopalambhasya | eṣa tu prayogo 'bhidhānīyaḥ -- yatra yatkāraṇaviruddham asti na tat tatrāsti | yathā śleṣmaviruddhe pitte na ślaiṣmiko vyādhiḥ | asti ca romaharṣādikāraṇaviruddho vahnir atreti | etad apy atyantābhyāsāñ jhag iti sannihitadahanaviśeṣatvāvagamamātre romaharṣādiviśeṣābhāvapratītyudaye saty ekam ācāryeṇoktaṃ | dharmottareṇāpi tathā vyākhyāta iti draṣṭavyaṃ | anyathā tu viruddhopalambhakāraṇānupalambhasambhave dve ime anumāne | tathā hi -- yatra vahnir na tatra śītasparśa iti viruddhopalambhajam ekam anumānaṃ | yatra śītasparśābhāvo na tatra tatkāryaromaharṣādīti kāraṇānupalambhajaṃ dvitīyam iti || pratiṣedhyasyetyādinā kāraṇaviruddhakāryopalabdhiṃ vyācaṣṭe | pūrvavad dharmyādipradarśanaṃ | romaharṣādiviśeṣair yuktaś cāsau puruṣaś ceti karmadhārayaṃ kṛtvā sa vidyate yatra sa tadvān iti śāntabhadrena vyākhyātaṃ | tac cāvadyaṃ | yataḥ karmadhārayamattvarthīyād bahuvrīhir eva lāghavena iti vacanād romaharṣādiviśeṣayuktaḥ puruṣo yatrety evaṃ viśiṣṭe pradeśe 'vagate kiṃ matvarthīyeneti manyamāno mahāvaiyākaraṇo yaṃ dharmottaraḥ prāha -- yogo yuktam iti bhāve niṣṭhā | yady evaṃ kṛṣṇaḥ sarpo
[dhpr p.139]
romaharṣādiviśeṣasya[139]pratyakṣatve dṛśyānupalabdhiḥ | kāraṇasya śītasparśasya pratyakṣatve kāraṇānupalabdhiḥ | vahnes tu[140]pratyakṣatve kāraṇaviruddhopalabdhiḥ prayoktavyā | taryāṇām apy adṛśyatve 'yaṃ prayogaḥ | tasmād abhāvasādhano 'yam | tatra[141]dūrasthasya pratipattur dahanaśītasparśaromaharṣādiviśeṣā apratyakṣāḥ santo 'pi, dhūmas tu pratyakṣo yatra, tatraitat pramāṇam | dhūmas tu yādṛśas taddeśe[142]sthitaṃ śītaṃ nivartayituṃ samarthasya vahner anumāpakaḥ sa iha grāhyaḥ | dhūmamātreṇa tu[143]vahnimātre 'numite 'pi na śītasparśanivṛttiḥ, nāpi romaharṣādiviśeṣanivṛttir[144]avasātuṃ śakyeti na dhūmamātraṃ[145]hetur iti draṣṭavyam iti||
__________notes__________
[139] romaharṣaviśeṣa -- db. [140] vahneḥ -- cd. [141] yatra -- a. [142] tasmin deśe -- acphen. [143] tu om. -- a. [144] harṣādi- -- db. [145] śakyata iti -- c.; śakyeti dhūma- -- a.; śakyete na dhūma- -- h.
yasmin valmīke lohitaḥ śālir yasmin grāme gauraḥ kharo yasmin naraṇya iti bahuvrīhiṇā bhavitavyaṃ | tataś ca kṛṣṇasarpavān valmīko lohitaśālimān grāmo gaurakharavad araṇyam iti na syāt | sādhavaś cāmī prayogas tat katham anenaivaṃ vyākhyātam iti cet | naiṣa doṣaḥ | yasmāt karmadhārayamatvarthīyād bahuvrīhir lāghavena itīdaṃ vacanaṃ saṃjñāśabdaṃ varjayitvā veditavyaṃ | saṃjñāśabdāś caite kṛṣṇasarpalohitaśāligaurakharaśabdā iti sādhūktaṃ yogo yuktam iti | romaharṣādiviśeṣayuktam iti romaharṣādiviśeṣayoga ity arthaḥ | tasya tadyuktasya tadyogasya sambandhī | sambandhīty anena sambandhaṣaṣṭhīyaṃ samasyata iti darśayati | yato 'yaṃ romaharṣādiviśeṣayogaḥ svātmanā puruṣaṃ vyavacchinatti | tato vyavacchedakaḥ san puruṣaṃ svasambandhinam upapādayati | kadāyaṃ prayogo draṣṭavya ity āha -- trayāṇām iti vahniśītasparśaromaharṣādiviśeṣāṇāṃ | apir avadhāraṇe | kasmād evam ity āha -- romaharṣādiviśeṣasyetyādi | hiśabdārthaś cātrārthād draṣṭavyaḥ | yata evaṃ tasmāt | ayam ity ayam apīti draṣṭavyaṃ | kva punas trayāṇām apratyakṣatvaṃ dhūmasya tu pratyakṣatvam ity āha -- tatreti vākyopekṣepe | vidyamānā py apratyakṣā yady abhaviṣyan niyatam upālapsyanteti sambhāvanām ativṛttāḥ | dūrasthasyeti hetubhāvena viśeṣaṇaṃ | tato 'yam arthaḥ -- dūrasthatvāt pratipattus te santo 'py apratyakṣā iti | tatra sthāne | etat kāraṇaviruddhakāryarūpaṃ sādhanaṃ pramāṇam ity anumānākhyapramāṇajanakavāt | adūrasthatve tu pratipattuḥ prākārādivyavahitoddeśe 'yaṃ prayogo draṣṭavyaḥ | dhūmaśabdena viśiṣṭo dhūmo vivakṣita iti darśayati -- dhūmas tv iti | tuśabdo viśeṣārthaḥ | etad eva vyatirekamukheṇa draḍhayann āha -- dhūmamātreṇeti | tuḥ pūrvasmād vaidharmyam āha | itir hetau | dvitīya itir evam arthaḥ |
[dhpr p.140]
yady ekaḥ pratiṣedhahetur uktath katham ekādaśā 'bhāvahetava ity āha
ime sarva kāryānupalabdhyādayo daśānupalabdhiprayogāḥ svabhāvānupalabdhau saṅgraham upayānti ii- 42 ime sarve ityādi[146]| ime 'nupalabdhiprayogāḥ | idam ānantaraprakrāntā nirdiṣṭāḥ | tatra kiyatām api grahaṇe prasakta āha -- kāryānupalabdhyādaya iti | kāryānupalabdhyādīnām api trayāṇāṃ caturṇāṃ vā grahaṇe prasakta āha[147]-- daśeti | tatra[148]daśānām apy udāhṛtamātrāṇāṃ grahaṇaprasaṅge saty āha[149]-- sarva iti | etad uktaṃ bhavati aprayuktā[150]api prayuktodāharaṇasadṛśāś ca sarva eveti | daśagrahaṇam antareṇa sarvagrahaṇa kriyamāṇe prayuktodāharaṇakārtsnyaṃ gamyeta[151]| daḥagrahaṇāt[152]tūdāharaṇakārtsnye[153]'vagate sarvagrahaṇam atiricyamānam udāhṛtasadṛśakārtsnyāvagataye[154]jāyate[155]| __________notes__________
[146] ime sarve ityādi om. -- hn. ima ityādi -- abdep. [147] prasakte satyāha -- phen.; prasaktety āha -- a. [148] tatra om. -- abphen. [149] prasaṅge āha -- phen. [150] bhavati | prayuktā -- c. [151] gamyate -- abcdphen. [152] daśagrahaṇodāharaṇa- -- b. [153] -grahaṇād āhṛtakā- -- b. [154] -adhigataye] -- c. [155] jātam -- e.
prayogaḥ punar īdṛśo vācyaḥ -- yatra yatkāraṇaviruddhakāryam asti tatra tan nāsti | yathā ruditaviśeṣe sati na smitaviśeṣaḥ | romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣavattvakāraṇaśītasparśaviruddhavahnikāryañ cātra dhūma iti | etad apy atyantābhyāsāñ jhag iti dhūmadarśanena romaharṣādiyuktapuruṣavattvābhāvapratītyudaye sati kāraṇaviruddhakāryopalabdhijam ekam anumānam uktam ācāryeṇeti draṣṭavyaṃ | anyathā kāryahetuviruddhopalambhakāraṇānupalambhasambhavāni trīṇy amūny anumānāni | tathā hi -- tadeyaṃ paripāṭiḥ -- yatra dhūmas tatrāgnir iti kāryahetujam ekam anumānaṃ | yatra vahnir na tatra śītasparśa iti viruddhopalambhajaṃ dvitīyaṃ | yatra śītasparśābhāvo na tatra tatkāryaromaharṣādiviśeṣayuktapuruṣabhāva iti kāraṇānupalambhajaṃ tṛtīyam iti | ete ca prakārā anupalabdher upalakṣaṇaṃ veditavyāḥ | anyāsām api vidhānasambhavāt | tathā hi vyāpakaviruddhakāryopalabdhir apy asti -- yathātra tuṣārasparśo dhūmād iti | kāryaviruddhakāryopalabdhir apy asti -- yathā nāyaṃ nityaḥ kadācitkāryakāritvād iti | pratiṣedhyasya nityatvasya vyāpakaṃ niratiśayatvāt | tasya viruddhaṃ sātiśayatvaṃ | tena vyāptaṃ kadācitkāryakāritvam iti | āsāñ ca yathāsvaṃ yathāyogaṃ prayogāḥ svayam ūhyāḥ |
[dhpr p.141]
te svabhāvānupalabdhau saṅgrahaṃ tādātmyena gacchanti | svabhāvānupalabdhisvabhāvā ity arthaḥ || nanu ca svabhāvānupalabdhiprayogād bhidyante kāryānupalabdhyādayaḥ | tat katham antarbhavanti ity āha --[156]
__________notes__________
[156] antarbhāva ity āha -- c.
pāramparyeṇārthāntaravidhipratiṣedhābhyāṃ prayogabhede 'pi ii- 43
prayogabhede 'pi prayogasya śabdavyāpārasya bhede 'pi antarbhavanti | kathaṃ prayogabheda ity āha arthāntaravidhīti[157]| pratiṣedhyād arthād[158]arthāntarasya vidhir upalabdhiḥ svabhāvaviruddhādyupalabdhiprayogeṣu | pratiṣedhaḥ kāryānupalabdhyādiṣu prayogeṣu | arthāntaravidhinā, arthāntarapratiṣedhena
__________notes__________
[157] vidhītyādi -- pheh. [158] arthād om. -- b.
