Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu
- Tác giả
- Durvekamiśra
- Thông tin
- GRETIL — Dalsukhbai Malvania, Patna: Kashiprasad Jayaswal Research Institute 1971 (Tibetan Sanskrit Works, 2).CC BY-NC-SA 4.0
tanniṣpattāv aniṣpannasya tatsvabhāvatvaabhāvāt[278] iii-19
__________notes__________
[278] sa tanniṣpattāv aniṣpannasya sādhana tan niṣpattāv iti | yo hi yan nānubadhyāti sa[279] tanniṣpattāv aniṣpannaḥ | tasya tanniṣpattāv aniṣpannasya sādhanasvabhāvatvam ayuktam | yato niṣpattyaniṣpattī bhāvābhāvarūpe | bhāvābhāvī ca parasparaparihāreṇa sthitau | yadi ca pūrvaniṣpannasya, aniṣpannasya cakyaṃ bhaved ekasyaivārthasya bhāvābhāvau syātāṃ yugapat | na ca viruddhayor bhāvābhāvayor aikyaṃ yujyate, viruddhadharmasaṃsargātmakatvād ekatvābhāvasya [280]| __________notes__________
[279] ayam eva bhedobhāvanāṃ viruddhadharmādhyāsaḥ, kāraṇabhedaś ca --- ṭi- [280] vyabhicāretyādi --- om. kiñ ca paścād utpadyamānaṃ pūrvaniṣpannād bhinnahetukam | hetubhedapūrvakaś ca kāryabhedaḥ | tato niṣpannāniṣpannyor niruddhadharmasaṃsargātmko bhedo bhedahetuś ca kāraṇabheda iti kuta ekatvam? tamāt sādhadharmamātrānubandhy eva sādhyaḥ svabhāvo nāyaḥ || mā bhūt paścān niṣpannaḥ pūrvajasya svabhāvaḥ | sādhyas tu kasmān na bhavatīty āha
vyabhicārasambhavāc ca iii-20
vyabhicāretyādi | pūrvajena paścān niṣpannasya vyabhicāraḥ parityāgo yas tasya sa bhavāc ca
nanu kim asya sambhavo 'sti yad uttaikātmana evaikā vyāvṛttir niścīyate netarety āha --- dūrād iti | hir yasmāt | atha ceti nipātasamudāyaḥ pratipipādayiṣitaparamārthadyotakaḥ | vṛkṣaḥ śiṃśapeti copalakṣaṇam etat |
tasmād ityādinopasaṃhāraḥ | vāstavaṃ vastusvarūpād āgatam asamāropitam ity arthaḥ | tuśabdārthaś cakāraḥ ||
yaḥ sādhyadharmo yaṃ sādhanadharmaṃ nānubadhyāti, nānugacchati, tasmin sati niyamena nopatiṣṭhata iti yāvat | kasmāt tatsvabhāvatvam ayuktam ity āha --- yata iti | bhavatāṃ bhāvābhāvarūpe tathā 'pi kiṃ tayos tatsvabhāvatvam ity āha --- bhāveti | co yasmādarthe | yad iccha (yadi ce)ti caśabdo vaktavyāntarasamuccaye |
[dhpr p. 164]
na pūrvaniṣpannasya paścān niṣpannaḥ sādhyaḥ | tasmāt sādhanadharmamātrānubandhy[281] eva svabhāvaḥ | sa eva ca sādhyaḥ | tathā ca siddhasādhanadharmamātrānubandha eva svabhāve svabhāhetavaḥ prayoktavyā iti sthitam ||
__________notes__________
[281] -bandhy eva yaḥ svabhāvaḥ
kāryahetoḥ[282] prayogaḥ--- yatra dhūmas tatrāgniḥ, yathā mahānasādau | asti ca iha dhūma iti iii-21
__________notes__________
[282] kāryahetuprayogaḥ; kāryahetor api prayogaḥ kāryahetoḥ prayogaḥ | sādharmyavān iti prakaraṇād apekṣīyam | yatra dhūma iti dhūmam anūdya tatrāgnir ity agner[283] vidhiḥ | tathā ca[284] niyamārthaḥ pūrvavad avagantavyaḥ | tad anena kāryakāraṇabhāvanimittā vyāptir darśitā | __________notes__________
[283] ity agnividhaḥ [284] vyāptir vyāpakasya tatra bhāva evetyādikaḥ --- ṭi- vyāptisādhanapramāṇaviṣayaṃ darśayitum āha --- yathā mahānasaādau | mahānasādau hi pratyakṣānupalambhābhyāṃ kāryakāraṇabhāvātmāvinābhāvo niścitaḥ | asti ca iheti sādhyadharmiṇi pakṣadharmopasaṃhāraḥ || iha api siddha eva kāryakāraṇabhāve kāraṇe sādhye[285]kāryahetur vaktavyaḥ iii-22
__________notes__________
[285] kāryaṃ hetu- iha apīti | na kevalaṃ svabhāvahetāv ihāpi kāryahetau[286] | siddha eveti niścate kāryakāraṇatve | kāryakāraṇabhāva[287] niśayo hy avaśyaṃ karyavyaḥ | yato na yogyatayā hetur gamako 'pi tu nāntarīyakatvād ity uktam || __________notes__________
[286] kāryahetoḥ [287] kāryakāraṇatvaniściyo; kāryakāraṇaniściyo
evaṃ niruddhadharmasaṃsargātmakabhedaṃ pratipādya tasya hetuṃ kāraṇabhedaṃ pratipādyitum āha --- kiñ ceti nipātasamudāyo vaktavyāntarasamuccaye | pūrvaniṣpannavastuhetukatve tadaivotpattiprasaṅena paścād upādāyogād iti bhāvo bhinnhetukam iti bruvataḥ | bhinnahetukatve 'pi kathaṃ bheda ity āha --- hetubhedeti | co hetau | tata ityādino 'pasaṃhāraḥ | tasmād ityādinā ''dyasyopasaṃhāraḥ ||
pūrvasmin kāle jātaḥ pūrvajaḥ | vyabhicāras tad antareṇā 'pi kevalasya sthitiḥ | co 'svabhāvatāpekṣayā 'sādhyatāṃ samuccinoti | tasmād ityādinā sādhanadharmamātrānubandhinas tat svabhāvatvaṃ sādhanasvabhāvtvañ copasaṃharati | caśabdaḥ sādhya ityasyānantaraṃ tatsvabhāvatvāpekṣayā sādhyatvaṃ samuccinoti | tathā ca tanniṣpattāv eva niṣpannsasya tādātmye tanmātrānubandhina eva ca sādhyatve sati ||
[dhpr p. 165]
sādharmyavān svabhāvakāryānupalambhānāṃ prayogo darśitaḥ | vaidharmyavantaṃ darśayitum āha ---
vaidharmyavataḥ[288]prayogaḥ --- yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ tad upalabhyata eva, yathā nīlādiviśeṣaḥ | na ca evam iha upalabdhilakṣaṇaprāptasya sata upalabdhir ghaṭasya ity anupalabdhiprayogaḥ iii-23
__________notes__________
[288] vaidharmavataḥ vaidharmyavata[289] iti yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptam iti yat sat dṛśya ity astitvānuvādaḥ | tad upalabhyata ity upalambhavidhiḥ | [290]tad anena dṛśyasya sattvaṃ darśanaviṣayatvena vyāptaṃ kathitam, asattvanivṛttiś ca sattvam, anupalambhanivṛttiś ca upalabhaḥ | tena sādhyanivṛttyanuvādena sādhananivṛttir ahitā | tathā ca [291]sādhyanivṛttiḥ sādhananivṛttau niyatatvāt sādhananivṛttyā vyāptā kathitā | yadi ca dharmaṇi sādhyadharmo na bhaved [292]hetur api na bhavet | [293]hetvabhāvena [294]sāddhyābhāvasya vyāptatvāt | asti ca hetuḥ[295] | ato vyāpakasya sādhanābhāvasyābhāvād[296] vyāpyasya[297] sādhyābhāvasyābhāva iti sādhyagatir[298] bhavati | tato vaidharmyaprayoge sādhanābhāve sādhyābhāvo[299] niyato darśanīyaḥ sarvatreti nyāyaḥ || __________notes__________
[289] vaidharmyavataḥ yat sad iti [290] tasmāt --- ṭi- [291] sattvaṃ--- ṭi- [292] hetur api | hetva-; hetur api na syāt [293] upalambhaḥ --- ṭi- [294] sattvasya --- ṭi- [295] anupalabhyamānaḥ --- ṭi- [296] uplambhaḥ --- ṭi- [297] sattvasya --- ṭi- [298] sādhyaniścayo bhavati [299] niyamaḥ
prakaraṇāt sādharmyavat prayogadarśanaprastāvāt | tathā ceti dhūmānuvādenāgnividhāne satīty arthaḥ | niyamo 'vyabhicāraḥ, tallakṣaṇo 'rthaḥ pratipādyatayā 'bhidheyaḥ prayojanaṃ vā 'sya --- yatra dhūma ityādeḥ prayogasyeti prastāvāt, so 'nugantavyaḥ pratyetavyaḥ | pūrvavad anupalabdhyādivat |
etad eva vyanakti tad iti yata evaṃ tat tasmāt | vyāptir avinābhāvaḥ, sādhyaniyatatvaṃ sādhanasyeti yāvat | darśitā pradarśitā | kiṃ nimittā sety āha --- kāryeti |
ayam āśayaḥ --- vyāptiḥ khaluḥ pratibandhaḥ sādhyāyattatvam | tac cārthāntarasyārthāntare pratibaddhatvaṃ kāryakāraṇabhāvavaśād iti sa eva nimittaṃ tasya, anarthāntarasya tu tādātmyam [61b] |
mahānasaḥ sūpakāraśālā | ādiśabdenāyaskārakuṭyāder grahaṇam | kiṃ tatra vyāptisādhakaṃ pramāṇaṃ yad apekṣayā tasya viṣayatvam ity āha --- pratyakṣeti | hir yasmāt | pratyakṣānupalambhānāṃ pratyekaṃ jātyekatvavivakṣayā pratyakṣānupalambhyām ity avaseyam | kāryakāraṇbhāvād ātmā niścayārūḍhaḥ svabhāvo yasyeti vigrahaḥ kāryo 'nyathā yuktivirodhaḥ svavacanavirodhaś cā 'sya syāt | avinābhāvo 'vyabhicāraḥ sādhyāyattatā sādhanasyeti yāvat |
pakṣadharmasyopasaṃhāro ḍhaukanaṃ tatra sattvapradarśanam ity arthaḥ ||
[dhpr p. 166]
svabhāvahetor vaidharmyaprayogam āha ---
asaty anityatve na asty eva[300] sattvam utpattimattvaṃ kṛtakatvaṃ vā |[301] saṃś ca śabda utpattimān kṛtako vā iti svabhāvahetoḥ prayogaḥ iii-24
__________notes__________
[300] nāsti sattvam [301] asaṃś ca asaty anityatva iti | ihānityatvasya sādhyasyābhāvo hetor abhāve niyata[302] ucyate | tena hetvabhāvena[303] sādhyābhāvo vyāpta[304] uktas triṣv api svabhāvahetuṣu | sann utpattimān kṛtako vā śabda iti trayāṇām api pakṣadharmatvapradarśanam | iha[305] ca sādhanābhāvasya vyāpakasyābhāva uktaḥ | tato vyāpyo 'pi sādhyābhāvo nirvartata[306] iti sādhyagatiḥ || __________notes__________
[302] niyamaḥ [303] sattvena --- ṭi- [304] nityatvam --- ṭi- [305] śabde dharmiṇī --- ṭi- [306] buvṛtta iti
kāryahetor[307] vaidharmyavat prayogam āha ---
__________notes__________
[307] vaidharmyaprayo-
asaty agnau na bhavaty eva dhūmaḥ[308] | atra ca asti dhūma iti kāryahetoḥ prayogaḥ iii-25
__________notes__________
[308] atra cāstīti kārya asaty agnāv iti | ihāpi[309] vahnyabhāvo dhūmābhāvena vyāpta uktaḥ | [310]asti dhūma atra iti vyāpakasya dhūmābhāsyābhāva uktaḥ | tato vyāpyasya vahnyabhāve sādhyagatiḥ || __________notes__________
[309] ihāpi ca [310] atra cāsti dhūma iti
nanu ca sādharmyavati[311] vyatireko noktaḥ | vaidharyavati cānvayaḥ | tat katham etat trirūpaliṅgākhyānam ity āha ---
__________notes__________
[311] sādharmyavyatireko
dṛṣṭāntadārṣṭāntikayor hetusadbhāvāsadbhāvadvārakaṃ vaidharmyaṃ vidyate pratipādyatayā yasya taṃ darśayitum āha vārtikakāraḥ |
tathā ceti sādhyanivṛttyanuvādena sādhananivṛttiprakāre satīty arthaḥ | sādhyanivṛttir abhāvaḥ sādhanasya nivṛttyā 'bhāvena vyāptā ātmaniyatīkṛtā kathitā prakāśitā | kuta ity āha --- sādhanasya nivṛttāv abhāve niyatatvād avyabhicāritvāt sādhyanivṛtter iti prakramāt | yato yatra sādhyābhāvas tan niyatatvam asya | imān eva vyāpti vyanakti yadīti | co hetau | dharmaṇīty anena dharmamātram upadarśayan sarvopasaṃhāravatīṃ vyāptim āha | kutaḥ punaḥ sādhyābhāve sādhanābhāva ity āha --- hetvabhāveneti | asti hetur dṛśyānupalambhaḥ | anena vyāpakasya sādhanābhāvalakṣaṇasyābhāvo darśitaḥ | ato vyāpakābhāvāt sādhyābhāvaḥ sadvyavahārayogyatvalakṣaṇo vyāpyo nivarttate | yata evam
[dhpr 167]
sādharmyeṇa api hi prayoge arthād vaidharmyagatir iti[312] iii-26
__________notes__________
[312] gatiḥ | sādhamyeṇeti | sādharmyaṇāpi abhidheyena ukte prayoge kriyamāṇe arthāt[313] sāmarthyāt vaidharyasya vyatirekasya gatir bhavatīti[314] | hīti yasmāt | tasmāt trirūpaliṅgākhyānam etat[315] | __________notes__________
[313] arthād iti [314] bhavati | hī [315] ākhyānam- eva tat yadi nāma vyatireko 'nvayavatā[316] noktas tathāpi anvyavacanasāmarthyād evāvasīyate || __________notes__________
[316] -vati nokto 'nvaya-
katham?
asati tasmin sādhyena hetor anvayābhāvāt iii-27 asati tasmin vyatireke[317] buddhyādhyavasite sādhyena hetor anvyasya [318]buddhyādhyavasitasyābhvāt[319] | [320]sādhye niyataṃ sādhanam anvayavākyād avasyatā sādhyābhāve sādhanaṃ nāśaṅkanīyam | __________notes__________
[317] vyatirekabu- [318] buddhyadhyavasite; buddhyadhyavasitasya [319] -sitatvābhāvāt [320] sādhye niyatam ityādinā 'nvayabā(bo)dhasāmarthyāt vyatirekaṃ darśayati --- ṭi-
itis tasmāt | sādhyasyāsadvyavahārayogyatvasya gatir avasāyo bhavati, sarvatra hetutrayavaidhrmyaprayoge ||
svabhāvahetum adhikṛtyāha --- svabhāveti | vaidharmyapratipādakaḥ prayogas tathoktaḥ | kathaṃ punas atra sādhyaniścayo jāyata ity āha --- iheti svabhāvahetuprayogatraye | co yasmāt sādhanābhāsya sattvādinivṛtte abhāvaḥ sattvādividhir uktaḥ | tatas tasmāt | vyāpyo api kṣaṇikatvābhāvo 'pi | apiḥ sādhanābhāvanivṛttyapekṣayā sādhyābhāvanivṛttiṃ samuccinoti | yata evam itas tasmāt | sādhyasya kṣaṇikatvasya gatir niściya iti ||
kāryahetum uddiśyāha kāryeti | na kevalaṃ pūrvayor ity apiśabdaḥ | dhūmābhāvasyābhāvo dhūmasattaiva pratiṣedhapratiṣedhasya vidhirūpatvād evaṃ pūrvatrāpi vijñeyam | tato vyāpakasya dhūmābhāvasyābhāvāt vyāpyasya vahnyabhāvasyābhāva(ve) nyāyasiddhe sati ||
na kevalaṃ vyatirekeṇābhidheyena yukta ity apiśabdaḥ | abhidheyena sākṣād abhidhāviśrāmaviśayeṇa | sāmarthyād anyathā 'nupapatteḥ |
etad iha jñātavyam --- anvayavyatirekaor bhedasya vyāvṛttinibandhanbatvād vastutas tādātmyāt svabhāvahetujānumānabalād itarapratītir na tv anyathā 'nupapattilakṣaṇārthāpattir anenocyata iti |
[dhpr 168] itarathā [321]sāhdyaniyatam eva na pratītaṃ syāt | sādhyābhāve ca sādhanābhāvagatir vyatirekagatiḥ | ataḥ sādhyaniyatasya sādhanasyābhidhānasāmarthyād anvyavākye 'vasito vyatirekaḥ || __________notes__________
[321] sādhye niyata-
tathā vaidharmyeṇa apy anvayagatiḥ iii-28 tatheti | yathā 'nvayavākye tathā 'rthād eva vaidharmyeṇa prayoge 'nvayasyānabhidhīyamānasyāpi gatiḥ || katham?
asati tasmin sādhyābhāve hetvabhāvasya asiddheḥ iii-29 asati tasmin anvaye buddhigṛhīte [322]sādhyābhāve hetvabhāvasyāsiddher anavasāyāt | hetvabhve sādhyābhāvaṃ niyataṃ vyatirekavākyād avasyatā hetusaṃbhave sādhyābhāvo nāśaṅkanīyaḥ | itarathā hetvabhāve[323] niyato[324] na syāt pratītaḥ | hetusattve ca sādhyasattvagatir[325] anvayagatiḥ | ataḥ sādhanābhāvaniyatasya[326] sādhyābhasyābhidhānasāmarthyād vyatirekye 'nvayagatiḥ || __________notes__________
[322] gṛhīte te sādhyā [323] sādhyābhāro(vo) 'nagniḥ --- ṭi- [324] niyataḥ sādhyābhāvo na syāt [325] sādhyasattvaṃ gatiḥ [326] sādhanābhāve niyatasya
etad eva darśayitum --- yadi nāmeti | viśeṣābhidhānanimittābhyupagame cāyaṃ nipātasamudāyaḥ | anvayavatā 'nvayenābhidheyena yukte prayogeṇeti prastāvāt | anvayavacanasāmrthyād [62a]anvayābhidhānabalāt ||
abhiprāyam ajānānaḥ para āha --- katham iti |
asatītyādi siddhāntavādī | abhidheyatayā sthita ity āśaṅkām apākṛttum āha --- buddhyeti | tādātmyatadutpattinibandhane pratibandhena pratibandhena pratibaddhatvāt sādhanam idaṃ sādhyābhve na bhavaty eveti buddhyā 'dhyavasite viṣayīkṛte 'sati | sādhyena hetor anvayasya --- anvīyamānatvasya --- yatra sādhanaṃ tatra sarvatrāvaśyaṃ sādhyam ity evaṃrūpasya buddhyā 'dhyavasitasyety etad anvayavākyopasthāpitayā buddhyā gṛhītasyābhāvād abāvaprasaṅgād ity arthaḥ |
etad uktaṃ bhavati | yadi sādhyābhāve 'pi sādhanaṃ syāt tadā yatraivādaḥ sādhyābhāve 'pi vṛttam iṣyate tatraiva tat sādhanam apy asti na ca sādhyam iti kathaṃ yatra yatra sādhanadharmas tatra tatra sādhyadharma iti sarvopasaṃhāreṇānvaya uktaḥ syād iti | tasmād hetor anvyābhāvād hetoḥ sādhye niyataṃ sādhyāvinābhāvisādhanam anvayavākvādivāsyatā (anvayavākyād avayatā) pratiyatā sādhyābhāve sādhanaṃ nāśaṅkanīyaṃ na sandehanīyam | āśaṅkāniṣedhena ca viparyayo 'tyantaṃ niṣiddhaḥ |
kathaṃ punas tenaivaṃ nāśaṅkanīyam ity āha --- itaratheti --- ato 'nyena prakāreṇa | astu sādhyābhāve sādhanābhāvāvasāyo vyatirekas tu kathaṃ pratīyata ity āha --- sādhyeti | co yasmād | yata
[dhpr 169]
yadi nāmākāśādau sādhyābhāve sādhanābhāvas tathāpi kim iti hetusambhave sādhyasaṃbhava ity āha ---
na hi svabhāvapratibandhe asaty ekasya nivṛttāv aparasya niyamena nivṛttiḥ iii-30 na hīti | [327]svabhāvena pratibandho yas tasminn asty ekasya sādhayasya nivṛttyā nāparasya sādhanasya niyamena yuktā niyamavatī nivṛttiḥ || __________notes__________
[327] bhāvaḥ --- utpādaḥ, sattā vā --- ṭi- sa ca dviprakāraḥ sarvasya | tādātmyalakṣaṇas tadutpattilakṣaṇaś ca ity uktam iii-31 evam ato hetor ityādinopasaṃhāraḥ | asti vyatireke pratibandhānākṣepād anvayasyaivāsattvād asataś ca sattvena tatpratipādanāyogāt prekṣāvatām anvayavacanam eva na prayuktaṃ syād iti samudāryārthaḥ ||
vaidharmyenābhidheyena yukta ity adhyāhāraḥ | prayoge sādhanavācakaśabdasamūhe ||
katham iti paraḥ |
asatītyādi siddhāntavādī | buddhigṛhīta iti buddhyantaragṛhīta iti grāhyam | etad eva pratipādayann āha --- hetvabhāva iti | itarathā hetusadbhāve sādhyābhāvasambhavaprakāre sati niyato na syāt pratītaḥ sādhyābhāva iti śeṣaḥ |
mā bhūn niyato 'nugataḥ kiṃ naś cchinnam ity āha --- hetusattve iti | caḥ samuccaye |
ayam āśayaḥ --- sati sādhane 'vaśyaṃ sādhyam ity evaṃlakṣaṇo 'nvayo 'sty eva | kevalaṃ vyatirekavākyān na pratīyata ity ucyate pūrvapakṣavādinā | yadā ca hetvabhāve na niyataḥ sādhyābhāvaḥ sambhāvyata iti kuto yatra yatra sādhanaṃ tatra tatra sādhyam ity evaṃrūpo 'nvayaḥ siddhyeta | tatraivaṃsambhāvanāviṣaye hetubhāve 'pi sādhyābhāvād iti |
yata evam ato 'smād hetor ityādinopasaṃhāraḥ | atrāpy ayam āśayaḥ --- yadi yatra sādhanaṃ tatrāvaśyaṃ sāhdyam iti na syāt tadā tatraiva tāvad asaty api sādhye sādhanaṃ vṛttam iti kutaḥ sādhyābhve sādhanaṃ na varttata ity evaṃrūpo vyatirekaḥ siddhyed iti ||
atrābhiprāyam aparijñāyamānaḥ (-jānānāḥ) prāha --- yadi nāmeti |
na hītyādi pratividhānam ācāryīyaṃ na hītyādinā vyācaṣte | ayaṃ ca maulo hiśabdaḥ paścād vyākhāsyate | niyamenāvaśyaṃtayā | yā cāvaśaṃ bhāvinī nivṛttiḥ sā niyam eva uktā bhavatīty arthakathanam etat ||
[dhpr 170]
sa ca svabhāvapratibandho dviprakāraḥ sarvasya [328]pratibaddhasya | tādātmyaṃ lakṣanaṃ nimittaṃ yasya sa tathoktaḥ | tadutpattir lakṣaṇaṃ nimittaṃ yasya sa tathoktaḥ | yo yatra pratibaddhas tasya sa pratibandhaviṣayo 'rthaḥ svabhāvaḥ kāraṇaṃ vā syāt | anyasimin pratibaddhatvānupapatteḥ | tasmād dviprakāraḥ sa ity uktam | `sa ca sādhye `rthe liṅgasya' ity ṝnb ii-21 atrāntare 'bhihitaḥ ||
__________notes__________
[328] hetoḥ --- ṭi-; pratibaddhasya iti om.
