Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 5/5

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Dharmottarapradīpa subcommentary on Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā on Dharmakīrti's Nyāyabindu

Tác giả
Durvekamiśra
Thông tin
GRETIL — Dalsukhbai Malvania, Patna: Kashiprasad Jayaswal Research Institute 1971 (Tibetan Sanskrit Works, 2).CC BY-NC-SA 4.0

[684] ata evānvaya- [685] ata eba anvayavyatirekayor anyonyavyavacchedarūpatvād iti | anyonyasya vyavacchedo 'bhāvaḥ, sa eva rūpaṃ yayos tator bhāvas tattvaṃ tasmāt kāraṇāt |anvayavyatirekau bhāvābhāvau | bhāvābhāvau ca prasparavyavacchedarūpau | yasya vyavacchedena yat paricchidyate tat tatparihārṇa vyavasthitam | svābhāvavyavacchedna ca bhāvaḥ paricchidyate |tasmāt svābhāvavyacchedena bhāvo vyavasthitaḥ | abhāvo hi nīrūpo yādṛśo vikalpena darśitaḥ | nīrūpatāṃ ca vyavacchidya rūpam ākāravat paricchidyate | tathā ca saty anvayābhāvo vyatirekaḥ, vyatirekābhāvaś cānvayaḥ |tato 'nvayābhāve niścite vyatireko niścito bhavati | vyatirekābhāve ca niścite 'nvayo niścito bhavati | nanu cetiyādi tasmāt kāraṇād ity etad antaṃ spaṣṭārtha tena na vyākhyāyate |

anyonyavyavacchedarūpatvam evānvayavyatirekayoḥ katham ity āśṅkyāha --- anvayavyatirekāv iti | abhāvarūpatvañ ca vyatirekasya pratītisiddhasya boddhavyam | bhavatāṃ tau tathārūpau kim ata ity āha --- bhāvābhāv iti | co yasmād | bhavatv evaṃ tathāpi kathaṃ tayor anonyaparihāreṇāvasthānam ity āha --- yasyeti |

nanv atra kasya vyavacchedena kiṃ paricchidyate yena tat parihārehaṇa tad vyavatiṣṭhata ity āha --- svābhāveti | hetvarthaś cakāraḥ | tāvat kā sā (ko 'sāv) abhāvo nāma yadvyavacchedena bhāvaḥ

[dhpr 221] tasmād yadi nāma sātmakam avastu nirātmakaṃ ca vastu, tathāpi [686]tayor na prāṇāder anvayavyatirekayo abhāvavniścayaḥ | ekatra[687] vastuny ekasya[688] vastuno yugapad bhāvābhāvavirodhāt tayor abhāvaniścayāyogāt[689] | __________notes__________

[686] tathāpi na tayoḥ [687] ekavastu- [688] ekavastu- [689] niścayayogāt

na ca prativādyanurodhāt sātmakānātmake vastuno vastusato | kin tu pramāṇānurodhād | ity ubhe sandigdhe | tatas tayoḥ prāṇādimattvasya sadasattvasaṃśayaḥ |[690]

__________notes__________

[690] sadasattvāniścayaḥ eta eva kvacid anvayavyatirekayor na bhāvaniścayo [691]nāpy abhāvaniśayaḥ, tata evānvayavyatirekayoḥ sandehaḥ | __________notes__________

[691] nābhāvani- yadi tu kvacid apy[692] anvayavyatirekayor ekasyāpy abhāvaniścayaḥ syāt, sa eva dvitīyasya bhāvaniścaya ity anvayavyatirekasandeha eva na syāt | yataś ca[693] na kvacid bhāvābhāvaniścayas tata evānvayavyatirekayoḥ sandehaḥ | sandehāc cānaikāntikaḥ[694] || __________notes__________

[692] kvacid anvaya- [693] yats tu [694] -kāntika ity āha |

paricchidyata ity āha --- tathā ceti nīrūpatāvyavacchedena rūpasya pratiṣṭhatākāravataḥ paricchedaprakāre sati | tato 'nyonyābhāvarūpatvād anayoḥ |

nanu bauddhānāṃ sātmakaṃ nāma nāsty evety avastu | san mātraṃ tu nirātmakamato vastu | tatra vastu[ni] nirātmako[ke] hetor anvayavyatirekayor abhāvaniścayo mā bhūt sātmake tv avastuni sa kathaṃ na syād ity āśaṅkyopasaṃhāravyājenāha tasmād iti | yasmād vidhipratiṣedhayor ekapratiṣedho 'paravidhināntarīyakas tasmāt | kathaṃ na bhāvaniścayas tator ity āśaṅkyopapattim āha --- ekatreti | tayor anvayavyatirekayor bhāvābhāvātmanor abhāvaniścayasyāyogād anupapattiḥ | katham ayoga ity āha --- ekasyeti | kālabhede kiṃ na yujyate ity āha --- yugapad iti |

idaṃ ca prativādyabhyupagamabalāt sātmakānātmakayoḥ | sadasattvam abhyupagamyoktam | tad eva tu na yujyate iti darśayann āha --- na ceti | co vaktavyāntarasamuccaye | prakaraṇād iha prativādī bauddhas tad anurodhavaśād iṣṭyaniṣṭivaśāt sātmakam asannirātmakaṃ sad iti yathāyogaṃ yojanīyam | evaṃ hy avāstavam anumānaṃ syāt na vastubalapravṛttam iti bhāvaḥ | yady evaṃ te sadasatī na bhavataḥ kathaṃ nāmety āha --- kin tv iti | pramāṇaṃ cedaṃ niyataṃ varttate | ātmany eva ca vivādavṛtter anyā 'pi (nyatrāpi?) sātmakatvam anātmakatvena (katvaṃ vā na?) vyavatiṣṭhata iti bhāvaḥ | itis tasmāt | ubhe sātmakatvānātmakatve | yata evaṃ tataḥ kāraṇāt sātmakānātmakayoḥ sadasattvayoḥ saṃśayaḥ | kasyety ākāṅkṣāyām uktam --- praṇādimattvasyeti |

[dhpr 222]

kasmād anaikāntika ity āha[695] ---

__________notes__________

[695] ity āha --- om.

sādhyetarayor ato niścayābhāvāt iii-108 sādhyasya, itarasya ca viruddhasya ataḥ --- sandigdhānvayayatirekān niścayābhāvāt | sapakṣavipakṣayor hi sadasattvasandehe na sādhyasya na viruddhasya siddhiḥ[696] | na ca sātmakānātmakābhyāṃ[697] paraḥ prakāraḥ saṃbhavati | tataḥ prāṇādimattvād dharmiṇi jīvaccarīre saṃśaya ātmabhāvābhāvayor ity anaikāntikaḥ prāṇādir iti || __________notes__________

[696] asiddhiḥ [697] -bhyāṃ ca paraḥ

astu sasattvasaṃśayo 'nvayavyatirekaniścayas tu kin na bhavatīty āha --- yata iti | na bhāvaniścayo nābhāvaniścaya ity ekatra sātmake 'nātamake veti draṣṭavyam | sātmake 'nātmake vā prāṇādeḥ sadasattvaniścayābhāvād evānvayavyatirekayoḥ sandeho nānyatheti pratipādayitum āha --- yadi tv iti | tur imām avasthāṃ bhedavatīm āha |

uktam evopasaṃharann āha --- yataś ceti | co 'vadhāraṇe | tasmāt sandehāt anaikāntikaḥ prāṇādimattvākhyo hetur iti prakaraṇāt ||

sandigdhāvanvayavyatirekau yasya tattathā, tasmāt sādhyasya viruddhasya vā niścayābhāvāt | sapakṣetyādi [74b] naitad eva samarthayate | hir yasmāt | sapakṣavipakṣayor viṣayabhūtayor hetoḥ sadasattvasandehe na sādhyasyānumitsitasya viruddhasya viparayayasya siddhir niścayaḥ | viruddho 'pi viparyaye samyaghetur ity abhiprāyeṇedam uktam |

na cetyādi prāṇādir ity antaṃ sugamam |

īdṛśa eva cāsādhāraṇo hetuḥ kaiścin naiyāyikair anupalasaṃhārya ity uktam | tato 'nupasaṃhāryo 'yaṃ hetvābhāsa iti śabdaśravaṇārtha........sāhaḥ karaṇīyaḥ |

uddyotakaras tu śrāvaṇatvākhye 'sādhāraṇahetāv ācāryadignāgena darśita idam avādīt --- "yady etac chrāvaṇatvaṃ nityānityayor dṛṣṭaṃ syāj janayettayoḥ saṃśayam ūrdhvatvam iva sthāṇupuruṣayoḥ | na ca dṛṣṭam | tasmān nāyaṃ saṃśayahetur api tv apratipattihetur eva | atha śrāvaṇatvaṃ vastudharmaḥ | vastunā nityena bhāvyam anityena vā prakārāntarābhāvāt | na ca tayor ekatrāpi dṛṣṭam | atas tayoḥ saṃśayaṃ karoti | tarhi vastudharmatvāt saṃśayo na śrāvaṇatvād iti |" tulyanyāyatayā 'trāpy asādhāraṇe tad īyam idam īdṛśaṃ carcitam āsajyata eveti "katham ayaṃ saṃśayaṃ saṃśayahetur upapādayitavyaḥ" iti sādhūktam tena | kevalaṃ gamakarūpavivedane samīcīnamano na prahitam | yato vastudharmatvaṃ śrāvaṇatvasya nityākārasaṃsparśijñānajanane nibandhanam | na tu tasmād eva vastudharmād ubhayākārasaṃsparśī pratyayo dolāyate na ca yady asyapratipattikāraṇe kāraṇam tata eva sā pratipattiḥ, na tu tasmād iti śakyate vaktum | tad utpatter agnipratipattir na dhūmād ity asyābhidhānaprasaṅgāt |

[dhpr 223]

kiñcaivaṃ prameyatvāder api na saṃśayaḥ syāt | śakyate hi tatrāpi vaktum ubhayatra darśanāt saṃśayo na prameyatvād iti | atha tasya tāvad ubhayatra darśanaṃ tena tasmād ucyate | yady evaṃ vastudharmatvam api śrāvaṇatvasyaiveti kathaṃ na tasmād asau | api cordhvatvam api yady api sthāṇupuruṣayor api dṛṣṭaṃ tathāpi tāvat tatrāntareṇātraiva bhaviṣyatīti paryanuyoge satīdam eva vācyam --- yad utordhvatvaṃ nāma vastudharmaḥ | vastunā caivaṃvidhiḥ --- sthāṇunā puruṣeṇa vā 'vaśyaṃ bhāvyam iti | tathā ca vastudharmād eva saṃśayo nordhvatvād ity aniṣṭāpādanaṃ --- kena nirākriyetety alaṃ viṣtareṇa |

sādhansasya siddher yan nāṅgam asiddho viruddho 'naikāntiko hetvābhāsaḥ | tasyāpi vacanaṃ vādino nigrahasthānam asamarthopādānāt | tsmād evaṃvidho hetvābhāsaḥ dvayam aprayojyaḥ paraprayuktaś cāvaśyam udbhāvayitavya iti hetvābhāsavyutpādane vārttikakārasyābhiprāyo boddhavyaḥ |

syād etat --- asamarthaṃ viśeṣaṇo 'samarthaviśeṣyaś cāsti prabhedaḥ | yathā 'nityaḥ prameyatve sati kṛtakatvāt | atra kṛṭakatvaṃ viśeṣyam eva sādhyasiddhau samartham, na tu prameyatvaṃ viśeṣaṇam ity asamarthaṃ viśeṣaṇam, yatra viśeṣyam eva samratham iti kṛtvā bhavaty asamarthaviśeṣaṇo hetuḥ | yañ ca (yac cā)nityaḥ śabdaḥ kṛtakatve sati prameyatvād iti | atra hi kṛtakatvaṃ viśeṣaṇam eva sādhyasiddhau samartham, na tu prameyatvaṃ viśeṣyam ity asamarthaṃ viśeṣyam | yatra hi viśeṣaṇam [75a] eva samartham iti kṛṭvā bhavaty ayam asarthaviśeṣyo hetuḥ | śeṣam ubhayīvidhāsv antarbhāvyatām | na tāvad siddhe, dvayor api dharmiṇi siddheḥ | na ca viruddhe, viparyayavyāptyabhāvāt | nāpy anaikāntike kṛtakatvaniśiṣṭaprameyatvasya prameyatvaviśiṣṭakṛtakatvasya ca sādhyā 'vyabhicārāt | tasmād asiddhatvāder anya evāyaṃ hetudoṣaprakāraḥ prāpta iti |

tad etad avadyam, hetvadoṣāt | yadi hy evam ayaṃ prayukto hetur dviṣyet(ta) tadā 'syāmīṣu heturāśiṣv antarbhāvaś cintyeta, anyo vā hetu doṣo 'bhyupagamyeta | yāvatā naivam ayaṃ prayukto 'nyatheti sādhyasādhanād iti | na tarhy evaṃ vādī nigṛhyata iti cet | kiṃ na nigṛhyate, asādhanāṅgavacanāt? ubhayatrāpi sādhyasiddhyanaṅgasya prameyatvasyāsamarthasyābhidhānāt | yathā ca sādhyasiddhyanaṅgasya vacane nigraho 'vaśyam bhāvī, anigrahe va doṣaḥ, tathā vādanyāye 'vādīn nyāyavādīti tatas tad apekṣitavyaḥ tato 'yam artho vaktṛdoṣa eva na hetudoṣaḥ | tenānatarbhāve 'pi na hetvābhāsānuṣaṅga iti |

bhavatu tāvad atreyaṃ gatiḥ | siddhasādhane tu sādhane kiṃ bhaviṣyati? na tāvat siddhasādhanaṃ sādhana[m a]siddhatvādyanyatamadoṣadūṣitaṃ sādhyasādhanasāmarthyāpracyuter iti |

atrocyate --- iha hetur dvadhā duṣyati | kaścid asāmarthyāt, aparo vaiyarthyāt | tatrāsāmarthya eva doṣo vārttikakāreṇā 'nantaroktena krameṇa tridhā darśitaḥ | na tu vaiyarthyalakṣaṇaḥ | siddhasādhānaṃ tu vaiyarthyalakṣaṇo 'nya evāyaṃ hetoḥ svagatoḥ svagato doṣa iti kasmād asyāntarbhāvaś cintanīyaḥ? yadāhācāryaḥ --- "anyathāniṣṭhaṃ(ṣṭaṃ) bhaved viphalam eva vā | tathā na sādhyatve vaikalyād" ityādīti |

vaktṛdoṣa evaiṣa ity api vārttā, yathāyogaṃ paripūrṇasādhanarūpābhidhānād anupayuktānabhidhānāc ca vaktur aduṣṭatvāt | vaktā 'yaṃ hetuniścito(tā) 'rya prayukto vaiyarthyam anubhavati | na tu

[dhpr 224]

trayāṇāṃ rūpāṇām asiddhau[698] sandehe ca[699] hetudoṣānupapādyopasaṃharann āha ---

__________notes__________

[698] -asiddhisaṃdehe hetu- [699] vā

[700]evam eṣāṃ trayāṇāṃ rūpāṇām ekaikasya dvayor dvayor vā rūpayor asiddhau sandehe vā[701]yathāyogam asiddhaviruddhānaikāntikās trayo hetvābhāsāḥ iii-109

__________notes__________

[700] evaṇ tra- [701] ca evam ity anantaroktena krameṇa | eṣāṃ madhya ekaikaṃ rūpaṃ [702]yadā 'siddhaṃ sandigdhaṃ vā[703] bhavati, dve dve vā[704] 'siddhe saṃdigdhe vā bhavataḥ, tadāsiddhaś ca viruddhaś cānaikāntikaś ca te hetvābhāsāḥ | yathāyogam iti yasyāsiddhau saṃdehe vā yo hetvābhāso yujyate sa tsyā 'siddheḥ saṃdehāc ca vyavasthāpyata iti yasya yasya yena [705]yena yogo yathāyogam iti || __________notes__________

[702] yad asiddhaṃ [703] vā --- om. [704] vā --- om. [705] yena --- om. viruddhāvyabhicāry api saṃśayahetur uktaḥ | sa iha kasmān na uktaḥ iii-110nanu cā ''cāryeṇa viruddhāvyabhicāry api saṃśayahetur uktaḥ | hetvantarasādhitasya [706]viruddhaṃ yat tan na vyabhicaratīti [707]viruddhāvyabhicārī | yadi vā viruddhaś cāsau sādhanāntarasiddhasya dharmasya viruddhasādhanāt, avyabhicārī ca svasādhyāvyabhicārād viruddhāvyabhicārī || __________notes__________

[706] -sya yad viruddhaṃ tan na [707] -carati sa viru-

svato '(to) duṣṭs tato vaktṛdoṣo yujyata eveti cet | tarhi viruddhatvam api vaktṛdoṣo 'stu nyāyasyasamānatvāt | śakyate hi tatrāpy evam abhidhātum --- vaktā 'yam ananurūpe sādhye prayukte viparyayasādhānād viruddhatām anubhavati na tv ayaṃ svato duṣṭo nāmeti | vivakṣitārthasādhanāsāmarthyaṃ svato 'stīti kathaṃ na vaiyarthyaṃ tasya doṣa iti cintyatām iti |

nigrahas tv evaṃ vādino 'sādhanāṅgavacanād boddhavyaḥ | siddhi[ḥ] sādhānaṃ tad aṅgaṃ dharmo yasyārthasya vivādāśrayasya vādaprastāvād hetoḥ | sa sādhanāṅgaḥ | tathā yo na bhavati tasyāprastutasyābhidhānād iti kṛtveti sarvam evāvadātam |

kecit punar evam asiddhe 'ntarbhāviyituṃ prayatante | anye tu viruddhe | yathā ca teṣāṃ prayatir yathā tad abhajamānam abhidhānaṃ tathā svayuthyavicāra evābhihita iti tata evāpekṣitavya iti ||

trayāṇām ityādi vyavasthāpyata ity etad antaṃ subodham |

yasyeti hetvābhāsasya | sarvahetvābhāsasaṅgrahaṇārthaṃ yasyeti dviruktaṃ yena [75b] yena doṣena yogaḥ sambandhaḥ | etac cārthakathanam | yogānatikrameṇeti vigrahaḥ kāryaḥ ||

nanu cetyādīty āhety etad antaṃ sugamam |

[dhpr 225]

satyam | ukta ācāryeṇa | mayā tv iha noktaḥ | kasmād ity āha ---

anumānaviṣaye[708]'sambhavāt iii-111

__________notes__________

[708] -viṣaye tasyāsaṃ- anumānasya viṣayaḥ pramānasiddhaṃ trairūpyam | yato hi anumānasambhavaḥ[709] so 'naumānasya viṣayaḥ | pramāṇasiddhāc ca trairūpyād anumānasambhavaḥ[710] | tasmāt tad evānumānaviṣayaḥ | tasmin prakrānte na viruddhāvyabhicārisambhavaḥ | prāmāṇasiddhe hi trairūpye prastute sa eva hetvābhāsaḥ sambhavati yasya pramāṇasiddhaṃ rūpam | na ca viruddhāvyabhicāriṇaḥ pramāṇasiddham asti rūpam | ato na sambhavaḥ | tato asambhavāt[711] noktaḥ || __________notes__________

[709] anumānasadbhāvaḥ; anumānasya sambhavaḥ [710] anumānasadbhāvaḥ [711] tato 'sambhavo noktaḥ

kasmād asaṃbhava ity āha ---

na hi sambhavo 'sti kāryasvabhāvayor uktalakṣaṇayor anupalambhasya ca[712]viruddhatāyāḥ iii-112

__________notes__________

[712] vā na hīti | yasmān na sambhavo 'sti viruddhatāyāḥ | kāryaṃ ca svabhāvaś ca tayor uktalakṣaṇayor iti | anumānasya trairūpyāl liṅgasambandhino 'nyasmāt trairūpyaṃ viṣayaḥ | yathā matsyānāṃ viṣayo jalam iti | etad evāha --- yata iti | hir yasmādarthe | prakrānte prastute anumānaviṣayo(ye) vai(trai)rūpye sati |

kamsāt tatra viruddhāvyabhicāriṇo 'sambhava ity āha --- pramāṇeti | hīti yasmāt | sa eva hetvābhāso viruddhāvyabhicārāryākhyaḥ sambhvati yasya pramāṇena siddhaṃ rūpaṃ pakṣadharmānvayavyatirekātmakam iti vivakṣitam | ayam āśayaḥ --- yadi tad ekena dvābhyām vā rūpābhyāṃ hīnaṃ syāt tad eṣv eva hetvābhāseṣv antarbhavet | na tv etad atirikto viruddhāvyabhicārī nāma hetvābhāso bhavet | bhavatā tv anena pramāṇasiddhatrairūpyeṇaiva bhāvyam iti |

astu tasya tathātvam ity āha --- na ceti | co avadhāraṇe, vyaktam etad ity asminn arthe vā |

evaṃ bruvataś cāsyāyam abhiprāyaḥ --- vastunaḥ parasparaviruddharūpadvarūpadvayāsambhavād avaśyam anayor ekam asampūrṇāṅgam iti ||

kutaḥ punar anumānviṣaye 'syāsambhavo 'vasīyata ity abhipretya pṛdcchati paraḥ --- kasmād iti

[dhpr 226] kāryasya kāraṇāj janmalakṣaṇaṃ tattvam | svamāvasya ca sādhyavyāptatvaṃ tattvam | yat kāryam, yaś ca svabhāvaḥ, sa katham ātmavāraṇaṃ vyāpakaṃ ca svabhāvaṃ parityajya bhaved yena viruddhaḥ syāt | [713]anulambhasya ca uktalakṣāṇasyeti | dṛśyānaupalambhatvaṃ cānupalambhalakṣaṇam | tasyāpi[714] vastv abhāvāvyabhicāritvān na viruddhatvasambhavaḥ[715] || __________notes__________

[713] -tvam anupa- [714] tasyāpi ca svabhābvā- [715] sambhavaḥ syāt | ete-; -sambhavaḥ syād eti(?) tat ete-

syād etat --- etebhyo 'nyo bhaviṣyatīty āha ---

na ca anyo avyabhicārī iii-113

na cānya etebhyo 'vyabhicārī tribhyaḥ | ata [716]evaiṣv eva hetutvam ||

__________notes__________

[716] ata eva teṣv eva; ata evaiteṣv eva

kva tarhy ācāryadignāgenāyaṃ hetudoṣa ukta ity āha ---

tasmād avastudarśanabalapravṛttam āgamāśrayam anumānam āśritya tadarthavicāreṣu viruddhāvyabhicārī sādhanadoṣa uktaḥ iii-114 yasmād vastubalapravṛtte 'numāne na sambhavati tasmād āgamāśrayam anumānam āśrityavyabhicāryuktaḥ iti | āgamasiddhaṃ hi yasyānumānasya liṅgatairūpyaṃ tasyāgama āśrayaḥ | nanu cāgam asiddham api trairūpyaṃ pramāṇasiddham ity āha --- avastudarśanabalapravṛttam iti |avastuno darśanaṃ vikalpamātram tasya balaṃ sāmarthyam | tataḥ pravṛttam --- apramāṇād vikalpamātrād vyasthitaṃ trairūpyam āgamasiddham anumānasya | na tu pramāṇāt |

na hītiy atrasthasya hiśabdasyārtho yasmād ity anenoktaḥ | viruddhatāyāḥ ekasādhanasādhitasyārthasya pratyanīkapakṣasādhanarūpatāyāḥ |

etad uktaṃ bhavati --- svasādhyāvyabhicāriṇā hi bhavatā kāryeṇa svabhāvena vā bhāvyam | na ca vastunas tadatatsvabhāvau sto yena tadatatsvabhāvāvyabhicāriṇau dvau hetū sannipatantau viruddhāvyabhicāriṇau syātām iti | yena kāryasvabhāvayoḥ kāraṇavyāpakavidhinā kṛsatadbhāvena viruddhaṃ tatraiva dharmiṇi hetvantarasādhitārthaṃ viruddhasādhanaṃ bhavet |

yady evam anupalambhe tatsambhaviṣyatīty āha --- anupalambhasyeti | caḥ pūrvāpakṣaḥ samuccaye ||

yata etad atirikto 'vyabhicārī [na] sammata [ata] evāsmād eva kāraṇāt | eṣv eva kāryasvabhāvānupalambheṣv eva ||

katham āgamāśrayatvam anumāsyety āha --- āgamasiddham iti | hir yasmādarthe | sati tasminn āgame 'numānasya pravṛtter asāv āśrayas tasya ||

[dhpr 227]

tat tarhy anumānam [717]āgamasiddhatrairūpyaṃ[718] kvādhikṛtam ity āha ---[719] tad artheti | tasyāgamasya yo 'rtho 'tīndiryaḥ pratyakṣāṇumānābhyām aviṣayīkṛtaḥ sāmānyādis tasya vicāreṣu prakrānteṣu āgamāśryam anumānaṃ sambhavati | tadāśrayo viruddhāvyabhicāry ukta ācāryeṇati