kecit tu nehāpratibaddhasāmarthyāni vahnikāraṇāni santi tuṣārasparśād iti kāryaviruddhavyāptopalabdhim icchanti | nātra dhūmas tuṣārasparśād iti kāraṇaviruddhavyāptopalabdhim apīti || sā ca prayogabhedād ekādaśa prakāreti yad uktaṃ tadasahamānaś codayati yadīti | atra [nb ii 17, editor] dvau vastusādhanāv ekaḥ pratiṣedhahetur ity anenaikaḥ pratiṣedhahetur ukta iti codayitur āśayaḥ | kāryetyādinā daśagrahaṇasya tātparyārthaṃ vyācaṣṭe | apiśabdaḥ śaṅkāyāṃ | sarvagrahaṇasyāpi tātparyārtham āha -- tatreti vākyopanyāse | apiḥ pūrvavat | udāhṛta evodāhṛtamātrāṇi teṣāṃ | anena dravyakārtsnyavṛttaḥ sarvaśabdo gṛhīta iti darśitaṃ | tarhi sarvagrahaṇam evāstu kiṃ daśagrahaṇenety āha -- daśeti | prayuktodāharaṇakārtsnyaṃ gamyeteti loke sarve padātu(ta)yo 'tra yoddhāraḥ ityādau sarvaśabdasyopadarśitakārtsnyavṛtasya darśanād uktaṃ | yady evaṃ daśagrahaṇe 'py evaṃ kiṃ na syād ity āha -- daśagrahaṇād iti | tur śabdagrahaṇarahitapakṣād vaidharmyam āha | atiricyamānam adhikībhavad gatārthaṃ sad iti yāvat upadarśitatulyāv abodhāya sampadyate | syād etat -- ime sarve daśānupalabdhiprayogā ity etāvataiva kriyatāṃ grahaṇaprasaṅgo nirākṛta eveti kathaṃ kāryānupalabdhyādigrahaṇam ācāryasya nātiricyate kathaṃ ca dharmottarasyaiṣā tātparyārthavyākhyā -- tatkiyatām api prasakta āhety aparyālocitavyākhyānaṃ [na] bhavatīti cet | naiṣa doṣaḥ | tathā hi -- prāktanaikādaśagrahaṇasyopalakṣaṇārthatvenānyeṣām api vyāpakaviruddhavyāptopalabdhyādiprayogāṇām abhimatatvād ādyāṅ kāryānupalabdhyādiprayogān vihāya daśasaṃkhyāpūraṇaṃ kṛtaṃ bhavaty eveti tadāśaṅkānivṛttyarthaṃ kāryānupalabdhyādigrahaṇaṃ kṛtam ācāryeṇa | dharmottareṇāpi tathā vyākhyātam iti | na tarhi daśagrahaṇaṃ karttavyam iti cet | na -- asyopalakṣaṇārthatvād adoṣa eṣaḥ |
[dhpr p. 142]
ca prayogo bhidyante | yadi prayogāntareṣv arthāntaravidhipratiṣedhau kathaṃ tarhi[159]antarbhavanti ity āha pāramparyeṇeti praṇālikayety arthaḥ | etad uktaṃ bhavati na sākṣād ete prayogā dṛśyānupalabdhim abhidadhati dṛśyānupalabdhyavyabhicāriṇaṃ tv arthāntarasya vidhiṃ niṣedhaṃ vā 'bhidadhati | tataḥ praṇālikayāmīṣāṃ svabhāvānupalabdhau saṅgraho na sākṣād iti || yadi prayogabhedād eṣa bhedaḥ[160]parārthānumāne vaktavya eṣaḥ | śabdabhedo hi prayogabhedaḥ | śabdaś ca[161]parārthānumānam ity āśaṅkyāha --
__________notes__________
[159] tarhi om. -- c. [160] prayogabhedena bhedaḥ -- aphen.; prayogabhedād eva bhedaḥ -- bc. [161] tu -- bc.
prayogadarśanābhyāsāt svayam apy evaṃ vyavacchedapratītir bhavatīti svārthe 'py anumāne 'syāḥ prayoganirdeśaḥ[162] ii-44
__________notes__________
[162] vyavacchedapratītir iti svārthānumāne 'py asyāḥ prabhedanirdeśaḥ -- c. prayogadarśanety ādi | prayogāṇāṃ śāstraparipaṭhitānāṃ[163]darśanam upalambhaḥ | tasyābhyāsaḥ punaḥ punar āvarttanam | tasmān nimittāt | svayam apīti pratipattur ātmano 'pi | evam ity anantaroktena krameṇa[164]| vyavacchedasya pratiṣedhasya pratītir bhavatīti[165]itiśabdas tasmād arthe | __________notes__________
[163] śāstraghaṭitānām -- aphen.; śāstraparighaṭitānām -- b.; śāstragaditānāṃ pāṭhāntaram, --ṭi- [164] prayogadarśanābhyāsakrameṇa -- ṭi- [165] iti om. -- cb.
kathaṃ saṅgraham antarbhāvaṃ gacchantīty āha -- tādātmyeneti | tasyāḥ svabhāvānupalabdher ātmā tadātmā tasya bhāvas tena svabhāvānupalabdhitvena | anupalabdhisvabhāvā ity arthaḥ -- itīdaṃ spaṣṭīkaraṇam api svabhāvānupalabdhismārakatvena tatsvabhāvā iti draṣṭavyaṃ || ...r eva kiṃ na śabdākhyā yata iti cet na -- paramparyagrahaṇavyāghātaprasaṅgāt, na sākṣād eta ityādivakṣyamāṇadharmottarīyavyākhyānavyāghātaprasaṅgāc ceti | śabdasya vyāpāro 'bhighātalakṣaṇaḥ tasya bhede bhidyamānatve 'pi | svabhāvaviruddhādītyādigrahaṇena kāraṇaviruddhādīnāṃ grahaṇaṃ | kāryānupalabdhyādītyādigrahaṇena vyāpakānupalabdhyādīnāṃ grahaṇaṃ | arthāntaravidhipratiṣedhābhyām iti mūle kāraṇatṛtīyād vivacanāntam etad iti darśayann āha -- arthāntareti | cas tulyabalatvaṃ samuccinoti | bhidyante nānārūpā bhavanti | prayogāntareṣv ity antaraśabdo 'nyavacanaḥ svabhāvānupalabdhyapekṣayā | paramparā paripāṭiḥ | saiva pāramparyam iti svārthikaḥ pratyayaḥ | etad eva spaṣṭayati -- praṇālikayeti | nanu yady amīṣāṃ dṛśyānupalabdhāv antarbhāvas tadā sākṣāt tadabhidhānaṃ tathātve ca kathaṃ pāramparyeṇety āśaṅkyāha -- etad uktaṃ bhavati | yadi nābhidadhati tadā -- na sākṣād iti na karttavyaṃ |
[dhpr p. 143] tad ayam arthaḥ yasmāt svayam apy evam anenopāyena[166]pratipadyate prayogābhyāsāt tasmāt svapratipattāv apy upayujyamānasyāsya prayogabhedasya svārthānumāne nirdeśaḥ |[167]yat punaḥ parapratipattāv evopayujyate tat parārthānumāna eva vaktavyam iti || __________notes__________
[166] anena meyena -- pāṭhaḥ -- ṭi- [167] yat punas trirūpaṃ liṅgākhyānam -- ṭi-
saṅgrahaś ca katham ity āha -- dṛśyeti | tur viśeṣārthe yasmādarthe vā | vidhim agnyādeḥ | niṣedhaṃ vyāpakādeḥ | cakāro vāśabdārthe | tatas tadavyabhicārividhiniṣedhābhidhānāt | na sākṣāt nāvyavadhānena | arthāntaravidhipratiṣedhayoś ca dṛśyānupalambhāvyabhicāritvaṃ kāryakāraṇabhāvādigrahaṇakālapravṛttadṛśyānupalambhasmārakādi draṣṭavyaṃ | eṣa bheda iti svabhāvānupalabdhyādirūpaḥ | kasmāt tatra vācya ity āha śabdeti | hir yasmāt | śabdabhedas trirūpaliṅgavākyanānātvaṃ | yady apy evaṃ tathāpi kathaṃ tatra vaktavya ity āha -- śabdaś ceti | co hetau | śāstraparipaṭhitānām iti śāstraparipaṭhitaddvāreṇa parijñātānāṃ svabhāvādyanupalabdhyādivācakānāṃ vākyānām iti draṣṭavyaṃ | upalambho dvividho vācyarūpo vācakarūpaś ca | ata evāvarttanam api dvedhā śabdarūpāvarttanam, arthāvarttanaṃ ca | tatrārthāvarttanaṃ punaḥ punaś cetasi viveśanaṃ | śabdāvarttanaṃ punaḥ punar uccāraṇaṃ | mūle svayaṃśabda ātmana iti ṣaṣṭyarthe varttamāno gṛhīta ity āśayenāha -- pratipattur ātmana iti | svārthānumānaprastāvāt pratipattṛśabdena yas trirūpeṇa liṅgena parokṣam arthaṃ pratipadyate sa gṛhyate | apiśabdāt paro 'pi tasmāt pratipadyata iti sambandhanīyaṃ | mūle tu na kevalaṃ parasyeti yojanīyaṃ | anantaroktena paripaṭhitasvabhāvānupalabdhyādisūcitena svabhāvānupalabdhyādiprayogakrameṇa | yata itiśabdas tasmādarthe tatas tasmād ayaṃ vakṣamāṇo 'rthaḥ | tasmāc chabdena yasmāc chabdasyānvayād yasmād ity uktaṃ | anena svabhāvānupalabdhyādiprayogalakṣaṇenopāyena pratipadyata ity āśaṅkya pūrvam eva smarayati
prayogābhyāsād iti | syān matam -- na svayam uccaritaḥ śabdas tatpratipatter nimittaṃ | pratipanne śabdaprayogāt || anyathā pratiniyataprayogāyogāt | tat kathaṃ piṣṭapeṣaṇakārī śabda upāyatvenocyata iti naitad asti | yato liṅgadarśanenānyato vā nimittāt prabuddhavāsano mandapracārārthasmaraṇo 'tyanrābhyastaprayogas tathāvidhaprayogam uccāryaivaṃ tattvam avagāhamānas tadarthaṃ pratipadyate -- yathā kaścid abhyāsāt sati dharmiṇi dharmāṇāṃ loke cintā pravarttata ity uccāryaivāsyārthaṃ pratipadyate, tadvat trirūpākhyānaṃ vākyam uccāryaiva kaścid abhyastaprayogaḥ parokṣam arthaṃ pratipadyate | tato 'yam upāyo bhavaty eva | tato parasyāpi pratītyudayāt parārthānumānam api syād iti cet | bhavatu | kā kṣatiḥ ? svapratipattiprayojanaṃ satvsārthānumānaṃ tadaiva ca tenānyaḥ pratipadyata iti parapratipattiprayojanaṃ sat parārthānumānaṃ | ata evam aśabde 'pi kaścin niyato 'stīty avācāmeti |
[dhpr p. 144]
nanu ca kāryānupalabdhyādiṣu kāraṇādinām adṛśyānām eva niṣedhaḥ[168]dṛśyaniṣedhe svabhāvānupalabdhiprayogaprasaṅgāt[169]| tathā ca sati[170]na teṣāṃ dṛśyānupalabdhiniṣedhaḥ | tat katham eṣāṃ prayogāṇāṃ dṛśyānupalabdhāv antarbhāva ity āha --
__________notes__________
[168] pratiṣedhaḥ -- aphen. [169] svabhāvānupalambha- -- abphen. [170] adṛśyānāṃ niṣedhe sati -- ṭi-
sarvatra cāsyām abhāvavyavahārasādhanyām[171]anupalabdhau yeṣāṃ svabhāvaviruddhādīnām[172]upalabdhyā kāraṇādīnām anupalabdhyā ca pratiṣedha uktas teṣām upalabdhilakṣaṇaprāptānām evopalabdhir anupalabdhiś ca veditavyā ii- 45
__________notes__________
[171] abhāvābhāvavyavahārasādhanyām -- e [172] -viruddhānām -- c. sarvatra cety ādi[173]| abhāvaś ca tadvyavahāraś ca abhāvavyavahārau[174]| svabhāvānupalabdhāv abhāvavyavahāraḥ sādhyaḥ | śiṣṭeṣv abhāvaḥ | tayoḥ sādhanyām anupalabdhau | sarvatra ceti caśabdo hiśabdasyārthe | yasmāt sarvatrānupalabdhau[175]yeṣāṃ pratiṣedha uktas teṣām upalabdhilakṣaṇaprāptānāṃ dṛśyānām[176]eva[177]pratiṣedhas tasmād dṛśyānupalabdhāv antarbhāvaḥ | __________notes__________