tena hi nivṛttiṃ kathayatā pratibandho darśanīyaḥ | tasmāt nivṛttivacanam ākṣiptapratibandhopadarśanam eva bhavati | yac ca pratibandhopadarśanaṃ[329]tad eva anvayavacanam ity ekena api vākyena anvayamukhena vyatirekamukhena vā prayuktena sapakṣāsapakṣayor liṅgasya sadasattvakhyāpanaṃ[330]kṛtaṃ bhavati iti na avaśyaṃ vākyadvayaprayogaḥ iii-32
__________notes__________
[329] tad anvaya- [330] sadasattvākhyāpanaṃ
[331]hir yasmādarthe | yasmāt svabhāvapartibandhe nirvartyanivartakabhāvas tena[332] sādhyasya nivṛttau sādhanasya[333] nivṛttiṃ kāthayatā pratibandho nivartyanivartakayor darśanīyaḥ | yadi hi sādhanaṃ sādhye pratibaddhaṃ bhaved evaṃ sādhyanivṛttau[334]tan niyamena nivarteta | yataś ca tasya pratibandho darśanīyaḥ tāsmāt sādhyanivṛttau yat sādhananivṛttivacanaṃ[335] tenākṣiptaṃ pratibandhopadarśanam | yac ca tadākṣiptaṃ[336] pratibandhopadarśanaṃ tad evānvayavacanam | partibandhaś ced avaśyaṃ darśayitavyo na vaktavyas tarhy anvayaḥ | yasmād dṛṣṭānte pramāṇe pratibandho[337] darśyamāna evānvayo nāparaḥ kaśicit,
__________notes__________
[331] pūrvasūtroktaḥ --- ṭi- [332] tenety upasaṃharati --- ṭi- [333] sādhananivṛttiṃ [334] nivṛttau niyamena [335] antarbhāvitam --- ṭi-; tenākṣipta pratibandhopadarśanaṃ tad evānvaya [336] kṣiptaprati [337] vacanarūpo yatra yatra dhūmas tatrāgnir ity evaṃ na vaktavyas tarhy anvayaḥ pratibandhaśūnyaḥ | sādhyahetvos tādātmyatadupattirūpapratibandhe sthite siddha evānvaya iti bhāvaḥ --- ṭi-
atha svabhāvapratibandhaś ced ekanivṛttāv aparanivṛttinibandhanaṃ tadā kāryahetor eva vyatireko na svabhāvahetor [62b] iti[338]............. tasyāsau na tarhi kāryaṃ hetāv ity āha --- sa ceti | co yasmādarthe | svabhāvena pratibandhaḥ pratibaddhatvaṃ sādhyāyattatvam | kasyāsāv ity āśaṅkāyām āha --- pratibaddhasya sādhanasya | sarvasyety anena vyāptiṃ darśayati | tatra saṃyogādinimittaśaṅkāvyudāsāyābhimataṃ dvitaṃ (dvaitaṃ) darśayann āha --- tādātmyam ityādi | lakṣyate 'neneti lakṣaṇam | ata evāha nimittam iti kim punas tena svabhāvena[339].......m ity āha --- anyasminn asvabhāve 'kāraṇe ca | saṃyogasamavāyayoḥ pramāṇabādhitatvena nimittatvānupapatter iti bhāvaḥ | yata evaṃ tasmād hetoḥ | sa iti pratibandhaḥ ||
__________notes__________
[338] pāṭho 'tra ghṛṣṭaḥ | [339] pāṭho 'tra ghṛṣṭaḥ |
pūrvakaṃ hiśabdam idānīṃ yathāyogaṃ vyācaṣṭe --- hir iti yasmād arthavṛtti hiśabdam | asya
[dhpr 171]
tasmān nivartyanirvatakayoḥ[340] pratibandho jñātavyaḥ | tathā cānvaya eva jñāto bhavati | itiśabdo hetau | yasmād anvaye 'pi[341] vyatirekagatiḥ vyatireke cānvayagatiḥ, tasmād ekenāpi sapakṣe cāsapakṣe ca sattvāsattayḥ khyāpanaṃ kṛtam |
__________notes__________
[340] -vartakaprati- [341] anvaye vya- anvayo mukham upāyo 'bhidheyatvād yasya tad anvayamukhaṃ vākyam | evaṃ vyatireko mukhaṃ [342]yasyeti | it[343]i hetau | yasmād ekenāpi vākyena dvayagatis tasmād ekasmin sādhanavākye dvayor anvayavyatirekavākyayor avaśyam eva prayogo na karttavyaḥ | __________notes__________
[342] mukham asya [343] itikaraṇo hetau arthagatyartho hi śabdaprayogaḥ | arthaś ced avagataḥ, kiṃ śabdaprayogeṇa? [344]ekam evānvyavākyaṃ vyatirekavākyaṃ vā prayoktavyam || __________notes__________
[344] ekam eva tv anvaya-
anupalabdhāv api --- yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ tad upalabhyata eva ity ukte --- anupalabhyamānaṃ tādṛśam asad iti pratīter anvayasiddheḥanupalabhyamānaṃ tādṛśam asad iti pratīter anvayasiddheḥ iii-33
hiśabdasya arthaṃ kṛtvā śabdapadārthakasyā[345]............................. evam ukte vakṣyamāṇe ca sarvatra draṣṭavyam | amum eva yasmād artham apekṣya teneti yojayitum iti darśayitum āha --- yasmād iti | etac ca na hītyādivākyasya prakāśyam arthaṃ gṛhītvoktaṃ na tv abhidheyam, nivṛttiniṣedhasyaiva tatrābhidheyatvāt |
__________notes__________
[345] pāṭho 'tra ghṛṣṭaḥ |
nanu pratibandhaḥ pratibaddhatvam | sa ca nivarttamānasyaiva na nivarttakasya | yadi hītyādina ca[346]................... darśayiṣyati | tat katham iha nivartyanivarttakayor ity uktam | satyam | kevalam atra pratibadhaśabadena pratibaddhatvaṃ pratibandhaviṣayatvaṃ ca vivakṣitam |
__________notes__________
[346] pāṭho 'tra ghṛṣṭaḥ |
tenāyam arthaḥ | pratibandhaviṣaye pratibaddhatvaṃ darśanīyam | tathā ca na kaścid doṣaḥ |
kasmāt punaḥ pratibandho | darśanīya ity āśaṅkyāha --- yadīti | hīti yasmāt | tena vyatirekavacanenākṣiptaṃ prakāśitaṃ | pratibadndhas tādātmyataduptattinibandhanaṃ darśayayite prakāśyate 'neneti tathā | pratibandho 'vaśyadarśayitavyo 'nyathā vyatirekasyaivāsiddher iti bhāvaḥ | bhavatu tat tathā --- yad iti | co 'vadhāraṇe | tad ayam arthaḥ --- yad evākṣiptapratibandhopadarśanaṃ tad evānvayavacanam anvayaprakāśanam |
nanūpadarśyatāṃ pratibadho[347].................. sa kathaṃ tenokto bhavatīty āha --- pratibandha iti | yady avaśyaṃ darśayitavyo niyamena khyāpanīyas tarhi na vaktavyaḥ pratipādayitavyo 'anvayaḥ |
__________notes__________
[347] pāṭho 'tra ghṛṣṭaḥ |
nanu ca dṛṣṭāntena pratibandhasādhanakena pramāṇena kevalaṃ pratibandhaḥ pradarśyate, na tv anvayaḥ | tat kathaṃ vaktavyas tena vākyenety āha --- yasmād iti | tasya tādātmyanibandhanasya tadutpattinibandhanasya vā 'nvayātmakatvād iti bhāvaḥ ||
[dhpr 172]
anupalabdhāv api vyatirekeṇoktenānvayagatiḥ[348] | yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptam iti sādhyasya --- asadvyavahārayogyatvasya nivṛttiṃ dṛśyasattvarūpām[349] āha | tadupalabhyatae eveti anupalambhasya nivṛttim upalambharūpām āha | tad anena sādhyanivṛttiḥ sādhananivṛttyā vyāptā darśatā | yadi ca sādhanasaṃbhave 'pi [350]sādhyanivṛttir bhavet na sādhanābhāvena[351] vyāptā bhavet | ato vyāptiṃ[352] pratipadyamānena sādhanasaṃbhavaḥ sādhyasambhavena vyāptaḥ pratipattavyaḥ | ata evāha --- anupalabhyamānaṃ tādṛśam iti dṛśyam asad iti pratīteḥ[353] saṃpratyayād anvayasiddhir iti ||
__________notes__________
[348] keṇa yuktena [349] sattvasvarūpām āha [350] sattvaṃ --- ṭi- [351] upalambhena --- ṭi- [352] vyāptiprati [353] pratītiḥ --- om.
dvayor apy anayoḥ prayogayor[354]na avaśyaṃ pakṣanirdeśaḥ iii-34
__________notes__________
[354] prayoge 'vaśyaṃ; prayoge nāvaśyaṃ yataś ca sādhanaṃ sādhyadharmapratibaddhaṃ tādātmyatadutpattibhyāṃ pratipattavyaṃ dvayor api parayogayoḥ tasmāt pakṣo 'vaśyam eva na nirdeśyaḥ | yat sādhanaṃ sādhyaniyataṃ pratītaṃ tata eva sādhyadharmiṇi dṛṣṭāt[355] sādhyapratitaḥ | ato na kiṃcit sādhyanirdeśeneti || __________notes__________
[355] dṛṣṭvā
nivṛttivacanaṃ caitad upalakṣaṇaṃ draṣṭavyam | tenānvyavacane 'pi sarvaṃ yathāyogaṃ draṣṭavyam |
yasmād evam anuvādavidhikramas tat tasmād anena vākyena darśitā prakāśitā | bhavatvabhāvayor vyāpyavyapākabhāvas tathāpy anvayaḥ kathaṃ siddhyatīty āha --- yadīti | co hetau | na vyāptā bhavet sādhyanivṛttir iti prakṛtatvāt ||
tasmāt pakṣo 'vaśyam eva na nirdeśya ity anena nāvaśyaṃ pakṣanirdeśa ity asyārthaḥ kathitaḥ |
evañ ca vyācakṣāṇena yat kaiścit svayūthyair vidvasyamānaiḥ "avaśyaṃ pakṣanirdeśo na; kin tarhi? kadācin nirdeśaḥ, kadācin na" iti vyākhyātaṃ tad apahastitaṃ draṣṭavyam | kadācid api tasya prayogārhatve pratijñāyāḥ sādhanāṅgatvaprasaṅgāt | tathātve ca vādanyāyasya [63a][356][virodhaḥ syāt] |
__________notes__________
[356] asmin patre adhikaṃ ghṛṣṭaṃ vartate | ata eva samyak na paṭhayate --- saṃ-
nanv asati sādhyanirdeśe kutas tad avagatir yena tadanirdeśa ity āśaṅkyāha --- yad iti | sādhyaniyataṃ sādhyanāntarīyakam | pratibandhasādhakena pramāṇeneti buddhistam | tata eva sādhanāt dharmiṇi vivādāspadībhūte dṛṣṭāt pramāṇenāvagatāt sādhyasya dharmadharmisamudāyasya pratītir bhavati |
etad uktaṃ bhavati .........pratitārthapratipādakena karttavyam iti | śaṅkarācārya .. īśvarakāraṇe ................viśeṣaḥ pratīyetetyādinā vākyaprabandhena viruddhaśaṅkāvyavacchedārthaṃ sādhyavacanam iti saṃādhānāt | tathā hi tasya prabandhasyāyam arthaḥ --- asati sādhyavacane yat kṛtakaṃ tad sarvam anityaṃ
[dhpr 173]
yathā .................. kutaścid bhrāntinimittād īdṛśaṃ vyāptivacanaṃ saṃbhāvyate | atha tathāvidhābhiprāyo vaktā kṛtakatvaṃ prayuñjānaḥ tasya nityatena vyāptiṃ brūyāt | tad ayuktam | yats tayor vyāpti bruvāṇo ............... kathayet ................ cet sādhana ............................ sādhanavikalaḥ ṣadhyavikalo vā mā bhūd dṛṣṭānta iti yat kṛtakaṃ tad anityam iti prayogo 'pi viruddhavādy eva draṣṭavyaḥ | .......... tad etad bhau[tākhyānaṃ] kim atra brūmaḥ tathā hi kaḥ khalu prekṣāvān sādhanavikalaṃ vihāyasaṃ sādhyavikalaṃ ca kumbham ālocayitum īśāno 'bhipretanityatvaviruddhenānityatvena sādhye(dhya)vikalatayā kumbhasannibha eva ghaṭe vyāptiṃ darśayet | bhrāntyā cet | sādhanavaikalyam ākāśasya ..................................... vā 'bhipretena nityatvena kṛtakatvasya vyāptiṃ na pradarśayet | tatra sādhanavaikalyam, kumbhe ca sādhyavaikalya ...................... kumbhatulye 'pi ghaṭe vyāmuhyati, bhrāter niyatanimittatvād iti cet | evaṃ tarhi pakṣavacane 'pi kathaṃ ....................... saṃbhāvyatvāt | .................... samāno 'pi visaṃvādanābhiprāyo na ............. | na cāpyutattau na cānyadāsyānyādṛśaṃ vacanam idānīṃ tu drutādibhedabhinnam ityādinā prakāreṇa vacanaviśeṣeṇa jñānena kāryabhūtenāviparīto 'bhiprāyo 'vadhāryate | tena ............................. tad anityam abhidhātari ........... viśeṣaḥ | vacanasāṃkaryān naivaṃ tatra niścaya iti cet | etat pakṣavacane 'pi samānam | evaṃ niścetuṃ śakyeti tasya tatra tathāvāvagamo bhaviṣyatīti cet sarvaṃ
samānamanyatrā 'viśeṣāt | kiñ ca sa evaṃ vādī tapasvī ............ [63b] svayam eva tāvad duṣyati | na hi kaśit sādhanavādī pratijñāhetūdāharaṇāny evābhidhāyoparamate | kin tarhi? nigamanam apy upādatte --- tasmād anityaḥ śabda iti | evam ukte ca kuto nityatvaśaṅkā, yataḥ kṛtakatvasya viruddhatā bhavet? tataś ca nigamanenaiva viruddhaśaṅkāvyavacchedasya kṛtatvāt pakāsvacanam apārthakam | yad āhākṣapādaḥ[357]--- "sādhye viparītaśaṅkāvyavacchedārthaṃ nigamanam iti" | tathā hetuvacanasyāpy anutthānam āyātam | nigamane 'nāśvāsa iti ced | hanta pratijñāvacane 'py anāśvāsas tulyaḥ | yat tatra samādhānaṃ tan nigamane 'pi bhaviṣyati | tasmāt tanmate 'pi nigamanād evābhipretasādhyapratīter na viruddhāśaṅkānirāsārthaṃ apekṣāvacanaṃ karaṇiyam | tad ayam yathā nāma kaścit svāṅgulijvālayā paraṃ didhakṣuḥ sa praraṃ dahed vā na vā, svāṅgulidāham eva tāvad anubhavatīti vṛttānto jātaḥ |
__________notes__________
[357] atra akṣapādavacanatvena yad uddhṛtaṃ tan nāsti nyāyasūtre kin tu vārtike --- "sādhyaviparītaprasaṅgapratiṣedhārthaṃ yat punar abhidhānaṃ tat nigamanam" iti vartate --- 1.1.39.
yady evaṃ nigamanam apy apārthakam āpadyata iti cet | ayam aparo 'stu doṣaḥ | kathaṃ nāma tāthāgatā jayanti? kevalaṃ sati nigamane viruddhaśaṅkāvyavacchedārtahṃ pakṣāvacanaṃ na kāryam | nigamanenaiva tadāśaṅkāvyavaacchedasya kṛtatvād ity ucyata iti |
trilocacaḥ punar nyāyabhāṣyaṭīkāyām idam avādīt --- "sādhyavacanam asādhanāṅgavacanaṃ na bhavati, yato vivādeṣu parapratipattim adhikṛtya na prayoganiyamaḥ śakyaḥ | paṭumandādibhāvena parapatipattīnām anavasthānāt | tathā hi hetuvacanād eva kaścit prateti | kaścit punar antareṇāpi hetuvacanaṃ vaktṛsvarūpapariśīlanāt prāg eva śabdaniṣpatter oṣṭhādisthānavyāpāropalabdher vaktur abhipretam anveti | tasmād anapekṣitaparapratipattir evāyaṃ jñātā jñānastham arthaṃ pratipādayantaṃ tasya svapratipattyā ''rūḍhasyārthasya
[dhpr 174]
[358]evam evārtham anupalabdhiprayoge darśayati ---
__________notes__________
[358] etam
yasmāt sādharmyavatprayoge api yad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ san na upalabhyate so asadvyavahāraviṣayaḥ[359]| na upalabhyate ca atra upalabdhilakṣaṇaprāpto ghaṭa ity ukte sāmarthyād eva neha ghaṭa iti bhavati iii-35
__________notes__________
[359] viṣayaḥ siddhaḥ sādharmyavati prayoge 'pi sāmarthyād eva neha pradeśe[360] ghaṭa iti bhavati | __________notes__________
[360] neha ghaṭa
kiṃ punas tat sāmarthyam ity āha --- yad upalabdhilakṣaṇāprāptaṃ[361] san nopalabhyate --- ity anupalambhānuvādaḥ | so 'sadvyavahāraviṣayaḥ --- ity asadvyavahārayogyatvavidhiḥ | tathā ca sati dṛśyānuplambhopalambho
__________notes__________
[361] prāptam iti | anu-
vācakaṃ śabdaṃ prayoktum arhati | svapratipattiś ca liṅgajā jñāpanīyadharmaviśiṣṭaṃ dharmiṇam abhiniviśate | tasmāt prarasya vivādayitrā jñānastham arthaṃ paro boddhavya iti sa eva paraṃ praty upāya iti |"
tad etat kārpaṭikakarṇāṭaraṭitam aśraddheyaṃ dhīmatām | tathā hi --- satyam, svapratipattyā ''rūḍha evārthaḥ parasmai pratipādyate | kevalam idam ālocyatām --- kiṃ pakṣadharmavacanād vyāptivacanasahitāt so 'rthaḥ pratipādito bhavati na veti | pratipādane kiṃ pratītapratyāyakena tadvacanena kāryam? tāvato vacanāt tatpratipattim apahnavān eva (-hnavānena) tu nāpahanutaṃ nāma kiñcid | avaśyaṃ caitad anythā svārthānumānakāle pratijñāvacanam antareṇa kathaṃ pratipattiḥ syāt? svapratipattikāle ca yāvato 'rthāt sādhyapratītir āsīt parārthānumānakāle 'pi tāvat eva vacanam upādeyam | tatra ca na prajñāpanīyadharmaviśiṣṭadharmidarśanapūrvakādisādhanādidarśanāt sādhyapratītir āsīt | kin tarhi? pakṣadharmadarśanāt tad avinābhāvasmaraṇasahitād iti tāvat eva vacanaṃ nyāyyam |
athoktaṃ paṭumandādibhāvena parapratītīnām anavasthānān na śakyte prayoganiyamaḥ karttum iti | satyam uktam [64a] kevalaṃ svavadhāya kṛtyotthāpanaprāyaṃ tat | yataḥ paṭumandādibhedena pratipatṛṇām anekaprakāratvāt syād api kaścid yaḥ pañcāvayave 'pi vākye prayukte pūrvaṃ saṃśayajijñāsādivacanam antareṇa na buddhyate bodhayitavyam iti tadvacanasyāpy avaśyaprayojyatvād avayavatvād avagata( apagataṃ) pañcāvayavatvaṃ sādhanavākyasya | abhyupagame ca gauḍakāśmīrapuruṣavidhāyo(-viṣayo)pākhyānaṃ kutūhalāspadam avatarate | pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanāny avāvayavā iti śāstrasthiter apasiddhānto 'pi dīptājñaḥ pārthiva iva nigṛhṇāti |
atha kim asya sambhavo 'sti yo nirdiṣṭe hi sādhye sādhane vā 'bhihite nirdaśite codāharaṇe kṛte 'py upanaye nigamite ca sarvāvayavavyāpāre sādhyaṃ na budhyata iti? nanu asyāpi pratipattuḥ kim asti sambhavo yatra dharmiṇi sādhanaṃ bodhitaḥ, tasya sādhyāvinābhāvitāṃ smarito 'pi yas tatra sādhyaṃ nāvabudhyata iti? sambhavati buddhimāndyād iti cet | sarvaṃ samānam idam anyatrābhiniveśād ity alaṃ vistareṇa |
[dhpr 175] 'sadvyavahārayogyatvena vyāpto darśitaḥ | nopalabhyate ca[362] ityādinā sādhyadharmiṇi tattvaṃ liṅgasya darśitam | yadi ca sādhyadharamas tatra sādhyadharmiṇi na bhavet sādhanadharmo 'pi na bhavet | sādhyaniyatatvāt tasya sādhanadharmasyeti sāmarthyam || __________notes__________
[362] ca --- om.
tathā vaidharmyavatprayoge api --- yaḥ sadvyavahāraviṣaya upalabdhilakṣaṇaprāptaḥ, sa upalabhyata eva | na[363]tathā atra tādṛśo ghaṭa upalabhyata ity ukte sāmarthyād eva neha sadvyavahāraviṣaya iti bhavati iii-36
__________notes__________
[363] na ca yathā sādharmyavatprayoge tathā vaidharmyavatprayoge 'pi sāmarthyād eva neha savyavahāraviṣayo[364] 'sti ghaṭa iti bhavati | __________notes__________
[364] -vyavahārasya viṣayo sāmarthyaṃ darśayitum āha--- yaḥ sadvyavahāraviṣaya iti vidyamānaḥ | upalabdhilakṣaṇaprāpta iti dṛśyaḥ ity eṣā sādhyanivṛttiḥ | [365]sa upalabhyata eveti sādhananivṛttir iti | anena ca[366] sādhyanivṛttiḥ sādhananivṛttyā vyāptā darśitā | na tatheti --- yathā 'nyo dṛśya upalabhyate na tathātra pradeśe tādṛśa iti dṛśyo ghaṭa upalabhyata iti | anena sādhyanivṛtter vyāpikā nivṛttir asatī sādhyadharmiṇi darśitā | yadi ca[367] sādhyadharmaḥ sādhyadharmiṇi na syāt sādhanadharmo 'pi na bhavet[368] | __________notes__________
[365] sa --- om. [366] ca --- om.; anena na [367] ca na sādhya- [368] -dharmiṇi bhavet sādhana-
tad api (yad api) nyāyabhāṣyaṭīkāvārtikayor viśvarūpodyotakrarāv āhatuḥ "purā viṣayanirūpaṇapūrvakam eva hi karaṇavyāparaṇaṃ dṛṣṭam | karaṇaṃ ca sādhana(naṃ) vyāpārayitavyam | ato viṣayanirūpaṇaṃ sādhyavacanena kriyate, anyathā karaṇapravarttanasyāśakyatvād iti |"[369]tad api na caturasram | yato yadi hetuṃ prayuñjānena viṣayaḥ sisādhayiṣito 'rtho nirūpayitavyo buddhau niveśanīya ity abhimatam, tadā 'bhyupagama evottaram | na hi kaścit sādhyam aniścityaiva parapratipattaye sādhanavākyam abhidhatte | atha vacanena karaṇasya hetoḥ sa viṣayo darśayitavya iti matiḥ, tadā tenaiva tāvad darśitena ko 'rthaḥ? yadi parasya pratītir anyathā na syāt sarvaṃ śobhetety uttaram iti kiṃ kṣuṇṇakṣodīkaraṇena?
__________notes__________
[369] nopalabhyate nyāyavārtike --- saṃ-
adhyayanaḥ punā ruciṭīkāyām idam avocat "dharmaviśiṣṭasya dharmiṇo nirdeśaḥ kriyate śrotur āśvāsanārtham | na tv ādau dharmaviśiṣṭasya dharmiṇo nirdeśo yuktaḥ | ayuktatāṃ(tā) tasya pratipattāv adṛṣṭatvāt | tatra pradeśamātram upalabhate, tatsthaṃ ca dharamam | tato 'vinābhāvaṃ smarati tadanantaraṃ tad evedam iti parāmṛśati | tato viśiṣṭatāṃ pradeśasya pratipadyate, na tvād eva (tv ādāv eva) | parāmarśasya ca svārthapūrvakatvam | na ca svārthe dharmaviśiṣṭasya dharmiṇo darśanam asti | tena pratipattāv api na kāryam | ādau tu kriyate, pratipādyasyāsthotpādanārtham iti |"
[dhpr 176]
asti ca sādhanadharma iti sāmarthyam[370] | ataḥ sāmarthyāt nāsty atra ghaṭa iti pratīter na pakṣānirdeśaḥ | evaṃ kāryasvabhāvahetvor api sāmarthyāt saṃprayaya iti na [371]pakṣanirdeśaḥ
__________notes__________
[370] sāmarthyāt tataḥ [371] pakṣo nirdeśyaḥ
kīdṛśaḥ punaḥ[372]pakṣa iti nirdeśyaḥ iii-37
__________notes__________
[372] pakṣaḥ nirdeśaḥ
kīdṛśaḥ punar arthaḥ pakṣa iti --- anena śabdena niddeśo vaktavyaḥ?ity āha ---
svarūpeṇaiva svayam iṣṭo[373]'nirākṛtaḥ pakṣa iti[374] iii-38
__________notes__________
[373] iṣṭo nir- [374] iti nirdeśyaḥ
svarūpeṇaiveti sādhyatvenaiva | svayam iti vādinā | iṣṭa iti --- nokta evāpi tv iṣṭo 'pīty arthaḥ | evaṃbhūtaḥ san pratykṣādibhiḥ anirākṛto [375]yo 'rthaḥ sa pakṣa ity ucyate |
__________notes__________
[375] -kṛto 'rtho yaḥ sa atha yadi [376]pakṣo na nirdeśyaḥ, katham anirdeśyasya lakṣaṇam uktam? na sādhanavākyāvayavatvād asya lakṣaṇam uktam api tv asādhyaṃ [377]kecit sādhyam, sādhyaṃ cāsādhyaṃ [378]kecit pratipanāḥ | tat sādhyāsādhyavipratipattinikāraṇārthaṃ pakṣalakṣan uktam || __________notes__________
[376] atha yadi na pakṣo [377] kiñcit [378] kiñcit --- om.