__________notes__________

[717] anumānenāgama- [718] siddhaṃ trairūpa- [719] -ity āha tasyāgama-

kasmāt punar āgamāśraye 'py[720] anumāne sambhava ity āha ---

__________notes__________

[720] -śrayo 'py

śāstrakārāṇām artheṣu bhrāntyā[721]viparītasvabhāvopasaṃhārasambhavāt[722] iii-115

__________notes__________

[721] viparītasya svabhā- [722] bhāsyopasaṃ-

śāstrakṛtāṃ viparītasya vastuviruddhasya svabhāvasya upasaṃhāro ḍhaukanam artheṣu | tasya saṃbhāvād viruddhāvyabhicārisambhavaḥ | bhrāntyeti viparyāsena | viparyastā hi śāstrakārāḥ[723] santam asantaṃ svabhāvam āropayantīti ||

__________notes__________

[723] -kārās taṃ tam asantaṃ svabhā-

yadi śāstrakṛto 'pi bhrāntāḥ, anyeṣv api puruṣeṣu ka āśvāsa ity āha ---

na hy asya sambhavo[724]yathā avasthitavastusthitiṣv ātmakāryānupalambheṣu[725] iii-116

__________notes__________

[724] sambhavo 'sti yathā [725] -ṣv ātmakāryeṣūpalambheṣu na hīti | na hetuṣu kalpanayā hetutvavyavasthā | api tu vastusthityā | tato yathā avasthitavastusthitiṣv ātmakāryānupalambheṣv asya sambhavo nāsti | avasthitaṃ paramārthasadvas tu tadantikrāntā yathāvasthitā [726]vastusthitir vyavasthā[727] yeṣāṃ te yathāvasthitavastusthitayaḥ | te hi yathā vastu sthitaṃ tathā sthitā[728] | na kalpanayā | [729]tatas teṣu na bhrānter avakāśo 'sti yena viruddhāvyabhicārisambhavaḥ syāt || tatra viruddhāvyabhicāriṇy udāharaṇam ---

__________notes__________

[726] -sthitavastu- [727] -sthitivyava- [728] tathā sthāpitā na [729] ataḥ

nanu cetyādi viparyastā hīty etad antaṃ sugamam | śāstrakārā iti tīrthikaśāstrapraṇetāra iti draṣṭavyam, tadvacanasyaiva pramāṇabādhitatvena teṣām eva viparyastatvāt ||

anyeṣv apīti kāryādihetuprayoktṛṣu |

yathāvasthitavastusthatiṣv iti --- asya tātparyārtham āha --- na hetuṣv iti | tataḥ kālpanayā hetutvādy(tvavya)vasthāyāḥ | arthakriyāsamarthatvaṃ(-tvan tu) paramārthasat | kathaṃ te tathārūpāity āha --- te hīti | te kāryādayo hir yasmādarthe | hetubhāve caitad aviśeṣaṇam | yatas te yathāvasthitayas tatas teṣv a(ṣu)sambhavo nāstīty arthaḥ | satyāṃ sthitau kiṃ na sambhava ity āha --- tata iti |

[dhpr 228]

[730]tatra udāharaṇam --- yat[731]sarvadeśāvasthitaiḥ svasambandhibhir yugapad abhisambadhyate tat sarvagatam, yathā ākāśam |[732]abhisambadhyate ca[733]sarvadeśāvasthitaiḥ svasambandhibhir yugapat sāmānyam iti iii-117

__________notes__________

[730] atrodā- [731] -taiḥ sambandhibhiḥ sambandhi- [732] -kāśam iti [733] ca --- om. yat sarvasmin deśāvasthitaiḥ svasambandhibhir yugapad abhisambadhyate [734]iti sarvadeśāvasthitar abhisambadhyamānatvaṃ sāmānyasya anūdya sarvagatatvaṃ vidhīyate | tena yugapad abhisambadhyamānatvaṃ sarvagatatve niyataṃ tena vyāptaṃ kathyate | __________notes__________

[734] -dhyate tatsarvaḥ

iha sāmānyaṃ kaṇādamaharṣiṇā niṣkrayaṃ dṛśyam ekaṃ[735] coktam | yugapac ca sarvaiḥ svaiḥ [736]sambandhibhiḥ samavāyena saṃbaddham | tatra pailukena kaṇādaśiṣyeṇa vyaktaṣu vyaktarahiteṣu ca

__________notes__________

[735] dṛśyam evoktam [736] sarvaiḥ svaiḥ svaiḥ sambandhi-; sarvaiḥ svaiḥ svaiḥ svasambandhi-

yatas te kalpanayā na sthāpitās tataḥ kāraṇāt | bhrānter viparyāsasyāvasaro 'vakāśaḥ | yena bhrāntyavakāśena ||

kasyānuvādenātra kasya vidhir ity [76a] āha --- sarveti | sarvadeśāvasthitaiḥ --- svasambandhibhir ity arthāt | yata evam anuvādavidhikramas tena hetunā |

nanu sarvaiḥ svasambandhibhir yugapadabhisambandho nāma sāmānyasya yugapat sarvasambandhisamavāya eva | sarvagatatvam apīdam evāsyeti |

katham anayor vyāvṛttito 'pi bhedasambandhabhāvato gamyagamakabhāva iti cet | naiṣa doṣaḥ | nānādeśasthaiḥ svasambandhibhiḥ śāvaleyādibhir yugapad abhisambandho hetuḥ | sambandhideśatad antarālavyāpitvaṃ tu sādhyam iti gamyagamakabhāvo na virudhyate | sarvasambandhibhir yugapad abhisambadndhaś cāgatvā 'nāgacchadbhir iti draṣṭavyam |

atha kena viruddho(ddhā)vyabhicāriprasavabījaṃ dharmadvayayoḥ kim abhyupagataṃ yena tayoḥ sannipātād viruddha(ddhā)vyabhicārisambhava ity āha --- iheti | iha sāmānyapadārthavicāraprakrame | kaṇamattīti kaṇādaḥ | rūḍhīvaśāc cāyaṃ śabdaḥ kāśyape munau varttate | sa cāsau maharṣiś ceti | hetubhāvenāsya viśeṣaṇatvāt kaṇādatvād eva maharṣiḥ | evaṃ tasya hi kāṣṭhāgatā niḥspṛhatā yato 'nyaravo(?) svabhojyādikam api parityajya kaṇamātraṃ bhuktvā dhyānādikam ācarati | atho 'sāv anyebhyaḥ sātiśayavān bhavtīiti | niṣkriyaṃ kriyāśūnyam amūrttatvāt | ekam anānārūpam, pratyekaṃ svāśrayeṣu lakṣaṇāviśeṣād, viśeṣalakṣāṇābhāc ca | na tu samvāyād ekaṃ trilokyāṃ sāmānyam, pratyayabhedāt parasparato 'nyatvāt | gotvādīnāñ ca niṣkriyatvena sahā 'syaikatvaṃ samuccinoti |

[dhpr 229] deśeṣu sāmānyaṃ sthitaṃ sādhayituṃ [737]pramāṇam idaṃ upanyastam yathā ākāśam iti --- vyāptipradarśanaviṣayo dṛṣṭāntaḥ | ākāśam api hi sarvadeśāvasthitair vṛkṣādibhiḥ svasaṃyogibhir yugapad abhisambadhyamānaṃ sarvagataṃ ca | abhisambadhyate ca[738] sarvadeśāvasthitaiḥ svasambandhibhir iti hetoḥ pakṣadharmatvapradarśanam || __________notes__________

[737] pramāṇam upa- [738] prayojayitum āha; yojann āha

asya svabhāvahetutvaṃ [739]yojayitm āha ---

__________notes__________

[739] svabhāvaḥ

tatsambandhisvabhāvamātrānubandhinī taddeśasannihitasvabhāvatā iii-118 tatsambandhīti | teṣāṃ sarvadeśāvasthitānāṃ dravyāṇāṃ sāmānyasya svabhāvaḥ sa eva tatsambandhisvabhāvamātram | tadanubadhnātīti tadanubandhinī |kāsāv ity āha --- taddeśasaṃnihitasvabhāvatā | teṣāṃ sambandhināṃ deśas taddeśaḥ | taddeśe saṃnihitaḥ svabhāvo yasya tat taddeśasaṃnihitasvabhāvam[740] | tasya bhāvas tattā | yasya hi yeṣāṃ sambandhī svabhāvaḥ tanniyamena teṣāṃ deśe sannihitaṃ bhavati | tatas tatsambandhitvānubandhinī taddeśaśaṃnihitatā sāmānyasya || __________notes__________

[740] atra mūle `tasya bhāvaḥ | tasmāt' iti pāṭhaḥ kalpyaḥ --- saṃ-

yugapad ekakālam | caḥ pūrvāpekṣayā samucyaye samavāyena sambandhena sambaddhatvam | evam abhihite kaṇādena tacchiṣyeṇa pailukenaḥ | pīlavaḥ paramāṇavaḥ | pīlupāke cāyam pīluśabda upacārāsatāsttyena (upacārito 'sti | tena) nimittena vavaharatīti pailuka | tenāvivakṣitā ''ntarabhedasya yugapat sarvasambandhamātra hetutvād ākāraśasya dṛṣṭāntarūpatā draṣṭavyā | na tu sāmānyasyevāsya sambandhiḥ samavāyena sambandhaḥ | saṃyogalakṣaṇenāsya sambandhena sambandhāt |

etad evābhiprety --- ākāśam apīti | hīti yasmāt | svasaṃyogibhir iti vāstvānuvādaḥ | na ṝiŭty etat prakṛtāṅgam | dārṣṭāntike 'syānupapatteḥ | co 'bhisambandha(ndhya)mānatvena saha sarvagatatvasyaikaviṣayatāṃ samuccinoti ||

dravyāṇāṃ gavādīnām | etac ca gotvādisamānyavivakṣayoktam | upalakṣaṇaṃ dravyagrahaṇaṃ karttavyam, itarathotkṣepaṇatvādisāmānyasyāsaṅgrahaḥ syāt |

etac ca tasya bhāva ity ed antaṃ sugamam |

[741]tasmād ity enenārthāgataṃ svabhāvahetutvanimittaṃ darśayati | na tu tad dhitapratyayānte pañcamy asti yāṃ vyācakṣīta | ayaṃ tv asyārthaḥ --- yasmād yugapat sarvadeśāvasthitasambandhisambandhaḥ svasattāmātrānubandhini sādhye hetuḥ, tasmāt svabhāva hetutvam asyeti |

__________notes__________

[741] -te vāsarva-

nanu tatsambandhino 'pi taddeśasannihitasvabhāvataiva kutao yenaivaṃ bhavatīty āha --- yasyeti | hir yasmāt | yato 'yaṃ sāmānyanyāyaḥ tatas tasmāt [76b] | yad vā sarvasambandhitve 'pi kasmāt

[dhpr 230]

nanu ca gavāṃ sambandhī svāmī | [742]na ca godeśe sannihitasvabhāvaḥ | [743]tat kathaṃ [744]tatsambandhitvāt taddeśatvam ity āha ---

__________notes__________

[742] na ca taddeśe sanni-; na ca taddeśasṃnni- n. [743] -bhāvaḥ svāmī [744] tat kathaṃ saṃbaṃ-

na hi yo yatra na asti taddeśam ātmanā vyāpnoti iti svabhāvahetuprayogaḥ iii-119 na hīti | yo yatra deśe nāsti sa deśo yasya sa taddeśaḥ taṃ na vyāpnotyātmanā svarūpeṇa | iha sāmānyasya tadvatāṃ ca samavāyalakṣaṇaḥ [745]sambandhaḥ | sa cābhinnadeśayo eva | [746]tena yatra yat samavetaṃ [747]tat [748]tadātmī na rūpeṇa kroḍīkurvat [749]samavāyirūpadeśe svātmānaṃ niśeśayati |

__________notes__________

[745] lakṣaṇasamba- [746] anena [747] karttṛ --- ṭi- [748] samavāyarūpa- [749] samavāyarūpa-.

taddeśasannihitasvabhāvatety āha --- tasmād iti | tasmāt tatsambandhimātrānubandhinīti | taddeśasannihitasvabhāvatā ''kāśasya dṛṣṭa tasmāt kāraṇāt | yasya vastunas teṣāṃ (-no yeṣāṃ) sambandhī svabhāvaḥ | hir avadhāraṇe sambandhīty asmāt paro draṣṭavyaḥ | tad vastu niyamenāvaśyaṃtayā teṣāṃ sambandhīnāṃ deśe sannihitaṃ bhavati | yata evaṃ sāmānyayāyas tatas | tasmād iti pāṭhe bhāvagatiḥ |[750]kasmād iti tu kvacit pustake pāṭhaḥ | sa tu yuktarūpaḥ | tatsambandhisvabhāvamāvamātrānubandhinī taddeśasannihitasvabhāvateti svākhyā | kasmād etad iti | kāraṇākāṅkṣāsambandhāt | tadanantaraṃ ca yasya hītyādeḥ sāmānyottarasya, tata ityādeś copasaṃhāravyapadeśena viśeṣottarasya sumo(yo)jyatvād iti |

__________notes__________

[750] atra mūle `tasya bhāvaḥ | kasmāt?' iti pāṭhaḥ kapyaḥ --- saṃ-

yatra tu tasya bhāvas tatteti pāṭhaḥ tatra sarvam avadātam ||

nanu caikadeśastham eva sāmānyaṃ yugapat sarvaiḥ sambandhibhir abhisambantsyate | tat kiṃ tasya vyāpārāsambhavenāveditenety āha --- iheti |

sa iti samavāyaḥ | cakāraḥ punaḥ śabdasyārthe | abhinnadeśayor iti lokaprasiddhadeśāpekṣayoktam na tu śāstraprasiddhadeśāpeṣayeti draṣṭavyam | anyathā yadā (thā paṭa)tantūnāṃ samavāyo na syāt | paṭasya tannathā(tantavo)deśaḥ | tantūnāṃ punar aṃśavaḥ | sāmānyatadvatoś ca na syāt | gotvasāmānyasya gaur deśaḥ | goś ca sāsnādayo 'vayavā iti |

atha vā sāmānyalakṣaṇayugā(yogā)pekṣayā abhinnadeśatvaṃ vivakṣitam | na tu pratyekāpekṣam | tenāyam arthaḥ --- kuṇḍabadaravad yatra dvāv api sambandhinau bhinnadeśau na tayoḥ samavāyaḥ | yayos tv ekatarasyānyataro deśas tayo samavāya iti | evañ ca paṭatantūnāṃ sāmānyatadvatoś ca nāsaṅgraha iti | yena kāraṇenābhinnadeśayor eva samvāyas tena prathamavyākhyāne samavāyirūpasya samavāyisvabhāvasya deśa iti | dvitīyavyākhāne samavāyirūpam eva samavāyisvabhāva eva deśa iti vigṛhya tasminn iti

[dhpr 231] [751]taddeśarūpaniveśanam eva tatkroḍīkaraṇam | tatas tatsamavāyaḥ | __________notes__________

[751] taddeśe rūpa tasmād yad yatra samavetaṃ [752]tat taddravyaṃ vyāpnuvadātmanā taddeśe saṃnnihitaṃ bhavati | __________notes__________

[752] tat tatra dra- tad ayam arthaḥ --- taddeśasthavastuvyāpanaṃ taddeśasattayā vyāptam | taddeśattā 'bhāve[753] tadvyāpanābhāvād vyāpanalakṣaṇaḥ samavāyasambandho na syāt | asti ca vyāpanam | tatas taddeśe sannihitatvam iti | tad ayaṃ svabhāvahetuh || __________notes__________

[753] taddeśaattāyā ābhāve

paiṭharaprayogaṃ darṣayann āha ---

dvitīyo api prayogaḥ --- yad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ san na upalabhyate na tat tatra asti | tad yathā --- kvacid avidyamāno ghaṭaḥ[754]| nopalabhyate copalabdhilakṣaṇaprāptaṃ sāmānyaṃ vyaktyantarāleṣv iti | ayam anupalambhaḥ[755]svabhāvaś ca parasparaviruddhārthasādhanād ekatra saṃśayaṃ janayataḥ iii-120

__________notes__________

[754] ghaṭa iti [755] lambhaprayogaḥ sva- dvitīyo api --- iti | yad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ viṣayatāṃ prāptaṃ dṛśyam ity arthaḥ | etena dṛśyānupalabdhim anūdya `na [756]tat tatrāsti' ity asad vyavahāryatvaṃ vihitam[757] | tato vyāpyadṛśyānupalabdher vyapakam asadvyavahāryatvaṃ darśitam | tad yathā, kvacid avidyamāno ghaṭaḥ dṛṣṭāntaḥ | __________notes__________

[756] -nūdya tat tatra; -nūdya ta(na) tat tatra; -nūdya tat tat tatra [757] vyavahārytaṃ vihitam

yojyam | ubhayatrāpi tu samavāya(yi)śabdenādhāro 'bhipretaḥ | svātmānaṃ niveśayaty upanayati |

nanu tadvyāpanaṃ tatkroḍīkaraṇam abhipretam | tat kathaṃ sambandhini svātmani niveśanaṃ vyākhyāyata ity āha --- taddeśa iti | sa cāsau deśaś ca tatra rūpasya svarūpasya niveśanam upanayanam | tatas tasmād taddeśarūpaniveśanāt tasyaḥ | sambandhinaḥ samavāyaḥ | tasmād ityādinopasaṃhāraḥ |

nanu tadvyāpanam api bhaviṣyati, na ca taddeśasannihitasvabhāvatety āśaṅkyāha --- tad ayam iti | yata ātamanā tadvyāpanalakṣaṇena sambandhena tadvyāpyamānadeśasannidhānam ukataṃ tat tasmād ayaṃ tātparyārthaḥ | sa cāsau deśaś ca tatrasthavastuvyāpanaṃ lokaprasiddhadeṣāpekṣayā tasya deśas taddeśas tatra yā sattā vidyamānatā tayā vyāptam | anyathā tu svarūpeṇa vyāpanāsambhavād ity abhiprāyaḥ |

tad eva vyatirekamukheṇopapādayann āha [77a] --- taddeśeti | nāsty evāyaṃ sambandha iti [ced āha ---] asti ceti | co 'vadhāraṇe | yata uktena krameṇa svabhāvalakṣaṇayogo 'syāsti | tat tasmād ayaṃ yugapat sarvasambandhyabhisambandhalakṣāṇo hetuḥ svabhāvaḥ ||

[dhpr 232] pakṣadharmatvaṃ darśayitum āha --- na upalabhyate ceti | vyaktyantarālam[758] ---vyaktyantaraṃ ca vyaktiśūnyam cākāśam | dṛśyam api kasyāṃcid vyaktau gosāmānyam aśvādiṣu vyakty antareṣu vyaktiśūnye[759] cākāśe [760]nopalabhyate | tasmān na teṣv astīti gamyate | __________notes__________

[758] vyaktyer antarālam [759] -reṣu śūnye cākā- [760] copalabhya-

ayam anupalambhaḥ pūrvoktaś ca svabhāvaś [761]parasparasya viruddhau yāv arthau tayoḥ sādhanād tāv [762]ekasmin dharmaṇi saṃśayaṃ janayataḥ | na hy eko 'rthaḥ parasparaviruddhasvabhāvo bhavitum arhati | ekena cātra [763]vyakty antareṣu vyaktiśūnye cākāśe sattvam, apareṇa cānupalambhenāsattvaṃ sādhyate | na

__________notes__________

[761] parasparaviru- [762] svabhāvena --- ṭi- [763] vyakty antareṣu --- om.

kaṇādasyaivāparaḥ śiṣyaḥ paiṭharas tasya prayogam | piṭharo 'vayavidravyam | pūvavad upcārāti piṭharaśabdas tena vyavaharatīti tathoktaḥ | asadavyavahāryatvam asad iti vyavahāraṇiyatvaṃ vihitam | kasyāñcit sāsnādimatyāṃ vyāptau(vyktau) vyajyate sāmānyam anayeti vyaktiḥ | prāg uktas tāvat svabhāvaḥ, ayaṃ tu kiṃsaṃjñako hetur ity āha --- ayam iti | prāg uktaṃ smārayati pūrveti | tuśabdaś caśabdasyārthe | tāv etau hetū dharmiṇy ekasmin sāmānyākhye | saṃśayaṃ prakṛtayoḥ sādhyayor ity arthāt kathaṃ saṃśayaṃ janayata ity āha | ekasyaiva tau vivakṣitasarvagatatvāsarvaṃgatatvalakṣaṇau svabhāvau bhaviṣyata ity āha --- na hīti | hir yasmāt | parasparaviruddhau svabhāvau yasyeti tathā |

nanu cātra viruddhāv eva dharmāv ekasya sāmānyasya dvābhyām etābhyāṃ siddhyete iti | tat kim etad ucyata ity āha --- keneti | co yasmādarthe | ekenatiprāg uktena svabhāvena | apareṇeti vyaktyantarāle sāmānyasya sattvam asattvaṃ ca etau hetū kā kṣatir iha --- ity āha --- na ceti | co 'vadhāraṇe | sattvam asattvaṃ ca dvayor dvābhyāṃ sādhane kim anupannam ity āśaṅkyāha --- ekasyāpi | kālabhede kin naivaṃ sambhāvatīty āśaṅkyāha --- ekadaiveti | kasyāpy ekadaivādhikaraṇabhede 'py etad ity āśaṅkyāha --- ekatreti | katham ayukatam ity āha --- tayor iti | tayoḥ sattvāsattvayoḥ | virodhāt parasparaparihāravyavasthitarūpatvāt |

kathaṃ punar āgamāśrayānumānāśrayatvaṃ niruddhāvyabhicāri[ṇī]ty āśaṅkyopasaṃhāravyājena yathā 'nayos tathātvaṃ tathā darśayann āha --- tad iti | yata evaṃ tattadvadekaṃ sāmānyaṃ kaṇadena uktam, tadrūpavicāre taccchiṣyābhām evaṃ prakrāntaṃ tat tasmād āgamasiddhasyāgamapratipāditasyānupalambhenāpi vyaktatyantarālāsattvapratipādanadvāram(dvārā ')sarvagatatvasya sādhanāt | sarvagatatvāsarvagatatvayoḥ sādhyayor etāv ity āha | evāvantaṃ (?) tathoktau hetū |

viruddhāvyabhicāritvam evānayor upadarśann āha --- yata iti | cakāraḥ pūrvāpekṣayā samuccaye |

[dhpr 233]

caikasyaivakadaikatra sattva, asattvaṃ ca[764] yuktam, tayor virodhāt | [765]tadāgamasiddhasya sāmāyasya sarvagatatvāsarvagatatvayoḥ sādhyayo etau viruddhāvyabhicāriṇau jātau | [766]yataḥ sāmānyasyaikasya yugapat sarvadeśāvasthitair abhisambandhitvaṃ cābhyupagatam, dṛśyatvaṃ[767] ca | tataḥ sarvasambandhitvāt sarvagatatvam, [768]dṛśyatvād antarālād anupalaambhād asarvagatatvam | tataḥ [769]śāstrakāreṇaiva viruddhavyāptatvam apaśyatā viruddhavyāptau dharmāv uktvā[770] viruddhāvyabhicāryavakāśo datta iti | na ca[771] vastuny asya [772]sambhavaḥ | ity uktā hetvābhāsāḥ ||

__________notes__________

[764] vā [765] tasmād āgama- [766] atha parasparaviruddhāvyabhicārihetudoṣaḥ kaṇādaśiṣyayor evāyam, kaṇādasyety āha --- ṭi- [767] -bhisambaddhatvam; -bhisambandhatvam [768] dṛśyatvād antarālānupala- [769] kaṇādadvāreṇa --- ṭi- [770] dharmāv uktau | iha viruddhā-; dharmāv uktau viru- [771] ca --- om. [772] -sya hetoḥ sambhavaḥ; viruddhānyabhicāriṇaḥ --- ṭi-

nanu ca sādhanāvayavatvād yathā hetava uktās tatprasaṅgena [773]ca hetvābhāsāḥ, tathā bhāsāḥ, tathā sādhanāvayavatvād dṛṣṭāntā vaktavyās tatprasaṅgena ca dṛṣṭāntābhāsāḥ | tat kathaṃ noktāity āha ---

__________notes__________

[773] ca --- om.