[173] sarvatra cety ādi om. -- hn [174] tasya ca vyavahāro 'bhāvavyavahārau -- aphe [175] satyāṃ -- bhl [176] dṛśyamānānām -- b [177] sa -- aphen kuta etad dṛśyānām evety āha svabhāvety ādi | atrāpi cakāro hetvarthaḥ | yasmāt svabhāvaviruddhādir yeṣāṃ teṣām upalabdhyā kāraṇamādir yeṣāṃ teṣām anupalabdhyā pratiṣedha uktas tasmād dṛśyānām eva pratiṣedha ity arthaḥ |yadi nāma svabhāvaviruddhādyupalabdhyā kāraṇādyanupalabdhyā[178]ca pratiṣedha uktas tathāpi kathaṃ ḍṛśyānām eva pratiṣedha ity āha upalabdhir ity ādi | atrāpi cakāro hetvarthaḥ | yasmād ye virodhinaḥ vyāpyavyāpakabhūtāḥ kāryakāraṇabhūtāś ca jñātās teṣām avaśyam evopalabdhiḥ upalabdhipūrvā cānupalabdhir veditavyā jñātavyā[179]| upalabdhyanupalabdhī ca dve yeṣāṃ stas te dṛśyā eva | tasmāt svabhāvaviruddhādyupalabdhyā kāraṇādyanupalabdhyā copalabdhyanupalabdhimatāṃ viruddhādīnāṃ pratiṣedhaḥ kriyamāṇo dṛśyānām eva kṛto draṣṭavyaḥ | __________notes__________
[178] kāraṇānupalabdhyā -- c [179] jñātavyā om. -- abphen
kecit punar evaṃ vyākaṣate -- svayam ityādinā granthena vārttikakṛtedam uktam -- svabhāvādīnām anupalabdhyā viruddhādīnāñ copalabdhyā yathāyogam abhāvaṃ tadvyavahāraṃ ca prayoganirapekṣa eva pratipattā pratyeti | na kevalaṃ prayogābhyāsāt pratipattisamaya eva prayogam uccārayati | na tu tato pūrvam avagacchatītarathā pratiniyataśabdoccāraṇaṃ na bhaved iti | anenopāyeneti copāya ihopāyas tathāśabdoccāraṇakramas teneti varṇayanti | etena cānupalabdhiprayogasamarthananyāyena |
[dhpr p. 145]
bahuṣu codyeṣu prakrānteṣu parihārasamuccayārthaś cakāro hetvartho bhavati | yasmād idaṃ cedaṃ ca samādhānam asti tasmāt tattaccodyam ayuktam iti cakārārthaḥ || kasmāt punaḥ pratiṣedhyānāṃ viruddhādīnām upalabdhyanupalabdhī veditavye ity āha
anyeṣāṃ virodhakāryakāraṇabhāvābhāvāsiddheḥ[180] ii-46
__________notes__________
[180] -kāraṇabhāvāsiddheḥ -- e; -kāraṇabhāvāsiddhiḥ -- bph
anyeṣām iti | upalabdhyanupalabdhimadbhayo 'nye 'nupalabdhā eva ye teṣāṃ virodhaś ca kāryakāraṇabhāvaś ca kenacit sahābhāvaś ca vyāpyasya vyāpakasyābhāve[181]na sidhyati yasmāt tato virodhakāryakāraṇabhāvābhāvāsiddheḥ[182]kāraṇād upalabdhyanupalabdhimanta evaṃ viruddhādayo niṣedhyāḥ | ubhayavantaś ca dṛśyā eva | tasmād dṛśyānām eva pratiṣedhaḥ | tad ayam arthaḥ | virodhaś ca[183]kāryakāraṇabhāvaś ca vyāpakābhāve vyāpyābhāvaś ca dṛśyānupalabdher eveti | ekasaṃnidhāv aparābhāvapratītau[184]jñato virodhaḥ | kāraṇābhimatābhāve ca kāryābhimatābhāvapratyaye 'vasitaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ[185]| vyāpakābhimatābhāve ca[186]vyāpyābhimatābhāve
__________notes__________
[181] vyāpakābhāve -- c [182] virodhikārya- -- abpehn [183] ca om. -- aphen [184] ekasaṃnidhāne parābhāvapratītau -- c [185] avasitakāryakāraṇabhāvaḥ -- aphe [186] ca om. -- abcphen
anye punar anyathā vyavasthitāḥ -- svayam apītyādikaṃ nāvirbhūtaprayogam adhikṛtyoktam, kin tv antarjalpākārapravṛttaṃ svapratipattikālabhāvinam iti | atra ca sādhv asādhu vā vyākhyānaṃ sādhubhir eva jñātavyam iti | syād etat -- yathā prayogabhedaḥ svārthānumāne kathyate tathā ca na kiñcid vācyaṃ parārthānumāne syād ity āśaṅkyāha -- yat punar iti | parapratipattāv eva, na tu svapratipattāv apīty avadhāraṇārthaḥ || samprati dṛśyānupalabdhāv antarbhāvaṃ sarvānupalabdhīnām asahamāna āha -- nanu ceti | tathā ca sati kāraṇādīnām adṛśyānāṃ niṣedhaprakāre sati | śiṣṭeṣu pariśiṣṭeṣu abhāva ity abhāvo 'pīti draṣtavyaṃ | na tv abhāva eva vyavahārasyāpi sādhanāt | kāraṇā[dy]anupalabdhyā ca karaṇabhūtayā | kāryakāraṇabhāvādigrahaṇakāle yopalabdhir anupalabdhiś ca pūrvam āsīt tadvatāṃ pratiṣedhaḥ kriyamāṇo dṛśyānām eva kṛto draṣṭavyo jñātavyaḥ | yathā arthavirodhādigrahaṇakāle 'vaśyaṃbhāvinī dṛśyānupalabdhis tathānantaram eva dharmottareṇa prasādhayiṣyate | nanu ca kāraṇādīnāṃ cety anena pra(ca)kāraṇenāvaśyaṃ samuccayārthena bhāvyam, tat kathaṃ hetvarthe vyākhyāyata ity āśaṅkya pūrvaṃ buddhisthaṃ spaṣṭayann āha -- bahuṣv iti | evam manyate -- samuccayārthe varttamāna evāyaṃ hetvarthe varttate | na tv evaṃ samuccayārtho nirākriyate, hetūnāṃ parasparasamuccayasya pratīyamānatvāt | tathā sa na hetvartho bhavati | itir evaṃ cakārasyārthaḥ prayojanaṃ ||
[dhpr p. 146] matābhāve miścite niścato vyāpyavyāpakabhāvaḥ | tatra[187] vyāpyavayāpakabhāvapratīter nimittamabhāvaḥ pratipattavyaḥ | iha gṛhīte vṛkṣābhāve hi śiśapātvābhāvapratītau [188]pratīto vyāpyavāpakabhāvaḥ | abhāvapratipattiś ca sarvatra dṛśyānupalabdher eva | tasmād virodham kāryakāraṇabhāvam, vyāpyavyāpakabhāvaṃ ca smaratā virodha--kāryakāraṇabhāva--vyāpyavyāpakabhāviviṣayābhāvapratipatti[189] nibandhanaṃ dṛśānupalabdhiḥ smartavyā | dṛśyānupalabdhyasmaraṇe virodhākīnām asmaraṇam | tathā ca sati na niruddhādividhiplratṣedhābhyāmitarābhāvapratītiḥ syāt | vcirodhādigrahaṇakālabhāvinyāṃ ca dṛśānupalabdhāvavaśyasmartavyāyāṃ tata evābhāvapratītiḥ | __________notes__________
[187] tat -- c. [188] -bhāvapratītau vyā- -- b. [189] deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭāḥ piśācādyayas teṣāṃ piśācādīnāṃ virodhaś ca kenacid agninā saha na sidhyatīti sambandhaḥ | tathā kāryakāraṇabhāvaś ca piśācādīnāṃ kenacid dhūmena sārdhaṃ na sidhyati | -- ṭi- tatra yady api saṃpratitanī[190] nāsti dṛśyānupalabdhir virodhādigrahaṇakāle tv āsīt | yā dṛśyānupalabdhiḥ samprati smryamāṇā saivābhāvapratipattinibandhanam | tataḥ samprati nāsti [191]dṛśyānupalabdhir ity abhāvasādhanatvena dṛśyānupalabdhiprayogād bhidyante kāryānupalabdhyādiprayogāḥ | __________notes__________
[190] saṃprati sāsti -- a.b.p.h.e.n. [191] dṛśyopalabdha- -- a.b.p.h.e.n.
viruddhaśabdena pratiṣedhyasya viruddhaṃ grāhyaṃ | ādiśabdena viruddhakāryādīnāṃ grahaṇaṃ | yeṣām ekadopalabdhis tebhyo --nye --nupalabdhā eva | kadācit kvacid ajñātā eva | vyāpakasyābhāve 'bhāvaś ca vyāpyasya na siddhyiti (?) yasmāt | ayam āśayaḥ -- yadi pūrvaṃ vyāpakābhimatasyābhāve vyāpyābhimatābhāvo niścito bhavet tadā vyāpyavyāpakabhāvaḥ siddhyet, tadā ca vyāpakānupalabdhir gamikā syāt, nānyadeti | ayam atra prakaraṇārthaḥ -- prabandhena bhavato yadbhāve yasyābhāvas tasya virodhagatir yat svabhāvaś ca yenopalabhyate tena saha kāryakāraṇabhāvo 'pi pañcapratyakṣānupalambham adhigamyaḥ, vyāpyavyāpakabhāvo pi pratyakṣānupalambhāvaseya iti katham adṛśyasya sidhyantīti | nanu bhavantu te 'nyatra dṛśyāḥ, tatra tāvad adṛśyā eva vaktavyāḥ | dṛśyatve dṛśyānupalambhaprayogāt | tat kathaṃ dṛśyānupalabdhāvitarāsām anupalabdhīnām antarbhāva ity āśaṅkya tathā tatrāntarbhāvas tathā darśayitum āha -- tad iti | yasmād anyatra dṛśyatve 'pi viruddhādīnāṃ dṛśyānupalambhe 'ntarbhāvo na ghaṭate, sa cācāryeṇoktas tat tasmād ayam arthaḥ -- sarvatra cetyāder vākyasya tātparyārthaḥ | kathaṃ dṛśyānupalabdher ity ayam amum arthaṃ tāvat prasādhayati -- eketi | kāryakāraṇabhāve kā vārttety āha -- kāraṇeti | yady evaṃ vyāpyavyāpakabhāvasya kā gatir ity āha -- vyāpaketi | nanu ca vyāpyavyāpakabhāvaniścaye tayor ekatvāt kim abhāvaniścayenety āha -- tatra vyāpyavyāpakabhāvaniścaye karttavye | katham abhāvapratītir vyāpyavyāpakabhāvapratīter nimittam ity āha -- iheti |
[dhpr p. 147] viruddhavidhinā, kāraṇādiniṣedhena ca yato dṛśyānupalabdhir ākṣiptā tato dṛśyānupalabdher eva[192]kālāntaravṛttāyāḥ svṛtiviṣayabhūtāyā abhāvapratipattiḥ | abhīṣāṃ ca prayogāṇāṃ dṛśyānupalabdhāvantarbhāvaḥ | tad anena sarveṇa dṛśyānupalabdhāvantarbhāvo daśānāmanupalabhdhiprayogāṇāṃ pārabpryeṇa darśita iti veditavyam || __________notes__________
[192] -labdhir eva -- c