svarūpeṇeṣṭa ity asya vivaraṇam ---
svarūpeṇa iti sādhyatvena iṣṭaḥ iii-39
sādhyatveneṣṭa iti | pakṣasya sādhyatvān nāpāram asti rūpam | ataḥ svarūpaṃ sādhyatvam iti
evaśabdaṃ vivaritum āha ---
svarūpeṇaiva iti sādhyatvena eva iṣṭo[379]na sādhanatvena api iii-40
__________notes__________
[379] -tveneṣṭo
svarūpeṇaiveti | nanu caivaśabdaḥ kevala eva pratyavamarṣṭavyas tat[380] kimarthaṃ svarūpaśabdena
__________notes__________
[380] tat katham
tena tu tapasvinā bahūktaṃ samañjasaṃ | kevalaṃ pratipattur āśvāsenaivotpāditena kiṃ prayojanam? kathaṃ cāsau sandgidhārthābhidhāyinaḥ pratijñāvacanād āsthām utpādayatīti samīcīnaṃ nirūpitam | āsthā khalu idam eva manye 'rthety abhisampratayayaḥ | sā kathaṃ vacanamātrāj jāyeta? jātau vā sādhanādyabhidhānaṃ na kathaṃ vaiyartham aśnuvītety alaṃ bahunā ||
atra sāmarthyāt svayaṃśabdasya vādineti vivṛtiḥ kṛtā na tu svayamśabdasya vādinety arthaḥ | etac cānantaram eva darśayiṣyate ||
[dhpr 177] saha pratyavamṛṣṭaḥ? ucyate | evaśabdo nipāto dyotakaḥ | padāntarābhihitasyārthasya viśeṣaṃ dyotayati iti padāntareṇa viśeṣyavācinā saha nirdiṣṭaḥ | na sādhanatvenāpīti | yat sādhanatvena nirdiṣṭaṃ tat sādhanatveneṣṭam | asiddhatvāc ca[381] sādhyatvenāpīṣṭam | tasya nivṛttyartha[382] evaśabdaḥ || __________notes__________
[381] -tvāt sādhya- [382] -artham
tadudāharati --- yathā śabdasya anityatve sādhye cākṣuṣatvaṃ hetuḥ, śabde asiddhatvāt sādhyam | na punas tad iha sādhyatvena eva iṣṭam[383], sādhanatvena abhidhānāt[384] iii-41 __________notes__________
[383] sādhyatveneṣṭam [384] -tvenāpyabhidhānāt [385]yatheti | śabdasya anityatve sādhye cākṣuṣatvaṃ hetuḥ śabde asiddhatvāt sādhyam --- ity anena sādhyatveneṣṭam āha | __________notes__________
[385] yathā --- om. tad iti cākṣuṣatvam | iheti śabde | sādhyatvenaiveṣṭam --- iti sādhayatveneṣṭaniyamābhāvam āha | sādhanatvena abhidhānād iti --- yataḥ sādhanatvenābhihitam, ataḥ sādhanatvenāpīṣtam | na sādhyatvenaiveti || svayam ity anena svayaṃśabdaṃ vyākhyeyam upakṣitya tasyārtham āha ---
svayam iti vādinā iii-42 vādineti | svayaṃśabdo nipāta ātmana iti [386]ṣaṣṭhyantasyātmaneti ca tṛtīyāntasyātha[387] varttate | tad iha tṛtīyāntasyātmaśabdasyārthe vṛttaḥ svayaṃśabdaḥ | ātmaśabdaś ca sambandhiśabdaḥ | vādī ca pratyāsannaḥ[388] | tato yasya vādina ātmā tṛtīyārthayuktaḥ[389] sa eva[390] tṛtīyārthayukto nirdiṣṭo vādineti | na[391] tu svayaṃśabdasya vādinetyeṣa paryāyaḥ || __________notes__________
[386] nāśaṃ svayam icchatītyādau ātmano nāśam icchatīty arthaḥ --- ṭi- [387] -syārthena yuktaḥ [388] pratyāsannabhūtaḥ yasya [389] tṛtīyārthena yuktaḥ [390] eva --- om. [391] nanu pakṣasyānumeyasya || svarūpaśabdeneti sahārthe tṛtīyā |
[64b] ucyate iti siddhāntavādī ||
yat sādhanatveneṣṭaṃ tat kathaṃ sādhyatvenāpīṣṭaṃ bhavatīty āha --- asiddha[tvā]d iti | co yasmād | sādhyatveneṣṭo 'pi yadā sādhanatvenoktas tadā 'pakṣa ity evam artha evaśabda iti samudāyārthaḥ ||
[dhpr 178]
kaḥ punar asau vādīty āha ---
yas tadā sādhanam āha iii-43 yas tadā --- iti vādakāle sādhanam āha | anekavādisambhave 'pi[392] svayaṃśabdavācyasya vādino viśeṣaṇam etat | __________notes__________
[392] -sambhave svayaṃ
yady evaṃ[393] vādinā iṣṭaḥ sādhyaḥ --- ity uktam | etena ca kim uktena? anena[394] tadā vādakāle tena vādinā svayaṃ yo dharmaḥ sādhayitum iṣṭaḥ sa eva sādhyo[395] netaro [396]dharma ity uktaṃ bhavati | vādino 'niṣṭadharmasādhyatvanivarttanam asya vacanasya phalam iti yāvat ||
__________notes__________
[393] yady eva [394] anena ca [395] sādhyo dharmo netara ity uktaṃ [396] dharma --- om.
atha kasmin saty anyadharmasādhyatvasya sambhavo yannivṛttyarhaṃ [397]tad vaktavyam ity āha ---
__________notes__________
[397] -arthaṃ cedaṃ
etena yady api kvacic śāstre sthitaḥ sādhanam āha, tacchāstrakāreṇa tasmin dharmiṇy anekadharmābhyupagame 'pi yas tadā tena vādinā[398]dharmaḥ svayaṃ sādhayitum
__________notes__________
[398] tena svayaṃ vādinā dharmaḥ sādha-
tat tasmād arthadvayavṛttitvāt | iha pakṣalakṣaṇe svayaṃśabdo gṛhīta iti śeṣaḥ | tṛtīyāpratipādyo 'rtho 'traiṣaṇakarttṛtvam | ātmanā iṣṭa ity atra tṛtīyāyāḥ karttari vidhānāt ||
anekavādisambhave 'pi śabdagatākāśaguṇatvādivādibhūyastve 'pi | bāditvaṃ ca yogyatayā | na tu tadā svparapakṣasiddhyasiddhyarthavacxanalakṣaṇavādapraṇetāraḥ | viśeṣaṇaṃ vyavacchedakam etad yastadāsādhanam ahet vacanam |
yady evam iti praraḥ | ayaṃ ca nipātasamudāyo 'niṣṭāpādanaprārambhe varttate | ityktam anena vākyeneti śeṣaḥ |
ucyatām evaṃ ko doṣa ity āha --- eteneti | caśabdo 'pi śadasyārthe | śāstrakāreṣṭam api vādīṣṭaṃ bhavati | tat ko 'tiśayo 'nena pratipāditia iti cedayitur āśayaḥ | aneneti siddhāntaādī | anena yas tadā sādhanam āheti viśeṣaṇāvacchinnena svayaṃśabdena |
etad uktaṃ bhavati | yacchāstrābhyupagam etnāpi vādī kvacitsādhanam abhidhatte, tacchāstrakāreṇa tatra yāvad iṣṭaṃ tāvaccettasyasādhyatveneṣṭaṃ tadṣṭam ity eva kṛtaṃ syāt, na tu svayam iti | netara iti tacchāstrakāreṣṭo 'mbaraguṇatvād iti buddhistham | vādina iti ādyasyaiva vyaktīkaraṇam ||
[dhpr 179]
iṣṭaḥ, sa eva sādhyo na itara ity uktaṃ bhavati iii-44 tacchāstrakāreṇeti | yacchāstraṃ tena vādinā 'bhyuagataṃ tacchāstrakāreṇa tasmin sādhyadharmiṇi anekasya [399]dharmasyābhyupagame sati anyadharamasādhyatvasambhavaḥ | tathā hi --- śāstraṃ yenābhyupagataṃ [400]tatsiddho dharamaḥ sarva eva tena sādhyaty ity asti vipratipattiḥ | anenāpāsyate | anekadharmābhuypagame 'pi sati sa eva sādhye yo vādina iṣṭo nānya iti | __________notes__________
[399] anekadharma- [400] tasmin siddho nanu ca śāstrānapekṣaṃ [401]vastubalapravṛttaṃ liṅgam | ato 'napekṣaṇīyatvān na śāstre sthitvā vādaḥ karttavyaḥ | satyam | āhopuruṣikayā tu yady api kvacicchāṣtre sthita iti kiñcicchāstram abhyupagataḥ sādhanam āha, tathāpi ya eva tasyeṣṭaḥ sa eva[402] sādhya[403] iti jñāpanāyedam uktam || __________notes__________
[401] tādātmyatadutptteḥ --- ṭi- [402] sa eva tasya [403] sādhyata iti
iṣṭa itīṣṭaśabdam upakṣipya vyācaṣṭe ---
iṣṭa iti yatrārthe vivādena sādhanam upanyastaṃ tasya siddhim icchatā so [404]anukto api vacanena sādhyaḥ iii-45
__________notes__________
[404] so 'rtho 'nu- yatrārtha ātmani viruddho vādaḥprakrāntaḥ --- `nāsti ātmā' --- ity ātmapratiṣedhavāda ātmasattāvādaviruddhaḥ, vidhipratiṣedhayor virodhāt | tena vivādena hetunā sādhanam upanyastaṃ tasyātāmārthasya siddhiṃ niścayam icchatā vādinā so 'rthaḥ sādhya ity uktaṃ bhavati iṣṭaśabdena | yat tad `ity uktaṃ bhavati' iti grahaṇam ante tad ihāpekṣya vākyaṃ [405]samāpayitavyam | __________notes__________
[405] vākyaṃ parisamā- yady api parārthānumāna ukta eva sādhyo uktaḥ, anukto 'pi [406]tu vacanena sādhyaḥ, sāmarthyoktatvāt tasya || __________notes__________
[406] tuśabdas tathāpīty arthe --- ṭi-
ity asti vipratipattir nyāyaviruddhā pratipattiḥ keṣāñcit | anenātmaviśeṣaṇenāpāsyate | aneketiyādinopasaṃharati | anekadharmābhyupagame 'pi śāstrakārasya tatra dharmiṇy anekadharmopagame saty api | vādina ity ātmana iti ṣaṣṭhyantasyārthe vṛttaṃ svayaṃśabdam u[pā]dāya |
āhopuruṣikayā 'bhyupagata iti karttarīyaṃ niṣṭḥā ||
viruddhaḥ parasya cābhipretaviparītārthopasyāpako vādaḥ svaparapakṣayoḥ siddhyasiddhyarthaṃ vacanam | prakrāntaḥ pravṛttaḥ | ity uktaṃ bhavatīti nātra śrūyate tat katham evaṃ vyākhyāyata ity āha --- yat tad iti | lokoktiś caiṣā | iheṣṭapadavivaraṇe | samāpayitavyaṃ saṅgatārthaṃ karttavyam |
[dhpr 180]
kuta etad ity āha ---
tad adhikaraṇatvād vivādasya iii-46 [407]tad iti so 'rtho 'dhikaraṇam āśrayo yasya sa tad adhikaraṇo vivādaḥ | tasya bhāvas tattvam | tasmād iti | __________notes__________
[407] tad ityādi tad iti
etad ukataṃ bhavati --- yasmād vivādaṃ nirākarttum icchatā vādinā sādhanam upanyastaṃ tasmād yadadhikaraṇaṃ vivādasya tad eva sādhyam | yato viruddhaṃ vādam apanetuṃ sādhanam upanyastaṃ tac cet na sādhyaṃ kim idānīṃ [408]jātiniyataṃ kiṃcit sādhyaṃ syād iti ||
__________notes__________
[408] jagati niyatam
anuktam api parārthānumāne sādhyam iṣṭam | [409]tad udāharati ---
__________notes__________
[409] -iṣṭam udārati; sādhyaṃ dṛṣṭam udāha-
yathā parārthāś cakṣurādayaḥ saṃghātatvāc chayanāsanādyaṅgavad iti | [410]atrātmārthā ity anuktāv apy ātmārthatā sādhyā | [411]tena noktamātram eva sādhyam ity uktaṃ bhavati iii-47
__________notes__________
[410] iti | ātmārthā ity anutthā(ktā)pyātmārthatā sādhyate tena [411] sādhyā | anena parāthā iti | cakṣurādir yeṣāṃ śrotrādīnāṃ te[412] cakṣurādaya iti dharmī | parasmāyime parārthā iti sādhyaṃ pārārthyam | saṅghātatvād iti hetuḥ | vyāptiviṣayapradarśanaṃ [413]ca śayanāsanādyaṅgavad iti | śayanam āsanaṃ ca te ādī[414] yasya tacchayanādi puruṣopabhogāṅga saṃghātarūpam | tadvad atra [415]pramāṇe yad apy ātmārthāś cakṣurādaya ity ātmārthatā noktā [416]anuktāv apy ātmārthatā sādhyā | __________notes__________
[412] te --- om. [413] ca --- om. [414] ādir yasya [415] tadvad atra yat pramāṇe [416] noktāpyā-; anuktāpyā
anukto 'pi tu vacanena | vacanena sākṣād abhidhāvyāpāraviṣayatvam anāpādito 'pi | tur viśeṣadīpane | sādhyaḥ sādhya eva | kuta ity āha --- sāmarthyoktatvāt tasya buddhisthasyātmādeḥ |
etad uktaṃ bhavati --- parārthānumāne ukto 'rthaḥ sādhyaḥ | uktaś ca prakāśita ucyate | prakāśyamānatā ca sākṣād abhidhāvyāpāraviṣayatayā ca sāmarthyamyatayā ca | uktam (uktatā) tu prakāśitatākhyā dvayor apy aviśiṣṭeti ||
kuta etad iti sāmarthyoktatvam iti hetor āha vārttakakāraḥ |
[dhpr 181] tathā hi --- sāṃkhyenoktam --- asti ātmā | tad viruddhaṃ bauddhenoktaṃ --- nāstyātmeti | tataḥ sāṅkhyena svavādaviruddhaṃ bauddhavāda hetūkṛtya virūddhavādanirākraṇāya svavādapratiṣṭhāpanāya ca sādhanam upanyastam | ato 'nuktāv apy ātmārthatā[417] sādhyā, tad [418]adhikaraṇatvād vivādasya |[419] śayanāsanādiṣu hi puruṣopabhogāṅgeṣv ātmārthatvenānvayo[420] na prasiddhaḥ | saṅghātatvasya [421]pārārthyamātreṇa tu siddhaḥ | tataḥ parārthā ity uktam | __________notes__________
[417] -nuktāpyā- [418] ya ātmapratiṣedhavādo 'dhikaraṇaṃ yasya --- ṭi- [419] śayanādiṣu [420] -arthatvena prasiddhaḥ [421] parārthamā-; parārthādiṣu cakṣurādaya ityādigrahaṇādivijñānam api[422] parārthaṃ sādhayitum iṣṭam | vijñānāc ca para ātmaiva syāt | __________notes__________
[422] bauddhānāṃ mate paramāṇurūpaṃ jñāṇamataḥ sāṅghātarūpatvam --- ṭi-
[423]parasyārthakāri vijñānaṃ setsyatīti sāmarthyād ātmārthatvaṃ sidhyate cakṣurādīnām iti matvā parāthagrahaṇaṃ kṛtam | [424]teneṣṭasādhyatvacancana noktamātram, api tu prativādino vivādāspadatvād vādinaḥ[425] sādhayitum iṣṭam --- uktam, anuktaṃ vā prakaraṇagamyaṃ sādhyam ity uktaṃ bhavati||
__________notes__________
[423] parasya --- om. [424] sādhyavaca- [425] vādinā
yady api tanmūlo vivādas tathāpi abhidhāvyāpāraviśrāmabhūmir evārthaḥ ṣadhyaḥ | na cātmādir vivādādhikaraṇam | tathābhūtas tat kathaṃ sādhya ity āśaṅkyāha --- etad uktaṃ bhavatīti | yad ātmādi adhirakaṇam āspadaṃ vivādasya --- astīdaṃ nāstīdam ity ātmakasya prarasparaviruddhasya vādasya | atropapa[65a]ttim āha --- yata iti | viruddhaṃ svapakṣapratyanīkaṃ nāstīdam iti vādam | tad viruddhavādāpanetṛhetūpanyāsaviṣayaṃ ced yadi na sādhyaṃ na jijñāpayiṣitam idānīm etasminn abhyupagame kiṃ jātiniyataṃ sādhyatvajātiniyataṃ jātivaśaṃ kiñcid vastu sādhyaṃ syād bhavitum arhati | kṣepe kimaḥprayogān na kiñcid ity artho 'vatiṣṭhate ||
anuktam api sākṣād abhidhāvyāpārāviṣayo 'pi | saṃhā(ghā)tatvād anekarūpatvāt | kālaviśeṣānapekṣaṃ caitad draṣṭavyam | tena krameṇa yugapad vā saṃhataṃ tad iti saṃhatarūpaṃ vijñānam api krameṇānekarūpam atas tatrāpi saṃhā(ghā)tatvaṃ siddhim iti tad apy ādiśabdena saṅgṛhītaṃ dharmi karttavyam | ata evānantaram `atrādiśabdād vijñānam api' iti vakṣyate | anyathā tu cakṣurādīnāṃ vijñānalakṣaṇaparārthatāsidhāv ā(a)pi nābhipretaṃ sāṃkhyasya siddhyet | anuktāv apy anabhidhāne 'pi tasyet arthāt | kvacit punar anuktāpy ātmārthateti pāṭhaḥ | tatrārjavenai[va] sambandhaḥ | sādhanopanyāsāśratvena prakṛtatvāt tasyā iti bhāvaḥ |
tathā hītyādinaitad eva pratipādayati | hetūkṛtya nimittīkṛtya | caḥ phalasamuccaye anuktāv apīti pūrvavadvācyam | yady ayṃ tasyābhiprāyas tadā ''tmārthā ity eva kiṃ na bravītīty āśaṅkya yenābhiprāyeṇaivam avādīttaṃ darśayitum āha --- śayaneti | hīr yasmādarthaḥ |
[dhpr 182]
anirākṛta iti --- etallakṣaṇayoge api yaḥ sādhayitum iṣṭo apy arthaḥ pratyakṣānumānapratītisvavacanair nirākriyate, na sa pakṣa[426]iti pradarśanārtham iii-48
__________notes__________
[426] pakṣaḥ darśana- anirākṛta iti vyākhyeyam | etad iti anantaraprakāntaṃ ya pakṣaṇam utkaṃ sādhyateneṣṭetyādi[427] --- etallakṣaṇena yoge 'pi apy artho na pakṣa iti pradarśanārtham [428]pratipādanāya anirākṛtagraṇaṃ kṛtam | __________notes__________
[427] sādhyatveneṣṭatvādi [428] pradarśanāya kīdṛśo 'rtho na pakṣaḥ sādhaytum iṣṭo 'pīty āha --- yaḥ sādhayitum iṣṭo 'rtho --- pratyakṣaṃ cānumānaṃ ca pratītiś ca svavacanaṃ ca --- [429]etair nirākriyate --- viparītaḥ sādhyate [430]na sa pakṣa iti || __________notes__________
[429] tair nir- [430] sādhyate sa na pakṣa
tatra pratyakṣanirākṛto yathā, aśrāvaṇaḥ śabda iti iii-49 tatreti | teṣu caturṣu pratakṣādinirārkṛteṣu[431] prakṣanirrākṛtaḥ kīdṛśaḥ? yatheti | yathā 'yaṃ pratyakṣanirākṛtas tathā'ye 'pi draṭavyā iti yathāśabdārthaḥ | __________notes__________
[431] -kṛteṣu nir- śravaṇena grāhyaḥ śrāvaṇaḥ | na śrāvaṇo 'śrāvaṇaḥ | śrotreṇa na grāhya iti pratijñārthaḥ | śrotrāgrāhyatvaṃ śabdasya pratyakṣasiddhena [432]śrotragrāhyatvena badhyate || __________notes__________
[432] śrotrajñānagrāhya- --- ṭi-
nanu cakṣurādīnāṃ vijñānalakṣaṇaprarārthatā setsyati | tat katham ātmārthatāsiddhir ity āha cakṣurādaya ity atreti | tathāpi kutas tatsiddhir ity āha vijñānāc ceti | co yasmāt | atha vijñānsyāpi dharmitve katham ātmārthatāsiddhir ity āśaṅkya spaṣṭayitum āha --- parasyeti | sāmarthyād ātmārthatvaṃ siddhyāt cakṣarādīnām ity evaṃ matvā parārthagrahaṇaṃ kṛtaṃ sāṃkhyeneti prastāvāt, adhyāhāre vā, teṣāṃ vijñānārthatāyā api sambhāvyatvāt | tat siddhaikaṃ sāmarthyam ity āśaṅkya parasyeti yojyam |
arthakāri prayojanakāri vijñānam apīti draṣṭavyam | setsyatīti bruvato 'yaṃ bhāvaḥ | ādiśabdād vijñāsyāpi tathātve sādhye vijñānaṃ parārthakāri setsyatīti | itir hetau | anena sāmarthyaṃ cakṣurādīnām ātmārthatāsiddhau darśitam |
tenety asya mūlasya vyākhyānam iṣṭasādhana(sādhyatva)vacaneneti vādinaḥ sādhayitum icchayā viṣayīkṛtam |
tac ca dvavidham iti darśayann āha --- uktam ityādi | uktaṃ sākṣād abhidhāviṣayīkṛtam | tad viparītam anuktam | kathaṃ tarhi tatsādhyam ity āha --- prakaraṇeti | prakaraṇena sādhyopanyāsāśrayatayā prakṛtatvena gamyaṃ prakāśyaṃ sādhyaṃ sādhyam evety uktaṃ bhavati ||
[dhpr 183]
anumānanirākṛto yathā --- nityaḥ śabda iti iii-50
[433]anumānanirākṛto yathā[434] nityaḥ śabada iti | śabdasya pratijñātaṃ nityatvam anityatvenānumānasiddhena nirākriyate ||
__________notes__________
[433] śravaṇendirya prabhavajñānenety arthaḥ --- ṭi- [434] yathā --- om.
pratītinirākṛto yathā --- acandraḥ śaśī iti iii-51
pratītyā nirākṛtaḥ acandra iti candraśabdavācyo na bhavati śaśīti pratijñātārthaḥ[435] | ayaṃ ca pratīyā nirākṛtaḥ | patīto 'rtha ucyate vikalpavijñānaviṣayaḥ | pratītiḥ pratītatvaṃ
__________notes__________
[435] partijñārthaḥ
etallakṣaṇayoge 'pīty asyārthakathanam idam etallakṣaṇena yoge 'py artha iti |
nanu ca pratyakṣādibhir nirākriyate 'pasāryate iti kila matam | na cākṣā(rthā)pasāraṇaṃ pratyakṣādidharmo 'pi tu vastuvyavasthāpanam ity āha --- viparīta iti ||
śrūyate 'neneti śravaṇaṃ śrotrendrayaṃ tena grāhyaḥ upalabdhaḥ | tajjñāṇagrāhyatvāc ca tadgrāhyatvam uktam | nañā samāsam āha --- neti | samastasyārtham āha --- śrotreti | ayam asyāśayaḥ --- aśrāvaṇaḥ śabdaḥ --- śrotraje [65b] na jñānena nānubhūyata iti yaḥ pratijānīte tasya sā pratijñā śravaṇendriyajena pratyakṣeṇa śabdālambanena bādhyate śabdagatā 'pratibhāsanaviparītasya tatpratibhāsanasya tenopasthāpanād iti |
etena tan nirkṛtam, yad uddyotakareṇoktam[436]--- `aśrāvaṇaḥ śabda iti pratyakṣaviruddhodāharaṇa varṇayati | na pratyakṣasya viṣayo jñāto nānumānasya | kiṃ kāraṇam? indriyavṛttīnām atīndriyatvāt | śrāvaṇatvañ cendriyavṛttiḥ | sā kathaṃ pratyakṣā bhaviṣyati? tasmād anumānaviruddhasyodāharaṇam idam | anuṣṇo vahniḥ kṛtaktād iti pratyakṣaviruddhasyeti |'
__________notes__________
[436] nyāyavārttikaṃ draṣṭavyam --- 1,1,33, p. 113.