tato 'bhyupagatāt sarvasambandhinaḥ sarvasambandhitvāt | sarvagatatvam antareṇa tadasambhavād iti bhāvaḥ | anupalambhe 'pi katham asarvagatatvaṃ niścetuṃ śakyata ity āha --- dṛśyatvāt tata ity anuvarttate |

nanu cāntarāle 'nupalambhād iti yujyate vaktum | tat kim uktam antarālād iti | satyam etat | kevalam anupalambhād anupalambhavyavahārād ity arthavivakṣitatvād adoṣaḥ | kvacit punar antarālānupalambhād iti pāṭhaḥ | tatra ca yathāyogaṃ samāsaḥ |

nanu yad śāstrātmakā ''gamakāreṇāsya parasparaviruddhasvabhāvāvahaṃ kiñcid dvayam uktaṃ bhavet, viruddhāvyabhicāryavakāśaḥ | yāvatedam eva nāstīty āśaṅkāpanodavyājenopasaṃharann āha --- tata iti | [77b] yata evaṃ śāstrakāreṇaivedañ cedañ cābhyupagataṃ tatas tasmāt śāstrakāeṇaiva prakaraṇāt kaṇādena viruddhāvyabhicāriṇo 'vakāśo dattaḥ | kiṃ kṛtvā tena tadavakāśo datta ity āha --- viruddheti | parasparasādhyaviruddhatvavyāptidharmau prakaraṇād yugapat sarvasambandhisambandhadṛśyatvākhyā (khyau) vaktur(?)dṛśyatvaviṣayasyānupalambhasya viruddhavyāptatvād dṛśyatvaṃ viruddhavyāptatvād dṛśyatvaṃ viruddhavāptam iti tu draṣṭavyam |

kathaṃ punas tayor dharamayoḥ parasparaviruddhārthavyāptatvaṃ viduṣā tenaivam ucyeta yena tadavakāśadānaṃ tasya kalpyata ity āha --- viruddhavyāptatvam iti | parasparaviruddhasarvagatatvāsarvagatatvalakṣaṇārthavyāptatvaṃ tayor dharmayor ity arthāt | apaśyatā anālocayatā bhrāntyā tāvad abhidhāyeti yāvat | itir evam arthe | tenāyam arthaḥ --- evam uktena prakāreṇoktāḥ kathitā hetvābhāsāḥ, kutaścit sāmyād hetuvad ābhāsāḥ ||

sāmprataṃ hetau tadābhāse ca kathite tulyanyāyatayā 'param api svābhāsasahitaṃ kiṃ notam iti

[dhpr 234]

trirūpo[774]hetur uktaḥ | tāvatā[775]ca arthapratītir iti na pṛthag dṛṣṭānto nāma sādhanāvayavaḥ kaścid | tena na asya lakṣaṇaṃ pṛthag ucyate gatārthatvāt iii-121

__________notes__________ [774] trilakṣaṇo hetu- [775] tāvataivārtha-; tāvatā vā (cā)rthapratītisiddher iti

trirūpo hetur uktaḥ, tat kim dṛśṭāntaiḥ? syād etat --- tāvatā nārthapatītir ity āha --- tāvatā [776]ceti | uktalakṣaṇenaiva hetunā bhavati sādhyapratītiḥ | ataḥ sa eva gamakaḥ | [777]tatas tadvacanam eva sādhanam | na pṛthag dṛṣṭānto nāma sādhanāvayavaḥ | yataś cāyaṃ nāvayavaḥ, tena na asya dṣṭāntasya lakṣaṇaṃ hetulakṣanāt pṛthag ucyate | __________notes__________

[776] tataḥ [777] tataḥ --- om. kathaṃ tarhi hetor vyāptiniścayo yady adṛṭāntako hetur iti cet | nocyate hetur adṛśāṭāntaka eva | api tu na hetoḥ pṛthag dṛṣṭānto nāma hetvantarbhūta eva dṛṣṭāntaḥ | ata evoktaṃ na asya lakṣaṇaṃ pṛthag ucyate [778]iti | na tv evam uktam --- nāsya lakṣaṇām ucyata iti[779] | __________notes__________

[778] iti --- om. [779] iti --- om.

codayann āha --- nanu ceti | atha kathaṃ sādhanāvayavatvaṃ hetūnāṃ yena sādhanāvayatvād yathā hetava uktā ity ucyate? tathā hi sādhyate niścīyate sādhyam aneneti sādhanam | pakṣadharmānvayavyatirekaval liṅgam ucyate | tadākhyānād eva ca vākyam api sādhanam ucyate | na tu vākyāt sādhyasiddhyupayogitayā hetur api tad eva tad vacanam apīti | dvedhā 'pi taṃ samudāyam apekṣyāsyāvayavatvaṃ yenaivam ucyate iti | na | abhiprāyāparijñānāt | ihaivaṃ pūrvapakṣavādī manyate | parokṣo 'rtho niścīyamāno hetudṛṣṭāntābhyāṃ niścīyate | na tu hetunaiva | adṛṣṭāntakasya hetoḥ sādhyasādhanāśakteḥ | tataś ca hetudṛṣṭāntasamudāyaḥ sādhyasya sādhanam | tatra yathā samudāyāpekṣayā heturūpo 'vayava uktas tadābhāsaś ca tathā sādhanāvayavatvāviśeṣatvād dṛṣṭāntarūpo 'paro 'yam avayavaḥ sapratipakṣaḥ kin nokta iti | evañ codayann ayam eva sādhanāvayavatvādyabhidhānam iti | tatprasaṅgena tatprastāvena |

uktaṃ pakṣadharmānvayavyatirekātmakaṃ lakṣāṇaṃ yasya tena | evakāreṇa dṛṣṭāntasya sākṣāt siddhyupayogitāṃ nirsasyati | yata evam ato hetoḥ, sa iti hetuḥ | niyamena dṛśṭāntasya gamakarūpavirahaṃ draḍhayati | yataḥ sākṣāt siddhir upajāyate, sa eva gamayati pratyāyati sādhyam iti kṛtvā ucyate, nānya iti bhāvaḥ | yasmād hetor eva gamakatvaṃ tatas tasmāt tasya hetos trirūpasya vacanaṃ sādhanaṃ sādhanābhidhānaṃ na dṛṣṭāntasyety arthāt | tāvatā cārthapratītir iti maulam itiśabdam apekṣya na pṛthag dṛṣṭānto nāma sādhanāvayava iti mūlaṃ vyācaṣṭe na dṛṣṭāta iti | artharūpo dṣṭāntas tad vacanaṃ vā, na sādhanasyārtharūpasya vacanasya vā | nāvayavo naikadeśaḥ | hetv antarar bhūtatvaṃ ca vyāptigrāhakapramāṇādhikaraṇatayā hetāv upayogāt | na tasya svarūpeṇa [78a]

[dhpr 235] yady evaṃ hetūpayogino 'pi lakṣaṇaṃ vaktavyam evety āha --- gatārthatvāt--- gato 'rthaḥ prayojanam abhidheyaṃ vā yasya dṛṣṭāntalakṣaṇasya | [780]tat tathā | tasya bhāvas tattvaṃ | tasmāt | dṛṣṭāntalakṣāṇaṃ hy acyate dṛṣṭāntapratītir yathā syāt | dṛṣṭāntaś ca hetulakṣaṇād evāvasitaḥ | tato dṛṣṭāntalakṣaṇasya yat prayojanam --- dṛṣṭāntapratītis tad gataṃ niṣpannam | abhidheyaṃ vā gataṃ jñātaṃ[781] dṛṣṭāntākhyam || __________notes__________

[780] tat --- om. [781] jñānaṃ; gataṃ dṛṣṭā-

kathaṃ[782] gatārthatvam ity āha ---

__________notes__________

[782] gatārtham

hetoḥ sapakṣa eva sattvam asapakṣāc ca sarvato vyāvṛttī[783]rūpam uktam abhedena | punar viśeṣeṇa[784]kāryasvabhāvayor uktalakṣaṇayor janmatanmātrānubandhau darśanīyāv aktau | tac ca darśayatā, yatra dhūmas tatra agniḥ, asaty agnau na kvacid dhūmo yathā mahānasetarayoḥ, yatra kṛtakatvaṃ tatra anityatvam, anityatvābhāvo kṛtakatvāsambhavo[785]yathā ghaṭākāśayoḥ --- iti darśanīyam | na hy anyathā sapakṣavipakṣayoḥ sadasattve yathoktaprakāre śakye darśayitum | tat kāryatāniyamaḥ[786]kāryaliṅgasya svabhāvaliṅgasya[787]ca svabhāvena[788]vyāptiḥ | [789]asmiṃś ca arthe darśite darśita eva dṛṣṭānto bhavati | etāvān mātrarūpatvāt tasya iti[790] iii-122

__________notes__________

[783] vyāvṛttarūpa-; vyāvṛttau rūpa- [784] -svabhāvayor janma-; [785] sambhavo 'sti [786] niyamaṃ [787] vā [788] svabhāvavyāptir iti [789] asminn arthe [790] iti --- om. hetoḥ [791]rūpam uktam abhedena sāmānyena | sādhāraṇaṃ kāryasvabhāvānupalambhānām etal lakṣaṇām ity arthaḥ | kiṃ punas tat? sapakṣa eva [792]yat sattvam, vipakṣāc ca sarvasmāt vyāvṛttir yā | rūpadvayam etad abhedenoktam | __________notes__________

[791] rūpamabhedenoktaṃ sā- [792] yat --- om.

na ca sāmānyam uktam api śaktyaṃ jñātum | atas tad eva viśeṣaniṣṭhaṃ vaktavyam | ataḥ punar viśeṣeṇa viśeṣavantau janmatanmātrānubandhau darśanīyāvaktau | kāryasya janm jñātavyam uktam | janmni hi [793]jñāte kāryasya sapakṣā eva sattvaṃ vipakṣāc ca sarvasmād vyāvṛttir jñātā

__________notes__________

[793] vijñāte

hetāv antarbhāvaḥ, sākṣāt sādhyasiddhyupayogitāprasaṅgāt | na ca sā 'sya sambhavinīti | anekārthatvād vā hetor (dhātor) gataṃ niṣpannam iti vivṛtam | gatyarthānāṃ jñānārthatvād api gataṃ jñātam ity api coktam ||

nanu ca hetuḥ sapakṣavṛttinā vipakṣa(kṣā)vṛttenaiva ca rūpeṇa gamakaḥ | tac cet kathitaṃ kiṃ viśeṣalakṣāṇakathanenety āha --- na ce ti | co 'vadhāraṇe hetau vā | sāmānyaṃ sādhāraṇaṃ prakaraṇāl

[dhpr 236] bhavati | svabhāvasya tanmātrānubandho darśanīya uktaḥ | tad iti sādhanam | tad eva tanmātra sādhanamātram[794] | tasynubandho 'nugamganam --- sādhanamātrasya[795] bhāve bhāvaḥ sādhyasya | [796]tanmātrabhāvitvam eva hi sādhyasya tādātmyam | sādhanasya [797]yadā dvabhāvo jñāto bhavati, tadā svabhāvahetoḥ --- sapakṣā eva sattvam, vipakṣāc ca sarvasmād vyāvṛttir jñātā bhavati | __________notes__________

[794] mātrasyānu-; sādhanamātram | sādhanamātrasyānuba- [795] mātrabhāve [796] atha sādhanadharmamātrānubandhaḥ sādhyasya tathāpi tādātmyaṃ na syād ity āha --- ṭi- [797] yadā sādhanasya ca sva-

tad evaṃ[798] sāmānyalakṣaṇam viśeṣātmakaṃ jñātvyaṃ nānyathā | tato viśeṣalakṣaṇam uktam |

__________notes__________

[798] tad eva kim ato[799] yadi nāmaiva[800] ity āha --- tac ca[801] sāmānyalakṣāṇaṃ darśayitukāmena viśeṣalakṣaṇaṃ darśayataivam[802], darśanīyam --- iti sambandhaḥ | yatra dhūmas tatra agniḥ iti kāryahetovyāptir darśitā | vyāptiś ca kāryakāraṇabhāvasādhanāt[803] pramāṇān niścīyate | tato yathā mahānasa iti darśanīyam | __________notes__________

[799] viśeṣalakṣaṇāt --- ṭi- [800] nāmaiva tad ity āha; prāg uktanyāyena --- ṭi- [801] tatra [802] -taivaṃ ca darśa- [803] pratyakṣānupalambhābhyām --- ṭi-

lakṣaṇaṃ na śakyaṃ jñātum iti pravṛttyupayogitayā na śayam iti mantavyam | na tu sāmānyalakṣaṇasya vākyāt pratītir na bhavaty eva | viśeṣavantau ca viśiṣṭāv ity arthaḥ | etad eva vibhajyamāna ācārye(āha --- kāryasye)tyādi |

nanūkte 'py asmin yadi sāmānyalakṣaṇapratītir nāsti kim anenoktenāpīti | āha --- janmeti | hir yasmādarthe | nanu svabhāvahetau sādhanasvabhāvatā sādhyasya darśayituṃ yujyate, tat kiṃ tanmātrānubandho darśanīya ukta ity āha --- tanmātreti | hir yasmāt | atha tanmātrānubandhe darśite 'pi kathaṃ sāmānyalaṣaṇapratipattir ity āha --- sādhanasyeti | tad evam ityādinopasaṃhāraḥ |

anupalabdheś cānayor evāntarbhāvān na pṛthag viśiṣṭalakṣaṇābhidhānam ity avaseyam |

atha kiṃ hetor anvayavyatirekāv eva lakṣaṇaṃ yenaitad dvayam eva lakṣaṇātayā smaryate | na caitat pakṣadharmatāyā api lakṣaṇatvād abhihitatvāc ceti cet | satyam | kevalaṃ na hetoḥ sarvarūpam iha prakrāntam | kin tu yad rūpapradarśanena dṛṣṭāntapradarśanaṃ kṛtaṃ bhavati tatprakṛtam iti |

yady apy evaṃ yadi nāma sāmāyaviśeṣalakṣaṇā 'bhidhānam ato 'bhidhānāt kiṃ bhavati? kimaḥ kṣepe prayogāt, na kiñcid bhavatīty arthaḥ | yad (tad) ity uttaram | co yasmād | vyāptipradarśane 'pi kathaṃ dṛṣṭāntākhyānam avataratīty āha --- vyāptiś ceti | hetv arthaś cakāraḥ | kāryakāraṇabhāvasādhaṇāt pramāṇān niścīyatāṃ vyāptis tathāpi dṛṣṭāntaḥ kathaṃ prakṛto bhavatīty āha --- tata iti | dṛṣṭāntam antareṇa tad eva pramāṇaṃ na pravartteta | tad apravṛttau ca sāmānyalakṣaṇam eva na jñāyeteti bhāvaḥ |

[dhpr 237] asaty agnau na bhavaty eva dhūma iti vyatireko darśitaḥ | sa ca yathetarasminn iti darśanīyaḥ | vahninivṛttir hi dhūmanivṛttau niyatā darśaṇīyā | sā ca mānasād itaratreti darśaṇīyā |yatra kṛtakatvaṃ tatra anityatvam iti svabhāvahetor vyāptir darśitā | anityatvābhāve na bhavaty eva kṛtakatvam iti vyatireko darśitaḥ | vyāpteś ca sādhakaṃ pramāṇaṃ [804]sādharmyadṛṣṭānte darśanīyam | prasiddhavāptikasya ca hetoḥ sādhyanivṛttau nivṛttir niyatā[805] darśaṇīyā | tad avaśyaṃ yathā ghaṭe, yathā ākāśe ceti darśaṇīyaṃ | __________notes__________

[804] sādharmyam dṛ- [805] nivṛttir darśanīyā kasmād evam ity āha --- na hīti | yasmād anyathā sāmānyalakṣaṇarūpe sapakṣavipakṣayoḥ sadasattve yathoktaprakāre iti niyate --- sapakṣa eva sattvam, vipakṣe 'sattvam eveti niyamo yathoktaprakāraḥ --- te na śakye darśyitum | viśeṣalakṣaṇe hi darśite yathoktaprakāre[806] sadasattve darśite bhavataḥ | na ca viśeṣalaṣaṇam anyathā śakyaṃ darśayitum | __________notes__________

[806] yathoktalakṣaṇe sad-

tasya sādhyasya kāryam --- tatkāryaṃ dhūmaḥ | tasya bhāvas tatkāryatā saiva niyamo

anvayapradarśanena sādharmyadṛṣṭāntākhyānam ākhyāya vyatirekoktyā 'pi vaidharmyadṛṣṭāntau kiṃ (dṛṣṭāntoktiṃ) darśayitum āha --- asaty agnāv iti | vyatirekapradarśaṇe 'pi kathaṃ dṛṣṭātā ''patanam iti āśaṅkyāha --- sa ceti | co yasmādarthe | itarasminn agnimatpradeśād anyasmin mahāhnadādau | yatra kayościd vyāpyavyāpakabhāvo darśayitavyas tatrās tu dṛṣṭāntopanipātaḥ, vyatirekopadarśane kiṃ tenety āha --- vahnīti | hīti yasmāt | atrāpi vidhyor viparyayeṇa vyāpyavyāpakabhāvo darśayitavya ity arthaḥ | etac ca vyatirekākhyānaṃ dṛṣṭāntopadarśanam uddiṣṭaviṣayaṃ prayogam adhikṛtyoktam ity adhigantavyam |

yatretyādinā svabhāvahetum adhikṛtya dṛṣṭāntasya gatārthatvaṃ darśayitum upakramate | evaṃ pradarśayatāṃ vyāptiḥ, dṛṣṭāntāvatārakas tu (-taras tu) katham ity āha --- vyāpteś ceti | co yasmāt | pramāṇā'pradarśane vyāpter asiddheḥ | tac ca pramāṇam, antareṇādhikaraṇaṃ na pramāṇam, antareṇādhikaraṇaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ | yady evaṃ vyatireka [78b] pradarśane kṛṭe dṛṣṭāntenety āha --- prasiddheti | darśyatām eva, tathāpi dṛṣṭānopanipātaḥ katham ity āha --- tad iti | yasmād eva darśanīyaṃ tat tasmāt | sac cāsac ca sadasattī tayor bhāvas te pradarśanakriyāpekṣayā ca dvitīyādvivacanāntam etat | yādṛśa ukto yathoktaḥ prakāraḥ svarūpaṃ yayos te tathokte | asyaivārtham āha --- niyate iti | sapakṣāsapakṣasasattvayor uktam eva prakāraṃ spaṣṭayann āha --- sapakṣa iti | itir niyamasyākāraṃ darśayati | te yathoktaprakāre sadasattve | kathaṃ te na śakye darśayitum ity āha --- viśeṣeti | hir yasmādarthe | darśyatāṃ tarhi viśeṣalakṣaṇam | dṛṣṭāntasya tu kim āyātam ity āha --- na ceti | hir yasmādarthe | darśyatāṃ tarhi viśeṣalakṣaṇam | dṛṣṭāntasya tu kim ayātam ity āha --- na ceti | co yasmādarthe 'vadhāraṇe vā | yad viśeṣalakṣaṇaṃ dṛṣṭāntam antareṇāśakyapradarśanaṃ tat svarūpākhyānam | mūlaṃ vyākhyātum āha --- tasyetyādi | viśeṣa-

[dhpr 238] yatas tatkāryatayā dhūmo niyataḥ | so 'yaṃ tatkāryatāniyamo viśeṣalakṣaṇarūpo 'nyathā darśayitum aśakyaḥ | svabhāvaliṅgasya ca svabhāvena sādhyena vyāptir viśeṣalakṣaṇarūpā na śakyā darśayitum | yasmāt kāryakāraṇabhās tādātmyaṃ ca mahānase ghaṭe ca jñātavyam, tasmād vyāptisādhanaṃ pramāṇaṃ darśayatā [807]sādharmyadṛṣṭānto darśaṇiyaḥ | vaidharmyadṛṣṭāntas tu prasiddhe tatkāryatve kāraṇābhāve kāryābhāvapratipatty artham[808] | tata eva nāvaśyaṃ vastu bhavati | kāraṇābhāve kāryābhāvo vastuny avastuni vā bhavati | tato vastv astu vā vaidharmyadṛṣṭānta iṣyate | __________notes__________

[807] sādhyadṛṣṭā- [808] -ttyarthaḥ

tasmād dṛṣṭāntam antareṇa[809] na hetor 'nvayo vyatireko vā[810] śakyo darśayitum ato heturūpākhyānād eva hetor vyāptisādhanasya[811] pramāṇasya darśakaḥ ṣādharmyadṛṣṭāntaḥ|

__________notes__________

[809] dṛṣṭānavyatirekeṇa ḥetor [810] vā na śakyo [811] -sādhakasya prasiddhavyāptikasya sādhyābhāve [812]hetvabhāvapradarśanād vaidharmyadṛṣṭānta upādeya iti ca[813] darśitaṃ bhavati | __________notes__________

[812] -bhāvadarśa- [813] `ca' evārthe --- ṭi-

lakṣaṇāsya svarūpam ākhyāyākhyān yathāpradarśanāśakyatvaṃ darśayann āha --- so 'yam iti |

vaidharmyadṛṣṭāntas tarhi na pradarśanīya ity āha --- vaidharmyeti | tuḥ sādharmyadṛṣṭāntād vaidharmyadṛṣṭāntaṃ bhedavantaṃ darśayati | etac ca yadā vyatirekamukheṇa prayogaḥ kriyate, tatkālābhiprāyeṇocyata iti draṣṭavyam | na tv ekasmin prayoge dvayopanyāsaḥ sambhavī | etac ca prāg eva nirloṭhitam | yataḥ prasiddhe tatkāryatve kāraṇābhāve kāryabhāvapratipattyarthaṃ darśanīyo vaidharmyadṛṣṭāntas tata eva tasmād eva kāraṇāt | nāvaśyaṃ niyame [na] vastu bhavati | vastv api vaidharmyadṣṭānto bhavatīty arthaḥ | yadi hi kasyacid vidhinā kasyacid vidhir darśayitavyaḥ syāt, tadā gama(gaganā)dir asan kathaṃ kasyacid ādhāraḥ syād iti, na sidhyate tadupadarśanam | yadā tv ekasya vyāpyasyābhāve aparasya vyāpakasyābhāvo darśayitavyas tadā vyāpakasyā 'bhāve 'vastuni suṣṭhu sambhavati | itarathā 'bhāve 'pi asya bhāvo vihito bhavet | so 'pi neti cet, ayam evābhāva ity abhiprāyaḥ | vaidharmyadṛṣṭāntagrahaṇaṃ caitad ekadharmābhāvenāparadharmābhāvopadarśanaviṣayopalakṣaṇaṃ draṣṭavyan anyathā sādharmyadṛṣṭānte tv avaśyaṃ vastu sa āśraya iṣṭa iti syāt | tathā ca sati bahvasamañjasaṃ syād iti | yataḥ kāraṇābhāvāt kāryābhāvo vastuny avastuni ca bhavati tataḥ kāraṇād vastu mahāhradādi | avastu ākāśādi | vāśabdas tulyabalatvaṃ samuccinoti |

tasmād ityādinā prakṛtam upasaṃharati | vāptisādhakapramāṇādhikaraṇatvād darśayatīti darśakaḥ | yady evaṃ sādhyasādhakavyāptiprasādhakapramāṇapradarśakatvāt sādharmyadṛṣṭānta evopādeyo na vaidharyadṛṣṭāta ity āha --- prasiddheti | vaidharmyadṛṣṭānta upādeya iti yojayitvā kuta upādeya ity āśaṅkāyāṃ prasiddhetyādihetupadaṃ yojyam | sādhyābhāve hetvabhāvapradarśanāt | tatreti buddhistham | yad vā pradarśyate 'sminn iti pradarśayatīti vā pradarśano hetvabhāvasya pradarśana iti tathā | bhāvapradhānatvān nirdeśasya hatvabhāvapradarśanatvād ity arthaḥ |

[dhpr 239]

asmiṃś cārthe darśite darśita eva dṛṣṭāānto bhavati | yo 'yam artho vyāptisādhanapramāṇapradarśanaḥ[814] kaścid upādeyo nivṛttipradarśanaś[815] ca --- ity asminn arthe [816]darśite darśito dṛṣṭānta [817]ity āha --- etāvanmātraṃ rūpaṃ yasya tasya bhāvas tattvam, tasmād iti | etavāvad eva hi rūpaṃ dṛṣṭāntasya, yad uta vyāptisādhanapramānṇapradarśakatvaṃ[818] nāma sādharmyadṛṣṭāntasya, ca[819] sādhyanivṛttau sādhananivṛttipradarśakatvam ity [820]etadvaidharmyadṛṣṭāntasya | [821]etac ca heturūpākhyānād evākhyātam iti kiṃ dṛṣṭāntalakṣaṇena?