āstāṃ sarvatra virodhādāv abhāvapratītiḥ, dṛśyānupalabdhis tu kvopayujyata ity āha -- abhāveti | co hetau | nanu yadi nāma virodhādigrahaṇakāle dṛśyānupalabdhir āsīt, tathāpi na sā viruddhopalabdhivyāpakānupalabdhyādprayogaviṣaye sampraty anuvarttate | tat kathaṃ viruddhopalabdhyādīnāṃ tatrāntarbhāva ity āha -- tasmād iti | yato 'bhāvapratītim antareṇa na virodhādisiddhiḥ, abhāvasiddhiś ca dṛśyānupalabdhes tasmād hetor virodhādikaṃ smarateti viruddhopalambhavyāpakānupalambhādiprayogakāla iti draṣṭavyaṃ | tadasmaraṇe hi yato viruddhādir ihāsti, yato 'yaṃ vyāpakādir nāsti, tasmāt tat tannāstīty asyāḥ pratīter ayogāt -- ity api draṣṭavyaṃ | smarateti ca tadānīṃ virodhāder grahaṇād gṛhītasyaiva vikalpanād uktaṃ | kutaḥ punar avaśyasmarttavyā sety āha -- dṛśyeti | atha syāt -- prāktanī dṛśyānupalabdhiḥ sadā smaryatām, tathāpi katham asau vivakṣitābhāvasiddhāv upayogaṃ bhajate, yenātmanītarā anupalabdhau(-bdhī)r antarbhāvayatīty āha -- virodheti | co yasmāt tasyāṃ niyatasmaraṇāyāṃ satyāṃ | nanu viruddhopalabdhikāraṇādyanupalabdhiprayogaviṣaye sā nāsti tat katham avidyamānā saivābhāvapratīter nibandhanam ity āha -- tatreti vākyopanyāse | sampratīdānīṃ smaryamāṇā saivābhāvapratīter nibandhanaṃ viruddhādyabhāvajñānasya karaṇaṃ | kathaṃ tarhi dṛśyānupalabdher viruddhopalabdhyādīnāṃ bheda ity āha -- tata iti | tato virodhādigrahaṇakālapravṛttāyā dṛśyānupalabdheḥ smaryamāṇatvāt, samprati sā nāsti | itis tadmād atrābhāvaḥ sādhyate tenābhāvasādhanatvena tato bhidyante
viruddhopalabdhyādiprayogaḥ | viruddhavidhinetyādinoktam artham upasaṃharati | viruddhavidhinety upalakṣaṇaṃ | viruddhakāryādividhināpi dṛśyānupalambhākṣepāt | anyathā tāsāṃ tatrāntarbhāvo na syāt | nanu svātantryeṇa tvayā tasyā eva prākpravṛttāyā abhāvaniścayo darśitas tatra cānupalabdhīnām antarbhāvaḥ, na tv ācāryasyāyam abhipreta ity āśaṅkyācāryasyaivāyam abhipreto 'rtha iti darśayann āha -- tadaneneti | anena ime sarva (nb ii 42) ityādinā vyāpakabhāvasiddher ity antena | ayam atra prakaraṇārthaḥ -- dṛśyānupalambhasyāvaktavyatvena daśānām apy anupalabdhīnāṃ tatrāntarbhāvaḥ, viruddhādyabhāvapratītāv anupayogaś ceti |
[dhpr p. 148]
uktā dṛśyānupalabhdir abhāve, abhāvavyavahāre ca sādhye pramāṇam | adṛśyānupalabdhis tu[193] kiṃ svabhāvā, kiṃvyāpārā[194] cety āha--
__________notes__________
[193] labdhiḥ kiṃ -- a.p.h.e. [194] viṣanyānupa--- bchen
viprakṛṣṭaviṣayā punar anupalabdhīḥ pratyakṣānumāṇanivṛttilakṣaṇā saṃśayahetuḥ ii-47 viprakṣṭetyādi | viprakṛṣṭastribhir deśakālasvabhāvaviprakarṣair yasyā viṣayaḥ sā viprakṛṣṭaviṣayeti saṃśayahetuḥ | kiṃsvabhāvā sety āha -- pratyakṣānumānanivṛttir lakṣaṇaṃ svabhāvo ysyāḥ sā pratyakṣaṇā | na jñānajñeyasvabhāveti yāvat || kecit punar atraivaṃ bruvat -- ihaikajñānasaṃsargivastvantaropalambho 'nupalambhaḥ | na ca śītasya niṣedhe sādhye dūratvād vahner bhāsvararūpopalabdhiḥ śītasparśānupalabdhir yujyate | yenānupalabdhiḥ siddhyet, rūpasparśayor ekajñānasaṃsargitvābhāvāt | na ca virodhagrahaṇakālapravṛttadṛśyānupalambhasmārakatvena dṛśyānupalambhatvaṃ vācyam, prākpravṛttapratyakṣasmārakatvenāpi pratyakṣatvaprasaṅgāt | ata eva virodhādigrahaṇakālapravṛttadṛśyānupalambhasmārakatvenānupalabdhīnāṃ tatrāntarbhāvo na yujyate | nāpi smṛtāyās tasyā evābhāvaniścayaḥ, vyāptigrāhakapramāṇasmārakatvena parārthānumānasya tatpramāṇāntarbhāvaprasaṅgāt , tata eva smaryamāṇāt pramāṇād vivakṣitapratītiprasaṅgāc ca | tasmāt sarvatraiva sampratitano dṛśyānupalambho darśanīyas tadbalenaivābhāvaniścayo vācyaḥ, na tu prākpravṛttād dṛśyānupalambhāt smṛtyā viṣayīkṛtād abhāvaniścayaḥ | nāpi tatsmārakatvenānupalabdhīnāṃ tathātvam iti | yady evaṃ kathaṅkāraṃ sa pradarśyatām iti cet | ucyate | dūrād vahne rūpaviśeṣaṃ dṛṣṭvā yatraivaṃvidharūpaviśeṣas tatra tāvad deśavyāpakas tuṣārasparśaviśeṣo 'sti | yathā mahānasādau tathāvidham evarūpam ity ānumānikī viśiṣṭoṣṇasparśapratītiḥ | saiva ca śītasparśānupalabdhir
uṣṇaśītasparśayor ekajñānasaṃsargitvāt | vivakṣitopalambhād anya upalambho 'nupalambhaḥ | sa kvacit pratyakṣātmā kvacid anumānātmeti na śāstravirodho na yuktivirodhaḥ | tata eva taddṛśyānupalambhāc chītasparśābhāvapratītiḥ | āhatyantaṃ (āhatya)dṛśyānupalabdher anudayād dṛśyānupalabdher bhedena nirdeśaḥ | ata eva cānumitā numānam etat | kevalam atyantābhyāsāg jhaṭiti tathāpratītyudaye saty ekam anumānam uktaṃ | vastutas tv anekam anumānam etat | evaṃ vyāpakaviruddhakāryopalabdhyādāv api sarvaṃ draṣṭavyaṃ | tathā ca vyāpakaviruddhopalabdhyādiṣv aparam anumānam ekaṃ plavamānam avaseyaṃ | yayoś ca parasparaparihārasthitalakṣaṇo virodhas tatra dṛśyānupalabdhiḥ sphuṭaiva | tena viruddhavyāptopalabdhyādiṣu sampraty eva dṛśyānupalabdhir asti | bhedas tu pāramparyeṇa tadudayāt | evaṃ vyāpakakāraṇānupalabdhādiṣv akāraṇāvyāpakāder dharmasyaivānupalambhād abhāve (siddhe tata eva sāmarthyāt kāryāder abhāvāv asāv itīdānīn tanasyaiva dṛśyānupalambhasyopayogo) na prāktanasya smṛtyādiviṣayīkṛtasya | dṛśyānupalambhasya ca sākṣātkāraṇe vyāpārāt pāryamparyeṇa ca viruddhādyabhāve bhāve vyāpārāt dṛśyānupalabdher bhedena kāraṇānupalabdhyādīnāṃ prayoga iti ||
[dhpr p. 149] nanu ca pramāṇāt prameyasattāvyavasthā | tataḥ pramāṇābhāvāt prameyābhāvapratittir yuktety āha | pramāṇanivṛttāv apy arthābhāvāsiddher iti ii-48 ||[195] svārthānumānaparicchedo dvitīyaḥ samāptaḥ || __________notes__________
[195] ||dvitīyaparicchedaḥ || -- db; nyāyabinduprakaraṇe dvitīyaḥ paricchedaḥ samāptaḥ || -- e.
***
pramāṇanivṛttāv apīty āḥa | kāraṇaḥ vyākaṃ ca nivrttamānaṃ kāryaṃ vyāpyaṃ ca nivarttayet | na ca pramāṇaṃ prameyasya kāraṇaṃ nāpi vyāpakam | ataḥ praṇāṇayor nivṛttāv api arthasya prameyasya nivṛttir an sidhyati | tato asiddheḥ saṃxayahetur adṛśyānupalabdhiḥ, na niścayahetuḥ | yat punaḥ pramāṇasattayā prameyasattā sidhyati tad yuktam | prameyakāryaṃ hi pramāṇam | na ca kāraṇam antareṇa kāryam asti | na [196]tu kāraṇānyavaśyaṃ kāryavanti bhavanti | tasmāt pramāṇāt prameyasattā vyavasthāpyā, na pramāṇābhāvāt prameyābhāvavyavastheti ||
__________notes__________
[196] na ca -- bd || [197]ācāryadharmottarakṛtāyāṃ nyāyabinduṭīkāyāṃ svārthānumāṇo dvitīyaḥ paricchedaḥ | __________notes__________
[197] || nyāyabinduṭīkāyāṃ dvitīyaḥ paricchedaḥ samāptaḥ || -- abphe; || nyāyabinduṭīkāyāṃ paricchedaḥ dvitīyaḥ samāptaḥ || -- d
sampraty adṛśyānupalabdhim adhikṛtyoktaṃ vyācakṣāṇa āha -- ukteti | nanu yadi pratyakṣānumānanivṛttimātrarūpādṛśyānupalabdhir abhāve sādhye saṃśayahetur anaikāntikī tarhi sā tataś ca hetvābhāsāvasara eva vaktavyā | tat kim ihoccayata iti cet | naitam(-tad) asti | yato na sā vacanavyaktyānupalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhir asadvyavahāre sādhye na pramāṇam, ekāntikasadvyavahāraniṣedhe tu pramāṇam iti pradarśanāt | na jñānajñeyasvabhāveti yāvad ity ārthaṃ nyāyam āśrityoktaṃ na śābdam iti draṣṭavyaṃ || yadi pramāṇanivṛttyā prameyānivṛttis tarhi tatsattayāpi na prameyasattā siddhyed ity āśaṅkya tatropapattiṃ darśayann āha -- yat punar iti | nanu kāraṇam apy avaśyaṃ kāryavad bhavati tataś ca sati jñeye jñānenāpy avaśyabhāvyaṃ | tac cen nāsti jñeyam api nāsty eva | tataḥ siddhyaty evādṛśyasyāpy abhāva ity āśaṅkyāha -- na tv iti | tunā kāryadharmāt kāraṇadharmasya vaidharymyam āha | etac ca kāraṇamātrābhiprāyeṇoktam, tathā caittathā prāg eva nirṇītaṃ | tasmād ityādināsyaiva prakṛtasopasaṃhāra iti || paṇḍitajitāriśiṣyadurvekamiśraviracitadharmottaranibandhanasya dvitīyaḥ paricchedaḥ ||
paṇditajitāriśiṣyadurvekamiśraviracitadharmottaranibandhasya dvitīyaḥ paricchedaḥ ||
[dhpr p. 150] kapitel iii tṛtīyaḥ parārthāṇumāṇaparicchedaḥ | ***
svārthaparārthānumānyoḥ svārthaṃ vyākhyāya parārthaṃ vyākhyātukāma āha ---
trirūpaliṅgākhyānaṃ[198]parārtham anumānam iii-1
__________notes__________
[198] parārthānumānam --- bphen ___________________________
trirūpaliṅgākhyānam iti | trīṇi rūpāṇi --- anvayavyatirekapakṣadharmatvasaṃjñakāni yasya tat trirūpam | trirūpaṃ ca [199]talliṅgaṃ ca tasyākhyānam | ākhyāyate prakāśyate 'neneti --- trirūpam [200] iti ākhyānam | kiṃ punas tat? vacanam | vacanena hi trirūpaṃ [201] liṅgam ākhyāyate | parasmāy idam parārtham ||
__________notes__________
[199] ca liṅga ca --- a [200] trirūpali- --- e [201] parasmāy iti parā- --- e
nanu [202]ca samyagjñānātmakam anumānam uktam | tat kimarthaṃ saṃprati vacanātmakam anumānam ukta ity āha ---
__________notes__________
[202] nanu samya- --- a
kāraṇe kāryopacārāt iii-2
kāraṇe kāryopacārād iti | [203]trirūpaliṅgābhidhānāt trirūpaliṅgasmṛtir utpadyate[204] | smṛteś cānumānam | tasmād anumānasya paramparayā trirūpaliṅgābhidhānaṃ kāraṇam | tasmin kāraṇe vacane kāryasya anumānasyopacāraḥ samāropaḥ kriyate | tataḥ samāropāt kāraṇaṃ vacanam