na hy aśrāvaṇaśabdena śabdākhye viṣaye jñānotpattau śrotrendriyasya vṛtter abhāvo 'bhimato yasya vādinas tam prati śabdaviṣayaśravaṇendriyavṛtteḥ pratyakṣaviruddhatvāt pratyakṣanirākṛtam idam ācāryenoktam, yenocyate 'tīndriyendriyavavṛttiḥ kathaṃ pratyakṣā yenedam udāharaṇaṃ saṃgaccheteti | kin tarhi? yaḥ kaścid vyāmohamāhātmyād yad etac chrotragrāhyaṃ rūpam advayaṃ tan nāstīti pratījānīte taṃ vādiviśeṣaṃ pratīti kathaṃ na pratyakṣaviruddhodāharaṇam idam iti |
etad uktaṃ bhavati | śabdo nāstīty evaṃ bruvāṇasyāsti pratyakṣabādhā | kevalaṃ viṣayo niṣedho 'nekamārgaḥ | śabdo nāsti vyāpitayā nityatayetyādi | tatrāsati śrāvaṇaśabde sarvasyaiva niṣedhe pratyakṣabādhā śaṅkyeta | śrāvaṇaśabdena tu śrutimātragrāhyam eva yadrūpaṃ tanniṣedhe pratyakṣabādhā na tu sāmānyadharmaniṣedha iti khyāpyata iti ||
[dhpr 184] vikalpavijñānaviṣayatvam ucyate | tena vikalpajñānena[437] pratītirūpeṇa śaśanaś canadraśabdavācyatvaṃ siddham eva | tathā hi --- yad vikalpavijñānagrāhyaṃ[438] tac chabdākārasaṃsargayogyam | yac chaśadākārasaṃsargayogyaṃ tat sāṅketikena śabdena vaktuṃ śakyam | ataḥ praītirūpeṇa vikalpavijñānaviṣayatvena siddhaṃ candraśabdavācyatvam acandratvasya bādhakam | svabhāvahetuś ca pratītiḥ | yasmād vikalpaviṣayatvamātrānubandhinī sāṅketikaśabdavācyatā, tataḥ svabhāvahetusiddhaṃ candraśabdavācyatvam vācyatvasya bādhakaṃ draṭavyam || __________notes__________
[437] vikalpavijñānaviṣayatvena; vikalpajñānaviṣaytvena; vikalpavijñānena [438] yad vikalpajñāna-; yaj jñānagrāhyaṃ
pratītyā vikalpavijñānarūpeṇa viṣayiṇā viṣayasya nirdeśāt | etad eva darśayati pratīta iti | pratita ucyate vyavahriyate, sākṣāt kṛtasyāpy ajātādhyavasāyasya tathāvyavahārābhāvād iti bhāvaḥ | viṣayiṇā viṣayagato dharma ukta iti sphuṭayate pratītiḥ pratītatvarūpeṇa patītatvam iti | tena vikalpajñāneneti vikalpavijñānaviṣayatveneti jñeyaṃ pratītarūpeṇa | tathā hīty anenaitad evopapādayati |
bhavatu śabdākārasaṃsargayogyatvam | tacchabdavācyatā tu katham ity āha --- yad iti | ata ityādinā patīter bādhakatvaṃ darśayati | acandratvasyācandraśabdavavācyatvasya | kiṃ sādhanasiddhim idaṃ candraśabdavācyatvam ity āha --- svabhāveti | svabhāvahetulakṣaṇaṃ yojayann āha --- yasmād iti | tata ityādinopasaṃhāraḥ |
evaṃ tu prayogo draṣṭavyaḥ --- yo 'rtho vikalpavijñānaviṣayaḥ sa sāṅketikena śabdena vaktuṃ śakyaḥ | yathā śākhādimān artho vṛkṣaśabena | vikalpavijñānaviṣayaś ca śaśīti |
iha kenacic chabdena kasyacid abhidhātum aśakyatvaṃ vāstave pratiniyatārthaśabdasambandhe sati syāt | sa cānyatra pratiṣiddhaḥ | pāriśeṣyāj jñānātmany ārūḍhasyārthasya śabdasambandhaḥ karttuṃ kasya śakyo yas tena śabdākāreṇa saha naikasmin jñānena saṃsṛjuyate | aniyatārthaṃ ca vijñānam iti tadārūḍho 'rthas tadabhidhānākārasaṃsargayogya eva | tasmāt tena śabdenābhidhātum aśakyatvam atadākārasaṃsargayogatvena vyāptam | vyā[66a]pakaviruddhaṃ ca tadabhidhānākārasaṃsargayogyatvam | tena ca vikalpavijñānaviṣayatvaṃ vyāptam | tad evaṃ vikalpavijñānaviṣayatvaṃ tadvyāpakavirūddhavyāptatvāt tenāpi viruddhyate | tataś ca tadviruddhena śakyatvena vyāpta iti svabhāvahetuḥ | tasmād vikalpavijñānaviṣayatvam eva pratītiḥ prasiddhir vyavahāraś cocyate | anayā patītyā yat sādhitaṃ śaśinaś candraśabdavācyatvaṃ tat svaviruddhasya tadanabhidheyatvasya bādhakaṃ bahvati | tena pratīter vikalpavijñānalakṣaṇāyā jāto dharma iṣṭaśabdābhidheyatvalakṣaṇas tenānabhidheyatvasya bādhanāt pratītibādhocyata iti paramārthaḥ |
yad vā pratītes tathārūpāyā jāta eveṣṭaśabdābhidheyatvalakṣaṇo dharmaḥ pratītiśabdenoktaḥ,
[dhpr 185]
svavacananirākṛto yathā --- nānumānaṃ pramāṇam iii-52 svavacanaṃ pratijñārthasyātmīyo vācakaḥ śabdaḥ | tena nirākṛtaḥ pratijñārtho na sādhyaḥ | yathā nānumānaṃ pramāṇam --- ity atra[439] anumānsya prāmāṇyaniṣedhaḥ pratijñārthaḥ | sa[440] nānumānaṃ pramāṇam --- ity anena svavācakena vākyena bādhyate | vākyaṃ hi etat prayujyamānaṃ vaktuḥ [441]śābdapratyayasya sadarthatvam iṣṭaṃ sūcayate | tathā hi --- madvākyād yo 'rthasampratyayas tavotpadyate so 'satyārtha iti darśayan vākyam eva noccārayed vaktā, vacanārthaś ced astyaḥ pareṇa jñātvyo vacanam apārthakam | yo 'pi hi sarvaṃ mithyā bravīmīti[442] vakti so 'py asya vākyasya satyārthatvam ādarśayann eva vākyam uccārayati | yady etad vākyaṃ satyārtham ādarśitam, evaṃ vākyāntarāṇy ātmīyāny asatyārthāni darśitāni bhavanti | [443]etad eva tu yady astyārtham, anyānyasatyārthāni na darśitāni bhavanti | tataś ca na kiñcid uccāraṇasya phalam iti noccārayet | tasmād vākyaprabhavaṃ vākyārthālambanaṃ vijñānaṃ satyārthaṃ darśayann eva vaktā [444]vākyam uccārayati | tathā[445] ca sati bāhyavastunāntarīyakaṃ śabdaṃ darśayatā śabdajaṃ vijñānaṃ satyārthaṃ darśayitavyam | tato bāhyārthakāryāc chabdād utpannaṃ vijñānaṃ satyārtham ādrśayatā [446]kāryaliṅgajam anumānaṃ pramāṇaṃ śābdaṃ darśitaṃ bhavati | __________notes__________
[439] pramāṇam | atra [440] sa cānumā- [441] śābdasya praty- [442] bravīti vakti [443] `etad eva' ityādi `bhavanti' ity antaṃ sūtratvena mudritam | kin tu nāsty etat sūtram --- saṃ- [444] anumānaprāāṇyaniṣedhalakṣaṇam --- ṭi- [445] yathā [446] ādarśayitā
pratītimātrād eva sidho yo 'rthaḥ sa iha bādhaka iti darśayitum | etac ca svabhāvahetutvaṃ kalpitam iṣṭam, na vāstavam, śaśino vikalpavijñānaviṣayatvasyā ''dhyavasānikatvāt | anyathā 'numānanirākṛtān nāsya pṛthaṅnirdeśaḥ syād iti ||
svaśabdenātmavacanena prakṛtatvāt sādhyasyātmā gṛhyata iti abhiprāyeṇāha --- pratijñārthasyātmīya iti | tena nirākṛta iti tadupasthāpi tenānumānaprāṇāṇyena nirākṛta iti draṣṭavyam | kathaṃ nirākriyata ity āha --- vākyam iti | yasmād etad vākyaṃ prayujyamānaṃ sad vaktuḥ śābdapratyayasya śabdaprabhavasya jñānasya sadarthatvaṃ satyārthvam iṣṭaṃ sūcayati prakāśayati |
pratyuktam api kathaṃ tathākarotīy āha --- tathā hīti | noccārayed uccāraytuṃ nārhati, apārthakatvād iti buddhistham | vacanetyādinā tv etad eva vyanakti --- na sarvaṃ vacanaṃ prayujyamānaṃ tathākāri yathā sarvaṃ mithyā bravīmīti vacanam ity āha --- yo 'pīti | hir yasmāt | yady etad ityādi | bhavatu vākyaprabhavaṃ vākyārthalambanaṃ jñānaṃ satyārtham, tathāpi katham anumānapramāṇyaṃ vacanenopasthāpyate yenānumānaprāmāṇyapratiṣedhas tadvacanopasthāpitānumānapramāṇyena
[dhpr 186] tasmāt `nānumānaṃ pramāṇam' --- iti bruvatā śābdasya pratyayasyāsann artho[447] grāhya utkaḥ | asadarthatvam eva hy aprāmāṇyam ucyate, nānyat | śabdoccāraṇasāmarthyāc cārthāvinābhāvī svaśabdo darśitaḥ | tathā ca [448]sann artho darśitaḥ | [449]tataḥ [450]kalpitād arthakāryāc chabdāc [451]chābdaprayayārthasyānumitaṃ sattvaṃ pratijñāyamānasattvaṃ pratibadhnāti | __________notes__________
[447] -syāsan grāhya ukto [448] san nartho [449] `nānumānaṃ pramāṇaṃ' ity asmāc chabādyo 'tho budhyate tena janito `nānumāna' ityādikaḥ śabdaḥ na pratyeṣyati nāsitko vyabhicārāt --- ṭi- [450] adhyāropita- --- ṭi- [451] -chabdapra- tad evaṃ svavacanānumitena sattvenāsattvaṃ[452] bādhyamānaṃ svavacanena bādhitam uktam ity ayam atrārthaḥ | __________notes__________
[452] vācyamānaṃ anye tv āhuḥ --- abhiprāyakāryāc chabdāj jātaṃ jñānam abhiprāyālambanam | sadartham icchataḥ śabdaprayogaḥ | tenāprāmāṇyaṃ pratijñātaṃ bādhyata iti | nirākriyamāṇaḥ svavacananirākṛto bhavatītyāśaṅkyāha --- tathā ca satīti --- śābdajñānasya satyārthatvapratipādanābhiprāyeṇa vākyoccāraṇaprakāre sati | bāhyavastunānatarīyakaṃ tadavinābhāvinaṃ darśayatā satyārthaṃ darśayitavyaṃ darśayituṃ yujyate śakyata ity arthaḥ | yata evaṃ tatas tasmāt | bāhyārthakāryād iti sati bhede tadutpattyaiva nāntarīkatvasambhavād iti bhāvaḥ | śābdam iti prakṛtatvāj jñānaṃ kāryaliṅgajaṃ śabdarūpakāryaliṅgajam iti hetubhāvena viśeṣaṇam anumānaṃ pramāṇaṃ darśitaṃ prakāśitaṃ bhavati |
tasmād ityādinopasaharati |
nanv anumānasyā'san grāhya iti yujyate vaktum | tat kiṃ śābdasya pratyayasyety uktam iti cet | naiṣa doṣaḥ | śābdasyāpi prayayasyoktena nyyāyenānumānatvāt | sarvānumānaprāmāṇyapratiṣedhe cāsyāpi pratiṣiddhatvāt | asyaiva cānumānasyānumānaprāmāṇyapratiṣedhalakṣaṇapratijñārthabādhakatvād upanyāso yuktarūpaḥ |
yady evam aprāmāṇyam uktam tac ca bādhya[66b]ta iti vaktuṃ yujyate | tat kim evam uktam ity āha --- asadarthatvam iti | hīti yasmāt | āstām asan grāhyo 'bhitaḥ kim ata ity āha --- śabdeti | co hetāv avadhāraṇe vā | śabdo 'py atas tathā darśitas tathāpi kim āyātam ity āha --- tathā ceti śabdasya bāhyārthāvinābhāvipradarśanaprakāre sati sann artho 'dhyavaseyo darśitaḥ | sadarthatvaṃ prāmāṇyalakṣaṇaṃ darśitam iti yāvat | tasya sadarthatvaṇ pradarśyatāṃ bādhā tu katham ity āha --- tata iti | śābdapratyayasya yo 'rtho jñāpyo 'numānaprāmāṇyalakṣaṇas tasyānenaiva śabdaliṅgenānumānenānumitaṃ sattvaṃ karttṛ pratijñāyamānam asadartham aprāmāṇyalakṣaṇaṃ karmabhūtaṃ patibadhnāti | nirākarotīti vaktvye pratibadhnātīti bruvāṇaḥ paramārthato 'syāvāstavatvān na bādhā kin tv etadupasthāpitetarayoḥ parasparapratibandha iti sūcayati |
[dhpr 187] tad ayuktam | yata iha pratīteḥ svabhāvahetutvam, svavacanasya ca kāryahetutvaṃ kalpitam iṣṭam | na vāstavam[453] | abhiprāyakāryatvaṃ ca vāstavam eva śabdasya | tatas tad iha na gṛhyate | __________notes__________
[453] vāstavam iti kiñ ca | yathā --- anumānam anicchan[454] vahnyavyabhicāritvaṃ dhūmasya na pratyeti, tathā śabdasyāpy abhiprāyavyabhicāritvaṃ na pratyeṣyati | bāhyavastupratyāyanāya ca śabdaḥ prayujyate | tan na śabdasyābhiprāyāvinābhāvitvābhyupagamapūrvakaḥ śabdaprayogaḥ | [455]api ca, na svābhiprāyanivedanāya śabda uccāryate, api tu [456]bāhyasattvapratipādanāya, tasmād bāhyavastvavinābhāvitvābhyupagamapūrvakaḥ śabdaprayogaḥ | tataḥ pūrvakam eva[457] vyākhyātam anavadyam[458] || __________notes__________
[454] agnyavya- [455] `api ca' iti yasmādarthe 'vyayam --- ṭi- | `api ca' ity ārabhya `śabdaprayogaḥ' ity antaḥ pāṭho nāsti | [456] bāhyavastusattva- [457] pūrvam eva [458] vyākhyānam-
iti catvāraḥ pakṣābhāsā nirākṛtā bhavanti iii-53 evaṃ[459] ca sati --- anirākṛtagrahaṇenāntaroktāś catvāraḥ pakṣavadābhāsanta iti pakṣābhāsā nirastā bhavanti || __________notes__________
[459] evaṃ sati
sampati pakṣalakṣaṇapadāni yeṣāṃ vyavacchedakāni teṣāṃ vyavachedena yādṛśaḥ [460]pakṣārtho labhyate taṃ darśayituṃ vyavacchedyān saṃkṣipya darśayati ---
__________notes__________
[460] pakṣo
nanv anumānaprāmāṇyam asattvaṃ bādhate na tu svavacanaṃ tat kathaṃ svavacananirākṛtodāharaṇam idam uktam ity āśaṅkya svavacananirārkṛta ity atra yādṛśo 'rtho vivakṣitas taṃ darśayati tad evam iti | atreti svavacananirākṛte | yathānumānaṃ na pramāṇam ity atra |
svābhiprāyeṇaiva vyākhyāya anye tv ityādinā pūrvavyākhyānaṃ dūṣāyitum āha | tunā svavyākhyānād vaisadṛśyam āha |
na vāstavam iti bruvato yadīdaṃ vāstavam anumānaṃ syāt tadānumānanirākṛtodāharaṇānana pṛthag ucyateiti | kiñ ceti vaktavyānatarābhyuccaye | bāhyavastupratyāyanāya ceti cakāro 'pi vaktavyāntarasamuccaye | yata evaṃ tat tasmāt | svasyoccārayitum abhiprāyo vaktum kāmatā, tad avyabhicāritvābhyupagamaḥ pūrvo yasya tathā na bhavati | pūrvaṃ bāhyavastupratyāyanāyety anena sāmarthyān na svābhiprāyapratyāyanāyety ukam api sphuṭaṃ darśayitum tan na śabdasyābhiprāyāvinābhāvitvābhyupagamapūrvakaḥ śabdapryoga ity anena sāmarthyād bāhyavastvavinābhāvitvābhyupagamapūrvaka iti darśitam api sākṣād darśayitum api ceti pūrvoktasya vaktavyāntara dyotakasya spaṣṭīkaraṇam | yatrāpy asattvapratipādanāya śadaḥ prayujyate tatrāpi vivakṣitasattvaviviktasyānyasattvasya pratipādanād bāhyasattvapratipādanāyety uktam | yad vā sattvagraṇasyopalakṣaṇatvād
[dhpr 188]
[461]evaṃ siddhasya, asiddhasyāpi sādhanatvena abhimatasya, svayaṃ vādinā tadā sādhayitum aniṣṭasya, uktamātrasya nirākṛtasyāca viparyayeṇa sādhyaḥ | tena eva svarūpeṇābhimato vādina iṣṭo anirākṛtaḥ pakṣa iti pakṣalakṣaṇam anavadyaṃ[462]darśitaṃ bhavati iii-54
__________notes__________
[461] evaṃ --- om. [462] lakṣaṇam avadyaṃ
evam --- ity anantaroktakrameṇa[463] | siddhasya vipariyeṇa viparītatvena hetunā sādhyo draṣṭavyaḥ | yasmād arthāt siddho 'rtho viparītaḥ, sa sādhya ity ārthaḥ | siddhaś ca viparīto 'siddhasya tasmād asiddhaḥ sādhyaḥ | asiddho 'pi na sarvo 'pi tu sādhanatvenoktasyāsiddhasyāpi viparyayeṇa | svayaṃ vādinā sādhayitum aniṣṭasya asiddhasya viparyayeṇa | tathā uktamātrasya asiddhasyāpi viparyayeṇa | tathā nirākṛtasyāsiddhayāpi viparyayeṇa sādhyaḥ |
__________notes__________
[463] -roktena
yaś cāyaṃ pañcabhir vyavacchedyai rahito 'rtha 'siddho[464] 'sādhanaṃ vādinaḥ svayaṃ sādhayitum iṣṭa ukto 'nukto vā pramāṇair anirākṛtaḥ sādhyaḥ, sa evāsau svarūpeṇaiva svayam iṣṭo 'nirākṛta etaiḥ padair ukta ity arthaḥ | yaś cāyaṃ sādhyaḥ sa pakṣa [465]iti ucyate | itiśabda evam arthe | evaṃ pakṣalakṣaṇam anavadyam iti | avidyamānam avadyaṃ doṣo yasya tad anavadyam | darśitaṃ kathitam |
__________notes__________
[464] `asiddho' ityādipadānantaraṃ saṃkhyāṅkāḥ dattā varttante --- saṃ- [465] `iti' --- om.
trirūpaliṅgākhyānaṃ parisamāpayya[466] prasaṅgāgataṃ ca pakṣalakṣaṇam abhidhāya hetvābhāsān vaktukāmas teṣāṃ prastāvaṃ racayati trirūpetyādinā---
__________notes__________
[466] samāpya
trirūpaliṅgākhyānaṃ parārthānumānam ity uktam | tatra trayāṇāṃ rūpāṇām ekasya api rūpasya anuktau sādhanābhāsaḥ iii-55
etad uktaṃ bhavati --- trirūpaliṅgaṃ[467] vaktukāmena sphuṭaṃ tad vaktavyam | evaṃ ca tat sphuṭam uktaṃ
__________notes__________
[467] liṅgākhyānaṃ vaktu-
bāhyasattvapraitpādanāyety api draṣṭavyam | sarvathā na svābhiprāyasya sattvam asattvaṃ vā pratpādayituṃ śabdaprayogta ity ane[na] hetum | yata evaṃ tatas tasmāt pūrvakam eva yan mayā vyākhyātam anavadyam apagatadoṣam ||
iti catvāraḥ pakṣābhāsā nirākṛtā bhavantīti mūlaṃ vyācakṣāṇa āha --- evam iti |
nirastā bhavanti pakṣatveneti prastāvāt ||
pakṣa ity ucyate vyakatīkriyata iti vyutpattyeti bhāvaḥ ||
nanu trirūpaliṅgākhyānaṃ prakṛtam uktam eva | tat kiṃ hetvābhāsākhyānam aprakṛtaṃ kriyata
[dhpr 189] bhavati yadi tac ca, tatpratirūpakaṃ[468] cocyate | heyajñāne[469] hi tadviviktam upādeyaṃ sujñātaṃ bhavatīti | trirūpaliṅgākhyānaṃ [470]parārtham anumānam' [3.1.] iti prāg uktam | __________notes__________
[468] pratirūpaṃ bodhyate; liṅgābhāsam --- ṭi- [469] heyajñāte [470] parārthānu
tatreti tasmin sati | trirūpalaṅgākhyāne[471] parārthānumāne stīty arthaḥ | trayāṇām rūpāṇāṃ madhya ekasyāpy anuktau | apiśabdād dvayor api | sādhanasya ābhāsa sadṛśaṃ sādhanasy, na sādhanam ity arthaḥ | trayāṇāṃ rūpāṇāṃ nyūnatā nāma sādhanadoṣaḥ ||
__________notes__________
[471] parārthe 'numāne
uktāv apy asiddhau sandehe vā pratipādyapratipādakayoḥ iii-56 na kevalam anuktvāv uktāv apy asiddhau sandene vā | kasyety āha --- pratipādyasya prativādinaḥ, pratipādakasya cavādino hetvābhāsaḥ || atha [472]kasyaikasyārūpasyāsiddhau sandehe[473] vā kiṃ saṃjñako hetvābhāsa ity āha ---
__________notes__________
[472] kasya rūpa-; hetvābhāso 'py ekasya rūpa- [473] sandehe vākyaṃ saṃ-
ekasya rūpasya dharmisambandhasya asiddhau sandehe[474]vā asiddho hetvābhāsāḥ iii-57
__________notes__________
[474] sandehe cāsiddho
ity āśaṅky āha --- etad uktaṃ bhavatīti | trirūpaliṅgākhyānasya sphuṭābhidhānārthatvaṃ copalakṣaṇaṃ tena vipratipattinirākaraṇārthaṃ ceti draṣṭavyam, sandigdhavipakṣavyāvṛttikatvādoṣa(diṣu) viparatipattidarśanāt |
sadṛ[67a]śaṃ sādhanasyetiy arthakathanam etad | vyutpattis tv ābhāsanam ābhāsaḥ pratibhāsaḥ, sādhanasyevābhāsaḥ pratibhāso 'syeti tathā | nyunatā ūnatvam apūrṇatā | kasyety ākāṅkṣāyām āha --- trayāṇām iti | yasmād ekasya dvayor vā 'nuktau trīṇi paripūrṇaṃ pratipāditāni na bhavanti tasmāt trayāṇām nyūnatety arthaḥ |
nanu hīnāṅgatvaṃ na sādhanadoṣaḥ | vidyamāne 'pi hi rūpatraye dvayor ekasya vā vaktrā 'nabhidhāne sati nyanatāyāḥ sambhavāt | tat kathaṃ vaktṛdoṣaḥ sādhanadoṣa ity ucyata iti cet | satyam; kevalaṃ nātra sādhanaśabdena liṅgam abhipretam | kiṃ tarhi? tatpratipādakaṃ vākyaṃ tasya cāparipūrṇatā doṣo bhavaty eva | vaktṛdoṣas tu nimitta[m] paripūrṇatāyā iti kim avadyam?
evam upalakṣaṇārthatvād asya yathā 'nyatam evāpi rūpeṇā hīnatvān nyūnatā sādhanadoṣas tathā hetūvacanād vādinā nigraho vivakṣita ity apīti ||
pratipādyasyetādinā pratipādyapratipādakaśabdayor evārthaṃ vyācaṣṭe |
ācāryasyas tu pratipādyasya pratipādakasya ca pratipādyaprapādakayoś ceti vyastasamastanirdeśo 'bhipretaḥ |
[dhpr 190] ekasya rūpasyeti | dharmiṇā saha sambandhaḥ dharminsambandhaḥ | dharmiṇi sattvaṃ hetoḥ | tasya asiddhau sandehe vā asiddhasasañjñako hetvābhāsaḥ | asiddhatvād eva ca dharmiṇy apratipattihetuḥ | na sādhyasya, na viruddhasya, na saṃśayasya hetur api tv apratipattihetuḥ | na kasycid ataḥ pratipattir iti kṛtvā | ayaṃ cārtho 'siddhasamjñākaraṇād eva pratipattavyaḥ || udāharaṇām āha ---
yathā, anityaḥ śabda iti sādhye cākṣuṣatvam ubhayāsiddham iii-58 yathetyādi | [475]anityaḥ śabda ity anityatvaviśiṣṭe śabde sādhye cākṣuṣatvaṃ cakṣurgrāhyatvaṃ śabde [476]dvayor api vādiprativādinor asiddham || __________notes__________
[475] nityaḥ [476] dvayor dvayor api
cetanās tarava iti sādhye sarvatvagapaharaṇe maraṇaṃ[477]prativādyasiddham, vijñānendriyāyur nirodhalakṣaṇasya maraṇasya[478]anena abhyupagamāt, tasya ca taruṣv asambhavāt iii-59
__________notes__________
[477] maraṇād iti prati- [478] -syānena maraṇasyābhyu- cetanās tarava iti tarūṇāṃ caitanye sādhye | sarvā tvak sarvatvak | tasya apaharaṇe sati maraṇaṃ digambarair upanyastaṃ pratibādino bauddhasyāsiddham | kasmād asiddha ity āha ---vijñānaṃ ca indriyaṃ cāyuś ceti dvadvaḥ[479] | tatra vijñānaṃ[480] cakṣurādijanitam[481] | rūpādivijñānotpattyā yad anumitaṃ [482]kāyāntarbhūtaṃ cakṣurgolakādisthitaṃ[483] rūpaṃ
__________notes__________
[479] cāyuś ca rūpā-; cāyuś ca tatra; [480] vijñānacakṣu- [481] jayita; cakṣurādivijñānaṃ rūpā-; cakṣurādijñānam rūpā- [482] kāryānta [483] sthitarūpam
ayaṃ hetvābhāsaḥ kīdṛśīṃ pratipattiṃ prasūta ity āha --- asiddhatvād eveti | tuśabdārthaś cakāraḥ | katham etat prāpyata ity āha --- ayañ ceti | co yasmādarthe | kasyāścid api pratipatter hetutayā na siddha iti asiddha ukta ity abhiprāyaḥ ||
dvayor api vādiprativādinor asiddham aniścatam | anena vyadhikaraṇāsiddho 'py ukto draṣṭavyaḥ | yathā rājño 'yaṃ prāsādaḥ, kākasya kārṣṇyād iti | tasyāpi kārṣṇyasya prāsāde dharmiṇi ubhayor asiddhatvāt, kevalaṃ tatrāsiddho 'py arthadharmigatatvenopādānāt tathā vyapadiśyate |
nanu vyadhikaraṇam api liṅgaṃ gamakaṃ dṛṣṭam | yathā pratyagraśarāvadarśanaṃ bhrāntima[t]pratyagraśarāvatvasya bhrāntimaccakravattve | asya ca hetutvād | deśa eva hi dharmī avidūrakulālasambandhitvaṃ sādhyam tasya ca dharmiṇaḥ pratygraśarāvasambandhitvaṃ bhrānimaccakrasambandhitvañ ca dharmo bhavaty eva | na tv atra kulālasya dharmiṇaḥ sadbhāvaḥ sādhyate, yenaiva tad ucyeteti |
tathā, viśeṣaṇāsiddhaviśeṣyāsiddhāv apy anenaivoktau draṣṭavyau | yathā'nityaḥ śabdo 'nabhidheyatve
[dhpr 191] tad indriyam | āyur iti loke prāṇā [484]ucyante | na cāgamasiddham iha yujyate vaktum | ataḥ [485]prāṇasvabhāvam āyur iha | teṣāṃ nirodho nivṛttiḥ | sa lakṣaṇaṃ tattvaṃ yasya tat tathoktam | tathābhūtasya maraṇasya anena bauddhena partijñātatvāt | __________notes__________
[484] ucyate [485] pramāṇasva- yadi nāmaivaṃ tathāpi katham asiddham ity āha --- tasya ca vijñānādinirodhātmakasya [486]taruṣv asambhaāt | sattāpūrvako nirodhaḥ | tataś ca yo vijñānanirodhaṃ taruṣv icchet sa kathaṃ vijñānaṃ necchet | tasmād vijñānāniṣṭer nirodho 'pi neṣṭs taruṣu | __________notes__________
[486] taruṣvabhāvāt nanu ca śoṣo 'pi maraṇam ucyate | sa ca taruṣu siddhaḥ | satyam | kevalaṃ vijñānasattayā [487]vyāptaṃ yat maraṇaṃ tad iha hetuḥ | vijñānanirodhaś ca tatsattayā vyāptaḥ, na śoṣamātram | tato[488] yan maraṇaṃ[489] hetus tat taruṣv asiddham | yat tu[490] siddhaṃ śoṣātmakaṃ tad ahetuḥ | __________notes__________
[487] sattāyā [488] tatra [489] maraṇahetuḥ [490] yac ca
digambaras tu sādhyena [491]vyāptam avyāptaṃ[492] vā maraṇām avivicya maraṇamātraṃ hetum āha | tad asya vādino hetubhūtaṃ[493] maraṇaṃ na jñātam | ajñānāt siddhaṃ śoṣarūpam, śoṣarūpasya maraṇasya taruṣu darśanāt | prativādinas tu jñātam ato 'siddham | yadā tu vādino 'pi jñātaṃ tadā vādino 'py asiddhaṃ syād iti nyāyaḥ ||
__________notes__________
[491] vijñānendriyāyur nirodhalakṣaṇam --- ṭi- [492] śoṣalakṣaṇam [493] hetujñāttatam; vijñānendriyāyur nirodhalakṣaṇam --- ṭi-
sati prameyatvāt | anityaḥ śabdaḥ prameyatve sati anabhidheyatvād iti viśeṣaṇaviśiṣṭasya rūpasya tatra dharmiṇi dvayor api vādiprativādinor asiddhatvāt | kevalaṃ tatrāsiddho viśeṣaṇaviśiṣṭatayopāttasya rūpasya tathā 'siddhes tathā tathā vyapadiśyata iti ||
cetanā iti | cetayanta iti cetanāḥ | diśa evāmvaraṃ yeṣām iti vyuptattyā digambarāḥ kṣapaṇakā ucyante | taiḥ kim pramāṇasamadhigatam indriyam ity āha --- rūpādīti | satsv anyeṣu kāraṇeṣv avyāpṛte cakṣurādau rūpādijñānam anutpadyamānaṃ svotpattau kāraṇā[67b]ntaram apekṣaṇīyaṃ sūcayati | praṇihite tu cakṣurādau jāyamānaṃ tatrasthaṃ tat kim api kāraṇam astīti khyāpayati | ata evāha --- kāyāntarbhūtaṃ kāyāśritam | sāmānyenoktaṃ kāyāśritatvam | viśiṣṭajñānābhiprāyenoktaṃ viśiṣṭāśrayāśritatvaṃ darśayati cakṣur iti | ādiśabdena rasanādiparigrahaḥ | prasannārthāder api sadbhāvān na golakādir evendriyam iti bhāvaḥ | kim āyur ity āha --- āyur iti āyuḥśabdenety arthaḥ | loke vyavaharttari jane prāṇo 'ntaraḥ śarīre rasamaladhātūnāṃ preraṇādihetur ekaḥ san kriyābhedod(-bhedād) apānādisamjñāṃ labhata iti tat tad avasthāvivakṣayā praṇā iti bahuvacanam |
nanv āgame jīvitendriyam āyur ity uktam | tat kim evaṃ vyākhyāyata ity āha --- na ceti | co 'vadhāraṇe hetau vā | yata evam ataḥ kāraṇāt | iha pramāṇasiddhavastūpadarśanaprastāve tathā
[dhpr 192]
acetanāḥ sukhādaya iti sādhye utpattimatvaṃ anityatvaṃ[494]vā sāṃkhyasya svayaṃ vādino asiddham iii-60
__________notes__________
[494] anityaṃ acetanāḥ sukhādaya iti --- sukham ādir yeṣāṃ duḥkhādīnāṃ te sudhādayaḥ | teṣām acaitanye sādhye utpattimatvaṃ, anityatvaṃ vā liṅgam upanyastam | ya utpattimanto 'nityā vā te na cetanāḥ | yathā rūpādayaḥ | tathā cotpattimanto 'nityā vā sukhādyas tasmād acetanāḥ | caitanyaṃ tu puruṣasya [495]svarūpam | atra cotpattimattvam anityatvaṃ vā paryāyeṇa hetur na yugapat | tac ca dvayam api sāṃkhyasya vādino na siddham | parārtho[496] hi hetūpanyāsaḥ | tena yaḥ parasya siddhaḥ sa hetur vaktayaḥ | parasya cāsata utpāda utpāttimattvam, sataś ca niranvayo vināśo 'nityatvaṃ siddham | tādṛśaṃ ca dvayam api sāṃkhyasyāsiddham | ihāpy anityatvotpattimattvasādhanād vādino 'siddham | yadi tv anityatvotpattimattvayoḥ [497]pramāṇyaṃ vādino [498]jñātaṃ syād [499]tadā vādino 'pi siddhaṃ syāt | tataḥ pramāṇāparijñānād idaṃ vādino 'siddham || __________notes__________
[495] svaṃ rūpam [496] parārthādihe- [497] pramāṇaṃ [498] vijñānaṃ [499] tadā --- om.