__________notes__________

[814] pramāṇadarśinaḥ [815] nivṛttipadarśakaś ca [816] pradarśite [817] dṛṣṭāntaḥ | kasmād ity āha [818] -pramāṇadarśanatvaṃ [819] vā [820] `vaidharmyadṛṣṭāntasya etat' om.; `vaidharmyadṛṣṭāntasya' om. [821] tat; prag uktavyāyena --- ṭi-

etena eva dṛṣṭāntadoṣā api nirastā bhavanti iii-123 etena eva ca heturūpākhyānād dṛṣṭāntatvapradarśanena dṛṣṭāntadoṣā[822] kathitā [823]bhavanti | tathāhi --- pūrvoktasiddhaye ya upādīyamāno 'pi[824] dṛṣṭānto na samarthaḥ svakāryaṃ sādhayituṃ sa dṛṣṭāntadoṣa iti sāmyarthyād uktaṃ[825] bhavati || __________notes__________

[822] dṛṣṭāntasya doṣāḥ [823] nirasanadvārā kathitāḥ --- ṭi- [824] 'pi na samarthaḥ [825] -arthyād ity etad uktaṃ

asmiṃś ce tyādi mūlam anūdya vyācaṣṭe yo 'yam iti | pūrvavatpradarśanaśabdasya vyutpattiḥ, samāsaś ca karttavyaḥ | prasiddhāyāṃ vyāptau sādhyābhāve [79a] hetor nivṛttipradarśaḥ ity artho draṣṭavyaḥ | etāvad evaitāvanmātram | anyad apy asya rūpam astīty āha --- etāvad eveti | hir yasmād etat parimāṇam asyeti tathā | evakāreṇānyasya tādrūpyanirāso dṛḍhīkṛtaḥ | kiṃ tad rūpam ity āha --- yad uteti | nipātasamudāyaś cāyaṃ yad etad ity asyārthe ||

yeṣu dṛṣṭāntatvenopātteṣu svakāryakā(ka)raṇāsāmarthye doṣaḥ sambhavati te kutaścit sāmānyād dṛṣṭāntavadābhāsamānā dṛṣṭāntābhāsā bhavantīti arthaṃ nyāyam āśrityāha --- dṛṣṭāntadoṣā dṛṣṭāntābhāsāḥ kathitā bhavantīti | yasmāt te dṛṣṭāntābhāsatve[na] katitā bhavanty ata eva dṣṭāntatvena nirastā bhavatīty ata eva mūlam arthato vyākhyātam ity avagantavyam | dṛṣṭāntatattvapradaṛśanena yathā dṛṣṭāntābhāsā(sa)kathanaṃ kṛṭaṃ bhavati tathā darśayituṃ tathā hītyādinopakramate | pūrvoktasya janmatanmātrānubandhasya siddhaye niściayāya | svakārya sādhanasambhave sādhyaprakarśanasambhavalakṣaṇam, siddhavyāptikasya ca hetoḥ sādhyābhāve sādhananivṛttipradarśanalakṣaṇaṃ ca sādhayituṃ ya upādīyamāno 'pi na samarthaḥ, sa dṛṣṭāntadoṣo duṣṭo dṛṣṭāntaḥ, dṛṣṭāntābhāsa iti yāvat | sāmarthyāt svakāryākāraṇalakṣaṇāt ||

[dhpr 240]

dṛṣṭāntābhāsām (-bhāsān) udāharati ---

yathā nityaḥ śabdo amūrtatvāt | karmavat paramāṇuvad ghaṭavad iti | ete dṛṣṭāntābhāsāḥ sādhyasādhanadharmobhayavikalāḥ iii-124 yathā [826]nityaḥ śabdo iti [827]śabdasya nitytve sādhye 'mūrtatvād iti hetuḥ| sādharmyeṇa karmavat paramāṇuvad ghaṭavad ity ete dṛṣṭātā upānyastāḥ | ete ca dṛṣṭāntadoṣāḥ | sādhyaṃ ca sādhanaṃ cobhaya ceti[828] | tair vikalāḥ | sādhyavikalaṃ karma, tasyā 'nityatvāt | sādhanavikalaḥ praramāṇuḥ, mūrtttvāt paramāṇūnām | [829]asarvagatadravyaparimāṇaṃ mūrttiḥ | asarvagatāś ca dravyarūpāś ca paramānavaḥ | nityās tu vaiśeṣikair iṣyante | tato na sādhyavikalaḥ[830] | ghaṭās tūbhayavikalaḥ, anityatvānmūrttatvāc ca ghaṭasyeti[831] || __________notes__________

[826] yatheti nityaḥ [827] iti nityatve sādhye śabdasyāmūrta- [828] ca | tair vi- [829] asarvagataṃ dra- [830] sādhyavikalāḥ [831] ghaṭasya

tathā sandigdhasādhyadharmādayaś ca | yathā --- rāgādimān ayaṃ vacanād rathyāpuruṣavat | maraṇadharmo ayaṃ puruṣo rāgādimattvād rathyāpuruṣavat | asarvajño ayaṃ rāgādimatvād rathyāpuruṣavad iti iii-125 tathā[832] sandigdhaḥ sādhyadharmo yasmin sa sandigdhasādhyadharmaḥ | sa ādir yeṣāṃ te tathoktāḥ | sandigdhasādhyadharmaḥ | sandigdhasādhyadharmaḥ sandigdhobhayaḥ[833] | __________notes__________

[832] tatheti [833] -bhayadharmaḥ

dṛṣāntābhāsān ityādi paramāṇūnām ity etad antaṃ sugamam |

kathaṃ paramāṇavaḥ sādhanavikalā na sādhyavikalā ity āha --- asarveti | parimāṇaṃ mānavyavahārakāraṇam | tac ca guṇatvād dravyāśrayīti | dravyagrahaṇena vāstavaṃ rūpam anūditam | tatra yadi dravyaparimāṇaṃ mūrttir ity eva tāvad ucyate tadā ''kāśāder api dravyasya paramamahattvanām adheyaṃ parimāṇam astīti mūrttatvaṃ prasajyeta | atas tannivṛttyarthaṃ dravye viśeṣaṇam asarvagatagrahaṇam | tatra paramāṇoḥ paramāṇaṃ bhavaty asarvagatasya dravyasyeti darśayann āha --- asarvagatāś ceti | samavāyikāraṇaṃ dravyaṃ guṇavad veti dravyalakṣṇayogād dravyarūpaḥ | cakārau pūrvāpekṣayā ekaviṣayatvam anayoḥ samuccinutaḥ | tat punaḥ paramāṇoḥ parimāṇaṃ pārimāṇḍalasaṃjñakaṃ jñātavyam | iyatā sādhanavaikalyaṃ darśitam |

sādhyāvaikalyaṃ darśayann āha --- nityās tv iti | tunenārtham āntareṇa(?)viśinaṣṭi | dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyātmakaiḥ padārthaviśeṣair vyavaharantīti vaiśeṣikāḥ, rūḍha(ḍhe)ś cābhyupagatakaṇādaśāstrā evocyate | atha [vā] ṣaṭpadārthīpratipādakatayā viśiṣyate tad anyasmāc chāstrād iti viśeṣaḥ kāṇādaṃ śāstraṃ vivakṣitam |[834]"tad vidanty adhīyate vā" iti vaiśeṣikās tair iṣyanta iti vacanavyaktyā ceṣṭimātram etan na punar atra pramāṇam astīti sūcayati |

__________notes__________

[834] tulanā --- "tad adhīte tadveda" pāṇini 4,2,59.

[dhpr 241] udāharaṇam --- rāgādimān iti rāgādimattvaṃ sādhyam | vacanād iti hetuḥ | rathyāpuruṣavat iti dṛṣṭānte[835] | rāgādimattvaṃ sandigdham | maraṇaṃ dharmo 'syeti maraṇadharmā | tasya bhāvo maraṇadharmatvaṃ sādhyam | ayaṃ puruṣa iti dharmī | rādimattvād iti hetuḥ | rathyāpuruṣe dṛṣṭānte sandigdhaṃ sādhanam | sādhyaṃ tu niścitaṃ maraṇadharmatvam iti | asarvajño iti | asarvajño sādhyam | rāgādimatvād iti hetuḥ | tadubhayam api rathyāpuruṣe dṛṣṭānte sandigdham | asarmajñatvaṃ rāgādimattvaṃ ceti || __________notes__________

[835] dṛṣṭāntaḥ rāgādi-

[836]tathā 'nanvayo apradarśitānvayaś ca | yathā yo uktā sa rāgādimān, iṣṭapuruṣavat | anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavad iti iii-126

__________notes__________

[836] tathā --- om.

tathā 'nanvayo iti | yasmin dṛṣṭānte dṛṣṭānte sādhyasādhanayoḥ sambhavamātraṃ dṛśyate, na tu sādhyena vyāpto hetuḥ, so 'nanvayaḥ | apradarśitānvayaś ca --- yasmin dṛṣṭānte vidyamāno 'py anvayo na pradarśito vaktrā so 'pradarśitānvayaḥ | ananvayam udārarati --- yatheti | yo ukteti vaktṛtvam anūdya sa rāgādimān iti rāgādimattvaṃ[837] vihitam | tato vaktṛtvasya rāgādimattvaṃ(ve) pratiniyamaḥ | tena vyāptir uktā | iṣṭapuruṣavad iti | iṣṭagrahaṇena prativādy api [838]saṃgṛhyate vādy api | tena vaktṛtvarāgādimattvayoḥ sattvamātram iṣṭe puruṣe siddham | vyāptis tu na siddhā | tenā 'nanvayo dṛṣṭānta iti | __________notes__________

[837] -mattve vihitam [838] gṛhyate anityaḥ śabda ity anityatvaṃ sādhyam | kṛtakatvād iti hetuḥ | ghaṭavad iti[839] dṛṣṭānte na pradarśito 'nvayaḥ | __________notes__________

[839] -ity atra dṛ- tata ityādi maraṇadharmatvam ity etad antaṃ sujñānam| nanu maraṇadharmatvam apy asya kathaṃ niściṃtaṃ yena hetur eva sandigdha ucyate iti cet | satyam | kevalaṃ prasiddhisamāśrayeṇaivam uktam ity avaseyam | anvīyamānatvaṃ sādhanasya sādhyenānvayaḥ | sa ca pratibandhasādhakapramāṇākṣepāt prasiddhyati | yatra tu tan nāsti kevalaṃ sambhavamātraṃ sāhacaryamātraṃ dṛśyata ity abhiprāyaḥ ||

vaktṛtvasya heto rāgādimattve [79b] sādhye pratiniyamaḥ pratiniyatatvam uktam iti śeṣaḥ | tena sādhyaniyatatvena vyāptir anayor uktā pradarśitā | evaṃvidhānuvādavidhyupakarśane tathā pratīter āhatyodayād vyāptir uktety uktam | na tv asāv anayor vākyato 'sti | yato dvayor api vādiprativādinor dṛṣṭātatvena saṅgrahaḥ tena hetunā sattvamātraṃ sambhavamātraṃ sāhacaryamātram iti yāvat | asti ceṣṭiḥ sahamātropakarśanam adoṣāvaham ity āha --- vyāptis tv iti | tuḥ sattvamātrād vyāptiṃ bhinnatti | na siddhā na pramāṇaniścitā | anaor vyātisādhakapramāṇābhāvād iti bhāvaḥ |

pradarśitānvayam udāhārann āha --- anitya iti |

[dhpr 242]

iha yady api kṛṭaktvena ghaṭasadṛśaḥ śabdas tathāpi nānityatvenāpi sadṛśaḥ pratyetuṃ śakyate[840] 'tiprasaṅgāt[841] | yadi tu kṛṭakatvam [842]anityasvabhāvaṃ [843]vijñātaṃ bhavaty [844]evaṃ kṛtakatvād anityatvapratītiḥ syāt | tasmād yat kṛtakaṃ tad anityam iti kṛtakatvam anityatve[845] niyatam abhidhāya niyamasādhanāyānvayavākyārthapratipattiviṣayo dṛṣṭānta upādeyaḥ | sa ca pradarśitānvaya eva | anena tv anvayavākyam anuktvaiva dṛṣṭānta upāttaḥ | īdṛśaś ca sādharmyamātreṇaivoprayogī | na ca sādharmyāt sādhyasiddhiḥ | ato 'nvayārtho dṛṣṭāntas tadarthaś cānena nopāttaḥ | sādharmyārthaś copātto nirupayoga

__________notes__________

[840] śakyo 'ti- [841] pākyo 'pi prāptaḥ --- ṭi- [842] anityatva [843] jñātaṃ [844] -ty eva kṛ [845] -anityatvaniyatam

nanu ghaṭopadarśanena kṛtakatvena tād ghaṭasadṛśaḥ śabdo darśitaḥ | tathā cānityatvenāpi sadṛśo darśitas tataś ca vyāptir darśitaivety āha --- iheti | ihānityatvasiddhiprastāve | kutas tathā pratyetum aśakya ity āha --- atiprasaṅgād iti | mūrttatvād(de)r api sādṛśyāgama(sādṛśyāvagamāt) prasaktir(-kter) iṣṭaṃ dharmam atikriyāntaḥ parsaṅgo 'tiprasaṅgaḥ tasmāt | na tarhi kṛtakatvād anityatvaṃ kadācid api pratyetavyam ity āha --- yadi tv iti | tur imām avasthāṃ viśeṣavatīṃ darśayati | yadi kṛtakatvānuvādapūrvikā(-pūrvaka)vidhānenārthāntaratve sati na nityatvasvabhāvaṃ kṛtakatvaṃ pratītaṃ bhavaty evaṃ tatsvābhāvyena pratipattau kṛtakatvād anityatvapratītiḥ syāt | yataḥ kṛtakatvasyānityatvasvabhāvāvagamāt tatas tatpratītir nānyathā tasmād hetoḥ | anvayavākyasya sādhyaniyatatvaṃ sādhanasyārtho 'bhidheyaḥ, tatpratipattiviṣayas tatpradarśana ity arthaḥ | anvayavākyārthapratipattiviṣayo 'pi dṛṣṭānto yady apradarśitānvayas tadā so 'pi nirupayogaḥ kim ity upādeya ity āha --- sa ceti | co 'vadhāraṇe yasmādarthe vā | anena kathaṃ nāmāyam upātto yenaivam abhidhīyata ity āha --- aneneti | anenna vādinā | tur viśeṣārthaḥ | anvayapratipādakaṃ vākyam anvayavākyam | tad anuktvaiva | athaivam upātto 'pi yady upayujyate tadā kā kṣatir ity āha --- īdṛśaś ceti | cakāro 'syemām avasthāṃ bhedavatīm āha | samānaḥ prakaraṇād ghaṭena sadṛśo dharmo yasyāsau sadharmā | tasya bhāvaḥ sādharmyam | tad eva tanmātram | mātragrahaṇena viśiṣṭaṃ sādharmyam apākaroti | tenaivakāreṇa nirākṛtanirāsam eva draḍhayati | sādharmyapradarśanamātreṇaivāyam upayogavān ity arthaḥ | athaitat padadarśitāt sādharmyād api yadi sādhyam siddhyate tadā katham ayam anupayukta ity āha --- na ceti | co 'vadhāraṇe yasmādarthe vā |

evaṃ bruvato 'yaṃ bhāvaḥ --- anena khalu sādharmyaṃ pradarśanīyam | kṛtakatvenaiva ca sādharmyaṃ pradarśyāyañ caritārtho bhaviṣyati | na ca kṛtakatvena ghaṭasādharmye śabdasyāvagate 'py anityatvenāpi tatsādharmyāvagamo 'vaśyambhāvīti śakyam abhidhātum | mūrttatvādināpi sādṛśyāvagame 'syānivāryatvaprasaṅgād iti | yataḥ sādharmyamātrān na sādhyasiddhir ataḥ kāraṇāt | anvayo 'nvīyamānatvaṃ sādhanasya sādhyena so 'rthaḥ prayojanaṃ [80a] yasya sa tathā na sādharmyamātrapradarśanārtha ity arthāt | anenāpy anvayārtha evāyam upātta ity āha --- tadarthaś ceti | co yasmādarthe | so 'nvayo 'rtho yasya sa tathā | anena vādinā | kim arthas tarhy anenāyam upātta ity āha --- sādharmyeti | co yasmādarthe |

[dhpr 243] iti vaktṛdoṣād ayaṃ dṛṣṭāntadoṣaḥ | vaktrā hy atra paraḥ patipādayitavyaḥ | tato yadi nāma na duṣṭaṃ vastu tathāpi vaktrā duṣṭaṃ darśatam iti duṣtam eva || tathā viparītānvayaḥ --- yad anityaṃ tat kṛtakam iti iii-127 tathā viparītānvayo yasmin dṛṣṭāte sa tathoktaḥ | tam evodārati --- yad anityaṃ tat kṛtakam iti | kṛtakatvam anityatvaniyataṃ dṛṣṭānte[846] darśanīyam | evaṃ kṛtakatvād anityatvagatiḥ syāt | atra tv anityatvaṃ kṛtakatve[847] niyataṃ darśitam | kṛtakatvaṃ[848] tv aniyatam evānityatve |[849] tato yādṛśam iha kṛtatvam aniyatam anityatve [850]darśitaṃ tādṛśān nāsty anityatvapratītiḥ | tathā hi --- yad anityam ity anityatvam anūdya tat kṛtakam iti kṛtakatvam vihitam | ato 'nityatvaṃ niyatam uktaṃ kṛtakatve, na tu kṛtakatvaṃ anityatve | tato yathā 'nityatvād aniyatāt prayatnānantarīyakatve na prayatnāntarīyakatvapratīti, tadvat kṛtaktvād anityatvapratipattir na syād, anityatve 'niyatatvāt kṛtakatvasya | __________notes__________

[846] dṛṣṭāntena [847] -katvaniyataṃ [848] tv anityatam evoktam anityatve [849] atra `tataḥ kṛtakatvam anityatve niyatam eva' ity adhikaḥ pāṭho 'sti | [850] pradarśitam

sādharmyārthaḥ sādharmyapratipādanaprayojana upāttas tasmān nirupayogaḥ sa | tasmādarthe vā | ayaṃ caśabdāt paro draṣṭavyaḥ | nanu kṛtakatvānityatvayos tāvad vastuto 'nvayo 'sty eva | tat kathaṃ vidyamāne 'pi tasmin tathā 'pradarśanamātreṇāsau dṛṣṭānto duṣyatīty āha --- vaktṛdoṣād iti | vaktā hītyādinaitad eva samarthayate | nanu vaktaivāsau tathā pradarśayann aparādhyatu, anyasya dṛṣṭāntatapasvinaḥ ko 'parādha iti cet | svakāryā 'karaṇam eva doṣaḥ | tadakaraṇaṃ tasya svata eva (evā')sāmarthyād, anyenānyathā pradarśanād vā 'stu | kim etāvatā tad akaraṇaṃ tasya nāsty eveti sūktaṃ vaktṛdoṣād ayamṇ dṛṣṭāntadoṣa iti |

viparīto 'nvaya iti vaiparītyena pradarśanād viparīta ukto na tu viparīto 'nvayo 'sty eva | kīdṛśo 'viparīto 'nvayo yasmād ayaṃ viparīta ity āha --- kṛtakatvam iti | evaṃ pradarśane ko guṇa ity āha --- evam iti | evaṃ kṛtakatvasyānityatve niyatatvapradarśane sati | atra punaḥ kutra kiṃ niyatam ity āha --- atreti | tur imām avasthāṃ viśeṣavatīṃ darśayati | anityatvānuvādena kṛtaktvasya vidhānād vidhīyamānasya vyāpakatayā niyamaviṣayatvād ity abhisandhiḥ kṛtakatvaṃ punaḥ kīdṛśaṃ darśitam ity āha ---[kṛtakatvam iti] | tur anityatvāt kṛtakatvaṃ bhinatti | anityatve niyatād api kṛtaktavādi(-vāda)nityatvaṃ pratipaśyeta ity āha --- tata iti | yata evam anuvādavidhikrame kṛtakatvam anityatvāniyataṃ darśataṃ bhavati, tatas tasmād iha prayoge | yādṛśam iti vidhīyamānam | pūrvam evaṃ vādinā 'nityatvaṃ kṛtakatve niyataṃ darśitam, na kṛtakatvam nityatve ceti pratijñāmātreṇoktam adhunā tu yena prakāreṇa tasyaiva pradarśanam āyātaṃ tathā hītyādinā tad darśayati | anityatvaṃ prayatnānantarīyakatvam

[dhpr 244] yady api ca kṛtakatvaṃ vastusthityā 'nityatve niyataṃ [851]tathāpy anityataṃ vaktrā [852]darśitam | ataḥ [853]svayam aduṣṭam api [854]vaktṛdoṣād duṣṭam | __________notes__________

[851] `tathāpy aniyataṃ' om. [852] pradarśitam [853] atas tat svayaṃ na duṣṭa- [854] vaktur doṣāt tasmād viparītānvayo 'pi vaktur aparādhāt, na vastuta (na) | parārthānumāne ca[855] vaktur api [856]doṣaś cintyata iti || __________notes__________

[855] ca --- nāsti [856] na kevalaṃ hetoḥ --- ṭi-

sādharmyeṇa dṛṣṭāntadoṣāḥ[857] iii-128

__________notes__________

[857] dṛṣṭāntadoṣāḥ --- om. sādharmyeṇa[858] nava dṛṣṭāntadoṣāḥ || __________notes__________

[858] -yena taddṛ

vaidharmeṇāpi[859] dṛṣṭāntadoṣān [860]vaktum āha ---

__________notes__________

[859] -pi nava dṛ- [860] vaktukāma āha

vaidharmyeṇa api --- paramāṇuvat karmavat ākāśavad iti sādhyādyavyatirekiṇaḥ iii-129

nityatve śabdasya sādhye hetāv amūttatve [861]paramāṇur vaidharmyadṛṣṭāntaḥ sādhyāvyatirekī | nityatvāt paramāṇūnām | karma sādhanāvyatireki, amūrttatvāt karmaṇaḥ ākāśam ubhayāvyatireki, nityatvād amūrttatvāc ca |

__________notes__________

[861] paramāṇuvad vadha-{vaidha-}; paramāṇur vaidharyeṇa

antareṇāciraprabhādau dṛśyamānam anityataṃ tatra | tatra yathā 'nityatvāt prayatnānantarīyakatvāpratītis tadvat kṛtakatvād apy anitya[tva]nityatvapratītir bhavitum arhati |

nanu bhavatu anityatvāt prayatnānantarīyakatvāpratītir vastutas tasya tatrāniyatatvāt kṛtakatvaṃ tu paramārthato niyatam nityatve | tat kutas tasmāt tasyāpratītir ity āha --- yady apītyādi | evaṃ bruvato 'yaṃ bhāvaḥ --- vastutaś chedanasvabhāvo 'pi paraśur yadācchedakena bhrāntyā 'nyathā vā udvarttya bāhum udyamya dvaidhībhāvārthaṃ dhavādau nipātyate, tadā tena svayam aduṣṭenāpi yathā chidā na sampādyate, tadvad anenāpi parokṣārthapratītir na sampādyate, svayam aduṣṭenāpīti |

yasmād evaṃ tasmād [80b] hetor vaktur anumāpayitur aparādhād doṣād viparītānvayo 'pi dṛṣṭāntadoṣa iti doṣaḥ | na kevalam apradārśitānvaya ity āha --- parārtheti | na kevalaṃ sādhanasya doṣaś cintyata ity api śabdāt ||

yato 'lpīyo nāsti sa paramāṇuḥ vaidharmyapratipāda [na] viṣayopāttatvān vaidharmyadṛṣṭānta uktaḥ | sādhyasyāvyatireko nivṛttyabhāvaḥ so 'syāstīti tathoktaḥ

[dhpr 245] sādhyam ādir yeṣām tāni sādhyādīni sādhyasādhanobhayāni | teṣām avyatireko[862] nivṛttyabhāvaḥ | sa yeṣām asti te sādhyādyavyatirekiṇaḥ | te codāhṛtāḥ || __________notes__________

[862] -reko vṛttya-; reko nivṛttā (ttya) bhāvaḥ

aparānudāharttum āha ---

tathā sandigdhasādhyavyatirekādayaḥ, yathā asarvajñāḥ kapilādayo anāptā vā avidyamānasarvajñatāptatāliṅgabhūtapramāṇātiśayaśāsanatvād iti | atra[863]vaidharmyodāharaṇam --- yaḥ sarvajña āpto vā sa jyotirjñānādikam upadiṣṭavān,[864]yathā ---[865]ṛṣabhavardhamānādir iti | [866]tatrāsarvajñatānāptayoḥ sādhyadharmayoḥ sandigdho vyatirekaḥ iii-130

__________notes__________

[863] vaidharmyeṇodā- [864] tad yathā [865] vṛṣabhā [866] iti vaidharmyodāharaṇād asarva- tatheti | sādhyasya vyatirekaḥ sādhyavatirekaḥ | saṃdigdhaḥ sādhyavyatireko yasmin sa saṃdigdhasādhyavyatirekaḥ | sa ādir yeṣāṃ te tathoktāḥ |saṃdigdhasādhyavyatirekam udāharttum āha --- yatheti | asarvajñā ity eakṃ sādhyam | anāptā akṣīṇadoṣā iti dvitīyam | kapilādaya iti dharmī | avidyamānasarvajñatetyādi hetuḥ | sarmvajñātā ca āptatā ca tayor liṅgabhūtaḥ pramāṇātiśayo liṅgātmakaḥ pramāṇaviśeṣaḥ | avidyamānaḥ sarvajñātāptatāliṅgabhūtaḥ pramāṇātiśo yasmin tat tathoktaṃ śāsanam | tādṛśaṃ śāsanam yeṣāṃ te[867] tathoktāḥ | teṣāṃ bhāvas tattvam | tasmāt | pramāṇātiśayo jyotirjñānopadeśa ihābhipretaḥ | yadi hi kapilādayaḥ sarvajñā āpto vā syus tadā jyotirjñānādikam kamān nopadiṣṭavntaḥ? na copadiṣṭavantaḥ | tasmān na sarvajñā āptā vā | __________notes__________

[867] kapilādayaḥ --- ṭi-

atra praṃāṇe vaidharmyodāharaṇam | yaḥ sarvajña āpto vā sa jyotirjñānādikaṃ sarvajñatāptatā liṅgabhūtam uapadiṣṭavān | yathā ṛṣabho vardhamānaś ca tāv ādī yasya sa ṛṣabhavardhamānādir digambarāṇāṃ

prakaraṇāt kṣīṇadoṣatvam āptatvakṣaṇamasya vivakṣitam iti tat vā anāptā akṣīṇadoṣā iti vyācaṣṭe | kapilaḥ sāṃkhyadarśanakāro muniḥ | ādiśabdo gautamādeḥ saṅgrahaḥ | śāsanaṃ mārgas tatpraṇītaśāstram iti yāvat |

nanu teṣām api śāsane liṅgātmakaḥ pramāṇātiśayo 'neko 'sty eva | tat kathaṃ hetur ayam asiddho na bhavatīty āha --- pramāṇātiśaya iti | jyotiṣāṃ grahanakṣatrāṇāṃ jñānaṃ tasyopadeśaḥ | jyotirjñānasyopalakṣaṇatvāj jyotirjñānādyupadeśa ity avagantavyam | tad ayaṃ samudāyārthaḥ --- yasmāt tair jyotirjñānam anyātīndriyajñānaṃ ca svaśāsane nopadiṣṭaṃ tasmāt te na tathārūpā iti | yadi hītyādinaitad eva darśayati

[dhpr 246] śāstā[868] sarvajñaś[869] ca āptaś ceti | tad iha vaidharmyodāharaṇād ṛśabhāder asarvajñatvasyānāptatāyāś ca vyatireko vyāvṛttiḥ saṃdigdhā | yato jyotirjñānaṃ copadaiśed asarvajñāś ca bhaved anāptā vā | ko 'tra virodhaḥ? naimattikam etaj jñānaṃ vyabhdicāri na sarvajñatvam anumāpayet || __________notes__________

[868] śāstā sādhyayatirekaḥ sarva- [869] ca --- om.