__________notes__________
[203] trirūpaliṅgālambanā smṛtiḥ --- cdb [204] śrotuḥ --- ṭi-
trirūpaṃ liṅgaṃ jñātam api vaktum aviduṣo bālasya vyutpādanārthaṃ trirūpaliṅgākhyānalakṣaṇaṃ yat parārtham anumānam uktaṃ tad vyākhyātuṃ svārthetyādinā prastauti | dvayo rūpyor abhidhānād ekasya gamyamānatvād ākhyāyate prakāśyate 'neneti trirūpaṃ liṅgam iti vivṛtaṃ na tv abhidhīyate 'neneti | abhidheyasya gamyamānasya ca prakāśyatvaṃ tulyam iti prakāśyate ity anena dvayoḥ saṅgrahaḥ | yenārthakrameṇātmanaḥ parokṣārthajñānam utpannaṃ tenaiva krameṇa parasantāne liṅgijñānotpapādayiṣayā trirūpasya liṅgasya khyāpakaṃ yad vacanaṃ tatparārtham anumānam iti draṣtavyam ||
kāraṇe vacane kāryasya jñānasyopacārāt samāropāt |
kathaṃ punarvacanasyānumānahetutvam ity āha --- trirūpeti
[dhpr p. 151] anumānaśabdenocyate | aupacārikaṃ[205] vacanam anumānam, na mukhyam ityarthaḥ | na yāvat[206] kiṃcid upacārād anumānaśabdena vaktuṃ śakyaṃ tāvat sarvaṃ vyākhyeyam | kin tv anumānaṃ vyākhyātukāmenānumānasvarūpasya[207] vyākhyeyatvān nimittaṃ vyākhyeyam | nimittaṃ ca trirūpaṃ liṅgam | tac ca svayaṃ vā pratītam anumānsya nimittaṃ bhavati, pareṇa vā pratipāditaṃ bhavati[208] | tasmāl liṅgasya svarūpaṃ ca [209]vyākhyenyam, tatpratipādakaś ca śabdaḥ | tatra svarūpaṃ svārthānumāne vyākhyātam | pratipādakaś ca[210] śabda iha vyākhyeyaḥ | tataḥ pratipādakaṃ śabdam avśyaṃ vaktavyaṃ darśayan anumānaśabdenoktavān ācārya iti paramārthaḥ || __________notes__________
[205] aupacārakaṃ --- a [206] na ca yāvat --- abdphen [207] svarūpasyaiva --- c [208] bhavati om. acpen [209] ca om. acpen [210] ca om. acpen
parārthānumānsya prakārabhedaṃ darśayitum āha ---
tad dvividham iii-3
nanu ca trirūpaliṅgābhidhānād avagate sati dharmiṇi liṅgaṃ jñāyate | tasya tu vyāptiḥ smaryate | tat kathaṃ `trirūpaliṅgavacanāt tatsmṛtir utpadyate' ity ucyata iti cet | ucyate | gṛhyamāṇam api dhūmādivastu na tāval liṅgaṃ yāvad vahnyādisādhyāvinābhūtatayā na jñāyate | tathātvaṃ ca tasya na tadā grāhyam api tu pūrvagṛhītam eva smarttavyam iti sūktaṃ trirūpaliṅgasmṛtir utpadyata iti | smṛter iti pakṣadharmagrahaṇasahitāyā iti draṣṭavyam |
ayam arthaḥ --- vacanam api trirūpaṃ liṅgaṃ smarayat parokṣārthajñānasya paramparayā kāraṇaṃ bhavad upacārād anumānam ucyata iti |
athābādhitatvādy api liṅgasya lakṣaṇam ity ācakṣate kecid iti vipratipattidarśanāt tadvyutpādanaṃ yuktam, na tu tadvacanam, tasya vipratipattyabhāvād iti cet | na atrāpy avyāptivyatirekābhyāṃ nigadanto vipratipannā ity asyāpi vyutpādanaṃ nyāyyam |
athā'pi syāt, yadi paramparayā'numānahetutvena vacanam upacārād anumānam iti vyutpādyate tarhi jijñāsāsvāsthyādikam api paramparayā'numānahetutvād anumānaśabdena vaktuṃ śakyam iti tad api kiṃ nocyata ity āha --- na yāvad iti |
nanu svāsthyādikam api nimittam iti tadavastho doṣaḥ | na | nimittaṃ vyākyeyam ity avyahitam asādhāraṇaṃ nimittam ākhyeyam ity arthaḥ |
nanu svayaṃ pratītaṃ liṅgam anumānasya nimittam | tatkiṃ tadvacanena vyākhyātenety āha --- tac ceti | co yasmādarthe | vāśabdo vikalpārthaḥ | yataḥ pareṇa pratipāditam api tal liṅgam anumānsya nimittaṃ tatas tasmād avaśyaṃ vaktavyaṃ pratipādakaṃ[58a] liṅgapratipādakaṃ vacanaṃ darśayann anmumānśabdenoktavān ācāryaḥ |
[dhpr p. 152] tad dvividham iti | tad iti parārthānumānam | dvau vidhau prakārau yasya tad dvividham || kuto dvividham ity āha ---
prayogabhedāt iii-4 prayogasya śabdavyāpārasya bhedāt | prayuktaḥ prayogorthābhidhānavyāpārabhedād dvividham anumānam || tad evābhidhānavyāpāranibandhanaṃ[211] dvaividhyaṃ darśayitum āha ---
__________notes__________
[211] abhidhānasya vyāpāro nibandhanaṃ yasya --- ṭi- ___________________________
sādharmyavad vaidharmyavac ceti[212] iii-5
__________notes__________
[212] vac ca || --- c sādharmyavad vaidharmmavac ceti | samāno dharmo 'sya[213] so 'yaṃ sadharmā | tasya bhāvaḥ sādharmyam | visadṛśo dharmo | vidharmaṇo bhāvo vaidharmyam | dṛṣṭāntadharmiṇā saha sādhyadharmiṇaḥ sādṛśyaṃ hetukṛtaṃ sādharmyam ucyate | asādṛśyaṃ ca hetukṛtaṃ vaidharmyam ucyate | tatra yasya sādhanavākyasya sādharmyam abhidheyaṃ tat sādharmyavat | yathā --- yata kṛtakaṃ tad anityaṃ yathā ghaṭaḥ, tathā ca kṛtakaḥ śabda ity atra kṛtaktvakṛtaṃ dṛṣṭāntasādhyadharimiṇoḥ sādṛśyam abhidheyam | yasya tu vaidharmyam abhidheyaṃ tad vaidharmyavat | yathā --- yan nityaṃ tad akṛtakaṃ dṛṣṭaṃ yathākāśam | śabdas tu kṛtaka iti kṛtakatvā'kṛtakatvakṛtaṃ[214] śabdākāśayoḥ sādhyadṛṣṭāntadharmiṇor asādṛśyam ihābhidheyam || __________notes__________
[213] dharmo yasya --- caphen [214] iti akṛtakatvakṛtam --- c
yad anayayoḥ prayogayor abhidheyaṃ bhinnaṃ kathaṃ tarhi trirūpaṃ liṅgam abhinnaṃ prakāśyam ity āha ---
nānayor arthataḥ kaścid bhedaḥ iii-6 nānayor arthata iti arthaḥ prayojanam | yat payojanaṃ prakāśayitavyaṃ vastu uddiśyānumāne prayujyete, tataḥ prayojanād anayor na bhedaḥ[215] kaścit | trirūpaṃ hi liṅgaṃ prakāśayitavyam | taduddiśya dve apy ete prayujyete | dvābhyām api trirūpaṃ liṅgaṃ prakāśyate eva | tataḥ prakāśayitavyaṃ prayojanam anayor abhinnam | tathā ca na tato bhedaḥ kaścit || __________notes__________
[215] prayojanān nānayor bhedaḥ --- bd
anenaitad āha --- na svāsthyādi pratipannam api parokṣārthapratipādakaṃ yena tad ucyeta | tad vacanam avaśyaṃ darśayitavyam anumānaśabdenābhilapyeta | svayam aśaktam api tu hetuvacanaṃ parokṣaprakāśanavastusūcakatvād anumānaśabdenoktam iti | iti paramārtha evam asyopacārasya paramaḥ prakṛṣṭo 'rthaḥ prayojanam ||
vidhaśabdena ca vigṛhṇato 'bhiprāyaḥ prāg eva pradarśitaḥ ||
abhidhānam arthaprakāśanam ||
[dhpr p. 153]
abhidheyabhdedo 'pi tarhi na syād ity āha ---
anyatra prayogabhedāt iii-7 anyatra prayogabhedād iti | prayogo 'bhidhānaṃ vācakatvam | vācakatvabhedād anyo bhedaḥ prayojanakṛto nāstīty arthaḥ |etad uktaṃ bhavati | anyad abhidheyam anyat prakāśyaṃ prayojanaṃ | tatrābhidheyāpekṣayā vācakatvaṃ bhidyate | prakāśyaṃ tv abhinnam | anvaye hi kathite vakṣyamāṇena nyānyena vyatirekagatir bhavati | vyatireke cānvayagatiḥ | tatas trirūpaṃ liṅgaṃ prakāśyam abhinnam | na ca yatrābhidheyabhdedas tatra sāmarthyagamyo 'py artho[216] bhidyate | yasmāt `pīno devadatto divā na bhuṅkte' `pīno devadatto rātrau bhuṅkte' ity anyor vākyayor abhidheyabhdedepi gamyamānam ekam eva[217] tadvad ihābhidheyabhede 'pi gamyamānaṃ vastv ekam eva || __________notes__________
[216] prayojanam --- ṭi- [217] gamyaṃ divā bhojanābhāvaviśeṣaṃ pīnatvaṃ rātribhojanakāryam ekam eva --- ṭi-
kena kasya kim kṛtaṃ ca sādharmyaṃ vaidharmyaṃ cety āha --- dṛṣṭānteti | sādṛśyaṃ hetukṛtam iti hetusadbhāvadvārakam | asādṛśyaṃ ca hetukṛtam iti hetusadbhāvāsadbhāvadvārakaṃ draṣṭavyam | vatubarthaṃ prayojayitum āha --- tatreti vākyopanyāse | yasya vākyasya sādharmyaṃ sādṛśyam abhibheyam asti | etad evodāharaṇena darśayann āha --- yatheti | yat kṛtakam iti | yad yad kṛtakam iti vīpsārtho vivakṣitaḥ, tad ity atrāpi | tathā ca kṛtakaḥ śabda iti pakṣadharmatākathanam idam | na tv evaṃ pakṣadharmo darśanīyaḥ | `kṛtakaś ca śabadaḥ' ity etāvataiva gatārthatvena tathāśabdasya vaiyarthyāt | tataḥ `kṛtakaś ca śabdaḥ' ity eva darśanīyaḥ | itarathā pareṣām ivopanayaprayogaḥ syāt | sa cāyukta iti | yan nityam iti sādhyābhāvānuvādas tad akṛtakam iti sādhanābhāvavidhiḥ ||
abhidheyaṃ bhinnam iti brubato 'yam āśayaḥ --- sādharmyavat prayogasyānvayaḥ pakṣadharmatā cābhidheyā | abhinnaṃ sādhāraṇaṃ prakāśyaṃ dvayoḥ prayogayoḥ |
arthaḥ prayojanavācyācāreṇokto nābhidheyavācīti darśayati yad uddiśyeti spaṣṭayan prayujyate 'neneti prayojanaṃ sādhanavākyasya pravarttakaṃ liṅgavastūktaṃ na phalaṃ prayojanam iti darśayati | prakāśayitavyaṃ rūpatrayayogiliṅgaṃ tac cābhinnaṃ sādhāraṇaṃ dvayor api prayogayoḥ, dvābhyām api tasyaiva pratipādanāt | anumānahetutvād anumāne sādharmyavaidharmyavatī vākye kathite | tata iti prayojanasamānādhikaraṇaṃ na hetupadam etat ||
nanv abhidheyam eva prakāśyaṃ ta tkathaṃ prakāśyābheda ityāśaṅkyāha --- etad uktaṃ bhavatīti | anyat prakāśyam iti sāmarthyagamyaṃ prakāśyam | na tu tatrābhidhāvyāpāra ity ākūtam | tatreti vākyopakṣepe |