saṃdigdhāsiddhaṃ darśayitum āha ---
tathā svayaṃ tadāśrayaṇasya vā sandehe asiddhaḥ iii-61
svayam iti hetor ātmanaḥ sandehe 'siddhaḥ | tadārayaṇasya [500]veti --- tasya hetor āśrayaṇam --- āśrīyate 'simin hetur ity āśrayaṇaṃ hetor vyatirikta āśrayabhūtaḥ[501] sādhyadharmī kathyate | tatra hi
__________notes__________
[500] -sya ceti [501] āśrayabhūtasā-
tasyaiva rūpasya | vijñānasattayā vyāptaṃ yad iti yasmin maraṇe 'vaśyaṃ prāgāsīd vijñānam, tad vijñānsattayā vyāptam uktam | tac ca śvāsoṣmaparispandādivigamalakṣaṇam | digambarasyāpi kathaṃ siddham ity āha --- ajñānād iti | caitanyāvyabhicāriṇo maraṇasyājñānāt | anenaitad āha --- yadi tena sādhyavyāptaṃ maraṇaṃ maraṇaśabdamātrasamatāṃ bibhrataḥ śoṣamātrād bhedena vivekitaṃ syāt kevalam ajñānāt tatsiddham ucyata iti |
etad evāha --- yadā tv iti | evam uttaratrāpi draṣṭvyam |
sukham anukūlavedanīyam | ādiśabdād icchādveṣādiparigrahaḥ | puruṣasya sāṃkhyaparikalpitasyātmahaṇ | `puruṣaś cetayate buddhir adhyavasyātīti' siddhāntāt | sāṃkhyasya saṃkhyayā pañcaviśatitattvānītyanyā vyavaharatīti sāṃkhyo yogarūḍhiś caiṣā, kapita evatathocyate |
nanūtpattimattvaṃ kṛtakatvam vā svasiddham eva tenopanyasanīyam upanyastaṃ ca | tat kathaṃ vādyasiddhateti āha --- parārtho hīti | hir yasmāt | parārthaḥ parapratipattiprayojanaḥ | niranvayaḥ sarvathocchedaḥ |
[dhpr 193] hetur varttamāno gamakatvenārśrīyate | tasyāśrayaṇasya sandehe sandigdhaḥ || [502]ātmanā sandihyamānam udāharttum āha ---
__________notes__________
[502] svātmanā
yathā bāṣpādibhāvena sandihyamāno bhūtasaṃghāto agnisiddhāv upadiśyamānaḥ[503]sandigdhāsiddhaḥ iii-62
__________notes__________
[503] saṃdigdhāsiddaḥ --- om.
yatheti | bāṣpa ādir yasya sa bāspādiḥ | tadbhāvena bāṣpāditvena sadihyāmāno bhūtasaṃghāta iti bhūtānāṃ pṛthivyādīnāṃ saṃghātaḥm samūhaḥ | agnisiddhau --- agnisiddhyarthaṃ upādīyamāno 'siddhaḥ | etad uktaṃ bhavati --- yadā dhūmo 'pi bāṣpāditvena saṃdigdho bhavati tadā 'siddhaḥ, gamakarūpāniścayāt | dhūmatayā niścito [504]vahnijanyatvād gamakaḥ | yadā tu saṃdigdhas tadā na gamaka ity asiddhatākhyo doṣaḥ || __________notes__________
[504] vahnikāryatvād gamakaḥ
āśrayaṇāsiddham udāharati ---
yathā iha nikuñje[505]mayūraḥ kekāyitād iti iii-63
__________notes__________
[505] niguñje yatheti | iha nikuñja iti dharmī | parvatoparibhāgena tiryaṅnirgatena pracchādito bhūmāgo nikuñjaḥ | mayūra iti sādhyam | kekāyitād iti hetuḥ | kekāyitaṃ --- mayūradhyaniḥ || na tu vinaṣṭasyāpi sattvarajastamorūpeṇānugama iṣṭaḥ | na kevalaṃ pūrvam evety apiśabdaḥ | anityatvotpattimattvayor yat sādhanaṃ pramāṇaṃ tasya(syā ')jñānād anityāt yadītyādinaitad eva draḍhayati ||
svayam ityātmana iti ṣaṣṭhyantasyānuvarttate | hetoś ca prakṛtatvād hetor iti vivṛṇoti |āśrīyate sādhanatvenopādīyate asminn iti ||
yasyātmanaḥ sandehaḥ sa ātmanā sandihyamāno bhavatīty abhiprāyeṇāha --- ātmanā sandihyamānam iti | ādiśabdena nīhārādiparigrahaḥ |
nanu yady asau paramārthato dhūmas tadā sandehe 'pi kiṃ na gamaka ity āha --- etad uktaṃ bhavatīti | kiṃ tad gamakaṃ rūpaṃ yenāniścita ity āha --- vahnīti | yadā tv ityādinoktam eva spaṣṭayati | tadā na gamaka iti bruvataś cāyam āśayo vihnijanyatvasyaiva gamakatvanibandhanasya tadā 'niścitatvāt |
etena sandigdhaviśeṣaṇāsiddhaḥ sandigdhaviśeṣyāsiddhaś cokto draṣṭavyaḥ [68a] yathā ṣaḍjādisattvasandehe mayūraśabdo 'yam ṣaḍjādimattve sati avarṇātmakatvāt | avarṇātmakatve sati
[dhpr 194]
[506]katham ayam āśrayaṇāsiddha ity āha ---
__________notes__________
[506] kathamāśra-
tadāpātadeśavibhrame iii-64 tadāpāta[507] iti | tasya kekāyitasyāpāta [508]āgamanaṃ tasya deśaḥ sa ucyate yasmād deśād āgacchati kekāyitam | tasya vibhrame vyāmohe saty ayam āśrayaṇāsiddhaḥ | nirantareṣṛ bahuṣu nikuñjeṣu satsu yadā kekāyitāpātanikuñje[509] vibhramaḥ --- kim asmān nikujñāt kekāyitamāgatam | āhosvid anyasmād iti[510], [511]tadāyam āśrayaṇāsiddha iti || __________notes__________
[507] tadaghāta [508] āgamaḥ [509] kekāyitāpātavibhramaḥ [510] āhosvid asmād iti [511] tādāśraya-
dharmiṇo 'siddhāv apy asiddhatvam udāharati ---
dharmyasiddhāv apy asiddhaḥ, yathā sarvagata ātmā iti sādhye sarvatropalambhamānaguṇatvam iii-65
yatheti | sarvasimin gataḥ sthitaḥ sarvagato vyāpīti yāvat | vyāpitva ātmanaḥ sādhye sarvatropalabhyamānaguṇatvaṃ liṅgam | sarvatradeśa upalabhyamānāḥ sukhaduḥkhecchādveṣādayo guṇā yasyātmanas tasya bhāvas tattvam | na guṇā guṇinam antareṇa varttante | guṇāṇāṃ guṇīni samavyāyāt | niṣkriyaś cātmā | tataś ca yadi vyāpī na bhavet kathaṃ dākṣiṇāpatha upalabdhāḥ sukhādayo madhyadeśa uplabhyeran | tasmāt sarvagata ātmā |
tad iha bauddhasyātmaiva na siddhaḥ, kim uta sarvatropalabhyamānaguṇatvaṃ sidhyet tasyety asiddhau[512] hetvābhāsaḥ | pūrvam āśrayaṇasaṃdehena dharmiṇi saṃdeha uktaḥ | saṃprati tv asiddho dharmy ukta ity ananayor viśeṣaḥ |
__________notes__________
[512] dharmiti(ṇi) hetoḥ sambandhasya sattvasyety asiddhau --- ṭi-
ṣaḍjādimattvād iti | ubhayatrāpi viśeṣaṇaviśiṣṭasya rūpasya vādiprativādinor dvayor apy aniścitatvāt kevalaṃ viśeṣaṇasandehena ca viśeṣaṇaviśiṣṭena rūpeṇāsiddha iti tathā vyapadiśyata iti ||
parvatoparibhāgena tiryagnirgateneti ca bhūbhāga iti copalakṣaṇaṃ draṣṭavyam | na tu tatthāvidha eva nikuñjaḥ, parvatagahvaradeśasyaiva nikuñjaśabdābhilapyatvāt ||
yasmād deśād āgacchatīti vacanavyaktyā cotpannaḥ śabdaś caturdikkaṃ śabdasantānaṃ janayati, sa ca jalataraṅganyāyena śrotradeśam āgato gṛhīta iti darśayati ||
dveṣādīty atrādigrahaṇena buddhiprayatnādīnāṃ grahaṇām | "sāmānyavān guṇaḥ saṃyogavibhāgayor anapekṣo na kāraṇaṃ" iti guṇalakṣaṇayogād guṇāḥ | samayāyāt samavetatvāt | pratiṣiddhānāṃ
[dhpr 195] tad evam ekasya[513] rūpasya [514]dharmisambaddhasyāsiddhāv asiddho hetvābhāsaḥ ||
__________notes__________
[513] sarveṣv api asiddheṣu ekaṃ rūpaṃ pakṣadharmatvam asiddham --- ṭi- [514] dharmibaddha-
tathā ekasya rūpasya asapakṣe asattvasya asiddhāv anaikāntiko hetvābhāsaḥ iii-66 [515]tathā aprasyaikasya rūpasya [516]asapakṣe 'sattvākhyasyāsiddhāv anaikāntiko hetvābhāsaḥ | __________notes__________
[515] tathā para- [516] vipakṣe --- ṭi- eko 'nta ekānto niścayaḥ | sa prayojanam asyetaikāntikaḥ[517] | naikāntiko 'naikāntikaḥ | ayasmān na sādhyasya na viparyayasya niścayo 'pi tu tadviparītaḥ saṃśayaḥ | sādhyetarayoḥ saṃśayahetur anaikāntika uktaḥ || __________notes__________
[517] -ayaikāntikaḥ
ca na samavāya iti | niṣkriyatvaṃ ca kriyāyā mūrttadravyavṛttitvāt, ātmanaś cāmarttatvād iti siddhāntasthiteḥ ||
kim uteti nipātaḥ kim punar ity asyārthe varttate ||
āśrayaṇāsiddhadharmyasiddhayoḥ kiyān bheda ity āśaṅkya bhedam upapādayann āha --- pūrvam iti | ayam arthaḥ --- pūrvaṃ paramārthato vidyamāno 'pi hetvādhārarūpatayā sandehād aniścita iti tad dharmyasiddha uktaḥ | samprati tu sarvathtaivāsau dharmitvenāsiddha ucyata iti | dharmyasiddha evāśrayāsiddha ucyate iti | tena nāśrayāsiddho nāma anyaḥ prabhedaḥ |
anyathāsiddhas tv asiddha eva na bhavatīti na tasyāntarbhāvaś cintyate | tathā hy anyathāsiddha iti ko arthaḥ? kim anyathaiva siddha āhosvit anyathā 'pi siddhaḥ? nanu yady anyathaiva, tadā jijñāpayiṣitaviparyayeṇaiva siddha upapanno nānena prakāreṇeti viruddha eva | athānyathā 'pi siddhaḥ, tadaitasmād anyenāpi prakāreṇa siddho 'yam ity ayam api bhaviṣyati | na ca sādhyam iti sandigdhavipakṣavyāvṛttir anaikāntika eveti ||
anaikāntikaśabdasya vyuptattim āha --- eka iti | eka iti bruvann ekas tāsau (ekaścāsau) sādhyalakṣaṇaikārthaviṣayatvād antaśca kathāvasānahetutvād ākāṅkṣopaśamahetutvād veti darśayati | samastaṃ padam arthañ cāha --- ekānto niścaya iti | sādhyetarayor ekataraniścayaphala ity arthaḥ | tadviruddhe cāyaṃ nañ draṣṭavyaḥ | yasmād ityādinaitad eva sphuṭayati | yasmād dhetor ity apādāne ceyaṃ pañcamī | kin tu tadviparīto niścayaviparītaḥ yattador nityam abhisambandhāt sa iti draṣṭavyam | kva samśaya ity āha --- sādhyeti |
yad vā katham anaikāntiko bhavatīty āha --- yasmād iti hetupañcamī | aikāntikapratiṣedhenānyaḥ pratipattihetur ukto nañety abhiprāyeṇāha --- saṃśayahetur iti | tena nāsiddhasya tathātvaprasaṅgaḥ | atha vaikāntaniyatatvād eka ity anta iti ca niścayaḥ proktaḥ | tathā hi sarvo 'yaṃ padārthabheda
[dhpr 196]
tam udārahati ---
yathā śabdasya anityatvādike dharme sādhye prameyatvādiko dharmaḥ sapakṣavipakṣayoḥ sarvatra ekadeśe vā vartamānaḥ iii-67 yathetyādinā | anityatvam ādir yasyā 'sau[518] anityatvādike dharmaḥ | ādiśabdād aprayatnānantarīyakatvaṃ prayatnāntarīyakatvaṃ [519]nityatvaṃ ca parigṛhyate | prameyatvam ādir yasya sa prameyatvādikaḥ | ādiśbadād anityatvam, punar anityatam, amūrttatvaṃ ca [520]gṛhyate | śabdasya dharmiṇo 'nityatvādike dharme sādhye prameyatvādiko dharmo 'naikāntikaḥ | caturṇām api [521]hi vipakṣe 'sattvam asiddham | __________notes__________
[518] yasya so 'nitya- [519] nityatvaṃ --- om. [520] gṛhyante [521] hi --- om. tathā hi --- anityaḥ śabdaḥ prameyatvāt [522]ghaṭavad ākāśavad iti prameyatvṃ sapakṣavipakṣavyāpi | __________notes__________
[522] prameyatvāt, ākāśāśavat ghaṭavad iti apraytnānantarīyakaḥ śabdo 'nityatvāt, vidyudākāśavad [523]ghaṭvac ca --- ity anityatvaṃ sapakṣaikadeśavṛtti --- vidyudādāv asti, nākāśādau; [524]vipakṣayāpi --- [525]prayatnānantarīke sarvatra bhāvāt[526] | __________notes__________
[523] kāśaghaṭava- [524] ita ārambha `nākāśādau' paryantaḥ pāṭho nāsti [525] -vyāpi sarvatra prayatnānantarīyake bhāvāt [526] anityatvasya --- ṭi- anityatvāt prayatnānantarīyakaḥ śado ghaṭvad vidyudākāśavac ca --- ity anityatvaṃ vipakṣaikadeśavartti --- vidyudādāv asti nākāśādau | sapakṣavyāpi[527] sarvatra prayantānantarīyake bhāvāt[528] | __________notes__________
[527] -vyāpi sapakṣe sarvatra [528] sādhyaiḥ saha kramāt yojyate --- ṭi- nityaḥ śabdo 'mūrttatvād ākāśaparamāṇuvat[529], karmaghaṭavac ca | ity amūrtatvam ubhayaikadeśavṛtti --- ubhayor ekadeśa ākāśe karmaṇi ca vartate | paramāṇau tu sapakṣaikadeśe ghaṭādau ca vipakṣaikadeśe na vartate | mūrttatvāt ghaṭapramāṇuprabhṛtīnām | __________notes__________
[529] nityatvasya --- ṭi- nityās tu paramāṇvo[530] vaiśeṣikair abhyupagamyante | tataḥ sapakṣāntargatāḥ | __________notes__________
[530] vaiśeṣikair apy abhyupa-
ekasminnā(nna)nte 'vatiṣṭhate --- nityo vā 'nityo vetyādirūeṇa | sa prayojanam asya sa tathā | na tathā 'naikāntikaḥ ||
vipakṣe 'sattvam asiddhaṃ sarvatreti draṣṭavyam | [68b] "sad akāraṇavan nityam" [vai-sū-4.1.1.] iti nityalakṣaṇayogān nityā iṣṭāḥ paramāṇavaḥ ||
[dhpr 197] asya caturvidhasya pakṣadharmasyāsattvam asiddhaṃ vipakṣe | tato 'naikāntikatā || tathā --- asya eva rūpasya sandehe apy anaikāntika eva iii-68
yathā cāsya rūpasyāsiddhāv anaikāntikas tathā asyaiva vipakṣe 'sattvākhyasya[531] rūpasya saṃdehe 'naikāntikaḥ ||
__________notes__________
[531] -khyarūpasya
yathā asarvajñaḥ kaścid vivakṣitaḥ puruṣo rāgādimān veti sādhye vaktṛtvādiko dharmaḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttikaḥ iii-69 yatheti | asarvajña ity asarvajñatvaṃ sādhyam | kaśiad vivakṣita iti vaktur abhiprataḥ puruṣo dharmī | rāgā ādir yasya dveṣādeḥ sa rāgādiḥ | sa yasyāsti sa rāgādimān iti dvitīyaṃ sādhyam | [532]vāgrahaṇaṃ rāgādimattvasya pṛthak sādhyatvakhyāpanārtham | tato 'sarvajñatve rāgādimattve vā[533] sādhye prakṛte vakṭrtvaṃ --- vacanaśaktis tadādir yasyonmeṣanimeṣādeḥ sa vaktṛtvādiko dharmo 'naikāntikaḥ | __________notes__________
[532] veti graha- [533] -mattve ca sādhye sandigdhā[534] vipakṣā vyāvṛttir yasya sa tathoktaḥ | asarvajñatve sādhye sarvajñatvaṃ vipakṣaḥ | tatra vacanādeḥ sattvam asattvaṃ vā sandigdham | ato na jñāyate kiṃ[535] vaktā sarvajña utāsarvajña ity anaikāntikaṃ vaktṛtvam | __________notes__________
[534] saṃdigdhavi- [535] kiṃ --- om.
nanu ca sarvajño vaktā nolpalabhyate tat kathaṃ vacanaṃ sarvajñe sandigdham? ata eva
[536]`sarvajño vaktā na upalabhyate' ity evaṃprakārasya anupalambhasya adṛśyātmaviṣayatvena[537]sandehahetutvāt |[538] tato asarvajñaviparyayād vaktṛtvāder vyāvṛttiḥ sandigdhā iii-70
__________notes__________
[536] sarvatraikadeś vā sarvajño [537] saṃdehe hetu- [538] -tvād asarva- `sarvajño vaktā na upalabhyate' ity evaṃ prakārasya --- [539]evaṃjātīyasyānupalambhasya saṃdehahetutvāt | kuta ity āha --- adṛśya[540] ātmā viṣayo yasya tasya bhāvo 'dṛśyātmaviṣayatvaṃ tena sandehahetutvam | __________notes__________
[539] -jātīyakasya [540] -adṛśyātmā
dveṣāder ityādigrahaṇena mohāder grahaṇam ||
ata evānupalambhamātrād eveti siddhāntī | amum evārthaṃ mūlena saṃsyandayann āha --- sarvajña iti | tenādṛśyaviṣayatvena hetunā sandehahetutvaṃ sandehahetutvād iti | hetupañcamīm idānīṃ vyācaṣṭe --- yata iti ||
[dhpr 198] yato 'dṛśyaviśeṣayo 'nupalambhaḥ saṃdehahetur[541] na niścayahetus tato 'sarvajñavipakṣāt sarvajñād vaktṛtvāder vyāvṛttiḥ saṃdigdhā || __________notes__________ [541] saṃśayahetur nānupalambhāt [542]sarjñe vaktṛtvam asad brūmaḥ | api tu sarvajñatvena saha vaktṛtvasya virodhāt | etan na[543] | __________notes__________
[542] -bhāt saṃdigdhe vaktṛ- [543] etan na --- om.
vaktṛtvasarvajñatvayor virodhābhāvāc ca yaḥ sarvajñaḥ sa vaktā na bhavatīty adarśane 'pi vyatireko na sidhyati, saṃdehāt 71 vaktṛtvasarvajñatvayor virodho nāsiti | virodhābhāvāc ca kāraṇād vyatireko na sidhyati --- iti saṃbandhaḥ | vyāptimantaṃ vyatirekaṃ darśyati --- yaḥ sarvajñaḥ iti | sādhyabhāvarūpaṃ sarvajñatvam anūdya [544] `sa vaktā na bhavati' iti sādhanasya vakṛtvasyābhāvo vidhīyate | tena sādhyābhāvaḥ sādhanābhāve niyatatvāt [545]sādhanābhāvena vpyāta ukta iti | vyāptimānīdṛśo vyatireko virodhe sati vaktṛtvasarvajñatvayoḥ sidhyet | na cāsti virodhaḥ | tasmān na sidhyatīti[546] | kuta ity āha --- saṃdehāt | yato virodhābhāvaḥ, tasmāt saṃdehaḥ | sandehād vyatirekāsiddhaḥ ||
__________notes__________
[544] na sa vaktā bhavati [545] sādharmyabhāvena [546] sidhyati | kutaḥ
kathaṃ virodhābhāvaḥ?