ādiśabdenānyātīndriyajñānaṃ saṃgṛhyate | ṛṣabhavardhamānanām adheyāvahnīkāṇām iṣṭadevau | ādiśabdena pārśvanāthāriṣṭanemiprabhṛteḥ saṅgrahaḥ | śāstā svadṛṣṭam anyopadeṣṭā | sarvajñaś cāptaś cety anena dvayasyāpi sādhyasyābhāvaṃ darśayati | yad āha --- akalaṅkaḥ --- "yadi sūkṣme vyavahite vā vastuni buddhir atyantaparokṣe na syāt kathaṃ tarhi jyotirjñānāvisaṃvādaḥ? jyotirjñānam api hi sarvajñapravarttitam eva, etasmād avisaṃvādino jyotirjñānātsarvajñasiddhiḥ | tad uktam ---

dhīr atyantaparokṣe 'rthe na cet puṃsāṃ kuta punaḥ | jyotirjñānāvisaṃvādaḥ śrutatvāc cet sādhanāntaram ||" [siddhivi- pṛ-413] iti | kathaṃ punaḥ saty api jyotirjñānādy uapadeśe vipakṣād ṛṣabhāder asarvajñatvāder vyāvṛttiḥ sandigdhety āha --- yata iti | atra sarvajñatāyām aniṣṭāyāṃ satyām api jyotirjñānāy uapdeśe ko virodho 'nupapattiḥ? kṣepe kimaḥ prayogān na kaśdcid ity arthaḥ |

athāsarvajñatve tasyaitasmād idaṃ grahoparāgādi bhāvi tataś caivaṃ bhāvīti jñānaṃ kathaṃ vṛttaṃ yena samvādi tathopadiśet | tasmāt sarvajña evāsāv iti niścaya ity āśaṅkyāha --- naimittakam etad iti | etaj jyotirjānādikaṃ nimittāt paramparayā kāraṇād | viṣayeṇa ca viṣayiṇo nirdeśānnimittadarśanād āgataṃ naimittakam, ata eva tad upadeṣṭuḥ sarajñatā vyabhicaratīti | tathā sarvajñatām antareṇāpi bhavatīdānīntanajyotiṣikāṇām ivā'tīndriyoparāgādijñānam ity abhiprāyaḥ | tathābhūtaṃ jñānaṃ na sarvajñatām anumāpayed anumāpayituṃ śaknoti |

nanu ca tathābhūtena bhāvivastunā saha kasyacit kāryakāraṇabhāva eva tena kaścid jñātaḥ | yady [81a] asāv asarvajño bhaved asarvajñaś ca katham upadiśed iti cet | na | etad anyato 'pi jñātvā tadupadeśḍasambhavāt | tasyānyatas tathāvidhāt | na cādimān saṃsāraḥ | yena sa evādyas tathā jñānī sarvajñaḥ, sa cāsmākam ṛṣabhādir ity apy ucyeta | atha vā --- yady asau asarvajñas tadā tasya tathābhūtasya sādhyasādhanabhāvasyāviduṣa upadeśād asmād ādīnām atīndriyoparāgādijñānaṃ saṃvādi ca kathaṃ bhaved ity āśaṅky āha --- naimittakam iti |

ayam arthaḥ --- kāraṇadarśanasvabhāvakāryajñānam etat, etac ca bhāvivastuvyatirkeṇa bhaved api, nāvaśyaṃ kāraṇāni kāryavanti bhavantīti nyāyāt | etac ca vyabhicāri jñānam upadiśyamānaṃ nopadeṣṭuḥ sarvajñatām anumāpayituṃ kalpyate |

atha tad eva tasya tathā bhūtasya kāraṇavastunas tat tad bhāvivastu pratikāraṇātvaṃ kathaṃ jānīyāt kathaṃ copadiśed yady asāv asarvajña iti cet | anyatas tad dhi jñātvā jñātaṃ(-naṃ) copadeśaś ca tasyopapadyate |

[dhpr 247]

sandigdhasādhanavyatireko yathā, na trayīvidā brāhmaṇena grāhyavacanaḥ kaścid[870]vivakṣitaḥ puruṣo rāgādimattvād iti | atra vaidharmyodāharaṇam --- ye grāhyavacanā na te rāgādimantaḥ | tad yathā[871]gautamādayo dharmaśāstrāṇāṃ[872]praṇetāra iti | gautamādibhyo rāgādimattvasya sādhanadharmasya vyāvṛttiḥ sandigdhā iii-131

__________notes__________

[870] kaścit puruṣo [871] gotamā [872] dharmaśāstrapraṇe- sandigdhasādhanavyatireko yasmin sa tathoktaḥ | tam udārati --- yatheti | ṛksāmayajūṃṣi triṇi trayī tām vetīti[873] trayīvid | tena na grāhaṃ vacanaṃ yasyeti sādhyam | vivakṣita iti kapilādir dharmī | rāgādimattvād iti hetu | __________notes__________

[873] vetti trayī-

atra pramāṇe vaidharmyodāharaṇam --- sādhayābhāvaḥ sādhanābhāvena [874]yatra vyāpto darśyate tad vaidharmodāharaṇam | grāhyaṃ vacanaṃ yeṣāṃ te grāhyavacanā iti sādhyanivṛttim anūdya na te rāgādimanta iti sādhanābhāvo vihitaḥ | gautamādayo ādir yeṣāṃ te tathoktā manvādayo dharmaśāstrāṇi smṛtayas teṣāṃ karttāraḥ trayīvidā hi brāhmyaṇena grāhyavacanā dharmaśāstrakṛto vītarāgāś ca ta itīha [875]dharmī vyatirekaviṣayo gotamādaya iti | gautamādibhyo rāgādimattvasya sādhanasya nivṛttiḥ sandigdhā | yady api te grāhyavacanās trayīvidas tathāpi [876]kiṃ sarāgā uta vītarāgā iti sandehaḥ ||

__________notes__________

[874] -bhāvena vyāpto yatra darśyate [875] itīha dharmivya-; iti dharmī; iti dharmivya- [876] vidā tathāpi

sandigdhobhayavyatireko yathā --- avītarāgāḥ kapilādayaḥ, parigrahāgrahayogād iti | atra vaidharmyeṇa udāharaṇam --- yo vītarāgo na tasya parigrahāgrahaḥ |

tasyāpy anyasmād | anādiś ca saṃsāra iti katham etāvanmātreṇa vardhamānāheḥ sarvajñatvasiddhir iti ||

trayo 'vayavā yasyāḥ saṃhater iti trayīty adantāt ṅīp | kim atra sādhyā [bhāvā]nuvādena sādhanā bhāo vihito yenaitad vaidharmyodāharaṇaṃ bhavatīty āśaṅkyāha --- sādhyeti | gautamo 'kṣapādāparanāmā nyāyasūtrasyāpi praṇetā muniḥ | munir iti smṛtikāro muniḥ | ādiśabdād viśvarūpayājñavalkyasaṃvṛttādeḥ saṅgrahaḥ | itis tasmāt | dharmitvamātrajijñāpiṣayā dharmivyatirekaviṣaya iti abhidhāya tasyeiva viśeṣaniṣṭhpratipādanecchayā gautamādaya ity uktam | indriyamanaskāra[ja]m etad rājā(m etaj jñā)nam ity ādivat tasmād vaidharmī dṛṣṭānto gautamādir iti vākyārthaḥ | tathātvaṃ ca teṣāṃ tathātvenopādānānna tu paramārthata ity avaseyam | grāhyavacanatve 'pi teṣāṃ kathaṃ tādrūpyasandeha ity āha --- yady apīti | uteti pakṣāntaram udddyotayati ||

[dhpr 248]

yathā ṛṣabhāder iti[877]| ṛṣabhāder avītarāgatvaparigrahāgrahayogayoḥ sādhyasādhanadharmayoḥ sandigdho vyatirekaḥ iii-132

__________notes__________

[877] bhādeḥ | ṛṣa- sandigdhaubhayavyatireko yasmin sa tathoktaḥ | tam udāharati yatheti | avītarāgā iti rāgādimattvaṃ sādhyam | kapilādaya iti dharmī | parigraho labhyamānasya svīkāraḥ prathamaḥ | svīkārād ūrdhvaṃ yad gārdhyaṃ mātsaryaṃ sa āgrahaḥ | parigrahaś ca āgrahaś ca tābhyāṃ yogāt | kapilādayo labhyamānaṃ svīkrvanti svīkṛtaṃ na muñcanti --- iti te rāgādimanto gamyante | atra pramāṇe vaidharmyodāharaṇam --- yatra sādhyābhāve sādhanābhāo darśayitavyaḥ | yo vītarāga iti sādhyābhāvam anūdya, na tasya parigrahāgrahāv iti sādhanābhāo vihitaḥ | yathā ṛṣabhāder iti dṛṣṭāntaḥ | etasmād ṛṣabhāder dṛṣṭāntād avītarāgatvasya sādhyasya parigrahāgrahayogasya[878] ca sādhanasya [879]nivṛttiḥ sandigdhā | ṛṣabhādīnāṃ hi parigrahāgrahayogo 'pi sandigho vītarāgatvaṃ ca | yadi nāma tatsiddhānte vītarāgāś ca niṣparigrahāś ca [880]paṭhyante tathāpi sandeha eva || __________notes__________

[878] yogatvasya [879] vyāvṛttiḥ [880] paripaṭhyante

aprān api [881]trīn udāharttum āha ---

__________notes__________

[881] aparāṇy api trīṇy udā-

avyatireko yathā, avītarāgo 'yaṃ[882]vaktṛtvāt | [883]vaidharmyeṇa udāharaṇam ---[884]yatra avītarāgatvaṃ na asti[885]na sa vaktā, yathā upalakhaṇḍa iti | yady apy upalakhaṇḍād ubhayaṃ vyāvṛttaṃ[886]tathā api sarvo vītarāgo na vaktā iti vyāptyā vyatirekāsiddher avyatirekaḥ iii-133

__________notes__________

[882] -rāgo vaktṛ [883] vaidharmyodāharaṇam; -tvāt | yatrāvī- [884] yatra vīta- [885] nāsti sa vaktā; nāsti sa na vaktā [886] vyāvṛttayā sarvo; vyāvṛttaṃ yo sarvo; -vṛttaṃ tathā sarvo-

ubhayaśa(ubhaśa)bdasya dvivacanāntasya prayogadarśanādubhayor ity ubhaśabdenārtham āha | labdham idaṃ vastu matto 'nyatra narāmadi (māgādi)ti tu viśeṣo 'tra mātsaryam abhipreta āgrahaḥ | na muñcati(nti) nanysmai dadati | anenaiva rūpeṇa vaidharmyodāharaṇaṃ bhavati | nānyatheti draḍhayitum uktam api smārayann āha --- yatreti | ṛṣabhāvīnām ity anena vaidharmyodāharaṇād ṛṣabhāveḥ sādhyasādhanayor vyāvṛttisandehaṃ darśayati |

nanvasmadāgame tadguṇadvayayoginas te kathitās tatkatham anyos tato vyāvṛttiḥ sagdhyata ity āha --- yadi nāmeti | paṭhyata iti ca vacanavyaktyā ca pāṭhamātreṇa teṣāṃ tadguṇayogaḥ siddhaḥ na tu pramāṇeneti darśayati | ata evāha --- tathāpīti ||

trīn iti dṛṣṭāntadoṣān |

[dhpr 249] avidyamāno vyatireko yasmin so avyatirekaḥ | avītarāga iti rāgādimattvaṃ sādhyam | vaktṛtvād iti hetuḥ | iha vyatirekam āha --- yatra avītarāgatvaṃ nāstīti sādhyābhāvānuvādaḥ | tatra vakṛtvam api nāsti --- iti sādhanaābhāvavidhiḥ | tena sādhanābhāvena sādhyabhāvo vyāpta uktaḥ | [887]dṛṣṭānto yathā upalakhaṇḍa [888]iti | __________notes__________

[887] atra dṛṣṭā- [888] -khaṇḍeti- katham ayam avyatireko yāvatopalakhaṇḍādubhayaṃ[889] nivṛttam? kim ataḥ? [890]yady apy upalakhaṇḍād ubhayaṃ vyāvṛttaṃ sarāgatvaṃ ca vaktṛtvaṃ ca[891], tathā api vyāptyā[892] vyatireko yas tasyā asiddheḥ kāraṇād avyatireko ayam | __________notes__________

[889] -bhayam api ni- [890] yady upala- [891] yatra vītarāgatvaṃ tatra vaktṛtvaṃ nāsti --- ṭi- [892] vyāpto vya- kīdṛśī punar vyāptir ity āha --- sarvo vītarāga iti sādhyābhāvānuādaḥ | navkteti sādhanābhāvavidhiḥ | tena sādhyābhāvaḥ [893]sādhanābhāvaniyataḥ [894]khyāpito bhavatīti[895] | idṛśī vyātiḥ | tayā vyatireko na siddhaḥ |asya cārthasya rpasiddhaye dṛṣṭāntaḥ | tat svakāryā 'karaṇād duṣṭaḥ || __________notes__________

[893] sādhanābhāve ni-; sādhanābhāvo ni- [894] sthāpito [895] bhavati | ī-

apradarśitavyatireko yathā, anityaḥ śabdaḥ, kṛtakatvād ākāśavad iti vaidharmyeṇa[896] iii-134

__________notes__________

[896] vaidharmyeṇa --- om.; vaidharmyeṇāpi; na mūlatvenāpi tu ṭīkāsthaṃ gṛhītaṃ

yenaāyam anuvādanidhikramas tena hetunā | yāvateti tṛtīyāntapratirūpako yasmād ity asyāthe varttamāno 'tra gṛhītaḥ | [81b] upalakhaṅḍāc chilāśakalāt | ubhayaṃ sādhyasādhanam | kim ata iti siddhāntī | ata ubhayanivṛtte kiṃ bhavati? na kiñcid ity arthaḥ | nanūpalakhaṇḍāttāvad vaidhrmīdṛṣṭāntāntādubhayaṃ nivṛttaṃ darśitaṃ yena tat kim evam ucyata ity āha --- yady apīti | vyāptyā sarvarāgitvajanyatāsvīkāreṇa | tasya vyāptim ato vyatirekasyā'siddher aniścayāt | kīdṛśīti sāmānyataḥ pṛcchati | punar iti viśeṣataḥ | itir anantaroktaṃ śabdaṃ parāmṛśati | tenānena śabdenety arthaḥ | na vaktavyety atrāpīti pūrvavat | yenaivam anuvādavidhikramas tena | itr īdṛśyā vyāpteḥ svarūpaṃ prakāśayati yasmād arthe vā | tat pratītythaṃbhūtalakṣaṇatayeyaṃ tṛtīyā, sādhanāṣbhāvena sādhyābhāvanyāyena lakṣaṇā vyāptir īkṛśīty arthaḥ | īdṛśaṃ vyātpim antaṃ vyatirekaṃ prasādhayitum asarmarto 'yaṃ katham ayaṃ dṛśṭāno treṣṭa ity āha --- asya ceti | asya sādhanāhbāve sādhyā 'bhāvaniyatalakṣaṇasyārthasya | co yasmād arthe 'vadhāraṇe vā | prasiddhaye niścayārthaṃ dṛṣṭānta upādīyata iti śeṣaḥ, prakaraṇālabhyaṃ vā, na cāyaṃ tathāpradarśanba ity amum arthaṃ prakaraṇagamyaṃ kṛtvā | tat tasmāt svakāryakaraṇād duṣṭa ity uktam | yad vā bhavatv asyārthasya prasiddhaye

[dhpr 250] apradarśito vyatireko yasmin sa tathoktaḥ | anityaḥ śabdaḥ ity anityatvaṃ sādhyam | kṛtakatvād iti hetuḥ | ākāśavad iti vaidharmyeṇa dṛṣṭāntaḥ | iha parārthānumāne parasmādarthaḥ pratipattavyaḥ | sa śuddho 'pi svato yadi pareṇāśuddhaḥ khyāpyate sa tāv adyathā prakāśitas tathā na yuktaḥ | yathā yuktas tathā na prakāśitaḥ | prakāśitaś ca hetuḥ | ato vatur aprādhād api parāthānumāne hetur dṛṣṭānto vā duṣṭaḥ syād api | na ca sādṛśyāvasādṛśyād vā sādhyapratipattiḥ, api tu sādhyaniyatād dhetoḥ | ataḥ sādhyaniyato heturanvayavākyena vyatirekavākyena vā [897]vaktavyaḥ | anyathā gamako noktaḥ syāt | sa tathokto dṛṣṭāntena[898]

__________notes__________

[897] ca vakta- [898] dṛṣṭāntenāsiddho

dṛṣṭāntas tathāpy ayaṃ kathaṃ duṣṭa ity āha --- tat svakāryeti | tac ca tatsvakāryaṃ ca | sādhanābhāve sādhyābhāvaniyatakhyāpanalakṣaṇaṃ cet | tathā tasyākāraṇād asampādanād duṣṭa iti ||

atha paramārthatas tāvad dṛṣṭānte nahbasi sādhyābhāvo 'py asti, sādhanābhāvaś ca | tatkatham apradarśitavyatireko dṛṣṭānt duṣṭ ity āha --- iheti | parasmāt sādhanavādinaḥ | artho hetulakṣaṇaḥ | prakaraṇāt sādhyābhāve sādhanābhāvalakṣaṇaś ca | sa svataḥ śuddho vastuvṛttyā pariśuddhaḥ | tathātvena vidyāmānana iti yāvat | na kevalam aśuddhaḥ --- ity apiśabdāt | pareṇa sādhanaprayoktrā | yathā prakāśito vyatirekamātravān prakāśito vyāptiśūnyaś ca prakāśitaḥ | tathā na yukto nopayuktaḥ sādhyasiddhau | yadi hi sādhyābhāvānuādena sādhyā (dhana) bhāvo vidhīyate dṛṣṭānte pradarśyetaivam asau hetuḥ sādhyasiddhyaṅgavytirekavān siddhyet | evam eva cā 'sau vyātimadvyatirekaḥ prasiddhyet | tatrpadarśanaś ca dṛṣṭānto 'duṣṭo bhaved ity abhiprāyaḥ |

yadi nāma tathā na prakāśitas tathāpi tadupayogī hetur dṛṣṭānto vā tathā kiṃ na pratipadyata ity āha --- prakāśitaś ceti | co yasmādarthe | hetur ity upalakṣaṇam | tena dṛṣṭānto 'pi draṣṭavyaḥ | a(ya)ta evam ato asmād hetoḥ | na kevalaṃ vacovyavasthitād doṣād ity apiśabdenāha | yady api dṛṣṭānta eva prakṛtas tathāpi hetur apy evaṃvidhaḥ svato 'duṣṭo 'pi vaktṛdoṣād eva duṣyatīti tulyanbyāyatayā prasaṅgana darśitam | yad vā yathaivaṃviddho hetur vaktṛdoṣād duṣṭo bhavati tadvad dṛṣṭānto 'pīti dṛṣṭāntārthaṃ hetoḥ vaktraparādhenā(na) duṣṭatvakhyāpanaṃ kṛtam iti sarvam avadātam |

[82] nanu ca yathā kṛtakatvenākāśavidharmā śabdaḥ pratīyate tathā 'nityatvenāpi tadvidharmā bhaviṣyati tat katham anupayukta ity āha --- na ceti | co 'vadhāraṇe hetau vā | evaṃvadato 'yam āśayaḥ --- yady ekena dharmeṇa vaidharmya(mye) pratīte 'pareṇāpi tadvaidhamyarpatītir avaśyambhāvinī, tadā mūrttatvenāpi śabdasya tadvaidharmyapratītiḥ prasajyeteti | tulyanyāyatayā 'nvayavākyam abhikṛtya sādṛśyād ity uktam | sādṛśyād asādṛśyād veti sādharmyavaidharmyadṛṣṭāntapratipāditād iti prakāraṇāt |

vyatirekavākyenāpi sādhanābhāvenāpi niyamakhyāpanadvārā sādhya eva hetor niyatatvakhyāpanād vyatirekavāyena cety uktam |

[dhpr 251] siddho darśayitavyaḥ | tasmād dṛṣṭānto nāmānvayavyatirekavākyārthapradarśanaḥ[899] | na ceha vyatirekavākyaṃ prayuktam | ato vaidharmyadṛṣṭānta ihāsādṛśyamātreṇa[900] sādhaka upanyas taḥ | na ca tathā sādhakaḥ | vyatirekaviṣayatvena sa sādhakaḥ | ca na tathopanyas ta iti[901] ayam apradarśitavyatireko vaktur aprādhād dṛṭaḥ || __________notes__________

[899] pradarśanārthe | [900] sādṛśyabhāvena sādha- [901] iti | ato 'pra-; iti | apra-

viparītavyatireko[902]yathā --- yad akṛtakaṃ tan nityaṃ bhavati iti iii-135

__________notes__________

[902] yathā --- om.