yadi sādharmyavadvākye 'nvayo 'bhidheyas tarhi kathaṃ vyatirekaḥ prakāśyatāṃ gataḥ? vaidharmyavākye
[dhpr p. 154]
tatra sādharmyavat prayogaḥ[218]--- yad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ san na upalabhyate so asadvyavahāraviṣayaḥ siddhaḥ, yathā anyaḥ kaścid dṛṣṭaḥ śaśaviṣāṇaādiḥ | na upalabhyate ca kvacit pradeśaviśeṣa[219]upalabdhilakṣaṇaprāpto ghaṭa[220]ity anupalabdhiprayogaḥ iii-8
__________notes__________
[218] -vat yadupa- [219] viṣaye upa- [220] ghaṭa iti tatreti tayoḥ sāhdarmyavaidharmyavator anumānayoḥ sādharmyavat [221]tāvad uhārann anupalabbhim āha --- yad itiyādinā | yad upalabdhdilakṣaṇaprāptaṃ --- yad dṛśyaṃ san nopalabhyate ity anena dṛśyānupalambho 'nūdyate | so 'sadvyavahāraviṣayaḥ[222] siddhaḥ --- tad asad iti vyavahartavyam ity arthaḥ | anenāsadvyahārayogyatvasya vidhi[223] kṛtaḥ | tataś cāsadvyvahārayogyatve dṛśyānupalambho niyataḥ kathitaḥ | dṛśyam anupalabdham asadvyavahārayogyam[224] evety arthaḥ | sādhanasya ca sādhye 'rthe niyatatvakathanaṃ vyāptikathanam | __________notes__________
[221] tāvad uhāram {udāharam} udāharttum anu- [222] viṣayas tad- [223] yogyatve didhi [224] -haraya yogya-
ca yadi vyatireko 'bhidheyaḥ, katham anvayaḥ prakāśyatām āpanna ity āha --- anvaya iti | hir yasmāt | vakṣyamāṇena "sādharmyeṇāpi hī" tyādinā pratipādayiṣyamāṇena nyāyena yuktā |
syān mataṃ --- yayor abhidheyaṃ bhinnaṃ tayoḥ sāmarthyagamyam apy avaśyaṃ bhidyate --- yathā gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ, kūpe gargakulam ity āśaṅkyāha --- na ceti | co yasmādarthe | arthaḥ prayojanaṃ yaduddiśya pravṛttaṃ vākyam |
upapattim āha --- yamād iti | ekasya vākyasya divā bhojanābhāvo 'bhidheyo 'nyasya rātribhojanam ity anayor vākyayor [58b] abhiddheyabhedo 'sti | tasmin saty api yathā bhojanaviśiṣṭaṃ devadattasya pīnatvaṃ pratipādyaṃ na bhidyate tadvad atrābhidheyasyānvayapakṣadharmatālakṣaṇasya vyatirekapakṣadharmatālakṣaṇasya bhede 'pe gamyamānam ekam abhinanam |
atha gamyayānaṃ sāmarthyāt pratīyamānam uckyate | tac ca dṛṣṭāntadāntikayor bhidyata eva | tathā hi divā bhojananiṣedhavākyasya gamyamānaṃ rātribhojanaṃ rātribhojanavidhānavākyasya tu gamyanānaṃ divā bhojananiṣedhanam, tathā dārṣāntike 'pi sādhana(sādharmya)vadvākye vyatireko gamyamāno vaidharmyavadvākye cānvayo gamyamānaḥ | yad ekasyābhidheyaṃ tad ekasya gamyamānam, yad anyasya gamyanānaṃ tad itarasyābhidheyam iti saṃkṣepaḥ | tataḥ katham ucyate vākyayor gamyamānam ekam iti | kin nocyate? gamyamānaśabdasyehānyārthasya vikṣitatvāt | tathā hi gamyamānaśabdenātrābhidheyaṃ sāmarthyaprakāśyañ ca | yat tu dvayaṃ pratīyamānatāmātreṇopādhinā vivakṣitaṃ tac ca dṛṣṭāntavākyayor bhojananimittapīnatvalakṣaṇaṃ dārṣṭāntikavākyayoś cānvayavyatiriktapakṣadharmatātmakarūpatrayayogaliṅgalakṣaṇam ekam abhinnam ity anvadyam etat ||
sādharmyam abhidheyaṃ yasya vidyate tad udāhahraṇena darśayann anupalabdhim āha | tāvac chabdaḥ krame |
[dhpr p. 155]
yathoktam "vyāptir[225]vyāpakasya tatra bhāva eva, vyāpyasya[226]vā tatraiva bhāvaḥ" iti | [hetu- pṛ-53] vyāptisādhanasya pramāṇasya viṣayo dṛṣṭāntaḥ | tam eva darśayitum āha --- yathānya iti | sādhyadharimiṇo 'nyo dṛṣṭānta ity arthaḥ | dṛṣṭa iti pramāṇena[227]niścitaḥ | śaśaviṣāṇaṃ hi na cakṣuṣā viṣayīkṛtam api tu pramāṇe dṛśyānupalambhenāsadvyavahārayogyaṃ vijñātaṃ | śaśaviṣāṇādir yasyāsadvyavahāraviṣayasya sa tathoktaḥ | śaśaviṣāṇādau hi dṛśyāṇupalambhamātranimitto 'sadvayavahāraḥ pramāṇena siddhaḥ | tata eva pramāṇād anena vākyenābhidhīyamānā[228]vyāptir jñātavyā |
__________notes__________
[225] vāptivyā- [226] sya ca [227] pratiyakṣeṇaniścita iti na vyākaravyam --- ṭi- [228] [228]vyāptisādhakena --- ṭi- saṃprati vyāptiṃ kathayitvā dṛśyānupalambhasya pakṣadharmatvaṃ darśayitum āha --- nopalabhyate ceti | sa ca dvirāvṛttyā 'nupalabdhim ity atrāpi draṣtasvyaḥ | tenāyam arthaḥ --- sādharmyavat tāvad udāharann anupalabdhim āha | paścād vaidharmyavad udāharan vakṣyati | tathā 'nupalabdhiṃ tāvad āha paścāt svabhāvakārye vakṣyatīti |
nanv ācāryeṇaiva sādharmyavad vaidharmyavac codāhṛtam atreti kim iti dharmottarena --- yathā yat kṛtakam ityādinā sādharmyavad vaidharmyavac codāhṛtaṃ prāg iti cet | naiṣa doṣaḥ | dṛṣṭāntasādhayadharmiṇoḥ sādṛśyākhyaṃ sādharmyam, vaisadṛśyākhyāṃ vaidharmyaṃ ca hetudvārakam eva na tu sāmānyena, anyathā pratiyogyapekṣayā 'pi sādharmyaṃ vaidharmyaṃ ca kenacid ākārenāstīti na tan nirākṛtaṃ syād iti darśayituṃ tad udāhṛtam, na tv ācāryeṇa nodāhṛtam ity udāhṛtam iti | tenātrāpy ācāryīye nidarśane hetukṛtam eva tat pratyetavyaṃ vyavasthitam |
asadvyavahāraḥ --- asad iti jñānam asad ity abhidhānaṃ niḥśaṅkā ca gamāgamādikā pravṛttiḥ | yato dṛśyānupalambho 'bhūd ato 'sadvyahārayogyataṃ vihitam | tatas tasmāt | co avadhāraṇe |
ayam āśayaḥ --- yad anūdyate tad vyāpyam | yad vidhīyate tad vyāpakam | vyāpyaṃ ca vyāpake niyataṃ bhavatīti | evam uttaratrāpy anuvādavidhikramo drṣṭavyaḥ |
atha dvyavayave sādhanavākye darśitavye vyāptiḥ pakṣadharmatā ca darśanīyā | na cātra vyāptir upadarśitā, kevalam anuvādavidhikramo darśitaḥ, pakṣadharmatā ca darśayiṣyate | tat kathaṃ pariparṇaṃ sādhanavākyam idaṃ bhaviṣyatīty āśaṅkyāha --- sādhanasyeti | co hetau |
nanu parokṣārthapratipattau sarvathā 'nupayogī dṛṣṭāntas tat kiṃ tenākhyātenety āha vyāptīti | vyāpyavāpakadharmalakṣaṇā [59a] vyāptiḥ sādhyate niścīyate yena pramāṇena tasya viṣayo yatra
[dhpr p. 156]
pradeśa ekadeśaḥ pṛthivyāḥ | sa eva viśiṣyate 'nyasmād iti viśeṣaḥ ekaḥ | pradeśaviśeṣa ity ekasmin pradeśe | kvacid iti | pratipattuḥ pratyakṣa[229] eko 'pi pradeśaḥ | sa evābhāvavyavahārādhikaraṇaṃ yaḥ pratipattuḥ pratyakṣo nānyaḥ | upalabdhilakṣaṇaprāpta iti dṛśyaḥ | yathā cāsato 'pi ghaṭasya samāropitam upalabdhilakṣaṇāprāptatvaṃ tathā vyākhyātam ||
__________notes__________
[229] pratiyakṣe | eko
svabhāvahehoḥ sādharmyavantaṃ prayogaṃ darśayitum āha ---
tathā svabhāvahetoḥ prayogaḥ --- yat sat tat sarvam anityam, yathā ghaṭādir iti śuddhasya[230] svabhāvahetoḥ prayogaḥ iii-9
__________notes__________
[230] śuddhasvabhāvasya prayogaḥ
tatheti | yathā 'nulabdhes tathā svabhāvahetoḥ sādharmyavān prayoga ity athaḥ | yat sad iti
pravṛttaṃ pramāṇaṃ sādhyasādhanayor vyāptim avasyati | sa ca viṣayo dṛṣṭo niścitaḥ sādhyasādhanayor anto 'vasānaṃ yathāyogaṃ niyatatvaniyamaviṣayatvanipuṇo yasminn iti vyutpattyā dṛṣṭāntaśabdo 'bhilapyaḥ | tam eva khyāpayitum āhācāryaḥ | anenaitad ākūtam --- vyāptisādhakapramāṇasyādhikaraṇatāṃ gacchan dṛṣṭāntaḥ sādhanāvayavasya vyāpteḥ pratipattyaṅgam | na tu sākṣāt sādhanasya | nāpi sādhyasiddheḥ | tadvacanam api tatsmārakatvena sādhanavākya upayujyate | ata eva vacanasādhanavākyasyāvayavo 'tha ca prayoktavaya iti | kuto 'nya ity āha --- sādhyadharmiṇa iti | śaśaviṣāṇādeś ca vyāptisādhakapramāṇādhikaraṇatvena dṛṣṭāntarūpatvād dṛṣṭānta ity artha iti spaṣṭayati |
nanu dṛṣṭaś cakṣuṣā jñāta iti kiṃ na vyākhyāyate? kiṃ punar evaṃ vyākhyāta ity āha--- śaśeti | hīti yasmāt | viṣayīkṛtaṃ vijñātam iti cātīte niṣṭhāṃ prayuñjānaḥ prāgbhāvi vyāptigrahaṇaṃ daṛśayati | kathaṃ punaḥ śaśaviṣāṇādi dṛṣṭānto yena sā khyāpyata ity āha --- śaśeti | hir yasmāt | dṛśyānupalambha eva tanmātraṃ tannimittaṃ yasya sa tathā | anena vyāptisādhakapramāṇādhikaraṇatvāt tasya dṛṣṭāntarūpatām āha | kiṃ tat pramāṇaṃ yena tatra pravṛttena dṛśyānupalambhābhāvavyavahārayogyatvayor vyāptiḥ sādhyata iti cet | ucyate | vādanyāyoktena nyāyena buddhivyapadeśābhāvāder asadvyavahārānimittatvena nimittāntarābhāve dṛśyānupalambha evānyanirapekṣo nimittam | yac ca yan mātranimittaṃ tatasmin sati bhavati | yathā bījādisāmagrīmātranimitto 'ṅkuraḥ sati tasmin bhavati | dṛśyānupalambhamātranimittaś cāsadvyavahāra ity anumānaṃ tatra pravṛttaṃ sādhyasādhanayor vyāpitim avasyatīti | anena vākyena yad upalabdhilakṣaṇaprāptam ityādinā 'bhidhīyamānā prakāśyamānā | tata eva prākpravṛttād anantaroktād anumānātmanaḥ pramāṇād vyāptir jñātavyā | etad uktaṃ bhavati tatpramāṇasiddhaiva vyāptir anena vākyena smaryata iti ||
svabhāvetyādinā svabhāvahetoḥ sādharmyavat prayogaṃ vivaritum upakramate | sarvaśabdasyā 'śeṣatā 'rthaḥ | tayaiva pratipāditayā sādhanasya sādhyāyattatākhyo yo niyamaḥ sa pratipādito