dvividho hi padārthānāṃ virodhaḥ iii-72 [547]hīti yamād dvividha eva virodho nānyaḥ, tasmān na vaktṛtvasarvajñatvayor virodhaḥ || __________notes__________
[547] hir yasmādarthedvivi-; hir yasmāt
kaḥ punar asau dvividho virodha ity āha ---
avikalakāraṇasya bhavato anyabhāve abhāvād[548][549]virodhagatiḥ iii-73
__________notes__________
[548] bhāvaḥ | abhā- [549] gatir iti avikalakāraṇasyeti | avikalāni samagrāṇi kāraṇāni yasya sa tathoktaḥ | yasya kāraṇavaikalyād abhāvo na tasya kenacid api virodhagatiḥ | tadartham avikalakāraṇagrahaṇam|nanu ca yasyāpi kāraṇasākalyaṃ tasyāpi nivṛttir aśakyā kenacid api karttum | tat kuto virodhagatiḥ? evaṃ tarhi avikalakāraṇasyāpi yatkṛtāt kāraṇavaikalyād abhāvas tena virodhagatiḥ | yasyetyadināvikālakāraṇasya phalaṃ varṇayati | evaṃ tarhīty uttaram | tarhi tasmin kāle | evaṃ boddhavyam ity arthaḥ | api sambhāvanāyām | nyāyabalād evaṃ sambhāvayāma ity ārthaḥ | virodhasya gatiḥ pratipattiḥ |
[dhpr 199]. tathā ca sati yo yasya viruddhaḥ sa tasya kiñcit kara eva | tathā hi --- śītasparśasya janako bhūtvā śitasparśāntarajananaśaktiṃ pratibadhnan śītasparśasya nivarttako viruddhaḥ | tasmād dhetuvaikalyakārī viruddho janaka eka nivartty asya | sahānavasthānavirodhaś cāyam | tato viruddhayor ekasminn api kṣaṇe sahāvasthānaṃ pariharttavyam | dūrasthayor virodhābhāvāc ca nikaṭsthayor eva nivarttyanivarttakabhāvaḥ | tasmād yo yasya nirvarttakaḥ sa taṃ yadi paraṃ tṛtīye kṣaṇe nivarttayati | prathame kṣaṇe sannipatann asamarthavasthādhānayogyo[550] bhavati | dvitīye viruddham asamarthaṃ karoti | tṛtīye tv asamarthe nivṛtte taddeśam ākrāmati |
__________notes__________
[550] sthādhāne yogyo; -sthānayogyo tatrāloko gatidharmā krameṇa jalataraṅganyāyena [551]deśam [552]ākrāman yadā 'ndhakāranirantaram[553] ālokakṣaṇaṃ janayati tadā ''lokasamīpavarttinam andhakāram asamarthaṃ janayati | tato 'sāmarthyaṃ tasya yasya samīpavarttyālokaḥ | [554]asamarthe nivṛtte [555]taddeśo jāyata āloka ity evaṃ krameṇā ''lokenāndhakāro 'paneyaḥ | tathoṣṇasparśena śītasparśo nivarttanīyaḥ | __________notes__________
[551] taddeśamā- [552] ākrāmayan [553] kāre nir- [554] asamarthye, asāmarthye [555] tādṛśo
kim ataḥ siddham ity āha tathā ceti kāraṇavaikalyakāriṇo virodhāvagamaprakāre sati | kiñcitkaratvam eva tathā hītyādinā darśayati | yathā cāsya janakatvaṃ tathānantaram eva vyaktīkariṣyate |
nanu kiṃ katipayakṣaṇasahitayoḥ paścān nivarttyanivarttakabhāvena virodho 'tha vānyathety āśaṅkyāha saheti | co yasmāt tatas tasmāt | na kevalaṃ bahuṣu kṣaṇeṣv ity apiśabdaḥ | sahāvasthānam ekatra sthitiḥ | nikaṭāvasthānaṃ tu na pariharttavyam iti buddhistham | pariharttavyaṃ nāṅgīkarttavyam | tayor ekasminn api kṣaṇe sahasthityabhāvāt katham evam aṅgīkriyate ? ata eva | na sahasthitayoḥ paścād virodha iti vā kṛtam anena |
yady evaṃ kvacit pradeśe varttamāna ālokas trilokīvyavasthitāni tamāṃsy anenaiva krameṇāpanayed iti na kvacit tamāṃsy avatiṣṭherann ity āha --- nikaṭasthayor iti yayor nivarttyanivarttakabhāvo dṛṣṭas tayor nikaṭasthayor eva na tu nikaṭasthayor avaśyaṃ nivarttyanivarttakabhāva ity asyārtho draṣṭavyaḥ | tayor eva kathaṃ tathābhāva ity āśaṅkāyāṃ dūrasthayor iti yojyam | co 'vadhāraṇe | yataḥ kiñcitkarasyaiva nivarttakatvaṃtasmād hetoḥ paraṃprakṛṣṭaṃ yathā bhavati | etad evopapādayann āha --- prathama iti sanniyatan nikaṭībhavan nivarttaka iti prakaraṇāt | asamarthā copādeyakṣaṇanirmāṇe aśaktāvasthā yasyāndhakārakṣaṇasya tasyādhānam utpādanam, tatra yogyaḥ samartho bhavati | dvitīye kṣaṇe ity anuvarttate | viruddham andhakārasamarthaṃ sajātīyakṣaṇāntarajananākṣamaṃ karoti | tṛtīye kṣaṇe 'samarthe tasmin
[dhpr 200] yadā tv ālokas tatraivāndhakāradeśe janyate tadā yataḥ kṣaṇād andhakāradeśasyālokasya janakaḥ[556] kṣaṇaḥ utpadyate tata evāndhakāro 'ndhakārāntarajananāsamartha[557] utpannaḥ | [558]tato 'samarthāvasthājanakatvam eva nivarttakatvam | __________notes__________
[556] janakakṣaṇaḥ [557] andhakārāntarāsarthaḥ; andhakārāntarājananāsarthaḥ [558] tato 'sāmarthyāva- ataś ca yasmin kṣaṇe janakas tatas tṛtīye kṣaṇe nivṛtto viruddho yadi śīghraṃ nivarttate | janyajakabhāvāc ca [559]santānyor virodho na kṣaṇayoḥ | yady api ca na santāno nāma vastu tathāpi santānino vastubhūtāḥ | tato 'yaṃ paramārthaḥ na kṣaṇayor virodhaḥ | api tu bahūnāṃ
__________notes__________
[559] santanayoḥ
vandhyakṣaṇe nivṛtte svarasato niruddhe taddeśaṃ tasyāsamarthakṣaṇasya deśaṃ sthānam ākrāmati, taddeśo bhavati nivarttaka ity arthāt |
iha kaścin nivarttaka āloko yām eva diśam ākrāmati taddigvarttinam eva svaviruddhaṃ gatikrameṇaiva nivarttayati | kaścit punar viruddhāvaṣṭabdha eva deśe samutpannamātra evānekadigvarttinaṃ viruddhaṃ jhaṭiti nivarttayati | tatra na jñāyate kasya kathaṃ kiñcitkaratayā nivarttakatvam ity āha tatreti vākyopakṣepe | deśam abhimataṃ sthānam ākrāmaṃs taddeśo bhavann āloka ity arthaḥ | andhakāranirantaram andhakārāvyavahitam | ālokasamīpavarttinam iti tajjanyamānālokasamīpavarttinam | asamartham andhakārāntarajananāśaktaṃ janayati| yata evaṃ tatas tasya janakatvam | tatas tasmāt samīpavarttyāloka iti gatidharmeti draṣṭavyam | asāmarthyaṃ copādeyakṣaṇopajananaṃ pratīti prastāvād avaseyam | asamarthe tasminn andhakāre nivṛtte svarasato viruddhe (niruddhe) sati | so 'samarthāndhakārakṣaṇadeśo deśo yasya sa tathā jāyate ālokaḥ | itis tasmāt | evam anantaroktena krameṇa paripāṭyā gatidharmālokas taddeśākramaṇāya sannipatann asamarthāvasthādhānayogyo bhavati | dvitīye kṣaṇe 'samarthaṃ janayati | tṛtīye taddeśo jāyata ity anantaroktaḥ kramo vibhajya yojanīyaḥ |
amum eva kramam anyatrādiśann āha --- tatheti | yathā ālokāndhakārayor nivarttyanivarttakabhāvas tena prakāreṇa uṣṇasparśena gatidharmeṇa dṛṣṭāntavaśād draṣṭavyam |
gatidharmaṇas tāvad ālokasyāyaṃ kramaḥ | viruddhākrāntadeśamadhyotpannasya kīdṛśa ity āha yadeti | tur viśeṣaṇārthaḥ | yataḥ kṣaṇād ālokasya janakaḥ kṣaṇa utpadyate | kīdṛśasyālokakaṇasyety āha andhakāreti | andhakāradeśasya nivarttyāndhakārasambandhī deśo yasya sa tathā tata eva tamodeśālokotpādakṣaṇayor ekasāmagryadhīnatām āha | yato 'ndhakāradeśālokahetūtpādakasya kṣaṇasya vandhyāndhakārādhāyakatvato hetor avidyamānaṃ sajātīyajanmani sāmarthyaṃ yasyā avasthāyā andhakārasambandhinyāḥ sā tathā | tajjanakatvam evālokasyeti prakaraṇāt |
atrāpi tṛtīye kṣaṇe paraṃ nivarttakatvam iti darśayann āha ataś ceti | co 'vadhāraṇe | atrāpi prathame kṣaṇe 'ndhakāradeśālokahetūtpādakaḥ kṣaṇaḥ samudbhavann evāndhakārāsamarthāvasthātaddeśālokahetujananayogyo
[dhpr 201] kṣanānām | yataḥ satsu dahanakṣaṇeṣu pravṛttā api śītakṣaṇā nivṛttidharmāṇo bhavantīti santānayor nivarttyanivarttakatvanimitte ca virodhe sthite sarveṣāṃ paramāṇūnāṃ saty apy ekadeśāvasthānābhāve na virodhaḥ, itaretarasantānānivarttanāt teṣām | gatidharmā cāloko [560]yāṃ diśam ākrāmati [561]taddigvarttino virodhisantānān nivarttayati | tato 'pavarakaikadeśasthā pradīpaprabhā [562]'ndhkāranikaṭavarttiny apināndhakāraṃnivarttayati andhakārākrāntāyāṃdiśy ālokakṣaṇāntarajananāsāmarthyāt | kāraṇāsāmarthyahetutvakṛtaṃ[563] santānaniṣṭham eva virodhaṃ darśayatā [564]bhavata iti kṛtam | bhavataḥ prabandhena[565] pravattamānasya [566]śītasparśasantānasyābhāvo 'nyasyoṣṇasantānasya bhāve satīti | __________notes__________
[560] diśaṃ krāma- [561] tad vivarttinaḥ [562] andhakārāyākrāntāyāṃ [563] hetukṛtaṃ [564] bhavateti [565] -ndhena vartta- [566] -sya santāna-
bhavati | dvitīye 'ndhakāradeśālokotpādakakṣaṇaviruddhān andhakārān asamarthān janayati | tṛtīye tv asamartheṣu nivṛtteṣu taddeśa āloko jāyata iti pratyetavyam | tathā śītākrāntadeśamadhyotpannenoṣṇasparśena sthitadharmaṇā tathaiva śītasparśo nivarttanīya ity api draṣṭavyam |
nanu ca yenālokakṣaṇena sannipati(pata)tāndhakārakṣaṇo 'samartho na tena taddeśa ākramyate | yena cākramyate na tenāsamartho janyate | tathā yo 'ndhakāras tatsannipatanakālabhāvī nāsau tadviruddhaḥ | yaś cāsamarthas tajjanmā so 'pi tajjanyatvād avirodhī | ye cānutpattidharmāṇas te 'py asattvāt kathaṃ tair viruddhā ity āśaṅkyāha janyajanakabhāvād iti | co 'vadhāraṇe santānayor ity asyānantaraṃ draṣṭavyaḥ |
ayam āśayaḥ --- janyajanakabhāvaviśeṣa evāyaṃ nivarttyanivarttakabhāvaḥ arvāgdarśī ca na kṣaṇayoḥ kāryakāraṇabhāvaṃ vibhāvayituṃ vibhavati | api tu santānayos tato 'ndhakārakṣaṇaprabandham ekatvenāvasāya nivarttyaṃ viruddham adhyavasy ālokakṣaṇaprabandhaṃ caikatvenādhimacya tad virodhinam adhimuñcatīti |
paramārthadṛṣṭyā cedaṃ kṣaṇollekhenākhyāyate | na tu lokasthityāśrayeṇa | na tarhi paramārthato virodha iti cet | kiṃ vai kāryakāraṇabhāvaviśeṣa evaivaṃvidho na vidyate, yenaivaṃ vaktum adhyavasito bhavān iti ? etac cānantaram eva nirūpayiṣyate |
nanu na santānivyatirekeṇa santāno nāmānyaḥ sambhavī | tat kathaṃ dvayoḥ santānayor virodha ucyata ity āha yady apīty anumatau | yataḥ santānino vastubhūtāḥ santi tato hetor ayaṃ vakṣyamāṇakaḥ | upapattim āha yata iti | yasmād ga(śī)takṣaṇaprabandhasyābhāvān nivṛttidharmakatvam | tathā yataḥ satsv āloke(ka)kṣaṇeṣu pravṛttāpy andhakārakṣaṇān(-ṇā) nivṛttidharmāṇo bhavantīti draṣṭavyam | andhakārādikṣaṇaprabandhasya[567](ālokādikṣaṇaprabandhasya) ālokādikṣaṇaprabandhena saha virodha iti prakaraṇārthaḥ |
__________notes__________
[567] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ vyarthaḥ --- saṃ-
[dhpr 202]
ye tv āhur na virodho vāstava iti ta idaṃ vaktavyāḥ --- yathā na niṣpanne kārye kaścij janyajanakabhāvo
yadi yena saha yasyaikadeśāsthitinaṃ bhavati tena tasya sahānavasthānalakṣaṇo virodhas tarhi sarva eva paramāṇavaḥ sapratighatvād anyonyadeśaparihāreṇa varttanta iti sarveṣām eva paramāṇūnām ayaṃ virodhaḥ kin na vyavasthāpyata ity āśaṅkyāha --- santānayor iti | co 'vadhāraṇe | hetum āha --- itaretareti | yataḥ satsv api teṣu sarva eva santānena pravahanti tataḥ santānānivarttanaṃ teṣām |
nanu yady ālokāndhakārayor nivarttyanivarttakabhāvena virodhas tarhi pradīpamallikātalavartty eva varakātmāṇa nivarttī (?) andhakāras tatsamīpavarttinālokena kin na nivarttyata ity āśaṅkyāha --- gatidharmeti | co yasmādarthe | taddigvarttina evetyarthād draṣṭavyaḥ | yato yaddigabhimukhagatir ālokas tadākramyamāṇadigvarttina eva virodhisantānān nivarttayati | tatas tasmāt kāraṇāt |
kuto na nivarttayatīty āha andhakāreti | andhakārākrāntāyām ity anena diśo 'nta(ndha)kārākrāntatvam ālokakṣaṇāntarājananāsāmarthyakāraṇaṃ noktam | kin tarhi? vāstavānuvādaḥ kṛtaḥ | yā sā dig andhakārākrāntā dṛśyate tatra tasya tajjananāsāmarthyād ity arthaḥ | anyathāndhakārākrāntatvam eva tasya na syāt | ālokena samīpavarttināndhakārāpanayāsambhavād iti katham enaṃ saṃgaccheta |
ayam atra paramārthaḥ --- dṛśyate tāvat kācid andhakāramātrā nikaṭasthitenāpy ālokenānivarttitā | dṛśyaś cānyasyāvavarakavarttino 'ndhakārapracayasyocchedaḥ | tasmād ālokasyālokāntarajananāsāmarthyam anyatra tu sāmarthaṃ tattvacintakair acintyatvāt pratītyasamutpādasya kalpyata iti | ata eva yayor janyajanakabhāvena nivarttyanivarttakabhāvo nāsti tayoḥ pradīpamallikāditalavarttyandhakāratadāsannālokayor virodhaḥ | prāyovṛttyā tu tau virodhenāvabuddhyete | ata eva pūrvaṃ dūrasthayor virodhābhāvāc ca nikaṭasthayor eva nivarttyanivarttakabhāvaḥ ity uktam, na tu nikaṭasthayor nivarttyanivarttakabhāva eva iti | sati nivarttyanivarttakatve nikaṭasthayor eva na tu nikaṭasthayor avaśyaṃ nivarttyanivarttakabhāvaḥ iti ca vyākhyātam eva |
samprati janyajanakabhāvanibandhanaṃ santānagatam eva ca virodhaṃ svayaṃ pratipāditam ācāryasyāpy abhipretam etad iti darśayann āha kāraṇair iti (kāraṇeti) | kāraṇasya nivarttayitavyasya śītasparśāder asāmarthyaṃ sajātīyakṣaṇanirmāṇe 'śaktatvaṃ tatra yad dhetutvaṃ nivarttakasya tatkṛtaṃ tat prayuktam | ata eva santānaniṣṭhaṃ santāne kṣaṇaprabandhe niṣṭhā vyavasthāpyatayā paryavasānaṃ yasya taṃ darśayatā prakāśayatācāryeṇety arthāt |
ye punaḥ śāntabhadrādayaḥ "na tāvad ālokāder utpannenāndhakārādinā virodhaḥ, tasyātītatvenāsattvāt | na cotpitsunā saha tasyāpy anāgatatayāsattvāt | nāpi varttamānena tasyāpi tajjanmatayāvirodhitvāt | tasmān na virodho nāma dviṣṭhaḥ sambandho 'sti | kin tu kālpanika eva | ata evācāryeṇa virodhagatir ity abhidhāyi | na tu virodha" iti | iti vyākhyātavantas tān vacanabhaṅgyā nirācikīṛṣur āha ye tv iti |
[dhpr 203] nāma [568]dviṣṭho 'sti | kāraṇapūrvikā tu kāryavṛttiḥ[569] | ato vāstava eva | tadvat na nivṛtte vastuni kaścit [570]dviṣṭho nāma virodho 'sti | dahananimittaṃ tu śītasparśasya [571]kṣāṇātarajananāsāmarthyam | ato[572] virodho 'pi vāstava eva || __________notes__________
[568] dṛṣṭo 'sti [569] kāryapravṛttiḥ [570] kaścid iṣṭo; kaścid dṛṣṭo [571] kṣaṇāntarāsāma- [572] tato
udāharaṇam āha ---
śītauṣṇasparśavat iii-74 [573]śītaś coṣṇaśaś catāv eva sparśau tayor iva | śitoṣṇasparśayor hi pūrvavad virodho yojanīyaḥ || __________notes__________
[573] śītañ co-
dvtīyam api virodhaṃ darśayitum āha ---
parasparaparihārasthitalakṣaṇatayā[574]vā[575]bhāvābhāvavat iii-75
__________notes__________
[574] vā--- om. [575] vā bhāvavat parasparasya[576] parihāraḥ parityāgs tena sthitaṃ lakṣaṇaṃ rūpaṃ yayos tadbhāvaḥ paraparaprihārasthitalakṣṇatā tayā[577] | __________notes__________
[576] parasparaṃ; parasparapari [577] tayā --- om.
iha yasmin paricchidyamāne yad vyavacchidyate tat paricchidyamānam avacchidyamānaparihāreṇa sthitarūpaṃ draṣṭavyam | nīle ca paricchidyamāne tādrūpyapracyutir avacchidyate, tadavyavacchede nīlāparicchedaprasaṅgāt | tasmād vastuno bhāvābhāvau parasparihāreṇa sthitarūapau | nīlāt tu yad anyad rupaṃ tan nīlābhāvyabhicāri | nīlasya dṛśyasya pītādāv upalabhyamāne 'nupalambhād
kāraṇapūrvikā kāraṇatvenābhimatapadārthasattāpūrvikā kāryasya kāryatvenābhimatasya vṛttiḥ pravṛttir bhāva iti yāvat | tur viśeṣaṇārthaḥ | yata evam ato hetor vāstavaḥ pāramārthikaḥ | anyathā kāryakāraṇabhāvo 'py avāstavo 'stv iti bhāvaḥ |
nanu kiṃ kāryakāraṇabhāvo 'pi dviṣṭhaḥ sambandhaḥ kaścid iṣṭo yenaivam ucyata iti cet | na | kāraṇapūrvikāyāḥ kāryavṛtter vāstavatvāt | ihāpi tarhi dahanādinimittaṃ śītasparśāder jananāsāmarthyaṃ vāstavam astu | na tu virodhaḥ sambandha iti cet | na | etāvato 'nyasmāt kāryakāraṇabhāvād asya kāryakāraṇabhāvasya viśeṣarūpatvābhyupagamāt | asmābhir apīdṛśa eva kāryakāraṇabhāvaviśeṣo virodha ity ucyata iti katham ayam avāstavaḥ syād iti |
pūrvavat pūrvopadarśitavat |
[dhpr 204] abhāvaniściyāt | yathā ca nīlaṃ[578] svābhāvaṃ pariharati, [579]tadvad abhāvāvyabhicāri pītādikam apīti[580] | tathā ca bhāvābhāvayoḥ sākṣād virodhaḥ[581], vastunos tv anyonyābhāvāvyabhicāritvād virodhaḥ | __________notes__________
[578] nīlam abhāvaṃ [579] tam iva abhāvavat --- ṭi- [580] api | tathā [581] virodhau; sākṣādvirodhaḥ kaḥ kasya kasya cānyatrābhāvāvasāyaḥ? yo niyatākāro 'rthaḥ[582], tasya | na tv aniyatākāraḥ[583], kṣaṇīkatvādivat | kṣaṇīkatvaṃ hi sarvaṣāṃ nīlādīnāṃ svarūpātmakam | ato na niyatākāram | [584]yataḥ kṣaṇikastvaparihāreṇa na kiñcid dṛśyate | __________notes__________
[582] arthaḥ, na tu [583] -kārp 'rthaḥ kṣa- [584] ataḥ; `pratyantare yataḥ iti' iti ṭippaṇaṃ varttate
nanu sarvam eva vastu sattvarajastamorūpeṇaikam iti katham anyonyarūpaparityāga ity āha iheti | yad vyavacchidyate yatra paricchidyate | aparicchedasyaiva vyavacchedarūpatvāt | avacchidyamānaparihāreṇa vyavacchidyamānaparihāreṇa sthitaṃ vyavasthitaṃ rūpaṃ svarūpaṃ yasya tat tathā | kim punar idaṃ prasiddham ity āha nīlam iti | co yasmāt | tad eva rūpam tadrūpam, tadrūpam eva tādrūpyam tasya pracyutir abhāvo vyavaharttavyaikarūpaḥ prasajyapratiṣedhātmā tuccharūpaḥ | upapattim āha --- tadvyavaccheda iti | yata evaṃ tasmāt kāraṇāt | yadi bhāvābhāvayor virodhaḥ, na tarhi nīlapītayoḥ sa syād ity āha nīlād iti | tur viśeṣadyotakaḥ | abhāvāvyabhicāritvam eva sādhayann āha --- nīlasyeti | bhavaty evaṃ nīlasya pītādāv abhāvaḥ, na tu tatparihāreṇa tad vyavasthitam ity āha yatheti | co yasmādarthe | nīlaṃ kartṛ svābhāvaṃ svabhāvaṃ (?) sa ca mānabhāvaś ca (?) taṃ na vyabhicaratīti tathā | evaṃ sati kiṃ vyavasthitam ity āha tathā ceti nīlasya sākṣāt svābhāvaparihāraprakāre tadavyabhicāritvād arthāntaraparihāraprakāre ca sati |
na tu (nanu) yad yadabhāvāvyabhicāri yat (tat) tat tena virudhyate | tasya na tadātmakatvenābhāvāvasāyas tādātmyābhāva(ā)vasāyaphalatvād anyasya virodhasya | tarhi kṣaṇikatvam api nīlābhāvāvyabhicāritvān nīlena viruddhyamānaṃ na nīlātmakaṃ syāt | tad api nīlābhāvavad eva anyathā kṣaṇikatvaṃ nīlātmataiva syāt | tathā ca yāvat kṣaṇikaṃ tāvan nīlam iti kṛtsnā trilokī nīlaiva syād iti manasi nidhāyāha kasya ceti | tuśabdārthaś cakāraḥ |
paramukhena praśnaṃ kṛtvā praśnavisarjanam āha ya iti | niyatasya pratiniyatasya vastuna ākāraḥ svarūpam iti vigrahītavyam | etad eva vyatirekamukheṇāha na tv iti | na punar aniyatasya sarvavastusvarūpātmakasya | tad eva darśayati kṣaṇikatvādivad iti | ādiśabdāt paramāṇumayatvādiparigrahaḥ | anenaitad āha --- abhāvāvyabhicāritve 'pi niyatākāreṇa tena sama(m a)sya virodho nāniyatākāreṇeti |
aniyatākāratvam asyopapādayann āha kṣaṇikatvaṃ hīti | hir yasmādarthe | sanmātrānubandhitvāt kṣaṇikasyety abhiprāyaḥ | yata evam ataḥ kāraṇāt | na tv ayam arthaḥ --- niyataḥ pratiniyata
[dhpr 205] yady evam abhāvo 'pi na niyatākāraḥ | [585]katham niyatākāro nāma? yāvatā vasturūpaviviktākāraḥ kalpito 'bhāvaḥ | tato dṛṣṭaṃ kalpitaṃ vā niyataṃ rūpam anyatrāsad ity avasīyate[586] | nāniyatam | evaṃ [587]nityatvapiśācādir api niyatākāraḥ kalpito dṛṣṭavyaḥ | ekātmatvavirodhaś[588] cāyam | yayor hi [589]parasparaparihāeṇāvasthānaṃ tayor ekatvābhāvaḥ | __________notes__________
[585] kathaṃ na niya- [586] -trā 'sadavasīyate [587] nityatve piśāca- [588] ekātmakatva- [589] paraspareṇāva-
ākāro yasyeti | evaṃ hi kṣaṇikatvāder api niyatākāratvaṃ syāt | tathā hi paramasaṅkucitakālavarttirūpatvena niyatākāratvāt | dharmottaro 'pi kṣaṇikatvaṃ hi sarveṣāṃ nīlādīnāṃ svarūpātmakam iti bruvāṇo niyatākāra ity atra ṣaṣṭhītatpuruṣam abhivyanakti itarathā kṣaṇikatvasya hi sarvo nīlādiḥ svarūpam ity abhidadhyād iti | evañ cā (ca) kṣaṇikasyāpi na nīle 'bhāvāvasāyas tasya sarvanīlādivastvātmakatvenāniyatākāratvāt | yena ca kṣaṇikaṃ kalpitaṃ na tena pratiniyatavastvātmaka (kaṃ) kalpitam ata eva nīlagrāhi pratyakṣaṃ kṣaṇikatvākṣaṇikatvayor udāsīnaṃ nīlamātre pramāṇam | tathā ca nīlasyākṣaṇikatvaparihāreṇāvasthānaṃ kṣaṇikatvasiddheḥ prāṅ niścetum aśakyam iti nyāyabalāt prāptam |