[903]viparīto vyatireko yasmin vaidharmyadṛṣṭāānte sa tathoktaḥ | tam udāharati ---[904]yathā yad

__________notes__________

[903] `viparīto' ity ārabhya `tam udāharati' paryantaḥ pāṭho durvekasamīpasthaikasminn ādarśe nāsīd iti vyākhyānurodhāt jñāyate --- saṃ- [904] yathā --- om.

anvayavākye sādhanam anūdya sādhyaṃ vidhātavayam | vyatirekavākye ca sādhyābhāvam anūdya sādhanābhāvo vidhātavyaḥ | tathaiva hetoḥ sādhyaniyatatvābhidhānād ity asyārthaḥ |

kasmād asau vākyadvayenāpy eva vaktavya ity āha --- anyatheti | asmād anyena prakāreṇa gamakaḥ parokṣārthaprakāśako noktaḥ syāt |

kāmam asāv evam ucyatām | dṛśṭāntas tu katham atrādikriyata ity āha --- sa iti | sa hetus tathoktaḥ sādhyaniyata uktaḥ | dṛṣṭāntena sādharmyavatā vaidharmyavatā ca karaṇena siddho niścito darśayitavyaḥ |

nanv evam api na jñāyate kiṃvyāpāro dṛṣṭānta ihopayujyate ity āśaṅkyopasaṃhāravyāhenāha --- tasmād iti | nāmaśabdaḥ prasiddhāv iha | anvayavyatirekavākyayor arthā(artho ')bhidheyaḥ --- uktena prakāreṇa hetoḥ sādhyaniyatatvam --- pradarśyaḥ | taṃ prasarśayatīti tathā | yad vā pradarśyate 'neneti pradarśyate 'sminn iti pradarśanaḥ | tasya pradarśana iti vigrahaḥ |

yady evam ayam api vaidharyadṛṣṭāntāntas tathākāryevātropayojyata ity āha --- na ceti | co yasmādarthe | iha prayoge | vyatirekakhyāpakaṃ sāedhyābhāvānuvādena sādhanābhāvavidhāyakam vākyam ity arthaḥ | atas tathābhūtavākyaprayogāda vaidharmyadṛṣṭānta ākāśaḥ | ihānityatvasādhanaprayoge sādhyadharmiṇo 'sādṛśyaṃ kevalaṃ yattanmātreṇa tanmātrapradarśanena, viṣayeṇa viṣayiṇo nirdeśāt | sādhako niścāyako hetoḥ sādhyaniyatatvasyeti prakaraṇāt |

yadi tanmātreṇāpi sādhakas tadā kā kṣatir ity āha --- na ceti | tatheti asādṛśyamātreṇa | vādy uktena dharmeṇa sādhyadharmiṇo 'sādṛśyāvagame dharmāntareṇāpy asādṛśyāvagamo 'vaśyambhāvīti yujyate 'tiprasaṅgād ity abhiprāyaḥ |

[dhpr 252] akṛtakam ityādi | [905]ihānvayavyatirekābhāvyāṃ sādhyaniyato hetur darśayitavyaḥ | yadā ca sādhyaniyato hetur darśayitavyas tadā vyatrirekavākye sādhyābhāvaḥ sādhanābhāve niyato darśayitavyaḥ | evaṃ hi hetuḥ sādhyaniyato darśitaḥ syāt | yadi tu sādhyābhāvaḥ sādhanābhāve niyato nākhyāyate sādhānasattyāyām api sādhyābhāvaḥ sambhāvyeta[906] | tahthā ca sādhananaṃ sādhyaniyataṃ na pratīyeta[907] | tasmāt sādhyābhāvaḥ sādhanaābhāve niyato vatavyaḥ viparītavyatireke ca sādhanābhāvaḥ sādhyābhāve niyata ucyate | na sādhyābhāṣvaḥ sādhanābhāve | tathā hi --- yad akṛtakam iti sādhanābhāvam anūdya tan nityaṃ bhavatīti sādhyabhāvavidhiḥ | __________notes__________

[905] vyatirekavākyābhyāṃ [906] sambhāvyate [907] pratīyate tato 'yam arthaḥ --- akṛṭako nitya eva | tathā ca sati akṛtakatvaṃ nityatve sādhyābhāve niyatvaṃ sādhanābhāve | tato na sādhyaniyataṃ hetuṃ vytirekavādkyamāha | tathā ca niparītavyatireko 'pi vaktur aparādhād duṣṭaḥ || yady evam asādhakaḥ kathaṃ nāma sādhaka ity āha --- vyatireketi | vyatirekaviṣayatveneti vyatirekapratipattiviṣayatvena | co yasmādarthe, vyaktam etad ity asminn arthe vā | anenāpi tathaivopanyas ta ity āha --- na ceti | co 'vadhāraṇe | vyatirekavākyam anuktvaiva tasyopādānād ity abhiprāyaḥ | itis tamādarthe eva arthea vā ||

viparītavyatirekaṃ vyācakṣāṇa āha --- yadā ceti | viparītānvayaśabdasya [82b] vyatpattau darśitāyāṃ viparītavyatirekaśabdaswyāpi --- viparīto vaiparīty ena pradarśanād vyatireko yasmin dṛśānte sa tathokta iti --- vyutpattir darśitā bhavaty eveti cābhiprāyeṇa noktā | tam udāharatīti sujñānatvānnoktam iti pratipattavyam | yatra tu pustake viparītavyatireko yathety asya mūlasya vyākhānagrantho 'sti tatra sarvam avadātam | astīyaṃ gatir asmābhir darśitā |

nanu kiṃ nāma vyatirekavākyena darśanīyam? yad vaiparītyena darśanādayaṃ viparītavyatireka ucyata ity āha --- yadā ceti | co 'vadhāraṇe | sādhyaniyata ity asmāt paraḥ rpatipattavyaḥ | yadā yasmin kāle rpatipādanakāla ity arthāt | kālāntare tathāpradarśanānupapatteḥ | hetoḥ sādhye niyatatvapradarañcāvaśyakāryamanyathā gamako noktañ syād ity abhiprāyaḥ | tadā tasmin kāle | sādhyābhāvānuvādena sādhanābhāvo 'bhidhātavya ity asyārthaḥ | kasmāt punar evaṃ darśayitavya ity āha --- evaṃ hīti | hīti yasmāt | evaṃsādhyābhāvasya sādhanābhāve niyatatvapradarśanaprakāre sati |

athānyathāpradarśane 'pi yadi sādhanaṃ sādhyaniyataṃ pratīyate tadā tathāpradarśanenaiva kiṃ prayojanam ity āha --- yadi tv iti | tus tathā 'nākhyānāvasthāṃ bhedavatīṃ darśayati | tathā ca sādhanasattāyām api sādhyābhāvasmbhāvanāprakāre sati | yasmād evaṃ tasmād ity upasaṃhāraḥ | asimin rpayoge kiṃ mānocyata ity āha --- viparīteti | tuśabdārhtaś cakāraḥ | tathā hītyādinaitad eva pratipādayati yata evam anuvādavidhis atataḥ | tathā cākṛtakasya nityavoktiprakāre sati |

[dhpr 253]

dṛṣṭāntadoṣānudāhṛtya duṣṭatvanibandhanatvaṃ darśayitum āha --- na hy ebhir dṛṣṭāntābhāsāir hetoḥ sāmānyalakṣaṇaṃ sapakṣa eva sattvaṃ vipakṣe ca sarvatra asattvam eva niścayena śakyaṃ darśayituṃ viśeṣalakṣaṇaṃ vā | tad arthāpattyā eṣāṃ nirāso[908]draṣṭavyaḥ iii-136 __________notes__________

[908] nirāso veditavyaḥ

na hy ebhir iti | sādhyaniatahetupradarśanāya hi dṛṣṭāntā vaktavyāḥ | ebhiś ca hetoḥ sapakṣa eva sattvaṃ vipakṣe ca sarvatra asattvam eva yat sāmānyalakṣaṇaṃ tat niścayena śakyaṃ darśayitum | nanu ca sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣaniṣṭham eva pratipattavyaṃ na savata evety āha --- viśeṣalakṣaṇaṃ vā | yadi viśeṣalakṣaṇaṃ pratipādayituṃ śakyeta syād eva sāmānyalakṣaṇapratipattiḥ | viśeṣalakṣaṇam eva tu na śakyaem ebhiḥ prapādayitum | tasmād arthāpattyā sāmarthyena[909] eṣāṃ nirākraṇaṃ dṛṣṭayam | sādhyaniyataādhanapratītaye[910] upāttāḥ | tadasamarthā duṣṭāḥ, [911]svakāryākaraṇād iti [912]asāmarthyam | iyatā sādhanam uktam || __________notes__________

[909] sāmarthyeneti na teṣāṃ; sāmarthyeneti teṣāṃ; sāmarthyena teṣāṃ [910] pratipattaye upā [911] svakāryakaraṇāt [912] iti sāmarthyam |

akṛtatatvaṃ kṛtakatvasya sādhanasyābhāvaḥ | nityateve 'nityatvalakṣaṇāsādhyābhāve | na nityatvaṃ sādhyābhāvalakṣaṇaṃ sādhanābhāve kṛtakatvalakṣaṇasādhanābhāve 'kṛtakatva ity arthāt | yata evaṃ tato tehor vyatirekavākyaṃ karttṛ hetuṃ karmabhūtaṃ na sādhyaniyatam āha | uktayā nītyā sādhanābhābvaḥ sādhyābhāve niytatvāttam antareṇa na bhavet | na tu tayatra sādhyābhāvas tatrāvaśyaṃ sāhdanābhāva iti sādhyam antareṇāpi sādhanaṃ bhavet | tataś ca sādhyāniyataṃ sādhanam ity abhiprāyaḥ | tathā ca sādhyaniyatahetvapradarśanaprakāre sati vaktur evaṃvākyaprayoktuḥ ||

niścayeāvaś yantayā | viśeṣaniṣṭham eva prayetavyam iti bruvato 'yaṃ bhāvaḥ --- yadi nāmābhībhiḥ sapakṣa eva sattvaṃ nipakṣe sarcatrāsattvaṃ niśayena śakyate darśayitum, tathāpy ete viśeṣalakṣaṇaṃ sānānyalakṣaṇapratipattyaṅgaṃ pratipādayanta upayokṣyanta iti | atra viśeṣalakṣaṇaś cety uttaraṃ yadīty ākāraṇāt | arthāpattyety asya vyākhyānam sāmarthyena sāmānyaviśeṣalakṣaṇāpratipādanalakṣaṇana | eṣāṃ dṛṣṭātābhāsānāṃ nirākaraṇaṃ dṛṣṭātarūpatvenety arthāt |

katham amī duṣṭā yena tathātvena nirākraṇam eṣām ityāśaṅkyopasaṃharan āha --- sādhyeti | tadasamarthās tadapra(tatpra)tītikāraṇāśtāḥ | asāmarthyam eva kathaṃ yenāsāmarthyād [82a] duṣṭā ucyanta ity āha --- svakāryasya hetoḥ sādhyaniyatatvapradarśanalakṣaṇasyākaraṇāt | nanu tadakaraṇam evāsāmarthyam utam iti cet | satyam | kevalam asāmarthyavavahārāpekṣayaivam utam ity avaseyam | itis tasmādarthe, evamarthe vā | asāmarthyameṣām ity arthāt | sādhyād ivikasyānanvayāpradarśitānyayāder

[dhpr 254]

dūṣaṇaṃ vatum āha ---

dūṣaṇā[913]nyūnatādyuktiḥ iii-137

__________notes__________

[913] nyūnatāyuktiḥ; dūṣaṇāni nyū- [914]dūṣaṇā kā draṣṭavyā? nyūnatādīnām uktaṃ | ucyate 'nayety uktir vacanam nyūnatāder[915] vacanam || __________notes__________

[914] dūṣaṇāni kāni draṣṭavyāni [915] nyūnatādir vacanam; nyūnatādivacanam

dūṣāṇaṃ vivarītum āha --- ye pūrvaṃ nyūnatādayaḥ sādhanadoṣā uktās teṣām udbhāvanaṃ dūṣaṇam | tena paraiṣṭārthasiddhipratibandhāt iii-138ye pūrvaṃ nyūnatāādayaḥ asiddhaviruddhānaikāntikā uktās teṣām udbhāvakaṃ yadvacanaṃ tad dūṣaṇam |nanu ca nyūnatādayo na viparyayasādhanbāḥ | tat kathaṃ dūṣaṇam ity āha --- tena nyūnatādivacanena pareṣām iṣṭārthaś ca tasya siddhiḥ niścayas tasyāḥ pratibandhāt | nāvaśyaṃ niparyaya sādhanād eva dūṣaṇaṃ viruddhaat | api tu parasyābhipretaniścayavibandhān[916] niścayābhāvo bhavati niścayaviparyaya ity asty eva[917] viparyayasiddhir iti | [918]uktā [919]dūṣaṇā || __________notes__________

[916] -niścayanibandha-; niścayapratibandha- [917] ity asti vipa- [918] uktaṃ dūṣaṇam [919] dūṣaṇā --- om.

api dṛṣṭāntābhāsasyāsādhanāṅgavacanād vādino nigraho ādino nigraho 'sāmarthyopādānānnyāyaprātaḥ | paropāttāś ca codanīyā iti dṛṣṭāntābhāsavyupādane vārttikakṛto 'bhiprāyaḥ pratyavya iti | samprati sudhagrahaṇārtham ukaprabandhasyācāryīyasya pratpāditamavacchindannāha --- iyateti trirūpaliṅgākhyānam ity ādinaitadntena, idaṃ parimāṇam asyetītyat teneyatā mahāvākyena sādhanam uktam ācāryeṇeti śeṣaḥ | prasaṅgāgatasyānekasyāpi tad abhidhānam ativṛttam, tad api tasyaiva sphuṭāvagamārthaṃ tatvaivopayuktam ati manyamānenoktam iyatā sādhanam uktam iti |

iti bhūtadūṣaṇodbhāvanā dūṣaṇā | duṣeṇijantād yucaṃkṛtvā ṭāpkarttavyaḥ | etac ca tad dūṣaṇam ity antaṃ subodham |

viparītasādhanasyaiva dūṣaṇatvātkathaṃ nyūnatādy ukti(kter)dūṣaṇatvam ity abhipretyāha --- nanu ceti | atra tenetyādy uttaraṃ vyācakṣāṇa āha --- tenetyādi |

[dhpr 255]

dūṣaṇābhāsās tu jātayaḥ iii-139

dūṣaṇābhāsā iti [920]dūṣaṇavadābhāsanta iti dūṣaṇābhāsāḥ | ke te? jātayaḥ [921]iti | jātiśabhdaḥ sādṛśyavacanaḥ | uttarasadṛśāni jāty uttarāṇi[922] | uattarasthānaprayuktatvād uattarasadṛśāni jāty uttarāṇi ||

__________notes__________ [920] dūṣaṇāvat [921] iti --- om. [922] rāṇīti

tad evottarasādṛśyam uttarasthānaprayuktvena darśayitum āha ---

[923]abhūtadoṣaudbhāvanāni jātyuttarāṇi iti iii-140

__________notes__________

[923] anubhūta || [924]tṛtīyaparicchedaḥ samāptaḥ || __________notes__________

[924] dṛtīyaparichedaḥ samāptaḥ --- om. || nyāyabudinduḥ samāptaḥ || laghudharmottarasūtraṃ samāptam iti || nanūktaṃ viparītasādhanaṃ dūṣaṇam | tatkathaṃ pareṣtārthasiddhapratibandhakasyāpi nyūnatādivacanasya tathātvam ucyata ity āśaṅkāmapākurvannāha --- nāvaśyaam iti | kin tv aparasya sisādhayiṣitārthaniścayavibadhād apy atrārthād draṣṭavyam | anyathā 'vaśyaṃ grahaṇamavadhāraṇaṃ viruddhavad ity api duryojaṃ syāt | mṛtvā śīrtvā ca tadyojane vaktur akauśalaṃ syād iti |

yadi tv avaśyaṃ viparyayasādhanatvasyaiva dūṣaṇatvam iti nirvandhas tadā tad apy asya nyūnatādivacanasyāstīti darśayann āha --- niścayeti | vāśabdaḥ pakṣāntaram avadyotayati | itis tasmād asty eva ||

sādṛśyārthavṛtter api jātiśabdasya darśanāj jātiśabdaḥ sādṛśyavacana ity āha |

nanu jātiśabdaḥ sādṛśyavacanatvād astv ayam arthaḥ --- jātayaḥ sadṛśā iti | kāni punas tāni kena ca sadṛśānīti na jñāyata ity āśaṅkām apārkuvannāha --- uttareti | etaccācāryeṇaiva vivaraṇe spaṣṭīkṛtam iti manyate | tad ayam arthaḥ --- jātiśabdena jātyuttaram evātra varttikakārasya vivakṣitam iti |

kathaṃ punar dūṣaṇābhāsānāṃ jāty uttaraśabdavākyatvam ity āśaṅkyāha --- uttareti | lakṣyate cāyamācāryasyāśayo yadutottarasthāne jayāta iti | vivaraṇe 'py uttarasthāne jāyamānatvāj jāyata uttaratvenābhāsanād uttarāṇīti | evam anena[na]vyākhyātam iti na pratīmaḥ ||

jātyuttaraśbdasya vigrahaṃ darśayann āha --- jātyeti | abhūtadoṣodbhāvanāni jātyuttarāṇīti bruvatā vārttikakṛtā bhūtadoṣodbhāvanaṃ tu yad dūṣaṇākhyaṃ tad evottīryate aniṣṭapakṣād anenottārayatim, nirvāhayati vā svapakṣam iti | [83b] ..... m iti | etac ca jāty uttaravyutpādanam ācāyasya hetvābhāsavan na prayogārtham | yathā naiyāyikā mānyante --- atyantaparājīyamānāvasthāyāṃ

[dhpr 256] abhūtasyāsaty asya doṣasya udbhāvanāni | udbhāvyata [925]etatair ity udbhāvanāni vacanāni | tāni jāty uttarāṇi | jātyā sādṛśyenottarāṇi jāty uttarāṇīti || __________notes__________

[925] etair udbhā katipayapadavastuvyākhyayā yanmayāptaṃ kuśalamamalam itndoraṃśuvannyāyavindoḥ |padamajaramvāpy jñānadharmottaraṃ yaj jagadupakṛtimātravyāpṛtiḥ[926] syāmato 'ham || __________notes__________

[926] vyāpṛtaḥ

ācāryadharmottaraviracitāyāṃ[927] nyāyāṃ nyāyavinduṭīkāyāṃ tṛtīyaḥ paricchedaḥ samāptaḥ ||[928]

__________notes__________

[927] samāpteyaṃ nyāyavinduṭīkā kṛtir ācāryadharmottarasya ||; pādaviravitāyāṃ [928] sahasram eakṃ ślokānāṃ tathā śracatuṣṭayam | saptasaptatisaṃyuktaṃ nipuṇaṃ paripiṇditam ||; - paripiṇditam ||146|| maṃgalaṃ mahā śrī || samāptam iti || saṃvat 1490 varṣe mārgaśira sudi 3 ravau śrī kharataragacche śrī jinarājasūripaṭṭe, śrī śrī jinabhadrasūrirājye arīkṣagūrjarasutadharaṇākena lidhāpitaṃ || śubhaṃ bhavatu || kalyāṇam astu || nyāvabindusūtravṛtti ... purohitaharīyākena likhitam ||

jātir hetvābhāsaś ca rpyktavya iti | kiñ ca dūṣaṇasvarūpasya sphuṭārthabodhanārtham | heyajñāne hi tad viviktamuādeyaṃsujñātaṃ bhavatīti jāti(teḥ) hetv ābhāsānāñ ca sphuṭasvarūpaparaijñānasya prayojanam svavākye parivarjanaṃ paraprayuktānām api doṣabhāvanam itarathā vyāmohaḥ syād ity uktaprāyam |

tatra jātyuttarasyohāraṇaṃ yathā --- anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavad ity utke kim idaṃ kṛtatatvaṃ śabdagataṃ hetutvenopanītam āhosvid ghaṭagatam | yadi śabdagataṃ tasya ghaṭo dṛṣṭāto 'sambhavād avyāter anaikāntiko ................................. pratyavasthānātmikā jāti ........................................ sādharmyād iti naiyāyika ............. ācāryasya tv ayam āśayo .................................................... ........................................ tathāhi naikāyikā ...................................... pratijñāpadayo ..............................virodhamāhus tathā --- prayatnānantarīyakaḥ śabdaḥ ...................................... prayatnantarīyakatvādi ............................... hetum ācakṣate | tayaiva dūṣaṇā ............................................. śabdasya dharmitvāt | na ceyaṃ jāti ....................................... bhavati | tataś ca yasyaiva .................................................................................................................................. jātyuttarāṇīty atretiśabdo māhāvākyaparisamātau ||

[dhpr 257]

ācāryaśrīdharmakīttīviracitasyāsya prakaraṇasya nyāyabindusaṃjñakasya yathāvadarthaprakāśikāṃ mahāpaṭīyasīmīdṛśīṃ [vyākhyāṃ] [viraca]yatā mayā .................... kim api puṣyam uārjitaṃ tad anena tādṛśīmavasthāṃprāpya sakalasattvopakāraṃ .............. m ity adhyāśayo me ............. kriyāyogātsāt sātmīkṛtaparārthakaraṇo 'yaṃ dharmottaraḥ katipayetyādinā ............................. ślokam āha |

asyāyaṃ samudāyārthaḥ | nyāyabindoḥ kiyat .............................. kuśalamāptamataḥ kuśalādajaraṃ jñānadharmottaraṃ ca padaṃ tad avāya jagaṭupakṛtimātra [vyāpṛtiḥ] syāmiti | ..................................................... buddhyate | padyante gamyante 'rthā ebhir iti padāni vākyāni teṣāṃ vastupratipādyatayāsti tam abhidheyarūpaṃ .......... śeṣo jñeyaḥ | āptaṃ prāptaṃ kuśalaṃ sukṛtam | kiṃ kurvatā? [84a] ............ bhavati puṇyam api kuśalañ ca | yathā para ........................ parodbhavāpi | tato vyabhicārasaṃbhavād viśeṣaṇam | kiṃvanirmalam? indoraṃśuvad iti | indoś candram aso 'śavaḥ kiraṇāsta iva | evaṃ vidhavidhānena yat puṇyate tad avaśyamamalatayaitattulyaṃ bhavatīti bhāvaḥ | padaṃ pratiṣṭhām avasthām iti yāvat | kiṃ ............... dyate ... yatra tattathā | jarāgraṇasyopalakṣaṇatvāt mṛtyor api saṅgraho jñātavyaḥ | tenāyam arthaḥ --- ajaramamrtyaṃ ceti | atha vā jarānirdeśenaiva daṇḍāpūpanyāyena sābhyupāyasyāvabodho nivakṣitaḥ | dharmaś ca sarvopakaraṇanivarttako 'dṛṣṭaḥ | tāvenottarāvadhikau yatra pade tattathā | tābhyāṃ cottaraṃ śreṣṭam | yattadoś ca nityam abhisambadhena tacchabdasya labdhatvāt tadavāpyety artho 'vatiṣṭḥate | jagato jīvalokasya upakṛtir upakāraḥ | saiva tanmātram | tadvyāpṛtir vyāpāro vyāpriyamāṇatā yasya mama yo 'haṃ tathā |

na vārśasāviṣaye 'sminn āśīr liṅgā bhūyāsam iti śabdasiddher[naivam]nena vaktavyam tat kim evam avādīd iti cet | na | āśaṃsāviṣayatvābhāvāt | yata evaṃvidhānuṣṭhānajanmanā puṣyātiśayena evambhūtapadaprāptes tato 'pi mamaivaṃvidhakriyasyamānatvād eva ......................... yam etad ity abhiprāyāt sarvam avadātam iti ||

guror jitārer abhigamya dhīdhanaṃ mayā hi ṭīkā vivṛtā paṭīyasī |

kutūhalenāpi tad atra yujyate nirīkṣaṇaṃ sādhu vivecakānām ||

ajño janasty ajati labdham apīha ratnaṃ kācena tuyam iti calāyateti(m iti cacalamānaso 'pi) |

etāvataiva tad alaṅkaraṇaṃ na kiṃ syāt kiṃ vā ''dareṇa tadupādadate na dhanvāḥ ||

imaṃ nibandham vidhivadvidhāya [mayā hy]vāptaṃ suṃkṛtaṃthakañcit |

ihaiva janmanyathā tena sattvā anantasaṃbodhimavāptnuvantu ||

|| paṇḍitadurvekamiśraviracitadharmottarapratīpo nāma nibandhaḥ samāptaḥ ||

|| ṭippaṇāni ||

abbreviations:

ts tattvasaṅgraha:(g.o.s. 30, 1926).

tsp tattvasaṅgrahapañjikā: s. ts

tp (tātparya-) nyāyabindutīkāyā anutīkā tātparyanibandhanam aprakāśitaṃmuniśrīpuṇyavijayasatkam |

nbṭṭ (nyāya-ṭi-) nyāyabinduṭīkāṭīppaṇī (bibliltheca buddhica petrograd vol. xi)

nbṭt (nyāya-tā-) nyāyabinduṭīkātātparyaṭīkā (vizianagaram sanskrit series, no. 15. 1898)

nbṭṭm (nyāya-ma-ṭi-) nyāyabinduṭīkāṭīppaṇī mallvādikṛtā aprakāśitā muniśrīpuṇyavijayasatkā |

np nayapradeśa (g.o.s. 38, 1930)

nm (nyāyama-)nyāyamañjarī(vizianagaram sanskrit series, no. 10. 1895)

nbā nyāyāvatāraḥ (nyāyāvatāraḥvārtikavṛttyantargataḥ) (siṃdhī jaina granthamālānaṃ- 20, 1949)

nv nyāyavārttika (caukhambā saṃskṛtasīrīja, 1916)

nbh nyāyamahābhāṣyam

pāṇ pāṇinikṛtāṣṭādhyāyī

pm pramāṇamīmāṃsā (siṃdhī jaina granthamālānaṃ- 9, 1939) pv pramāṇavārttikam ācāryamanorathanandikṛtavṛttisahitam | (j.b.o.r.s 1937) [die ordnung des kapitels bleibt unverändert, d.h. sie entsprecht unserer ordnung.] pvin pramāṇaviniścayaḥ (aprakāśitaḥ)

pvinṭ pramāṇaviniścayaṭīkā (aprakāśitaḥ)

pk prameyakamalamārtaṇḍaḥ (nirṇayasāgara presa, 1941)

pvsv(pra-svo-)pramāṇavārttikasvopajñaṭīkā (kitāba mahala, ilāhābāda, 1943)

pvṭ manorathanandikṛtā pramāṇavārtikaṭīkā (j.b.o.r.s 1937)

mv mahābhārata vanaparva

vn vādanyāya (mahābodhi, sosāyaṭī banārasa, 1936)

vsū vaiśeṣika sūtra

śv ślokavārttika kumārilakṛtam (madras university, 1940)

sv siddhiviniścayaḥ (aprakāśitaḥ paṃ- sukhalālajīsaṃghavīsatkaḥ)

hb hetubinduḥ (g.o.s. no. 113, 1949)

hbṭā hetubinduṭīkāloka ṭippaṇāni | 2,4. syād etat --- namaskāraś lokakaraṇe ca ākṣepaparihārau dharmottarapradīpoditanīttidiśā anugantavyau | ity anena hetubindutīkāloke (pṛ- 233) ayam evāśo nirdiṣṭaḥ |

5,8. vinītadevaśāntabhadrau --- samyagjñānetyādivākyena prayojanaprayojanam adhihitam ity anyavākhyāṃ bhaṅgyā dūṣayitum āha --- samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhir iti |" --- tp 2; "samyagjñānetyādinā vinītadevavyākhyāṃ dūṣayati" --- nbṭ3.