[dhpr p. 157]
sattvam anūdya tat sarvam nityam ity anityatvaṃ vidhīyate | sarvagrahaṇaṃ ca niyamārtham | sarvam nityam | na kiñcin nityam | yat sat tad aniyam eva | anityatvād anyatra nityatve sattvaṃ nāstīty evaṃ sattvam aniytyatve sādhye niyataṃ khyāpitaṃ bhavati | tathā ca sati vyāptipradarśanavākyam idam | yathā ghaṭādir iti [231]vyāptisādhakasya pramāṇasya viṣayakathanam etat | śuddhasyeti nirviśeṣaṇasya svabhāvasya [232]prayogaḥ |
__________notes__________
[231] vyāptisādhakasya; nityakramayogapadyābhyām arthakriyāvirodhād iti viparyayabādhakaṃ pramāṇam --- ṭi- [232] prayogasya viśeṣaṇaṃ darśa-
saviśeṣaṇaṃ darśayitum āha ---
yad utpattimat tad anityam iti svabhāvabhūtadharmabhedena svabhāvasya prayogaḥ iii-10 yad utpāttimad iti |[233] utapattiḥ svarūpalābho[234] yasyāsti tad utapattimat | utpattimattvam anūdya tad anityam ity anityatvavidhiḥ[235] | tathā ca saty utpattimattvam anityatve niyatam ākhyātam | __________notes__________
[233] yd utpattiḥ; yad utpattimad iti utpattimattvam anū- [234] lābhaḥ sa yasmāsti [235] vidheḥ
svabhāvaṃ[236] bhūtaḥ [237]tadātmako dharmaḥ | tasya bhedena | bhedaṃ hetūkṛtya prayogaḥ | [238]anutpannebhyo hi vyāvṛttim āśrityotpanno bhāva[239] ity ucyate | saiva vyāvṛttir yadā vyāvṛttyantaranirapekṣā vaktum iṣyate tadā vyatirekinīva nirdiśyate --- bhāvasya utpattir iti | yathā ca vyatiriktayevotpattyā viśiṣṭaṃ[240] vastu utpattimad uktam | tena svabhāvabhūtena dharmeṇa kalpitabhedena
__________notes__________
[236] agre svayaṃ durvekeṇa `svabhāvabhūtaḥ svabhāvātmkaḥ' ityādinā `svabhāvabhūtaḥ' ity eva dharottarasaṃmataḥ pāṭha iti gṛhītas tathāpi atra tenaiva `svahāvaṃ bhūtaḥ' ity evṃrūpeṇa gṛhīto 'sti iti vyākhyānurodhād bhāvi --- saṃ- | svabhāvabhūtaḥ --- abcdphen [237] svabhāvātmko [238] nanu svabhāvabhūtasya kathaṃ bhada ity āha --- ṭi- [239] bhāva ucyate [240] viśiṣṭaṃ ca vastu
bhavatīti niyamakhyāpanārthaṃ sarvagrahaṇaṃ bhavati | anyathā niḥśeṣatvānupapatter iti | sarvam ityādy asyaiva spasṭīkaraṇam | tathā ca sati niyatatvaniyamaviṣayatvakhyāpanaprakāre sati | idaṃ vākyaṃ yat sat tad anityam ity ātmakam | vyāptisādhakasya pramāṇasyeti yasya kramākramā 'yogo na tasya kvacit sāmarthyaṃ yathākāśakuśeśayasya | asti cākṣaṇike sa iti vyāpakānupalambhasambhabasyānumāṇasyeti draṣṭavyam | etac ca bahuvācyam anyatra vipañcitam nehāprakṛtatvāt pratanyate |
kathaṃ punar utpattir bhāvasya viśeṣaṇam ity āḥa --- svabhāvam iti | svabhāvaṃ bhūtaḥ prāpta iti karttari niṣṭhā "dvitīyā" [pāṇini 2.1.24.] iti yogavibhāgāt [59b] samāsaḥ | asyaiva spaṣṭīkaraṇa tadātmaka iti | yadi svabhāvaḥ kathaṃ viśeṣaṇam, bhedena tasya darśanād ity āha ---
[dhpr p. 158] viśiṣtaḥ svabhāvaḥ prayukto draṣṭavaḥ || yat kṛtakaṃ tad anityam ity upādhibhedena iii-11 yat kṛtakamiti kṛtaktvam anūdya [241]anityatvaṃ vidhīyata iti anityatve niyataṃ kṛtakatam uktam | ato vyāptir aniyatvena kṛtakatvasya darśitā | upādhibhenena svabhāvasya prayoga iti saṃbandhaḥ | upādhir viśeṣaṇam | tasya bhdedena bhinnopādhinā viśiṣṭaḥ svabhāvaḥ prayukta ity arthaḥ | __________notes__________
[241] anityatatve [242]iha kadācic chuddha evārtha ucyate, kadācid avyatiriktena viśeṣaṇena viśiṣṭaḥ kadācid vyatiriktena | devadatta iti śuddhaḥ, lambakarṇa ity abhinnakarṇadvcyaviśiṣṭaḥ , citranuriti vyatiriktacitragavīniśiṣtaḥ | tadvat sattvaṃ śuddham, utpattimattvam avyatiriktavśeṣaṇam, kṛtakatvaṃ vyatiriktaviśeṣaṇam || __________notes__________
[242] parārthānumāne --- ṭi-
tasyeti | bhedena viśeṣyāvyatiriktatayā viśeṣakatvalakṣaṇena vikalpasandarśitena | svabhāvabhūtaḥ svabhātmako dharma iti ca paramārthābhiprāyeṇoktam | bhedenetīyaṃ tṛtīyā hetāv iti darśayann āha --- bhedam iti | vyavahārasiddhaṃ bhedam utpattuḥ sakāśād anyatvaṃ hetūkṛtya nibandhanīkṛtya prayogaḥ saviśeṣaṇasya svabhāvahetor iti prakaraṇāt |
kalpanayā 'pi kathaṃ bhedo yenotpattyā viśiṣṭam utpattyā viśiṣṭam utpattimad ucyata ity āha --- anutpannebhya iti | hir yasmāt | anutpannebhya ākāśādibhyo vyāvṛttiṃ vyavacchedam āśritya parikalpya | yadi vyāvṛttyāśrayeṇotpanno bhāva ucyate tarhi katham utpattir asyeti prayoga ity āha --- saiveti | vyāvṛttyantaraṃ mahattvādi tannirapekṣā vaktum iṣyate yadā tadā | tena paramārthaḥ svabhāvabhūtenotpattyākhyena dhārmeṇa kalpitaḥ samāropito bhedo 'rthāntaratvaṃ yasya ye(te)na avyatiriktena viśeṣaṇena viśiṣṭasya svabhāvahetoḥ prayoga ity arthaḥ |
pūrvam avyatiriktaviśeṣaṇaviśiṣṭasya svabhāvasya prayogaḥ | adhunā tu bhinnaviśeṣaṇa viśiṣṭasyeti bhedas tad āha --- bhinneneti | yad vā bhinnena pūrvasymād anyādṛśena saṅketavaśād antarbhāvitena, na tu vidyamānasvavācakena | ata evāyam anyato bhidyate prayogaḥ |
iheti parapratipādanārthe śabdaprayoge | śuddho nirviśeṣaṇaḥ | atha kim eko arthaḥ śuddhaḥ kadācid avyatiriktopādhinā viśiṣṭaḥ; kadācid vyatiriktaviśeṣaṇaviśiṣṭo dṛṣṭaḥ śiṣṭaiḥ prayujyamāno yenaivam ucyamānaṃ parabhāgaṃ puṣṇātīy āha --- devadatta iti | vakṣyamāṇatadvatśabdāt yadvatśabdo 'tra draṣṭavyaḥ | citrā cāsau gauś ceti "gor ataddhitaluki" [pāṇini 5.4.92] iti ṭac, ṭitvāṅ ṅīp tayā viśiṣṭaḥ | yathākramam eva dṛṣṭāntadārṣṭāntikayojanā kāryā |
cittraguśabdena kṛtakaśabdasya sāmyaṃ nāstīti manvānaḥ para āha --- nanu ceti | kāraṇānāṃ vyāpāro niyataprāgbhāvas tadatirekiṇo vyāpārasyābhāvāt | nanu ca kṛtakaśabde na viśeṣaṇavāciśabdo 'stīti yad uktaṃ tat tadavadastham evety āha --- yady apīti | antarbhāvitaṃ prakāśitam | kathaṃ
[dhpr p. 159]
nanu ca citraguśabde vyatirektasya viśeṣaṇasya vācakaś citraśabdo gośabdaś cāsti | kṛtakaśabde tu nirviśeṣaṇavācinaḥ śabdasya prayogo 'stīty āśaṅkyāha ---
apekṣitaparavyāpāro hi bhāvaḥ svabhāvaniṣpattau kṛtaka iti iii-12 apekṣiteti | pareṣāṃ kāraṇānāṃ vyāpāraḥ svabhāvasya niṣpattau --- niṣptatty artham apekṣitaḥ paravyāpāro yena sa tathoktaḥ | hīti yasyādarthe | yasmād apekṣita paravyāpāraḥ kṛtaka ucyate tasmād vyatiriktena viśeṣaṇena viśiṣṭaḥ svabhāva ucyate | yady api vyartiriktaṃ viśeṣaṇapadaṃ [243]na prayuktaṃ tathāpi kṛtakaśabdenaiva vyatiriktaṃ [244]viśeṣaṇapadam antarbhāvitam | ata eva saṃjñāprakāro 'yaṃ kṛtakaśabdo yasmāt saṃjñāyām ayaṃ kan pratyayo vihitaḥ | yatra ca viśeṣaṇam antarbhāvyate tatra viśeṣaṇapadaṃ na pryujyate | __________notes__________
[243] na ca prayu- [244] viśeṣaṇamanta-
kvacit[245] tu pratīyamānaṃ viśeṣaṇaṃ yathā kṛta ity ukte hetubhir ity etat pratīyate | tatra[246] ca hetuśabdaḥ prayujyate, kadācin na vā prayujyate ||
__________notes__________
[245] kvacit pra- [246] tatra hetu
evaṃ pratyayabhedabheditvādayo api[247] draṣṭavyāḥ iii-13
__________notes__________
[247] -dao dra- prayujyamānasvaśabdaś[248] ca yathā prayayabhedabhediśabde[249] prayayabhedaśabdaḥ[250] | yathā ca kṛtakaśabdo bhinnaviśeṣaṇasvabhāvābhidhāyī evaṃ prayayabhedabheditvam ādir yeṣāṃ prayatnānatarīyakatvādīnāṃ te 'pi svabhāvahetoḥ prayogā bhinnaviśeṣaṇasvabhāvābhidhāyino draṣṭāvyāḥ | __________notes__________
[248] svaśabdo viśeṣaṇaśabda --- ṭi- [249] pratyayabhedaśabde [250] prayayabhedaḥ prayayānāṃ kāraṇānāṃ bhedo viśeṣas tena prayayakālābhedena bhettuṃ śīlaṃ yasya sa prayayabhedabhedī śabdas tasya bhāvaḥ prayayabhedabheditvam | tataḥ prayayabhedabheditvāc chabdasya kṛtaktvaṃ sādhyate | prayatnānantarīyakatvād anityatvam[251]| tatra prayayabhdedaśabdo vyatiriktaviśeṣaṇābhidhāyī prayayabhedabhediśabde prayuktaḥ | prayatnānantarīyakaśabde ca prayatnaśabdaḥ | __________notes__________
[251] tvaṃ sādhyate
punaḥ kṛtakaśabdenāntarbhāvitam ity āha --- yasmād iti | saṃjñāyāṃ nāmni kan pratyayo vihitas tasmād antarbhāvitam iti | ata eva saṃjñāyā kano vidhānbād evāyaṃ kṛtakaśabdaḥ saṃjñāprakāraḥ saṃjñāviśeṣaḥ saṃjñāśabda iti yāvāt |
antarbhāve 'pi kathaṃ viśeṣaṇapadāprayoga ity āha --- yatreti | co yasmādarthe | athāvasitasyāpy asti prayogo yathā kṛtaka ity ukte hetuneti pratītāv api hetuśabdaprayoga ity āha --- kvacid iti | tuḥ pūrvasmād vaidharmyaṃ(-mye) | pratīyamānaṃ svata utpādāyogāt sāmarthyād avasīyamānam |
[dhpr p. 160] tad evaṃ tirvidhaḥ svabhāvahetuprayogo[252] darśitaḥ śuddho 'vyatirktaviśeṣaṇo vyatirktaviśeṣaṇaś ca | __________notes__________