evañ cāvirodharūpavivecake dharmottare saty api ye kecid dviṣyamānajalpamahodadhiprabhṛtayo virodhacodyaparijihīrṣayā parasparaparihārasthitalakṣaṇaṃ virodhaṃ parihārīkurvanti tair ayaṃ kasya cānyatrābhāvāvasā[yaḥ |] yo niyatākāro na tv aniyatākāraḥ kṣaṇikatvādir iti dharmottarasya grantho na dṛṣṭo na cārthasya samīcīnidhisa (?) jñāta iti lakṣyate |
yady ayam aparihāraḥ, kas tatra parihāra iti cet | yathaitat parihriyate tathā viśeṣākhyāna evāsmābhir abhyadhāyīti tata evāpekṣitavyam | iha punar aprakṛtatvān nocyata iti |
yadi niyatākāraṃ vastu pariharati nāniyatākāram, tarhi bhāvo nābhāvaṃ parihṛtya tiṣṭhet tasyāniyatākāratvād ity āśaṅkamāna āha yady evam iti | evañ ced abhyupagamyate tadety arthāt | na kevalaṃ kṣaṇikatvādīty apiśabdaḥ | katham iti siddhāntī |
yāvateti tṛtīyāntapratinirūpako nipāto 'tra yasmād ity asyārtho varttate | vasturūpavivikto dṛśyanīlādisvabhāvarahita ākāro yasyeti vigrahaḥ |
kalpitagrahaṇenaitad āha nābhāvo nāma kaścit pramāṇasiddho 'sti | kevalaṃ kalpikayā buddhyā tathā samāropita iti | yata evaṃ tasmād dṛṣṭaṃ pramāṇāvagataṃ kalpitam āgamāśrayeṇānyathā vā samāropitam | anyatra tato 'nyasmin nīlādau vāniyatam, na nīlādyātmakaṃ sat tatraivāsa[d i]ty avasīyate | amum eva nyāyam anyatrādiśann āha evam iti | yathābhāvo niyatākāra eva kalpito nāniyatākāra evaṃ nityatvam api sarvakālāvasthāyitvalakṣaṇaṃ niyatākāram eva
[dhpr 206]
ata eva lākṣaṇiko 'yaṃ virodha ucyate | lakṣaṇaṃ rūpaṃ vastūnāṃ prayojanam asyeti kṛṭvā | virodhena hy anena vastutattvaṃ vihbaktaṃ vyavasthāpyate | ata eva dṛśyamāne rūpe yan niṣidhyate tad dṛśyam evābhyupaghamya niṣidhyate tathā hi --- abhāvo 'pi piśāco 'pi yadā pīte niṣeddhum iṣyate tadā dṛśyātmatayā niṣedhya iti dṛśyatvam abhyupagamya dṛśyānupalabdher eva niṣedhaḥ | tathā ca sati rūpe paricchidyamāna ekasmiṃs tadabhāvo dṛśyo vyavacchidyate | [590]yac ca tadabhāvavan niyatākāraṃ
__________notes__________
[590] atha yattadabhāvavat pā(pī)tād tat kathaṃ vyavacchidyate ity āha --- ṭi-
kalpitam, na tu sarvasya nīlādeḥ | akṣaṇikatvaṃ tu sarvasya nīlādeḥ svarūpātmakaṃ sarvasyaivānekakṣaṇasthāyitvāt | na cākṣaṇika eva nityaḥ, sato 'kāraṇasyākāśādeḥ kiyata eva tathātvāt | tathā piśācatvam apy asthisnāyumayasūcīvaktrādirūpasyaiva svarūpaṃ kalpitam iti | tasyāpi nīlākāratvān nīlādinā (tā) | ayaṃ virodhaḥ | yad vā niyataḥ pratiniyata ākāraḥ svabhāvo yasya sa tathā niṣedhenāniyatākāraḥ | tadā tu sarvanīlādyanātmakatvasarvanīlādyātmakatve niyatākāratvāniyatākāratve vācye | tena na kṣaṇikatvādau niyatākāratvasya prasaṅgaḥ | sarveṣāṃ svarūpātmakam iti ca vivaraṇam arthabhedena neyam iti |
nanu cānenāpi virodhena virodhinoḥ sahāvasthānaṃ niṣidhyate | pūrveṇāpi parasparaparihāravasthānaṃ pratipādyata iti katham anyonyānyāntarbhāva ity āśaṅkyāha ekātmatveti | co yasmādarthe | viruddhayor ekātmaniṣedhako virodha ekātmavirodha uktaḥ | katham asya tathātvam ity āha --- yayor iti | hir yasmādarthe |
yata etena virodhena viruddhayor ekātmatvaṃ niṣidhyate ata evāsmād eva kāraṇāt | katham īdṛśo virodho bhavatā lākṣaṇikaśabdenābhidhīyate ity āha lakṣaṇam iti | vibhaktasvarūpaṃ prayojanaṃ vyavasthāpyatayā sādhyam, prayujyate anena iti vā prayojanaṃ prayojakasya | iti kṛtvā evaṃ vyutpādya īdṛśyā vyuttpattyeti yāvat |
katham etat prayojanam ity āha virodheneti | hīti yasmāt | vibhaktam anyena vibhaktaṃ yato 'neneti virodhena nīlāder vibhaktarūpavyavasthāpanād anyena sahaikātmyaṃ niṣidhyate | ata evāsmād eva kāraṇāt | dṛśyamāne rūpe pratīyamāne vastusvarūpe yan niṣidhyate dṛśyamānātmakatvena pratiṣidhyate |
nanu dṛśye vastuni dṛśyāntarasya dṛśyatvābhyupagamapūrvako niṣedho yukto na tv adṛśyasyety āśaṅkyāha tathā hīti | na kevalaṃ bhāva ity apiśabdaḥ | na kevalam abhāva ity apiśabdaḥ | dṛśyātmatayā dṛśyapītātmatayā niṣedhyo niṣedhārhaḥ, nāyaṃ dṛśyamānaḥ pītaḥ, abhāvaḥ piśāco vā tādrūpyeṇāpratibhāsanād ity evaṃ niṣedhād ity abhiprāyaḥ | itir hetau | dṛśyānupalabdher evānyasya tādātmyenānyasmin niṣedhaḥ |
atha syāt pratyakṣam evātra nīlasya pītātmatābhāvavyavahāraṃ karoti | tat kim evam ucyate ? athoktam etad adṛṣṭānām api sattvasaṃjñayā na śakto vyavahārayitum iti cet | na | iha tādātmyaniṣedhāt |
[dhpr 207] rūpaṃ tad api dṛśyaṃ vyavacchidyate | tataḥ svapracyutivat pracyutimanto 'pi vyavacchinnā iti ye parasparaihārasthitarūpāḥ sarve te 'nena niṣddhaikatvā iti | saty api cāsmin virodhe sahāvasthānaṃ syād api |tato bbinnavyāpārau virodhau | ekena virodhena śītoṣṇasparśayor ekatvaṃ vāryate | anyena sahāvasthānam | binnaviṣyau[591] ca | sakale vastuny avastuni ca parasparaparihāravirodhaḥ | vastuny eva katipaye [592]sahānavasthānavirodhaḥ | tasmād bhinnavyāpārau bhinnaviṣayau ca | tato nānayor anyonyāntarbhāva iti || __________notes__________
[591] bhinnapravṛttivaiṣayau [592] sahāvasthāna-
sa ca dvividho api virodho vaktṛtvasarvajñatvayor na sambhavati iii-76
ādheyaniṣedhe hy ayaṃ nyāyo na tu dṛśyamānātmatāniṣedha iti | satyam etat | kevalam atyantavimūḍham praty etad uktam ity adoṣaḥ | kim evaṃ sati siddhim ity āha tathā ca tati ekātmyaniṣedhe sarvasya dṛśyātmatayā niṣedhaprakāre sati | tadabhāvas tasya paricchidyamānasya svarūpasya nīlāder abhāvas tadabhāvo dṛśyo dṛśyātmakaḥ [71b] san vyavacchidyate tādātmyena niṣidhyate | ayaṃ dṛśyātmano nīlo nābhāvaḥ tuccharūpeṇa abhāvarūpeṇāpratibhāsanād iti kṛtvā dṛśyamānarūpātmatayā niṣedhād iti bhāvaḥ |
bhavatu paricchidyamānābhāvasya dṛśyasya vyavacchedas tadavyabhicāriṇas tu niṣedhe kā vārttety āha yac ceti | apiśabdārthaś cakāraḥ | tadabhāvo vidyate 'syeti tathā |
yati tadabhāvavāṃs tādātmyena pratiṣidhyate tarhi kṣaṇikatvam api pūrvokteṇa nyāyena nīlābhāvavad iti tad api tādāmyatayā vyavacchedyaṃ syād ity āha niyatākāram iti | etac ca pūrvam eva kṛtavyākhyānam | yato dvayor apy abhāvatadvator dṛśyamānātmatayā niṣedhād dṛśyayor eva niṣedhas tatas tasmāt svapracyutir iva svābhāva iva vyavacchinnā niṣiddhatādātmyāḥ | itis tasmāt | sarvagrahaṇaṃ kārtsnyapratipādanārtham | aneneti virodhena niṣiddham ekatvaṃ yeṣām iti vigrahaḥ | virodhe parasparaparihārasthitātmalakṣaṇe sahaikatra lokapratītisiddhe deśe 'vasthānaṃ sthitiḥ syāt | apiḥ sambhāvanāyām | yasmād anena virodhena naikatrāvasthānaṃ niṣiddhyate kin tv ekātmakatvam | pūrveṇa caikatrāvasthānaṃ na tv ekātmakatvam |
tataḥ kāraṇād bhinnau nāmabhūtau vyāpārau yayos tau tathoktau | bhinnavyāpāratvam evāṇayor eketyādinā sphuṭayati | na kevalaṃ vyāpārabhedād anayor bhedenopanyāsaḥ | kin tu viṣayabhedād apīty āha bhinnaviṣayau ceti | na kevalaṃ bhinnavyāpārau bhinnaviṣayāv apīty apiśabdārthaś cakāraḥ | bhinnaviṣayatvam eva darśayann āha sakala iti ||
bhavatūktalakṣaṇo dvividha eva virodhaḥ | tathāpy anayor anyatara eva virodho vaktṛtvasarvajñatvayor bhaviṣyatīty āha sa ceti | co yasmāt so 'yam anantarokto dvividho nāsti | apir atiśaye |
[dhpr 208] sa cāyaṃ dvividho 'pi virodho vaktṛtvaṃ ca sarvajñatvaṃ ca tayor na sambhavati | na hy avikalkāraṇāsya sarvajñatvasya vaktṛtvabhāvād abhāvagatiḥ[593] | sarvajñatvaṃ hy adṛśyam | adṛṣṭasya cābhāvo nāvasīyate | tato nānena virodhagatir bhavati | __________notes__________
[593] gatir iti na ca vaktṛtvaparihāreṇa sarvajñatvam avasthitam | kāṣṭhādayo hi[594] vaktṛtvaparihṛtāḥ | teṣām api sarvajñatvaprasaṅgāt | nāpi sarvajñatvaparihāreṇa vaktṛtvam | kāṣṭhādīnām api vaktṛtvaprasaṅgāt | tata evāvirodhād [595]vaktṛtvavidher na sarvajñaniṣedhaḥ || __________notes__________
[594] -dayo 'pi vaktṛ; -dayo 'pi hi vaktṛ [595] vidhāne na sarva-
syād etat --- yadi nāsty eva virodho ghaṭapaṭayor iva syād api tayoḥ sahāv asthitadarśanam[596] | sahāvasthityadarśanāt tu virodhagatiḥ | virodhāc[597] cābhāvagatir ityāśaṅkyāha ---
__________notes__________
[596] -darśanam | adarśanāt tu [597] virodhādabhā
na ca[598]aviruddhavidher anupalabdhāv apy abhāvagatiḥ iii-77
__________notes__________
[598] na ca viruddha-
tatrādyasya tāvad abhāvaṃ na hītyādinā darśayati | hīti yasmāt | kuto nābhāvagatir ity āha sarvajñatvaṃ hīti | hir yasmāt | adṛśyasyāpi kiṃ nābhāvagatir ity āha adṛṣṭasyeti | co yasmādarthe | yata evaṃ tatas tasmāt | anena vaktṛtvena virodhagatir nāsti tasya sarvajñatvasyety arthāt |
dvitīyasya virodhasya [abhāvaṃ] pratipādayann āha na ceti | caḥ pratiṣedhasamuccaye | upapattim āha kāṣṭheti | hir yasmāt | kuto vaktṛtvaparihāreṇa sarvajñatvaṃ nāvasthitam ity āha teṣām api kāṣṭhādīnāṃ sarvajñatvasya prasaṅgāt prasakteḥ | kutas teṣāṃ tathātvaprasaṅga ity āśaṅkya yojanīyaṃ kāṣṭhādaya iti | hir yasmāt | kāṣṭhādayo vaktṛtvena vacanaśaktyā parihṛtās tyaktāḥ | vaktṛtvam eva sarvajñatvaparihāreṇa vyavasthitaṃ bhaviṣyatīty āha nāpīti | apiḥ pratiṣedhasamuccaye | atrāpi tām evopapattim āha kāṣṭheti | ihāpi kāṣṭhādayo hi sarvajñatvena parihṛtā iti draṣṭavyam |
syād etat vaktṛtvasarvajñatvayoḥ parasparaparihārasthitalakṣaṇatvāvirodhe 'pi kā kṣatir yena tanniṣedhaḥ kṛtaḥ | tathā hy anyonyaparihāreṇāvasthāne 'pi yad vaktṛtvaṃ tat sarvajñatvaṃ mā bhūt, sarvajñatvaṃ vā vaktṛtvam | tayos tv ekatrasthitir aviruddhaiva | tad anantaram evoktam dharmottareṇa saty api cāsmin virodhe sahāvasthānaṃ syād apīti |
tad etad asat | yeṣāṃ hi vaktṛtvasarvajñatvalakṣaṇau dharmiṇo bhinnāv eva dharmau teṣām idaṃ śobhate na tu tathāgatānāṃ dharmadharmiṇor vāstavam abhedam icchatām | tathā hi yadi vaktṛtvaṃ sarvajñatvaparihṛtaṃ
[dhpr 209] na cāviruddhavidher iti anupalabdhāv apy nāyaṃ viruddhavidhiḥ yady api[599] sahāvasthānānupalambhas tathāpi na tayor virodhaḥ | yasmān na sahānupalambhamātrād virodho 'pi tu dvayor upalabhyamānayor [600]nivartyanivartakabhāvāvasāyāt | tasmād anupalamdhāv api na vaktṛtvavidhe viruddhavidhiḥ[601] | ato 'smān nānyasyābhāvagatiḥ || __________notes__________
[599] yady api ca [600] nirvatya- [601] vaktṛtvavirodhiviruddhavidhiḥ
tathā na vaktṛtvād rāgādimattvagatiḥ | yato yadi vacanādi rāgādīnāṃ kāryaṃ syād vacanāde rāgādigatiḥ syāt | rāgādinivṛttau vacanādinivṛttiḥ[602] syāt | na ca kāryaṃ | kutaḥ ---
__________notes__________
[602] vacananivṛttiḥ
rāgādīnāṃ vacanādeś ca kāryakāraṇabhāvāsiddheḥ iii-78
rāgādīnāṃ vacanādeś ca kāryakāraṇabhāvāsiddheḥ kāraṇān na kāryam |ato 'smān na gatiḥ || mā bhūd rāgādikārya vacanaṃ sahacāri tu bhavati | tato rāgādau sahacāriṇi nivṛtte nivarttate[603]vacanam ity āśaṅkyāha --- __________notes__________
[603] nivarttiṣyate
arthāntarasya[604]cākāraṇasya nivṛttau na vacanāder nivṛttiḥ iii-79
__________notes__________
[604] vā kāraṇa-; vā 'kāraṇa- arthāntarasya [605]cākāraṇasya nivṛttau sahacāritvadarśanamāteṇa nānyasya vacanāder nivṛttiḥ | ato vaktṛtvaṃ bhaved rāgādivirahaś ca || __________notes__________
[605] vā kāraṇa-; vā 'kāraṇa-
iti sandigdhavyatireko[606]anaikāntiko vacanādiḥ iii-80
__________notes__________
[606] sandigdhavyāvṛtte(tti) kā 'nai-
syāt tadā vaktṛtvasya vaktur abhedāt sarvajñatvasya ca sarvajñād, vaktaiva savajño na syāt, sarvajña eva vā vakteti yuktam anayoḥ parasparaparihārasthitalakṣaṇatābhāvapratipādanam iti |
yadi nāsty eva virodhaḥ sahānavasthāṇalakṣaṇa iti draṣṭavyam | anyathā ghaṭapaṭayor dṛṣṭāntatā na syāt | upasaṃhāre cāyam artho vyaktīkariṣyate | uktaṃ viruddhatve sahāvasthānādarśanaṃ kāraṇam, tat kim evam ucyata ity āśaṅkyāha yady apīti | tathāpi tenāpi prakāreṇa | ato hetor asmād vaktṛtvād anyasya sarvajñatvasya nābhāvapatipattiḥ ||
yathā vaktṛtvād asarvajñatvagatir nāsti tathā vaktṛtvād rāgādimattvasyāpi gatir nāstīti jijñāpayiṣur āha tatheti | ādigrahaṇād dveṣādiparigrahaḥ |
rāgādiśabdasannidhānād rāgādi sahacārīti boddhavyam | yathā sandigdhavipakṣavyāvṛttikasādhanadoṣas tathā prāg evābhihitam iti na punar ucyate ||
[dhpr 210] itiśabdas tasmyādarthe | [607]tasmād asarvajñatvaviparyayād vipakṣāt sarvajñatvād, rāgādimattvaviparyayād arāgādimattvāt sandigdho vyatireko vacanādeḥ |[608] ato 'naikāntiko vacanādiḥ || __________notes__________
[607] tasmād asarvajñatvāvītarāgatvaviparyayād vipakṣāt sarvajñatvā(tva)vītarāgādimattvāt sandigdho; tasmād asarvajñarāgādimattvaviparyayāt vipakṣāt sarvajñatvād arāgādimattvāc ca sandigdho [608] vacanādiḥ
evam ekaikarūpādisiddhasandehe hetudoṣān ākhyāya dvayor dvayo rūpayor asiddhisandehe hetudoṣān vaktumāma[609] āha ---
__________notes__________
[609] kāmā
dvayo rūpayor viparyayasiddhau viruddhaḥ iii-81
dvayor[610] iti | dvayo rūpayor viparyayasiddhau sattyāṃ viruddhaḥ ||
__________notes__________
[610] dvayo trīṇiṃ ca rūpāṇi santi | tato viśeṣajñāpanārtham[611]āha || __________notes__________
[611] jñānārtha-
kayor dvayoḥ iii-82 kayor dvayor iti || viśiṣṭe rūpe darśayati ---
sapakṣe sattvasya, asapakṣe ca asattvasya, yathā kṛtakatvaṃ prayatnānantarīyakatvaṃ ca nityatve sādhye viruddho hetvābhāsaḥ iii-83 sapakṣe sattvasya, asapakṣe ca asattvasya viparyayasiddhāv iti[612] sambandhaḥ | kṛtakatvam iti svabhāvahetuḥ | prayatnānantarīyakatvam iti kāryahetuḥ[613] | prayatnānantarīyakaśabdena[614] hi prayatnānantaraṃ janma jñānaṃ ca prayatnānantarīyakam ucyate | janma jāyamānasya svabhāvaḥ | jñānaṃ jñeyasya kāryam | tad iha prayatnānantaraṃ jñānaṃ[615] gṛhyate | [616]tena kāryahetuḥ | __________notes__________
[612] siddhir iti [613] kāryahetoḥ [614] -katvaśa- [615] prayatnānantarīyakatvagrāhakam --- ṭi- [616] tataḥ kā-
sarvān aikānitikaprārān uktvā viruddhatvākhyaṃ hetudoṣam abhidadhāno vārtikakārasyābhipāryam evam ityādinā darśayati |
vyaktibhedavivakṣayā hetudoṣān iti bahuvacanenāha ||
viśiṣṭe rūpe dve darśayati | yadi dvāv api svabhāvahetū tadā kiṃ dvayābhidhānena? ekenāpi svabhāvahetunā viruddhatvasya darśītatvād ityāśaṅkya samarthanam āha --- kṛṭakatvam iti | nanu svabhāvahetutvena prayatnānantarīyakatvam anyatra darśitam | tat katham anenaivam ucyata ity āha --- prayatneti | hir yasmāt | prayatnasya puruṣavyāpārasyānantaram avyavahitaṃ janma jñānaṃ ca tad viṣayam ucyate |
[dhpr 211] etau hetū nityatvae sādhye viruddhau hetvābhāsau || kasmāt punar etau viruddhāv ity āha ---
anayoḥ sapakṣe asattvam, asapakṣe ca sattvam iti viparyayasiddhiḥ[617] iii-84
__________notes__________
[617] -ddhir iti anayor iti | sapakṣe hi[618] nitye kṛtakatvaprayatnānantarīyakatvayor asattvam eva niścitam | anitye vipakṣe eva sattvaṃ niścitam iti viparyayasiddhiḥ || __________notes__________
[618] hi --- om.
kasmāt punar viparyayasiddhāv apy etau viruddhāv ity āha ---
etau ca sādhyaviparyayasādhanād viruddhau iii-85 etau ca sādhyasya nityatvasya viparyayam --- anityatvaṃ sādhayataḥ | tataḥ[619] sādhyaviparyayasādhanād viruddhau || __________notes__________
[619] tataḥ --- om.
yadi sādhyaviparyayasādhanād viruddhāv etau, uktaṃ ca parārthānumāne sādhyam, na tv anuktam; iṣṭam ca anuktam | ato 'nya iṣṭavighātakṛd ābhyām iti darśayann āha ---
[620]nanu ca tṛtīyo api iṣṭavighātakṛd viruddhaḥ iii-86
__________notes__________
[620] tatra ca
nanu ca tṛtīyo api viruddha utkaḥ[621]| uktaviparayayasādhanau dvau | tṛtīyo 'yam iṣṭasya śabdenānuāttasya[622]vighātaṃ karoti viparyayasādhanād iti iṣṭavighātakṛd ||
__________notes__________
[621] pramāṇaviniścayādau --- ṭi- [622] vidhānaṃ
tam udāharati ---
yathā parārthāś cakṣurādayaḥ saṃghātatvāc chayanāsanādyaṅgavad iti iii-87
nanu prayatnānantarīyaka[tva]śabda upāttas tat kiṃ prayatnānānantarīyakaśabdasyārtha ucyate ity āha --- prayatnānatarīyakatvam iti prayatnānantarīyakatvaśabdenāpi tad evoktaṃ vastuta ity arthaḥ | tena śabdena dvayasyābhidhāne kadā svabhāvasyābhidhānaṃ kadā kāryasyety āśaṅkya janmetyādinā vibhajate | yato jñānasyāpy abhidhānaṃ tat tasmād iha viruddhodāharaṇaprakrame |
anupalambhas tv anyor evāntarbhūtatvān na pṛthag upadarśitaḥ | etayor udāhṛtayor eva so 'pi sujñāna iti bhāva unneyaḥ |
lakṣyate cāyam ācāyasyāśayaḥ --- sapakṣāvṛttau satyāṃ vyāptyā'vyāptyā vā vipakṣavṛtto viruddha eveti darśayitum ubhayopādānam | anyathā kṛtakatvamātre pradarśite sapakṣāvṛttau vipakṣavyāpaka eva yaḥ sa viruddho na tu praytnānantarīyakavad yo vipakṣavyāpīti śaṅkā syāt | tathā
[dhpr 212] yatheti | cakṣurādaya iti dharmī | paro 'rthaḥ prayojanaṃ [623]parārthaḥ prayajakaḥ saṃskārya upakarttavyo yeṣām te parārthāḥ --- iti sādhyam | samghātatvāt sañcitarūpatvād iti hetuḥ | cakṣurādayo hi pramāṇusañcitirūpāḥ[624] | tataḥ saṃghātarūpā ucyante | śayanam āsanaṃ cādir yasya tacchayanāsanādi | tad evāṅgaṃ puruṣopabhogāgatvāt | ayaṃ vyāptipradarśanaviṣayo dṛṣṭāntaḥ | atra hi pārārthyena saṃhatatvaṃ[625] vyāptam | yataḥ [626]śayanāsanādayaḥ saṃghātarūpāḥ puruṣasya bhogino bhavanty upakārakā iti parārthā ucyante || __________notes__________
[623] paro 'rthaḥ prayojanaṃ saṃ- [624] -saṃcayarūpāḥ [625] saṃghātatvaṃ [626] śayanādayaḥ
katham ayam iṣṭaighātakṛd ity āha ---
tadiṣṭāsaṃhatapārārthyaviparyayasādhanād viruddhaḥ iii-88 tadiṣṭāsahatapārārthayaviparyayasādhanād iti asaṃhate viṣaye pārārthyam asaṃhatapārārthyam[627] | tasya sākhyasya vādina iṣṭam asaṃhatapārārthya tadiṣṭāsaṃhatapārārtham | tasya viparyayaḥ saṃhatapārārthyaṃ nāma | tasya sādhanād viruddhaḥ | __________notes__________
[627] -rthyam | iṣṭāsaṃhatapārārthyaṃ tasya sāṃkhyasya vādina iṣṭāsaṃhata pārārthyam `ātmā asti' iti bruvāṇaḥ sāṃkhyaḥ `kuta etad' iti paryanuyukto bauddhenedam ātmanaḥ siddhaye pramāṇam āha | tasmād asaṃhatasyātmana upakārakatvaṃ sādhyaṃ cakṣurādīnām | ayaṃ tu hetur viparyayavyāptaḥ | yasmād yo yasyopakārakaḥ sa tasya janakaḥ | janyamānaś ca yugapat krameṇa vā bhavati[628] saṃhataḥ | tasmāt parārthaś vakṣurādayaḥ [629]saṃhataparārthā iti siddham || __________notes__________ [628] -bhavatīti [629] cakṣurādaya iti saṃhata-
prayatnānantarīyakatvamātre pradarśite sapakṣāvṛttāv avyāptyaiva yo vipakṣe varttate sa eva viruddho nānya iti śaṅkā syāt, etāvatāpi [72b] viparyayasiddher upapatteḥ | yadi tu kāryahetur udāhṛta ity ucyate, tadānupalabdhir apy udāharttavyā syāt | na ca tasyās tatrāntarbhāvān nodāharaṇam iti yuktam, anvayādipradarśane 'pi anudāharaṇaprasaṅgāt | evaṃ dharmottareṇa kathaṃ na vyākhyātam iti na pratīmaḥ ||
arthaśabdaḥ prayojane vṛttas tasya ca prayojayatīti vyutpattyā prayojakaśabdābhilapyatvam ity abhipetya parārthaḥ prayojaka ity uktaḥ | parasminn arthaḥ prayojanaṃ yeṣām iti gamakatvād vyadhikaraṇabahuvrīhau tu sarvaṃ samañjasaṃ kevalam anena tathā na vyākhyātam iti na vidmaḥ | aṅgaṃ nimittam | kasya tad aṅgam ity ucyata ity āha --- puruṣeti ||
krameṇa yugapad vā 'pi dvedhāpy asaṃhataṃ draṣṭavyam |
kutaḥ punar asaṃhataviṣayaṃ pārārthyam iṣṭaṃ sāṃkhyāsyākhyata ity āśaṅkyāha ātmeti | asaṃhatopakārakatvaṃ tāvac cakṣurādīnāṃ tenaiṣitavyam anyathā ''tmā 'siddheḥ | yac ca tad asaṃhatarūpaṃ sa evātmety abhiprāyeṇoktam asaṃhatasyātmana iti ||
dhpr 213]
ayaṃ ca viruddha ācāryadiṅnāgenoktaḥ ---
sa[630] iha kasmān na uktaḥ iii-89
__________notes__________
[630] iha --- om.