12,12. atha bhojanādeḥ --- tulanā --- tp 5.

14,5. jvarahara tulanā --- nt 3.

16,1. avisaṃvādakaṃ --- avisaṃvādanārtho 'tra samyagjñānārthaḥ | na tu yadaviparītaṃ tatsamyagjñānam iti | evaṃ hi yogācāramatanirākaraṇena prakaraṇaṃ pravṛttaṃ syāt | tanmatena tu `sarvam ālambane bhrāntaṃ muktvā tāthāgata jñānam' | sautrāntikapakṣe 'pi pratyakṣam evaikaṃ samyagjñānaṃ syāt, nānumānam, svarpatibhāse 'rtha 'thādhyavasāyena pravṛtteḥ | " --- tp 8 | pramāṇalakṣaṇe naiyāyikānān anupapatty arthaṃ drṣṭavyā nm 23.

16, 1. "jñāna" --- atra naiyāyikānām anupapattir yathā --- "ye tu bodhasyaivapramāṇatvamācakṣate lakṣaṇavicārataḥ ||" --- pv 1.8. "tasmāt `anadhitārthaviṣayaṃpramāṇam' ity api `andhigate svalakṣaṇe' iti viśeṣaṇīyam |" --- hb 53. atra vācaspatiḥ --- "anadhigatārthagantṛtvaṃ ca dhārāvāhikavijñānānām adhigatārthagocarāṇāṃ lokasiddhapramāṇabhāvānāṃ pramāṇyaṃ vihantīti nādriyāmāhe |" ity ādi --- nbt 15.

19,4. "anadhigataviṣayam" --- "gṛhītagrahaṇānnoṣṭaṃ sāṃvṛtaṃ |" --- pv i,5.

20,17. `sāṃvyavahārolasya'--- "pramāṇyaṃ vyavahāreṇa |" --- pv i,7. "sāṃvyavahārikasya pramāṇasya lakṣaṇam saṃvyavahāraś ca bhāvibhūtarūpādikṣaṇānām ekatvena saṃvādaviṣayo 'navagītaḥ sarvasya | sādhyasādhanayor ekavyaktadarśane samastatajjātīyatathātvavyavasthānaṃ samvādam avadhārayanti vyavahartāraḥ | tad anurodhāt prāmāṇyaṃ vyavasthāpyate | tattvatastu svasaṃvedanamātramapravṛttinivṛttikam |" --- pvv, 1,7.

23,2. `arthakriyārthabhiḥ' --- svalakṣaṇavicārataḥ | pv 1,8. "arthakiryāyogyaiṣayatvāt tadarthināṃ pravṛtteḥ |" hb 53.

24,1. uktam --- draṣṭavyaṃ --- 19,1.

24,20. anena --- śukle śaṅkhe pītajñānaṃ maṇiprabhāyāṃ ca maṇijñānaṃ gacchad vṛkṣādijñānaṃ ca sarvaṃśe pramāṇam iṣṭaṃ kaiśicit --- etat saraṃ samyagjñāngrahasyaiva vyavacchedyam iti darśayati --- tp 11. tathā [cā]cāryaikadeśīyāḥ śuklaśaṅkhe pītajñānaṃ bhrāntam api samyagjñānam icchanti | nbṭṭ 20.

28,1. arthakriyānirbhāsam --- etad anyo 'nyathā vyācaṣṭe --- arhtārahkiryānirbhāsasya kāraṇagrahaṇekathaṃ grahaṇamāśakitam? yāvatā na tat kāraṇam arthāvāpter api tu tad rūpam eva arthakriyā nirbhāsate yasmāt --- ity api vivektum aśakyatvād asamādhānam eva |" tp 13.

29,8. prāptipāṭhe --- sākṣātprāptir iti kvacit pāṭhaḥ | sākṣād vyavadhānena prāptyate 'rthakriyā yasmāt tasmād arthāt taddhetutvād arthakriyānirbhāsam api jñānaṃ prāptir uktam upacārāt | tp 13.

30,1 arthaḥ --- arthāt `arthaśabdaḥ prayojanavacanaḥ puruṣasya arthaḥ prayojanam' ity anyavyākhyā nirastā | tp 14

30,3 upekṣaṇīyaḥ --- na copekṣā 'nupādānatayā hānapakṣe niḥkṣiptā | ahānatayodānapakṣaniḥkṣepaprasaṅgāt | upādānaprayatnāprasavahetutayā nopādānam iti cet | kim ayaṃ hānprayatnam api prasūte yato hānaṃ syāt | tasmāt yā nobhayaprayatnaprasavahetuḥ "sopekṣābuddhis tṛtīyā lokaprasiddheti siddham"nbṭt 67.

31, 20. arthaḥ prayojanaṃ --- heyo 'rtha ityādinā vinītad evasya vyākhyā dūṣitā | tena hi evaṃ vyākhyātam --- arthaśabdena prayojanam ucyate --- nbṭṭ 13.

31, 27. vinītadevena --- anena vinītadevavyākhyānaṃ dūṣayati | --- nbṭt 15.

34,6. pūrveṣām --- pareṣāṃ ṭīkākṛtāṃ matapākartum āha mithyetyādi | nbṭt 15

34, 29. nbṭt 16.

35,9. prasiddhāni --- pasiddhāni pramāṇāni vyavahāraś ca tatkṛtaḥ | pramāṇalakṣaṇāsyoktau jñāyate na prayojanam || na 2.

35,3. nb 2. "mānaṃ dvividhaṃ viṣayadvaividhyāt |" pv 2,1. "na pratyakṣaparokṣābhā"

36; nt 12 ca |

38, 1. samāsaḥ --- tulanā --- nbṭt 65.

38,26. akṣamakṣam --- tatrāyaṃ nyāyamukhagranthaḥ --- yat jñānam artharūpādau viśeṣaṇābhidhāyakābhedopacāreṇāvikalpakaṃ tad akṣam akṣaṃ prati varttata iti pratyakṣam --- tsp ad ts 1237.

40, 3. yathārtha- --- anena vinītadeva śāntabhadrayor vyākhyā dūṣitā | --- nbṭṭ 16

40,4. nb 4 --- "pratyakṣaṃ kalanānoḍhaṃ pratyakṣeṇaiva sidhyati | --- pv 2,123; 2, 174. vastuśakyaiva netradhīḥ |" --- pv 2,185; ts 1214 taḥ | "sūtre anupāttaṃ jñānaṃ lahbyate kuta iti ceducate | kalpanayā jñānasyaiva saṃbandho dṛṣṭaḥ, bhrāntiś ca jñānadharmaḥ | tasmāt kalpanārahitam abhrāntaṃ ca jñānam evocyate | tad yathā savatsā dhenurāīyatām ity ukte na vaḍavā''nīyate kin tu godhenuḥ | evam ihāpi kalpanayā bhrāntyā ca jñānasyaiva saṃbandho dṛṣṭa iti jñānam eva pratyakṣam iṣyate iti vinītadevavyākhyānaṃ sacoparihāram asaṃgatam | --- tp 25; asya lakṣaṇasya nirāsaḥ jayantena nyāyam añjaryāṃ kṛtaḥ |" nm 92; nbṭt 88, 102.

41,11. anyena --- pratyakṣatvam anūdyetyādi idhīyate ity ādi vālya- brivatā pratyakṣaṃ saṃjñā, kalpnāpoḍhetyādi saṃjñīti --- aprasatutābhidhānaṃ vipratipattinirākaraṇe prakṛte svecchayā saṃjñākaraṇe sati pratyakṣaśabdavācye vastuni parasyābhimate vipratipattir na nirākṛtā syāt | --- tp 19. anena lakṣyalakṣaṇabhāvaṃ darśayatā vinitadevavyākhyāna samjñāsaṃjñisaṃbaṃdharūpaṃ pratyuktam | --- nbṭṭ 17.

41,13. apareṇa --- yasvanayoḥ pradeśāntarasiddhayor anuvādaṃ kṛtvā pratyakṣatvaṃ vidhatte tenāpi viparītaṃ lakṣyalakṣaṇavidhāvākyamāśirtaṃ syāt | prasiddhaṃ hi lakṣaṇam anūdya lakṣyam abhidhīyate | ythā śidhayā parivrājakateti | iha tu lakṣyasyārthasākṣātkāritvasyāprasiddhatvāt tad anuvādenāprasiddhaṃ lakṣaṇam eva vidhīyate | yathā parivrājakaśidhāliṅgam iti | kiṃ ca pradeśāntarāsiddhe 'pratyakṣādhāre katham anudyeyātām? pratyakṣādhāratve ca siddhe kiṃ punar ihāpūrvaṃ vidheyam iti avadhīritam | --- tp 19.

42, 9. sanniveśopādhi --- sañcitaḥ samudāyaḥ sa sāmānyaṃ tatra cākṣadhīḥ | sāmānyabuddhiś cāvaśyaṃ vikalpenānubadhyate --- ityādi --- pv 2, 194 taḥ |

42, 19. pūrvavyākhyā --- "kim arthaṃ viśeṣaṇadvayopādānam? ucyate | taimirikajñānavyavacchedārtham abhrāntapadam, anumānanirāsārtham itarat | na tvālambananiṣaye 'nyathā yogācāramatam amataṃ syāt | tanmatena sarveṣāṃ svālambena bhrāntatvāt | iṣyate ca sautrāntikayogādāramatānusāreṇa prakaraṇārambho yataḥ prāmāṇyaviṣaye 'visaṃvādakatvalakṣaṇam abhrāntatvaṃ dvābhyām abhyupagamyate | saty evam ānasyāpi pratyakṣatva prasaṅgaḥ | tad api hi avisaṃvādakatvād abhrāntam iṣyate | ataḥ tannirākaraṇārthaṃ kalpanāpoḍhagrahaṇam iti anyavyākhyāṃ nirācikīrṣur āha --- abhrāntam ityādi |" --- tp 19. "nanu yad etat bhrāntagrahaṇaṃ vipratipattinirākaraṇārtham uktaṃ tad ayukatam | samyagjñānatvād eva gacchad vṛkṣadaraśanādi pramāṇaṃ na bhaviṣyati | na hi ya eva vṛkṣādir dṛśyate sa eva prāpyate iti visaṃvāda eva | ataḥ kim abhrāntagrahaṇena etan nivṛtty arthena? satyam etat | param etasminn abhrāntagrahaṇe sati viśiṣṭasaṃvādānaṃ pratyakṣam iti gamyate anyathā yathānumānaṃ saṃvādamātreṇaivaq pramāṇam, evaṃ pratyakṣam api | ata eva vṛttikāreṇoktaṃ tato hi pravṛttena vṛkṣamātramavāpyate iti saṃvādakatvāt samyagjñānaṃ syād iti | iha vā sārthakam abhrāntagrahaṇam | kecid ācāryaikadeśīyāḥ --- `dvicandrādivijñānāṇāṃ mānasī bhrāntiḥ nendriyajeti | tasyāś ca kalpanāpoḍhagraṇenaiva nirāsaḥ | tathā ca dignāganāmnācāryeṇa `kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣam' iti lakṣaṇe 'bhrāntagrahaṇana kṛtam iti' --- pratipannāḥ | teṣāṃ vipratipattinirākaraṇāya indriyajāṃ bhrāntiṃ lakṣayan abhrāntaviśeṣaṇam āha dharmakīrttir ity

anvadyam abhrāntagrahaṇamm |" --- nbṭṭm 15. "keśoṇḍkādivijñānanivṛttyartham idam kṛtam | abhrāntagrahaṇaṃ tad dhi bhrāntatvān neṣyate pramā || mānasa tad apīty eke naitad indriyabhāvataḥ | bhāvāt tadvikṛtāvasya vikṛteś copalambhataḥ || sarpādibhrāntivac cedam anaṣṭepyakṣaviplave | nivartteta manobhrānteḥ spaṣṭaṃ ca pratibhāsanam ||" --- ts 1392-1394 || "abhrāntamtrāviṣamvāditvena draṣtavyam | na tu yathāvasthitālambanākāratayā | anyathā hi yogācamatenālambanāsiddher ubhayanayasamāśrayeṇeṣṭasya pratyakṣalakṣaṇasyāvyāptā syāt ||" --- tsp ad ts 1392.

43.8. bahavaḥ --- "kā vā virodho bahavaḥ saṃjātātośayāḥ pṛthak | bhaveyuḥ kāraṇaṃ buddher yadi nāmendriyādivat ||" pv 2.223.

44.17. nanv evam --- "yady evam abhrāntatvaṃ tadā yogācāramatābhāvaḥ | na | vastutvenābhrāntatvaṃ lakṣaṇaṃ nāsty eva | kathaṃ tarhi dvicandrādīnāṃ pratyakṣatā 'pākroyate 'nena? ucyate | samyagjñānaviśeṣaṇaviṣṭaṃ pratyakṣaśabdavācyam artham anūdya kalpanāpoḍhatvaṃ vidhīyate | na ca dvicandrādijñānānām avisaṃvādakatvam stīti nirāsas teṣām | sautrāntikapakṣe tu abhrāntapadasya kim phalam? ucyate | ācāryadeśīyā hi --- dvicandrāder bhrāntir mānasī | tasyāś ca kalpanāpoḍhpadenaiva nirāsaḥ | ata evācāryeṇa `kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣaṃ pratyakṣeṇaiva sidhyati [pv 1,123]' iti lakṣaṇen 'bhrāntapadaṃ nopāttim iti --- pratipannāḥ | tān prati imāṃ vipratipattiṃ nirākartum abhrāntagrahaṇaṃ lakṣaṇaśeṣam āha kīrttiḥ | ata eva ṭīkākāro 'pi kīrttyabhiprāyaṃ paripālayan vipratipattinirāsārtham evābhrāntapadam āha | katham abhiprāyaṃ pālayan | ucyate | evaṃ hi dvicandrādibhrāntinirāsārthaṃ bhaved abhrāntapadaṃ yadi dvicandrādibhrāntir indryajā bhavati nānyathā" --- tp 20. "etac ca lakṣaṇadvayam ityādinā padadvayena vipratipattinirāsaṃ darśayatā vinītadevavyākhyā padadvayakathanarūpā dūṣitā |" nbṭṭ 15. nanūktaṃ yogacāramatam asaṃgṛhītaṃ syād iti | ucyate | bāhyanayena sautāntikānusāreṇa lakṣaṇaṃ kṛtam iti adoṣaḥ | yogacāramatena tv abhrāntagrahaṇaṃ na karttavyaṃ saṃvādakasya samyagjñānasya prastutatvāt ||" nbṭṭ 19.

47, 9. nb 5 --- "jāyante kalpanāstra yatra śabdo niceśitaḥ | tenecchātaḥ pravartteran nekṣeran bāhyamakṣajāḥ ||" pv 2.176.

47, 10. anena --- "tena yad vinītadevavyākhyā dūṣitā |" --- nbṭṭ 21.

47, 18. vicecayiṣyāmaḥ --- draṣṭavyaṃ dhpr 71,5.

47, 24. kīdṛśīti --- "kīdṛśīti svarūpaparijñānaśūnyasyedaṃ bhāṣitam | yad vā sambhāvayan pṛcchati kalpanāṃ yato bhavyaḥ kalpanāḥ santi | tathā hi --- indriyavijñānānāṃ vitarkavicāracaitasikasamprayuktānām audāryasūkṣmatayā svaviṣaye pravṛttir iti vaibhāṣikī kalpanā, vitarkavicārād audāryasūkṣmate .. yogācārāṇām" --- tp 29. "tathā hi vaibhāṣikā indriyavijñānaṃ vitarkavicāracaitasikasamprayuktaṃ kalpanām icchanti | yogācāramatena ca tathāgatajñānamadvayaṃ muktvā sarvajñānaṃ grāhyagrāhakatvena vikalpitaṃ kalpanā | jātyādisaṃsṛṣṭaṃ tu manojñānaṃ kapanety anye kalpayanti |" = nbṭṭ 21.

50, 1. arthasannidhinirapekṣatvāt --- "anapekṣitabāhyārthā yojanā samayasmṛteḥ |" pv 2.185.

50, 1. bālo 'pi --- "utpannamātrasya hi bālakasya stanaṃ dṛṣṭvā prāgbhavīyas tajjātīyāpekṣitānubhavajanitaḥ saṃskāra āvirasti | tataś ca smaraṇaṃ tato 'pekṣitopāyatānumānaṃ tataḥ pravṛttis tataḥ tasyāḥ sāmrthyaṃ ||" ---nbṭt 9.

51, 1. pūrvadṛṣṭāparadṛṣṭam --- "pūrvānubhūtasmaraṇāt taddharmāropaṇād vinā | sa evāyam iti jñānaṃ nāsti tac cākṣate kutaḥ ||" pv 2, 506.

52, 3. yady api --- "tena ya vinītadevena sāmānyayor vācyavācakabhāvamaṅgīkṛtya nirvikalpakatvam indriyayavijñānasya pratipāditaṃ tad dūṣitam |" --- nbṭṭ 23.

54, 1. dhpr 6 --- "trividhaṃ kalpanājñānam āśrayopaplavodbhavam |" pv 2, 288.

54, 26. pūrvam --- draṣṭavyaṃ 42.

55, 17. svakīyavacanākauśalam --- "nanv evam apy anarthakam yato 'nyathā na vibhramahetur ataḥ sāmarthād āśubhramaṇaṃ labhate | satyam | vyākhyātur ayam yatnaḥ syāt na śāstrakārasya | ato 'kauśalam eva śāstrakṛtaḥ syāt |" --- tp 24.

56, 21. cakṣuḥ paśyati --- "cakṣuḥ paśyati rūpāṇi sabhāgaṃ na tad āśritaṃ | vijñānaṃ dṛśyate rūpaṃ na kilāntaritaṃ yataḥ |" --- ak 1, 43. tp 26; nbṭṭm 19.

57, 2 dhpr 9 --- "tasmād indriyavijñānānantarapratyayodbhavaḥ | manonyam eva gṛhṇāti viṣayaṃ nāndhadṛk tataḥ ||" pv 2, 243.

58, 5. ekakāryakāritvena --- apratirodhaśaktikeṣu anādheyaviśeṣeṣu kṣaṇikeṣu pratyayeṣu parasparaṃ kaḥ sahakārārthaḥ? na vai sarvatrāti śayotpādanaṃ sahakriyā | kā tarhi? ekārthakaraṇaṃ yad bahūnām api |" hb 58.

59, 20.yad anyena --- "iti bruvatāvyākhyānam idaṃ --- indriyajñānena samanatarapratyajanitam ity anena vākyenāndhabadhirādyabhāvadoṣaḥ paraihṛta ity api nirastam |" tp 27.

61, 1. gṛhītagrahaṇāt --- pūrvānubhūtagraheṇe mānasasyāpramāṇatā | adṛṣṭagrahaṇendhāder api syād arthanam ||" --- pv 2, 239.

62, 16. dvividha --- pañca bāhyā dvivijñeyāḥ |" --- ak 1, 48.

62, 29. iha pūrvaiḥ --- tad astīti kuto 'dhigatam ityāśaṅkya vikalpodayād iti sādhanam ācāryajñānagarbheṇoktam | apareṇedaṃ nīlādir iti pravarttakam adhimuktilakṣaṇam | tad anyeṇāgamoktaṃ sambhāvyate --- ity uktaṃ tad eṣāṃ pūrvapakṣasamādhir abhidhīyate ||" tp 27. "tad etad dharmottareṇa āgamasiddhaṃ darśayatā ācāryajñānagarbhaprabhṛtīnāṃ mānasasidhaye yat pramāṇam upanyastaṃ vikalpodayād iti tad bhaṅgyāvadhāraṇād eva dūṣitam |" nbṭṭ 30.

64, 2. dhpr 10. --- "aśakyasam ayo hy ātmā rāgādīnām ananyabhāk | teṣām ataḥ svasaṃ vitir nābhijalpānuṣaṅgiṇī ||" pv 2, 249. "athātmarūpaṃ no vetti pararūpasya vit katham?" pv 2, 444.

68, 5. nāsti --- "sautrāntikasyālayavijñānābhāvo 'bhimata ity āha nāstīti |" --- tp 39.

68, 9. pramāṇavārttike --- pv 1, 34, 36, 122-287.

68, 3. vikalpa --- "na viklpānubaddhasyāsti sphuṭārthāv abhāsitā ||" pv 2, 283.

70, 6. viṣaya --- mānaṃ dvividhaṃ viṣayad vaividhyāt śakty aśaktitataḥ | arthakriyāyāṃ keśādinārtho 'narthādhimo || sadṛśāsadṛśatvāc ca viṣayāviṣayatvataḥ | śabdasyānyanimittānāṃ bhāve dhī sadasattvataḥ || arthakriyāsarmarthaṃ yat tad atra paramārthasat | anyat samvṛtisat proktaṃ te svasāmānyalakṣaṇe ||" pv 2, 1 --- 3; nbṭt 12-13.

71, 1. grāhyaḥ --- "bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyam iti ced grāhyatāṃ viduḥ | hetutvam eva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam || kāryaṃ hy anekahetutve 'py anukurvad udeti yat | tat tenāpy atra tadrūpaṃ gṛhītam iti cocyate ||" pv 2, 247-248; "hetubhāvād ṛte nānyā grāhyatā nāma kācana | tatra buddhir yadākārā tasyās tad grāhyam ucyate ||" pv 2, 224.

74, 2. nb 13 --- "yathoktaviparītaṃ yat tat svalakṣaṇam iṣyate |" --- pv 2, 51. "idaṃ ca vaiparītyam --- anabhidheyatvam, tattvānyatvābhyāṃ vācyatvam, asadarthapratyayāviśiṣṭapratibhāsaviṣayatvam, asādhāraṇatvam, asādhāraṇatvam, saṅketasmaraṇānapekṣapratipattikatvam, anyarūpaviviktasvarūpratibhāsavattvaṃ, arthakriyākṣamatvaṃ ca |" pvṭ 1, 51. "buddhir yatrārthasāmarthyād anvayavyatirekiṇī | tasya svatantraṃ grahaṇamato 'nyad vastvatīndriyam ||" pv 2, 59.

74, 17. anyair ākhyātam --- "sarveṇa rūpeṇa vastuno 'bhāvo'sannidhānam iti --- anyavyākhyā apāstā |" "yat punar yogyadeśe bhāvābhābhābhyām --- iti śāntabhadravyākhyānaṃ tad bhadrakam eva |" --- tp 35.

75, 3. nb 14-15 --- "arthakriyāsamarthaṃ yat tad atra parārthasat | anyat saṃvṛtisat proktaṃ te svasāmānyalakṣaṇe ||" --- pv 2, 3. "sa pāramārthiko bhāvo ya evārthakriyākṣamaḥ ||" --- pv 3, 165 | "meyaṃ tv ekaṃ svalakṣaṇam || tasmād arthakriyāsiddheḥ sadasattāvicāraṇāt | tasya svapararūpābhyāṃ gater meyadvayaṃ matam ||" pv 2, 53-54.

77, 7. nb 16 --- "sarvatra samrūpatvāt tadvyāvṛttisamārśrayāt || na tadastv abhidheyatvāt sāphalyā akṣasaṃhateḥ |" --- pv 2, 10-11.

78, 20. nyāyavādī --- "abhiprāyāvisaṃvādād api bhrānteḥ pramāṇatā | gatir apy anyathā dṛṣṭā pakṣaś cāyaṃ kṛtottaraḥ || maṇipratīpaprabhayormaṇibuddhyābhidhāvatoḥ | mithyājñānāviśeṣe 'pi viśeṣo 'rthakriyāṃ prati || yathā tathā 'yathārthatvepy anumānatadābhayoḥ | arthakriyānurodhena pramāṇatvayavasthitam ||" --- pv 2, 56-58.

78, 21. `ity atrāpi' --- draṣṭavyaṃ dhpr 51, 1.

79, 2. nb 18 --- "pramāṇaphalayor abhedaṃ nirākurvato naiyāyikasya yuktyarthaṃ draṣṭavyā --- " nm 70.

79, 11. `purastāt' --- draṣṭavyaṃ 17-18.

81, 2. nb 20 --- "viṣayākārabhedāc ca dhiyo 'dhigamabhedataḥ | bhāvād evāsya tadbhāve svarūpasya svato gatiḥ ||" pv 1, 6. "tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanaḥ | bhāvyantenātmanā yena pratikarma vibhajyate || arthena ghaṭayatyenāṃ na hi muktvārtharūpatām | anyaḥ svabhedāj jñānasya bhedako 'pi kathañcana || tasmāt prameyādhigateḥ sādhanaṃ meyarūpatā | sādhane 'nyatra tatkarma asambandho na prasidhyati || sā ca tasyātmabhūtaiva tena nārthāntaraṃ phalam | dadhānaṃ tac ca tāmātmanyarthādhigamanātmanā ||" --- pv 2, 302, 305, 306, 307.