[252] -hetuyogo [253]evamarthaṃ caitad ākhyātaṃ --- vācakabhedān mā bhūt kasyacit svabhāvahetāv api prayukte vyāmoha iti || __________notes__________
[253] etad artham
[254]sann utpattimān kṛtako vā śabda iti pakṣadharmaupadarśanam [255] iii-14
__________notes__________
[254] annotpa- [255] asmin sūtre na kiṃcit kenacid vyākhyātam
atha kim ete svabhāvahetavaḥ siddhasambandhe svabhāve sādhye prayoktavyā āhosvid asiddhasambandha ity āśaṅkya siddhasambandhe prayoktavyā iti darśayitum āha ---
sarva ete sādhanadharmā yathāsvaṃ pramāṇaiḥ siddhasādhanadharmamātrānubandha eva sādhyadharme 'vagantavyāḥ iii-15
sarva eta iti | gamakatvāt sādhanāni, parāśritatvāc ca dharmāḥ, sādhanadharmā eva
ayam asyāśayaḥ --- na kṛtakaśabdena pratipāditasyārthasya anyathānupapattyā hetuvyāpāro 'tra pratīyate yenātarāpi viśeṣaṇapadasya [60a] prayogo vaktur icchātaḥ syād vā na vā kin tu svotpattāv apekṣitaparavyāpārasyaivārthasyedaṃ nāmeti kuto 'nayoḥ sāmyam iti |
evaṃ tāvat kaścid viśeṣaṇabhūto 'rtho 'rthāt pratīyamānaḥ svaśabdenocyate na vā vaktur icchāvaśād iti pratipādya kaścit punar viśeṣaṇabhūto 'rthaḥ pratīyamāno 'py avaśyaṃ svaśabdopādeya iti darśayitum āha --- prayujyamāneti | prayujyamāna upādīyamānaḥ | svaśabdaḥ svavācako yasya viśeṣaṇarūpasyārthasya sa tathoktaḥ | ko 'sāv īdṛśa ity āha --- yatheti | prayayabhedaḥ prayayabhedalakṣaṇo 'rtho viśeṣaṇātmā 'vaśyaṃ svavācakena prayayabhedaśabdenābhidhīyate iti prakaraṇāt |
bhettuṃ bhidāṃ gantuṃ | kasimin sādhye sādhanam idam ity āha --- śabdasyeti | etac ca mīmāsakādināṃ prati draṣṭavyam |
tad evam ityādinopasahāraḥ | svabhāvahetoḥ sādharmyavat prayogamātre darśayitavye kim anekasya svabhāvahetoḥ prayogo darśita ity āśaṅkya phalam asyopadarśayann āha --- evamarthaṃ caitad iti | evaṃ vakṣyamāṇako 'rthaḥ prayojanaṃ yasyeti vigrahaḥ kāryaḥ | co 'vadhāraṇe hetau vā | etad iti traividhyam | evamarthaṃ caitat hetujātam iti kvacit pāṭhas tatra ca jātaṃ vṛndaṃ draṣṭavyam | tam evārthaṃ vācaketyādinā darśayati | vācake vyāmoho bhramas tasmāt | kasyacit pratipattuḥ svabhāvahetāv api prayukte vyāmoho `nāyaṃ svabhāvaḥ' iti viparyayajñānam |
etad uktaṃ bhavati --- yadi trayāṇām anyatama upādīyate tadā kadācid anyenānyathā prayukte svabhāvahetau śāstroktasvabhāvahetuvācaka[bhinna]tvāt `nāyaṃ svabhāvavācakaḥ' iti vācake
[dhpr p. 161] sādhanadharmamātram | mātraśabdenādhikasyāpekṣaṇīyasya nirāsaḥ | tasyānubandho 'nugamanam anvayaḥ | siddhaḥ sādhanadharmamātrānubandho yasya sa tathoktaḥ | kena siddha ity āha --- yathāsvaṃ pramāṇair iti[256] | yasya sādhyadharmyasya yadātmīyaṃ pramāṇaṃ tenaiva pramāṇena siddha ity arthaḥ | svabhāvahetūnāṃ ca bahubhedatvāt saṃbandhasādhanāny api pramāṇāni bahūnīti pramāṇair iti bahuvacananirdeśaḥ | gamayitavyatvāt sādhyaḥ, parāśritatvāc ca dharmaḥ sādhyadharmaḥ | __________notes__________
[256] atha nāntarīyatvāniścaye 'pi liṅgasya parokṣārthapratipādakatvaṃ syād ity āha --- ṭi- tad ayaṃ paramārthaḥ --- na hetuḥ pradīpavad yogyatayā gamako 'pi tu nāntarīyakatayā viniścitaḥ[257] | sādhyāvinābhāvitvaniściyanam eva[258] hi hetoḥ sādhyapratipādanavyāpāro nāyaḥ kaścit | __________notes__________
[257] pramāṇair yasya sādhanadharmasya yadātmīyaṃ; pramāṇair yadātmīyaṃ [258] eva hetoḥ
vyāmuhya `nāyaṃ svabhāvaḥ' iti sādhane 'pi vyāmuhyeta | sa vyāmoho mā bhūd ity etad arthaṃ trividhaḥ svabhāvahetur uktaḥ |
atheti sambodhane | siddho niścitaḥ sambandhas tādātmyalakṣaṇo yasya tasmin | yasya sādhyadharmasya yadātnmīyam iti yena pramāṇena yasya sādhyasya sādhanavyāpa[ka]taṃ niścīyate | tad eva tasyety abhiprayeṇoktam | vyaktibhedavivakṣayā bahūnīty uktam |
sādhyasādhanayoḥ sambandho vāstavo 'stu | kiṃ tanniścayenety āha --- tad ayam iti | yata evaṃ tat tasmād ayam abhidhāsyamānas tātparyārthaḥ sarva ityāder vākyasya | pradīpo vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | yogyatayā tathāśaktyatayā |
nanu parokṣārthapratipādanavyāpārasamāveśād hetur gamakaḥ tat kiṃ sādhyanāntarīyakatvaniścayenety āha --- sādhyeti | hir yasmādarthe | sādhyāvinābhāvitvaniścayanam atrāpīdam etat svabhāvam iti niścayaḥ | tad eva hetoḥ pratipādanavyāpāraḥ parokṣārthapratipādanalakṣaṇo vyāpāraḥ parokṣārthapratipādakatam ity arthaḥ | yady evam aniścatasambanbhe 'pi sādhyadharme sādhanadharmas tannāntarīyakatayā niścetuṃ śakya iti kiṃ siddhasambandhena sādhyenānusṛtenety āha --- prathamam iti | prathamaṃ hetuprayogāt prāk, bādhakene sādhyaviparyayo heto [60b][259].......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... .................................................................................................. ................. [61] sādhyasādhanabhāva iti cet | yad darśanadvārāyātāv etau kṛtakatvānityatvavikalpau vyāvṛttiniṣṭhau paramārthatas tasya tādātmyād ity uktaprāyam ity doṣaḥ | tādātmyāvasāyaḥ kuta iti cet viparyaye vādhakapramāṇavaśāt | tata eva tarhi sādhyaṃ siddham iti kiṃ sādhyata iti cet | na tato dharmyanavacchedena plavamānākārāyāḥ pratīter apravṛttyaṅgasyodayāt | yat punar iyaṃ gharmakālaviśeṣānavacchedena
__________notes__________
[259] naitatpatraṃ pratibimbitam --- saṃ-
[dhpr p. 162] [260]prathamaṃ bādhakena pramāṇena sādhyapratibandho niścetavyo hetoḥ | punar anumānakāle[261] sādhanaṃ sādhyanāntarīyakaṃ[262] sāmānyena smartavyam | kṛtakatvaṃ nāmāṇityasvabhāvam[263] iti sāmānyena smṛtam arthaṃ[264] punar viśeṣe yojayati --- idam api kṛtakatvaṃ śabde vartamānam anityasvabhāvam[265] eveti | __________notes__________
[260] prāg anumānāt --- ṭi- [261] -kālena sādhanaṃ [262] sādhyānantarīkaṃ [263] -tyatvasva- [264] smṛtam arthāya [265] -tyatvasva- tatra sāmānyasmaraṇaṃ liṅgajñānam[266] | viśiṣṭasya tu śabdagatakṛtakatvasyā [267]'nityatvasvabhāsya smaraṇam anumānajñānam[268] | tathā ca saty avinābhāvitvajñānam eva parokṣārthapratipādakatvaṃ nāma | tena niścitatanmātrānubandhe sādhyadharme sādhyadharmne svabhāvahetavaḥ prayoktavyā nānyatrety uktam || __________notes__________
[266] liṅganiścāyakaṃ jñānam --- ṭi- [267] kṛtakasyā [268] mānaṃ jñānaṃ
yady evaṃ sambandho niścetavyaḥ sādhyasya sādhanena saha | sādhanadharmamātrānubandhas tu sādhyasya kasmān niścito mṛgyata ity āha ---
[269]tasya eva tatsvabhāvatvāt iii-16
__________notes__________
[269] tasyaiva --- om. tasyaiveti siddhasādhanadharmamātrānubandhasya | tatsvabhāvatvād iti sādhanadharmasvabhāvatvāt | yo hi sādhayadharmaḥ sādhanadharmamātrānubandhavān sa eva tasya sādhanadharmasy svabhāvo nānyaḥ || bhavatu īdṛśa eva svabhāvaḥ | svabhāva eva tu sādhye kasmād dhetuprayogaḥ?
svabhāvasya ca[270] hetutvāt iii-17
__________notes__________
[270] -sya hetu-
svabhāsasya ca[271] hetutvāt | svabhāva eva[272] iha hetuḥ prakrāntaḥ | tasmāt sa eva sādhyaḥ kartavyaḥ yaḥ sādhanasya svabhāvaḥ syāt | sādhanadharmamātrānubandhavāṃś[273] ca svabhāvo nyāyaḥ ||
__________notes__________
[271] -sya hetu- [272] svabhāva eva hetu; svabhāva iha [273] -ndhaś ca sva-
yadi sādhyadharmaḥ sādhanasya svabhāvaḥ[274] syāt pratijñārthaikadeśas tarhi hetuḥ syād ity āha ---
__________notes__________
[274] svabhāvaḥ prati-
vastutas tayos tādātmyam[275] iii-18
__________notes__________
[275] -ātmyāt
vastuta iti | vastutaḥ paramārthataḥ sādhyasādhanayos tādātmyam | samāroptitas tu sādhyasādhanabhedaḥ[276] | sādhyasādhanabhāvo hi niścayārūḍhe rūpe | niścayārūḍhaṃ ca rūpaṃ samāropitena
__________notes__________
[276] -sādhanayor bhedaḥ
tadātmatāpratītiḥ pravṛttyaṅgam iyam asmād eva liṅgād iti kim avadyam? evaṃ sattvahetāv api draṣṭavyam | etac coktam api svārthānumāne 'dhikābhidhānārthaṃ punar uktam iheti draṣṭavyam ||
[dhpr p. 163]
bhedenetaretaravyāvṛttikṛtena bhinnam iti anyat sādhanam, anyat sādhyam | dūrād dhi śākhādimān artho vṛkṣa iti niścīyate na śiṃśapeti | atha ca sa eva vṛkṣaḥ saiva śiṃśapā | tasmād abhinnam api vastu niścayo bhinnam ādarśayati vyāvṛttibhedena | tasmān niścayārūḍharūpāpekṣayā anyat sādhanam anyat sādhyam | ato na pratijñārthaikadeśo hetuḥ | vāstavaṃ ca tādātmyam iti ||
kasmāt punaḥ sādhanadharmamātranubandhyeva[277] sādhyaḥ svabhāvo nānya ity āha ---
__________notes__________
[277] -bandhe ca sādhyaḥ
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