sa kasmād vārttikakāreṇa satā tvayā na uktaḥ? itara[631] āha ---
__________notes__________
[631] vārttikakāra --- ṭi-
anayor antarbhāvāt iii-90
anayor eva sādhyaviparyayasādhanayor antarbhāvāt |
nanu coktaviparyayaṃ na sādhayati | tat katham uktavipayayasādhanayor evāntabhāva ity āha ---
na hy ayam ābhyāṃ sādhyaviparyayasādhanatvena bhidyate iii-91 na hy ayam iti | hīti yasmādarthe | yasmād ayam iṣṭavidhatakṛdābhyāṃ hetubhyāṃ sādhyaviparyayasya[632] sādhanatvena bhidyate | yathā tau sādhyaviparyayasādhanau tathā 'yam apīti | uktaviparyayaṃ tu sādhayatu[633] vā mā vā kim uktaviparyayasādhanena | tasmād anyor evāntarbhāvaḥ || __________notes__________
[632] viparyayasādha- [633] sādhyatu mā vā
nanu coktam eva sādhyaṃ[634] tat kathaṃ sādhyaviparyayasādhanatvenābheda ity āha ---
__________notes__________
[634] sādhye
na hi iṣṭauktayoḥ sādhyatvena kaścid viśeṣa iti iii-92 na hīti yasmād iṣṭauktayoḥ [635]parasparasmāt sādhyatvena na kaścid viśeṣa bheda iti | tadmād anyor evāntarbhāva ity upasaṃsāraḥ | __________notes__________
[635] parasparasya
pravādino hi yaj jijñāsitaṃ tat prakaraṇāpannam | yac ca prakaraṇāpannaṃ tat sādhanecchayā viṣayīkṛtaṃ sādhyam iṣṭam uktam uktaṃ vā, na tūktamātram eva sādhyam | tenāviśeṣa iti ||
dvayo rūpayor ekasya asiddhāv aparasya ca sandehe anaikāntikaḥ iii-93 dvayo rūpayor[636] viparyayasiddhau virurddha uktaḥ | [637]tayos tu dvayor madhya ekasyāsiddhau, aparasya ca sandete 'naikāntikaḥ || __________notes__________
[636] rūpayor asiddhau viruddhaḥ [637] anayos tu dvyayor; anayor dvayor
itara iti codakādanyo vārtikakāra ity arthāt |
na hy aktaviparyayasādhakatvena viruddha ucyate | kin tarhi? sādhyaviparyayasādhaktatvena | tāsmāt kim uktaviparyayasādhanenety uktam ||
tam eva sādhyatenābhedaṃ sādhayann āha --- prativādino hīti | hir yasmādarthe | tena sādhyecchayā viṣayīkṛtamātrasya sādhyatvenāviśeṣo 'bhedaḥ ||
[dhpr 214]
kīdṛśo 'sāv ity āha ---
yathā vītarāgaḥ[638]kaścit sarvajño vā, vaktṛtvād iti[639]| vyatireko atra asiddhaḥ, sandigdho anvayaḥ iii-94
__________notes__________
[638] kaścit --- om. [639] vakṛtvāt | vya- yatheti | vigato rāgo yasya sa vītarāgaḥ ity ekaṃ sādhyam | sarvajño veti dvitīyam | vaktṛtvād iti hetuḥ | vyatireko atrāsiddha iti | svātmany eva sarāge cāsarvajñe ca vipakṣe vaktṛtvaṃ dṛṣṭam | ato 'siddho vyatekaḥ | sandigdho anvayaḥ || kuta ity āha ---
sarvajñavītarāgayor viprakarṣād vacanādes tatra sattvam asattvaṃ vā sandigdham iii-95 sapakṣabhūtayoḥ sarvajñavītarāgayor viprakarṣād ity atīndriyatvād vacanāder indriyagamyasyāpi tatra atīndriyayoḥ sarvajñatvavī(jñavī)tarāgayoḥ sattvam asattvaṃ vā sandigdham | tataś ca na jñāyate kiṃ vaktṛtvāt sarvajña uta nety anaikāntikam iti || samprati dvayor eva sandehe 'naikāntikaṃ vaktum āha ---
anayor eva dvayo rūpayoḥ sandehe anaikāntikaḥ iii-96 anayor eva --- anvayavyatirekarūpayoḥ sandehāt saṃśayahetuḥ | udāharaṇam[640] ---
__________notes__________
[640] udāharaṇaṃ yathā; udāharaṇaṃ ca
yathā[641]sātmakaṃ jīvaccharīraṃ prāṇādimattvād iti[642]iii-97
__________notes__________
[641] yathā --- om. [642] matvāt |
yatheti[643] | sahātmanā varttate sātmakam iti sādhyam | śarīram iti dharmī | jīvad grahaṇaṃ dharmiviśeṣaṇam | mṛte hy ātmānaṃ necchati |
__________notes__________
[643] yatheti --- om. prāṇāḥ [644]śvāsādaya ādir yasyonmeṣanimeṣādeḥ prāṇidharmasya sa prāṇādiḥ | sa yasyāsti tat prāṇādimat jīvaccharīram | tasya bhāvas tattvam | tasmād ity eṣa hetuḥ | ayam asādhāraṇaḥ saṃśayahetur upapādayitavyaḥ || __________notes__________
[644] prāṇā āśvā-
jīvat prāṇān dhārayac ca tac charīraṃ ceti vigrahaḥ | unmeṣaś cakṣur vikāśa ādir yasya nimeṣādes tasya prāṇidharmasya jīvadharmasya | asādhāraṇaḥ sapakṣavipakṣāvṛtteḥ | vivādādhyāsitasyaiva dharimiṇo dharma ity arthaḥ | asādhāraṇatvād eva saṃśayahetur iti hetubhāvena viśeṣaṇam ||
[dhpr 215]
pakṣadharmasya ca dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ saṃśayahetutvam | saṃśayaviṣayau yāv ākārau tābhyāṃ sarvasya vastunaḥ saṃgrahāt | tayoś ca vyāpakayor ākārayor ekatrāpi vṛttyaniścayāt | [645]yābhyāṃ hy ākārābhyāṃ sarvaṃ vastu na saṅgṛhyate tayor ākārayo na saṃśayaḥ | prakārāntarasambhave hi pakṣadharmo dharmiṇam aviyuktaṃ dvayor ekena dharmeṇa darśaytuṃ na śaknuyāt | ato na śaṃśayahetuḥ syāt | dvayor dharmayor aniyataṃ bhāvaṃ darśayan saṃśayahehuḥ | dvayos tv aniyatam api bhāvaṃ darśayitum aśakto[646] 'pratipattihetuḥ | niyataṃ tu[647] bhāvaṃ darśayan [648]samyag hetur viruddho vā syāt | tasmād [649]yābhyāṃ sarvaṃ vastu saṃgṛhyate tayoḥ[650] saṃśayahetur yadi tayor ekatrāpi sambhāvaniścayo na syāt | sadbhāvaniścaye tu yady ekatra niyatasattāniścayo hetur[651] viruddho vā syāt | aniyatasattāniścaye tu sādhāraṇānaikāntika, sandigdhavipakṣavyāvṛttikaḥ, sandigdhānavayo 'siddhavyatireko vā syāt | ekatrāpi tu
__________notes__________
[645] yakābhyāṃ [646] śaśaviṣāṇādi --- ṭi- [647] tu --- om. [648] samyag --- om. [649] yakābhyāṃ [650] tayor ākārayoḥ saṃ [651] -yor viruddho hetur vā syāt
kathaṃ punar ayaṃ saṃśayahetur utpādayituṃ śakyate yāvatā nāsmāt sātmakatvasyānātmakatvasya vā pratipattir jāyate | tato 'praitpattir evāsādhāraṇa ity uddyotakaramatam āśaṅkya yatra (yat na) hīty uktaṃ vārtikakṛtā tad avatārayitum bhūmikām racayann āha --- pakṣadharmasyeti | co yasmādarthe | pakṣasya dharmaya sato dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ nimittābhyām | sarvasya niḥśeṣasya saṃgrahāj jñāpanāt | tayor vyāpakayor ākārayoḥ sātmakatvānātmakatvākhyayor viṣayabhūtayo ekatrāpi viṣaye 'niścayāt tasya pakṣādharmasyety arthāt |
nanu saṃśayyamānayor ākārayoḥ sarvavastuvyāpanena kiṃ? yena tathātvaṃ tayo upavarṇyata ity āha --- yābhyām iti | hīti yasmāt | kathaṃ punas tayor ākārayo na saṃśaya ity āha --- prākārāntareti | hir yasmādarthe | pakṣadharmaḥ san dharmiṇaṃ taṃ pakṣaṃ dvayor ekena dharmeṇa sātmakatvākhyena anātmtvākhyena vā | anviyuktaṃ yuktaṃ sambaddham iti yāvat | na śaknoti darśayituṃ prakārāntareṇa sambandhasya tasya sambhavāt | yata evam ataḥ sa pakṣadharmo na saṃśayahetuḥ syāt | tayor ākārayor iti sāmarthyāt |
atha kathaṃ sātmakatvānātmakatve dvau dharmau darśayann api saṃśayatehtur ucyata ity āha --- dvayor iti | darśayann[73a] iti hetau śatur vidhānād aniyatabhāvapradarśanād ity artho boddhavyaḥ |
nanu niyatābhāvam adarśayann apratipattihetur evāyāyaṃ yujyata ity āha --- dvayos tv iti | tuśabdo yasmādarthe | niyatapradarśakasyāpi kiṃ na tathātvam ity āha --- niyatatvaṃ(yataṃ) tv iti | tuḥ pūrvavad viśeṣaṇārtho vā | yasmād evaṃ tasmād hetoḥ |
niyato 'nyatrānanugāmī sattāniścayo yasya sa tathā | viruddho 'pi viparyaye samyaghetur evety ekatra sattāniścaye viruddho vā syād ity uktam |
[dhpr 216]
vṛttyaniścāyād asādhāraṇānaikāntiko bhavati | tato 'sādhāraṇānaikāntikasyānaikāntikatve hetudvayaṃ darśayitum āha ---
na hi[652]sātmakanirātmakābhyām anyo rāśir asti yatrāyaṃ[653]prāṇādir vartate (varteta)iii-98
__________notes__________
[652] sātmakānātmakā- [653] yatra prāṇā; prāṇādir vartteta
na hīti | sahātmanā varttate sātmakaḥ | niṣkrātānta ātmā yasmāt sa nirātmakaḥ | [654]tābhyām yasmān nānyo rāśirasti | kiṃbhūtaḥ? yatrāyaṃ vastudharmaḥ prāṇādir vartteta, tasmād ayaṃ [655]tayor bhavati saṃśayahetuḥ ||
__________notes__________
[654] ābhyāṃ [655] -dayaṃ dvayor bhavati
kasmād anyarāśyabhāva ity āha ---
ātmano[656]vṛttivyavacchedābhyāṃ[657]sarvasaṃgrahād iii-99
__________notes__________
[656] ātmavṛtti- [657] sarvasya saṃ-
ātmano vṛttiḥ sadbhāvo vyavacchedo 'bhāvaḥ | tābhyāṃ sarvasya vastunaḥ saṃgrahāt kroḍī karaṇāt | yatra hy ātmā asti tat sātmakam | [658]anyan nirātmakam | tato nānyo rāśirasti --- [659]iti saṃśayahetutvakāraṇam ||
__________notes__________
[658] tad anyan ni- [659] iti --- om.
yadaikatraiva sattāniścayo viruddho vā syād ity uktam, yadaikatraiva sattāniścayo nāsti tadā kā vārttety āha --- aniyateti | tur viśeṣārthaḥ | aniyato 'traivāyaṃ varttata ity evaṃ rūpaniyamaśūnyo yaḥ sattāniścayas tasmin sati | yadobhayatra sattāniścayas tadā sapakṣāvipakṣasādhāraṇatvāt sādhāraṇaḥ, yadā tu vipakṣavṛttisambhāvanāyām aniścaya(aniyata)sattāniścayas tadā sandigdhavipakṣavyāvṛttikaḥ | yadā punaḥ sapakṣe vṛttisandehāniyatasattāniścayas tadā sandhgadhānvayāsiddhavyatirekaḥ | yadā tu sapakṣāsapakṣayor ekatrāpi sattāniścayo nāsti tadā sapakṣāsapakṣāvṛtter asādhāraṇaḥ | etad evāha --- ekatrāpīti | yataḥ pakṣādharmas yoktābhyāṃ kāraṇābhyāṃ saṃśayahetutvaṃ tatas tasmāt darśayituṃ darśayiṣyāmīti mattvā |
rāśiḥ prakāraḥ | vastudharmatvaṃ ca prāṇāder avastuni śaśaviṣāṇād āvavṛtteḥ | yato rāśyantarābhāvas tasmāt kāraṇād ayaṃ prāṇādimattvākhyo hetuḥ | tayoḥ sātmaknirātmakayoḥ |
sādhāraṇasya dharmasya saṃśayahetutve dve kāraṇe | tatrāmunā nahītyādinā mūlena saṃśayaviṣayābhyām ākārābhyāṃ sarvavastusaṃgraha ekaṃ kāraṇam uktam | nāpy anayor ityādinā tu tayor ekatrāpi vṛttyaniścayo dvitīyaṃ kāraṇam uktam iti darśayitum āha --- saṃśayeti |
[dhpr 217]
prakārābhyāṃ [660]sarvavastusaṅgrahaṃ pratipādya dvitīyam āha ---
__________notes__________
[660] sarvasaṃgrahaṃ
nāpy anayor ekatra vṛttiniścayaḥ iii-100 nāpy anayor sātmakānātmakayor madhya ekatra sātmake 'nātmake[661] vā vṛtter sadbhāvasya niścayo 'sti | dvāv api rāśī tyaktvā na varttate prāṇādiḥ, vastudharmatvāt | tataś cānayor eva varttate[662] ity etāvad eva jñātam | viśeṣe tu vṛttiniścayo nāstīy ayam arthaḥ[663] || __________notes__________
[661] -ke nirātmake [662] varttate etāvad [663] nāstīty arthaḥ
tad āha ---
[664]sātmakatvena anātmakatvena vā prasiddhe prāṇāder asiddheḥ[665] iii-101
__________notes__________
[664] sātmakatvena nirātmaka- [665] asiddhis tābhyāṃ na vyatiricyate [666]sātmakatvena anātmakatvena vā viśeṣeṇa yukte prasiddhe niścite vastuni prāṇāder dharmasya[667] sarvavastuvyāpinoḥ prakārayor ekatra niyatasadbhāvasyāsiddher anaikāntikaḥ, aniścatatvāt | __________notes__________
[666] sātmakatvena nirātmaka- [667] dharmasyāsiddher anaikāntiko 'niścatatvāt
tad evam asādhāraṇasya dharamasyānaikāntikatva kāraṇadvayam abhihitam ||
prakārābhyām ātmavyavacchedarūpābhyām ākārābhyām | vṛttiḥ pravṛttir arthāt bhāva evāvatiṣṭhata ity abhiprāyeṇāha --- vṛtteḥ sādbhāvasyeti |
yady evaṃ tayor na varttata ity eva kiṃ na syāt? tathā ca kathaṃ saṃśayahetur ity āśaṅkya yādṛśo 'syārtho 'bhipretas taṃ sphuṭayitum āha --- dvāvapīti | kuto na varttata ity āha --- vatudharmatvād iti | prāyāder (prāṇāder) iti vibhaktivipariṇāmena sambandhanīyaṃ | vastunā vā 'vaśyaṃ sātmakenā 'nātmakena vā bhāvyam iti bhāvaḥ |
tato vastusattvena siddhaparityāgenānyatrāvṛtteḥ kāraṇāt | anayoḥ sātmakānātmakayoḥ | eva kāreṇāṇyatrā(tra) vṛttiniṣedhaṃ spaṣṭayate | itir etāvataḥ svarūpaṃ darśayati | yad idam anantaroktam etat parimāṇaṃ yasya prameyasya tad etāvad vastutattvaṃ niścitam | kutas tarhi nāsya vṛttiniścaya ity āha --- viśeṣe tv iti | viśeṣe viśiṣṭe prakāre | tur imām avasthāṃ bhedavatīm āha | tena sātmaktva(sātmaka) evānātmaka evety arthaḥ | vṛtteḥ svabhāsya prāṇder iti prakaraṇāt | itir evamarthe | artho 'bhidheyo yasya "nāpy anayor ekatra vṛttiniścayaḥ" ity asya maulasya vākyasyety arthāt ||
yasmād evam etad vaktuṃ yujyate, nānyathā tattasmād [73b] āha vārttikakāraḥ | kim āhety āha sātmeti | tad evam ityādinopasaṃharati | evaṃ ca vyācakṣāṇena [na] maya svātantryeṇa pakṣadharmasyetyādinā
[dhpr 218]
pakṣadharmaś ca bhavan[668] sarvaḥ sādhāraṇo 'sādhāraṇo va bhavaty anaikāntikaḥ | tasmād upasaṃhāravyājena pakṣadharmatvaṃ darśayati ---
__________notes__________
[668] bhavat sarvaḥ
tasmāj jīvaccharīrasambandhī prāṇādiḥ sātmakād anātmakāc ca sarvasmād vyāvṛttatvena asiddhes tābhyāṃ[669]na vyatiricyate iii-102
__________notes__________
[669] nāsiddhiḥ ||; "tābhyām" ityādi --- om
tasmād ityādinā | jīvaccharīrasya saṃbandhī pakṣadharma ity arthaḥ | yasmāt tayor ekatrāpi na nivṛttiniścayas tasmāt tābhyāṃ na vyatiricyate | vastudharme hi sarvastuvyāpinoḥ prakārayor ekatraniyatasadbhāvo niścataḥ prakārāntarān nivarttete | ata evāha[670] --- sātmakād anātmakāc ca sarvasmād vastuno vyāvṛttatvena asiddher iti | prāṇādiḥ tāvat kutaścid ghaṭader nivṛtta eva | tata etāvad avasātuṃ śakyam --- sātmakād anātmakād vā kiyato nivṛttaḥ | sarvasmāt [671]tu nivṛtto nāvasīyate | tato na kutaścid vyatirekaḥ || __________notes__________
[670] -kārāntarān nivarttate | tata evāha; -kārāntarān nivartteta | tata evāha [671] tu --- om.
'sādhāraṇasya saṃśayahetutvanimittadvayam ādito darśitam | kiṃ tarhi? vārttikakāreṇaivaitadabhihitam iti darśitam ||
nanu cāsādhāraṇasya prāṇāder anaikāntikatvakāraṇadvayamanantaroktam abhidhīyatām | tasmād ityādinā tu śarīrasambandhitvam asya kasmād ācāryo darśayatītyāśaṅkāṃ nirācikīrṣuḥ pakṣadharmaś ce tyādinopakramate | co yasmādarthe | apakṣadharmastvasiddhtvākhyām anyām eva doṣajātim anuśnuta iti bhāvaḥ pakṣadharmatvaṃ pradarśayato vārtikakārasyonneyaḥ | vāśabdenāniyataprabhede 'nāsthāṃ darśayati | na tvasādhāraṇatvākhyaṃ pakṣāntaram, sandigdhavipakṣavyāvṛttikāder asaṅgrahaprasaṅgāt | yasmād apkṣadharmo nānaikāntika upavarṇatenābhipāryeṇa tasmāt kāraṇāt | darśayati prakāśayati |
kena darśayatītyākāṅkāyām āha --- tasmād ityādineti | pakṣadharmatvapradarśanaṃ tu jīvaccharīrasambandhīti vacanaṃ draṣṭavyam | tasmād ity anena yasmādityādkṣiptaṃ darśayann āha --- yasmād iti | ekatrāpi na vṛttiniścayas tasya prāṇāder ity arthāt | tasmāt kāraṇāt tābhyāṃ sātmakatvānātmakatvābhyāṃ na vyatiricyate na nivarttate, tadasaṃsparśī na bhavatīti yāvat |
tayor ekatra vṛttyaniścaye 'pi kathaṃ tābhyāṃ na vyatiricyata ity āha --- vastv iti | hīti yasmādarthe | prakārayos tadvṛttivyavacchedarūpayoḥ svarūpayorākārayor iti yāvat | tayor dharma ekatraniyataḥ `atraivāyaṃ varttata iti niyamavān' sadbhāvaḥ sattvaṃ yasya sa tathā | prakārāntarān niyatasadbhāvaviṣayād anyasamādākārāt | nivarttete nivartitumn arthati, tan na saṃxpṛśetiti yāvat | ekatra vṛttyaniścayāc ca nāyaṃ tathety abhiprāyaḥ |
yata evam etad bhavati, na cāyaṃ prāṇādis tathā, ata evāhācāryaḥ | kim āhety āha --- sātmakād ityādi | sarvasmād iti pratyekaṃ sambabaddha(nddha)vyam |
[dhpr 219]
yady evam anvayo 'stu tayor niśicta ity āha ---
na[672]tatrānveti iii-103
__________notes__________
[672] na ca tatrā-
na[673] tatra sātmake 'nātmake vā 'rthe 'nveti --- anvayavān ||
__________notes__________
[673] na ca tatra
kuta ity āha ---
ekātmany apy asiddheḥ iii-104 [674]ekātmany apīti | ekātmani sātmke 'nātmake vā 'siddheḥ kāraṇāt | vastudharmatayā tayor dvayor ektatra[675] vā varttata ity avasitaḥ prāṇādiḥ | na tu sātmaka eva nirātmaka eva vā varttata iti kuto 'nvayaniścayaḥ || __________notes__________
[674] ekātmany apīti --- om. [675] dvayor apy ekatra; ekatra tāvat varttata
nanu ca prativādino na kiñcit sātmakam asti | tato 'sya hetor na sātmake 'nvayo[676] na vyatirka[677] ity anvayavyatirkayor abhāvaniścayaḥ sātmake, na tu sadbhāvasaṃśaya ityāśaṅkyāha ---
__________notes__________
[676] anugamanaṃ sadbhāva ity arthaḥ --- ṭi- [677] vyāvṛttiḥ abhāva ity arthaḥ --- ṭi-
na api[678]sātmakād anātmakāc ca tasya anvayavyatirekayor abhāvaniścayaḥ iii-105
__________notes__________
[678] sātmakān nirātmakāc
nanu ghāṭapaṭāder anekasmāt prāṇādinirvarttamāno dṛṣṭas tat kathaṃ tasya vyāvṛttatvenāsiddhir ity āha --- prāṇādir iti | tataḥ sarvasmāt sātmakād anātmakāc ca nivṛttyanavasāyāt | kutaḥ? sātmakād anātmakāc ca pratibandhāsiddher iti cātra sarvatrābhiprāyaḥ |
nanu kim ucyate na kutaścid iti? yāvatā nirātmakād eva vyatireko 'syāvasātuṃ śakyaḥ, bauddhena ghaṭāder nirātmakatveneṣṭatvād iti cet | yady evaṃ jīvaccharīram api bauddhena tathātveneṣṭam iti tasyāpi tathātvaṃ kin na bhavet | abhyupagamena ca sātmakānātmake vibhajya hetuṃ kathayatā gamikatvam iti yat kiñcid etat ||
tayor iti viṣayasaptamī | tasya prāṇāder iti ca śesaḥ ||
nanu vastudharmeṇa tenāvaśyaṃ kvāpi niyatena bhāvyam | tat katham anvayābhāva ity āha --- vastudharmatayeti | na cāniyatavṛttiniścayo 'nvayo nāmeti bhāvaḥ |
nanu cāsādhāraṇatvān nirātmake 'nvayaniścayo mā bhūd | vyatirekaniścayas tv astu, nirātmake ghaṭādau prāṇāder adarśaṇād iti cet | na | tasyaiva [74a] śarīrasya nirātmakatvasambhāvanāyāṃ sarvasmān nirātmakān nirvṛttiniśayābhāvāt | na ca tathāniścayanimittaṃ pratibandhaniścayo ''stīti ||
[dhpr 220] nāpi sātmakād vastunaḥ tasya prāṇāder anvayavyatirekayor abhāvaviścayaḥ | nāpi ca nirātmakāt | sātmakād anātmakād iti ca pañcamī vyatirekaśabdāpekṣayā draṣṭavyā || katham anvayavyatirekayor nābhāvaniścaya ity āha ---
[679]ekābhāvaniścayasya[680]aparabhāvaniścayanāntarīyakatvāt iii-106
__________notes__________
[679] ekasyābhāva- [680] -syāparābhāvanānta- -syāparabhāvanāntarīka-
ekasyānvayasya vyatirekasya vā yo abhāvaniścayaḥ [681]so parasya dvitīyasya bhāvaniścayanāntarīyakaḥ [682]bhāvaniścayasyāvyabhicārī | tasya bhāvas tattvaṃ tasmāt | yata ekābhāvaniścayo 'parabhāvaniścaya [683]nāntarīyakaḥ, tasmān na dvayor ekatrābhāvaniścayaḥ ||
__________notes__________
[681] sa evāparasya [682] bhāve niśca- [683] -rīyakaḥ bhavati niścaya-
kasmāt punar ekasyābhāvaniścayo 'parasadbhāvaniścayā'vyabhicārīty āha ---
[684]anvayavyatirekayor anyonyavyavacchedarūpatvāt | [685]tata eva anvayavyatirekayoḥ sandehād anaikāntikāḥ iii-107
__________notes__________
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