81, 8. nb 21 --- tasmād yato asya ātma-bhedo asya adhigatir ity ayam | kriyāyāḥ karma-niyamaḥ siddhā sā tat-prasādhanā pv 3, 304.

82, 4. cakṣurādibhyaḥ --- sarvasāmānyahetutvād akṣāṇām asti na īdṛśam | tadbhede api hy abhinnasya tasya idam iti tat kutaḥ || pv 3, 312. sarvam eva hi vijñānaṃ viṣayebhyaḥ samudbhavat | tadanyasya api hetutve kathaṃ syād viṣayaākṛtiḥ || yathā eva āhārakālaāder hetutve apatyajanmani | pitros tad ekasya ākāraṃ dhatte na anyasya kasyacit || pv 3, 368-369.

82, 8. vyavasthāpy ---dhiyo aṃśayoḥ | tad-vyavasthā-āśrayatvena sādhya-sādhana-saṃsthitiḥ ||pv 215 . kriyā-karaṇayor aikya-virodha iti ced asat | dharma-bheda-abhyupagamād vastv-abhinnam iti iṣyate || || pv 218 .

87, 3. nb 1-3 "--- svaparārthavibhāgena tv anmānaṃ dvidhaṣyate | svārthaṃ trirūpato liṅgādanam eyārthadarśanam ||" ts 1362.

89, 1. nb 3 --- "tasya adṛṣṭa-ātma-rūpasya gater anyo artha-āśrayaḥ | tad-āśrayeṇa sambandhī yadi syād gamakas tadā || gamaka-anuga-sāmānya-rūpeṇa eva tadā gatiḥ | tasmāt sarvaḥ parokṣo artho viśeṣeṇa na gamyate || yā ca sambandhino dharmād gatir dharmiṇi jāyate | sā anumānaṃ parokṣāṇām ekaṃ tena eva sādhanam ||" pv 60-62.

89, 13. nanu ca --- "nanv evaṃ pratyakṣasyāpi dvaividhyaṃ kiṃ na kathyate? ucyate | tad adhigatasya svalakṣaṇasya nirdeṣṭum aśakyatvāt ||" tp 13.

89, 14. parārthaṃ pratyakṣam --- nv 11, 12.

90, 16. spaṣṭayiṣyāmaḥ ---hbṭā 258-259.

90, 24. nanu --- "nanu kim anayā kaṣṭakalpanayā pramāṇaṃ ca phalaṃ ca pramāṇaphale tayor vyavasthety evaṃ vigrahaḥ kin na kriyate | udyate | phalaśabdasyālpāctratvāt pūrvanipātaḥ syāt |" tp 14.

91, 7. nb 5 --- anvayo vyatireko vā sattvaṃ vā sādhyadharmiṇi | tanniścayaphalair jñānaiḥ sidhyanti yadi sādhanam || pv 3, 290.

91, 24. abādhitaviṣaytvādi --- naiyāyikasammataṃ hetoḥ pañcalakṣaṇānāṃ vivaraṇaṃ --- nm 110 ādiśu draṣṭavyam |

92, 29. pradarśayiṣyāmaḥ --- draṣṭavyam dhpr 193.

96, 6. nb 6 --- "pakṣo dharmī, avayave samudāyopacārāt ||" hb 52,pvsv 12.

96, 30. nidedayiṣyate --- dhpr 142.

97, 1. atra --- "na tu yathoktaṃ śāntabhadreṇa --- `atra sādhyasādhanacintāyām, ācāryīye vā darśanen dharmī naumeyaḥ' iti | yato 'tra sādhyasādhanacintāyām dharmyanumeya iti na iñcanāryaṃ puṣṇāti | dvitīye 'pi pakṣe na hi ācāryīye eva darśane dharmī anumeyo vyavasthitaḥ, yato 'nyatrāpi darśane dharmyanumeyaḥ |" tp 53.

100, 3. nb 10-11 --- pakṣadharmas tadaṃśena vyāpto hetus tridhā eva saḥ | avinābhāvaniyamād hetvābhāsās tato apare || pvsv 3, 1.hb 52. etal-lakṣaṇas tridhā eva so hetus triprakāra eva | svabhāvaḥ, kāryam anupalabdhiś ca iti | hb 54. vn 3, pvsv 20.

100, 15. saṃyogyādi --- saṃyogy-ādiṣu yeṣv asti pratibandho na tādṛśam | na te hetava ity uktaṃ vyabhicārasya sambhavāt || pv 4, 203.

101, 2. nb 12. --- dṛśyasya darśanābhāvakāraṇāsaṃbhave sati | bhāvasya anupalabdhasya bhāvābhāvaḥ pratīyate || pv 3, 202-203. "abhāve ca upalabdhilakṣaṇaprāptasya anupalabdhir ity" hb 54. upalabdhilakṣaṇaprāptasya anupalabdhir abhāvasya abhāvavyavahārasya vā hetuḥ --- hb. 64.

101, 13. ekajñānasaṃsargi --- "yatra yasminn upalabhyamāne niyamena yasyopalabdhiḥ sa tatsaṃsṛṣṭaḥ, ekajñānasaṃsargāt | tayoḥ sator naikarūpaniyatā pratipattiḥ, asambhavāt |" hb 65.

101, 16. parastāt --- draṣṭavyaṃ dhpr 119, 16.

102, 6 anupalambhaḥ --- "uktam atra yathā paryudāsavṛttyā apekṣāto tadvivikto 'rthasytaj jñānaṃ vā 'bhāvo 'nupalabdhiś cocyata iti | na pratiṣedhamātram, tasya sādhanaasiddher abhāvavyavahāraasiddhi prasaṅgāt |" hb 65.

103, 2. nb 13 --- "svabhāve svanimitte vā dṛśye darśanahetuṣu | anyeṣu satsvadṛśye ca sattā vā tadvataḥ katham ||" pv 2, 72.

103,15. īśvarasena --- svabhāve svanimitte vā dṛśye darśanahetuṣu | anyeṣu satsvadṛśye ca sattā vā tadvataḥ katham || hb 65.

103, 3. nb 15-17. --- "yataḥ kadācit siddhā asya pratītir vastunaḥ kvacit | tad avaśyaṃ tato jātaṃ tat svabhāvo api vā bhavet || svanimittaṃ svabhāvaṃ vā vinā na arthasya sambhavaḥ | yac ca rūpaṃ tayor dṛṣṭaṃ tad eva anyatra lakṣaṇam ||" pv 2,70-71."tatra sādhana-dharma-bhāva-mātra-anvayini sādhya-dharme svabhāvo hetuḥ." --- hb 55. "arthāntare gamye kāryaṃ hetuḥ" --- hb 63.

108, 3. pratiṣedhahetuḥ --- "pratiṣedhas tu sarvatra sādhyate anupalambhataḥ | siddhiṃ pramāṇair vadatām arthād eva viparyayāt" pv 3, 85; pvsv 22.

108, 12. vādanyāyasya --- vn 65.

108, 17. kumārilas tu --- pramāṇapañcakaṃ yatra vasturūpe na jāyate | vastusattāvabodhārthaṃ tatrābhāvapramāṇatā || vastvasaṅkarasiddhiś ca tatprāmāṇyasamāśrayā | kṣīre dadhyādi yan nāsti prāgabhāvaḥ sa ucyate || pratyakṣāder anutpattiḥ pramāṇābhāva ucyate | sātmanaḥ pariṇāmo vā vijñānaṃ vākyavastuni || śv abhāva- 1, 2, 11.

108, 25. vipratipattāv api --- drṣṭavyaṃ hetubinduṭīkāgataṃ hetubinduprakaraṇam, 63, 16.

109, 8. nb 19. --- "tasmāt svabhāvapratibandhād eva hetuḥ sādhyaṃ gamayati | sa ca taddhāvalaṣaṇas tad utpattilakṣaṇo vā avinābhāvākhyaḥ |" pvsv 76.

110, 23. pūrveṣām --- "atra svabhāvasya pratibandha iti ṣaṣṭhīsamāsena svabhāvahetoḥ saṅgrahaḥ | svabhāvae pratibandha iti naenāpi saptamīsamāsena kāryahetor ity anyavyākhānam asaṅgatam ālocyāha kāraṇa ityādi |" tp 66.

111, 6. nb 21 --- "pakṣadharmas tadaṃśena vyāpto hetoḥ |" pv 2. 1.

113, 2. nb 22 --- "kāryakāraṇabhāvād vā svabhāvād vā niyāmakāt | avinābhāvaniyamo 'darśanānn na darśanāt ||" pv 33, 30; 2, 70. "asya matasya nirākaraṇārthaṃ" draṣṭavyānbṭt 105 ca.

113, 6. pratijñārthaikadeśaḥ --- pvsv, 348.

115, 8. nanu --- draṣṭavyā nm 117.

115, 24. ekasāmagryadhīnatā --- ekasāmagryadhīnasya rūpāder asato gatiḥ |hetudharmānumānena dhūmendhanavikāravat || pv 3, 8.

115, 32 papīlikotsaraṇa --- "etena pipīlikotsaraṇamatsyodvarttanādinā varṣady anumānam apy uktam |" pvsv 50.

116, 3. nb 24. --- "yā kācidbhāvaviṣayā 'numitir dvividhaiva sā || svasādhye kāryabhāvābhyām |" pv 3, 196, 197.

117, 2. nb 27. --- "śāstrādhikārāsaṃbaddhā bahavo arthā atīndriyāḥ | aliṅgāś ca kathaṃ teṣām abhāvo anupalabdhitaḥ ||" pv 3, 198-199.

119, 5. vyavahartavyaḥ --- tasmād anupalambho ayaṃ svayaṃ pratyakṣato gataḥ | sva-mātra-vṛtter gamakas tad-abhāva-vyavasthiteḥ || pv 4, 274.

123, 4. dṛśyānupalambhaḥ --- so 'nyabhāvaḥ pratyakṣalakṣaṇena anupalambhena siddho mūḍha-pratipattāv abhāvavyavahāraṃ sādhayed ity sucarcitam eva | --- hb 68.

124, 2. ekādaśaprakārā --- "seyam anupalabdhis tridhā --- siddhe kāryakāraṇabhāve bhāvasya kāraṇasya anupalabdhir vyāpyavyāpakabhāva-siddhau siddhābhāvasya vyāpakasya anupalabdhiḥ svabhāvānupalabdhiś ca |" --- hb 68;viruddhakāryayoḥ siddhir asiddhir hetubhāvayoḥ | dṛśyātmanor abhāvārthānupalabdhiś caturvidhā || --- pv 3, 3;20.7 iti iyaṃ trividhā apy uktānupalabdhir anekadhā |

20.8 tat tadviruddhādyagatigatibhedaprayogataḥ || --- pv 3, 29.

124, 9. nb 39 --- pv 3, 202. svabhāvāsidhyā yathā nātra dhūmo 'nupalabdher iti --- pvsv 40.

124, 24. ṣoḍaśaprakāreti --- tbh 16.

125, 17. abhidhāsyate draṣṭagye nb 2, 42-43.

128, 6. iṣṭam --- iṣṭaṃ viruddhakārye api deśakālādyapekṣaṇam | anyathā vyabhicāri syād bhasmā iva aśītasādhane || pv 3, 5.

129, 1. nb 33 --- etena vyāpakasvabhāvāsiddhir uktā yathā nātra śiṃśapāvṛkṣābhāvāt || --- pvsv 40.

129, 10. nb 34 --- viruddhasya ca bhāvasya bhāve tadbhāvabādhanāt | tadviruddhopalabdhau syād asattāyā viniścayaḥ || pv 3, 203-4, pvsv 39.

129, 15. dharmottarena --- draṣṭavyam dhpr 112, 3.

130, 3. nb 35 --- viruddhakāryasiddhyā hi yathā na śītasyparśo dhūmāt | --- pvsv 39.

131, 7. nb 36 --- sāpekṣāṇāṃ hi bhābānāṃ nāvaśyambhāvatekṣyate | --- pv 3, 193.

135, 1. nb 38 --- etena vyāpakavirddhasiddhir uktā veditavyā --- yathā --- nātra tuṣārasparśaḥ vahneḥ | pvsv 39.

135, 9. nb 39 --- hetvasiddhyā yathā nātra dhūmo vahanyabhāvād iti | --- pvsv 40.

137, 1. nb 40 --- nimittayor virodhe gamikā ca kāraṇānupalabdhiḥ yathā nāsya puṃso romaharṣādiviśeṣāḥ, saṃnihitadahanaviśeṣatvāt | pvsv 41.

138, 24. śāntabhadreṇa --- tp 57.

141, 5. nb 43 --- etena tad-viruddha-artha-kārya-uktir upavarṇitā | prayogaḥ kevalaṃ bhinnaḥ sarvatra artho na bhidyate || pv 2,90.

144, 4. nb 45 --- sarvatrāpi abhāvasādhanyāmanupalabdheḥ dṛśyātmanāṃ teṣāṃ --- pvsv 40.

145, 22. `prāg eva' draṣṭavyam s. 126, 1.

150, 2. nb 1 --- śaktasya sūcakaṃ hetuvaco 'śaktam api svayam || pv 4, 17.

151, 9. nb 3. --- dvividho hi prayogaḥ sādharmyān eva vaidharmyān ca | yad anye anvayī vyatirekī ca ity āhuḥ | nānayor anyatra prayogabhedād arthataḥ kaścid api bhedo | sādharmyeṇāpi prayoge 'rthād vaidharmyagatiḥ, asati tasmin sādhyatetvor anayābhāvāt | --- pvsv 358.

151, 17. abādhitatvādy api --- hbṭā 205.

152, 16. nb 6-7 ---tasmād anvaya-vyatirekayor yathā-lakṣaṇam eko api prayukto dvitīyam ākṣipati iti nānayor arthataḥ kaścid bhedo 'nyatra prayogāt | --- hb 56.

153, 6. vakṣyamāṇena --- draṣṭavyam s. 159.

156, 6. nb 9. yathā xyat sat tat sarvaṃ kṣṇikam, yathā ghaṭādayaḥ | saṃś ca śabdaḥ | hb 55.

156, 21. vādayāya ---vn 21ff.

157, 6. nb 10. --- kvacit svabhāvabhūtadarmaparigrahadvāreṇa yathā tatraivotpattiḥ --- pvsv 149.

158, 2,. nb 11. --- upādhibhedāpekṣo vā svabhāvaḥ kevalo athavā | ucyate sādhyasiddhyarthaṃ nāśe kāryatvasattvavat || pv 3, 185-186.

159, 3. nb 12. --- svabhāvaniṣpattau apekṣita vyāpārabhāvo hi kṛtakaḥ | teneyaṃ kṛtakaśrutiḥ svabhāvābhidhāyiny api paropādhim enam ākṣipati || pvsv 348.

159, 12. nb 13. --- etena pratyayabhedabheditvādayo vyākhyātāḥ | pvsv 348.

160, 8. nb 15. --- sidhiḥ svabhāvo gamako vyāpakas tasya niścitaḥ | siddhaḥ svabhāvaniyataḥ svanivṛttau nivartaakaḥ || pv 3, 191-2, pvsv 357.

161, 22. atra luptaṭīkāśśo tātparyanibandhanato jñeyaḥ | tad yathā --- "amum evārthaṃ prathamam ityādinā viśadayati | tatreti sāmānyena smṛtasyārthasya viśeṣe yojane sati | tathā ca satīti sāmānyasmaraṇasya liṅgajñāne viśiṣṭasmaraṇasya ca naumānajñāne sati avinābhāvitvajñānam eva praokṣārthapratipādakatvaṃ nāma uktyā sambhāvyata ity āha | kiñ ca niścayasmaraṇajñāne śabdānām ekārthatā 'vaseyā jñānopādhiliṅgadharmāpekṣayā liṅgadharmo jñānopādhir yasmād etaiḥ pratipādyanta iti | teneti | yena kāraṇena sādhyāvinābhāvitvaniścayanam eva pratipādakatvatvavyāpāraḥ tena hetunā | nā yatreti anyasmin sādhyadharma ity uktam iti vārttikakṛtā mūlācāryeṇa vā niścitapadaṃ kurvatā | yad vā evam uktaṃ bhavatīti śeṣaḥ | kasmād asmāropita eva dharmiṇo bhede 'pi dharmayor bhedo na syāt --- ity āha --- sādhyeti | yasmān niściyārūḍhe niśiṣṭavikalpajñānapratibhāsini rūpe sādhyasādhanayornānātvam | yadi nāmaivaṃ syāt tathāpi samāropito bhedaḥ katham ity āha --- niścayā rūḍhaṃ ceti | itarasmād itarasmāc ca vijātīyād vyāvṛttir vyavacchedaḥ, tat kṛtena bhedena bhinnam iti | atra itiḥ tasmādarthe | tasmād anyat sādhanaṃ tathā sādhyam api | etad uktaṃ bhavati --- yadi kṛtakatvānityatvādīnāṃ tādātmyasambandho neṣyate tadā taddhruvabhāvitvaṃ nāśasya na syāt dharmiṇo 'bhinnatve mitho 'py abhinnatvaṃ dharmayoḥ | na ca dharmiṇaḥ sakāśād bheda ityādikam anyatra pratipāditam iti neha pratanyate |" tp 101.

169, 3. nb 30. --- "na hi atatsvabhāvasya bhāve ekāntenānyasya bhāvaḥ, tannivṛttau vā nivṛttiḥ | " hb 56.

172, 6. nb 34. --- "pakṣadharmasambandhavacanamātrasāmarthyād eva pratijñārthasya pratīteḥ na pratijñāyāḥ prayoga upadarśitaḥ |" ityādi hb 55. "tat pakṣa-vacanaṃ vaktur abhiprāya-nivedane | pramāṇaṃ saṃśaya-utpatteḥ tataḥ sākṣān na sādhanam || sādhyasya eva abhidhānena pāraṃparyeṇa na apy alam |" pv 4, 16-17ab. | prakṣaprayogasamarthanārthaṃ draṣṭavyā nm 571.

172, 16. svayūthaiḥ --- "avaśyam eva na nirdiśya iti bhaṇatā na hy ayaṃ niyamo yad avaśyaṃ pakṣo nirdiśyaḥ ity anyavyākhyopahasiteti yato 'smin vyākhyāne pākṣitaḥ pakṣanirdeśo 'numata evga | sa cāyukta ity uktaṃ vakṣyati ca" tp 106.

178, 18. vādayāya --- vn 65.

176, 8. artha --- "gamyārthatve 'pi sādhyokterasaṃmohāya lakṣaṇam |" --- pv 4, 28.

176, 10. vipratipattinirākaraṇa --- "vipratipattinirākaraṇārtham iti bruvatā'nyavyākhyā --- `etac ca niyatapadārthakathāyāṃ draṣṭavyam, prapañcakathāyāṃ tu pakṣanirddeśe 'pi na kaśicd doṣaḥ' ity ādyapāstā |" tp 107.

176, 12. nb 39. --- asiddhāsādhanārthoktavādyabhyupagamagrahaḥ | anukto api icchayā vyāptaḥ sādhya ātmārthavan mataḥ || pv 4, 29.

178, 9. nb 44. --- ekasya dharmiṇaḥ śāstre nānādharmasthitāv api | sādhyaḥ syād ātmanā eva iṣṭa ity upāttā svayaṃśrutiḥ || pv 4, 44.

179, 4. vpratipattiḥ --- uktayoḥ sādhanatvena no ced īpsita-vādataḥ | nyāya-prāptaṃ na sādhyatvaṃ vacanād vinivartate || pv 4, 70.

179, 11. nb 45 --- viśeṣas tadvyapekṣātaḥ kathito dharmadharmiṇoḥ | anuktāv api vāñchāyā bhavet prakaraṇād gatiḥ || pv 4, 39; 29.

182, 1. nb 48. --- aniṣiddhaḥ pramāṇābhyāṃ sa ca upagama iṣyate | sandigdhe hetu-vacanād vyasto hetor anāśrayaḥ || pv 4, 91; anumānasya bhedena sā bādhā uktā caturvidhā | tatra abhyupāyaḥ kārya-aṅgaṃ svabhāva-aṅgaṃ jagat sthitiḥ || pv 4, 91; np 2. "ye caite pakṣaviruddhatādāyaḥ pakṣadoṣā ye ca vakṣyamāṇāḥ sādhanavikalatvādayo dṛṣṭāntadoṣās te vastushtityā sarve hetudoṣā eva | prapañcamātraṃ tu pakṣadṛṣṭāntadoṣavarṇanam | ddṛṣṭāntaduṣṭatyayā ca hetor eva lakṣaṇamanvayavyatirekayor anyatarad hīyata iti sarve ca te hetudoṣā eva --- ata eva ca śāstre 'smin muninā tattvadarśinā | pakṣābhāsādayo noktā hetv ābhās tu darśitāḥ |" nm 572.

183, 4. nb 59. --- artheṣv apratiṣiddhatvāt puruṣa-icchā-anurodhinaḥ | iṣṭa-śabda-abhidheyatvasya āpto atra akṣata-vāg janaḥ || uktaḥ prasiddha-śabdena dharmas tad vyavahārajaḥ | pratyakṣa-ādim iti māna-śruty-āropeṇa sūcitaḥ || pv 4, 109-110; candratāṃ śaśino anicchan kāṃ pratītiṃ sa vāñchati | iti taṃ praty adṛṣṭāntaṃ tad-asādhāraṇaṃ matam || pv 120.

186, 6. anye --- anye tv iti śāntabhadrādayaḥ --- tp 111.

188, 16. sādhanābhāsaḥ --- np 3.

197, 6. nb 69. ---vipakṣe adṛṣṭimātreṇa kāryasāmānyadarśanāt | hetujñānaṃ pramāṇābhaṃ vacanād rāgitādivat || pv 3, 11.

198, 3. nb 71. --- na ca adarśanamātreṇa vipakṣe avyabhicāritā |saṃbhāvyavyabhicāratvāt sthālītaṇḍulapākavat || yasya adarśanamātreṇa vyatirekaḥ pradarśyate | tasya saṃśayahetutvāc śeṣavat tad udāhṛtam || pv 3, 12-13.

198, 17. nb 73. --- "aparyantakāraṇasya bhavato 'nyabhāve 'bhāvād virodhagatiḥ |" --- pvsv 35.

202, 1. ye tv āhu --- "atraivaṃ manyante śāntabhadrādayaḥ --- vātādiśītakṣaṇānāmasatāṃ satāṃ vā virodhaḥ syāt | na tāvadasato 'nutpattikena saha virodhagatiḥ | .. nāpi yeṣāṃ sattvaṃ teṣāṃ kṣaṇikatvenaiva nivṛtteḥ nirvatakābhāt | kiṃ cāyaṃ virodha dviṣṭha iṣyate | sa kathaṃ ghaṭate | viruddhayor ekasmibn api kṣaṇe sahasthite sasthāne vā 'viruddhataiva ghaṭapaṭayor iva syāt | ity avāstava evāyam ata evāha virodhagatir iti virodhavyabahāra iti |" tp 118.

203, 7. nb 75. --- "anyonyopalambhiparihāreṇa sthitilakṣāṇatā vā virodho nityānityavad |" pvsv 36.

207, 8. nb 76. --- ukty-ādeḥ sarvavit pretya-bhāva-ādi-pratiṣedha-vat | atīndriyāṇām arthānāṃ virodhasya aprasiddhitaḥ || pv 2, 92.

209, 8. nb 78. "na hi calanacanādi rāgādikāryam, vaktukāmatā | saiva rāga it cet | iṣṭatvān na kiṃcid bādhitaṃ | rāgaṃ hi nityasukhātmātmīyadarśanābhiniveṣākṣiptaṃ sāsravadharmaviṣayaṃ āhuḥ | na evaṃ karuṇādayaḥ | anyāpi saṃbhavād --- iti nivedayiṣyāmaḥ | yathā rakto bravīti tathā virakto api | evaṃ na vacanamātrāt na api viśeṣāt pratipattiḥ | abhiprāyasya durbodhatvāt | vyavahārasaṃkareṇa sarveṣāṃ vyabhicārāt | prayojanābhāve avacanam iti cet | na | parārthatvāt vyavahārasya | na yukto vītarāgatvād iti cet | na | karuṇā api vṛtteḥ | saiva karūṇā rāga iti cet | iṣṭam | aviparyāsasamudbhavād adoṣaḥ karuṇā asaty apy ātmagrahe duḥkhaviśeṣadarśanamātreṇa abhyāsabalotpāditā | tathā hi | maitryādayaḥ sattvadharmādyālambanā iṣyante | etāś ca sajātīyābhyāsavṛttayo na rāgāpekṣiṇyaḥ | naivaṃ rāgādayaḥ, viparyāsābhāve abhāvāt | kāruṇikasya niṣphala ārambho aviparyāsād iti cet | na | parārthasyaiva phalatvena iṣṭatvāt | sarvathā abhūtāsamāropān nirdoṣaḥ | tadanyena vītarāgasya doṣavattvasādhane na kiṃcid aniṣṭam | vaktary ātmani rāgādidarśanād --- anyatra tadanumāne hi atiprasaṅgaḥ | vyabhicārāt | ananyānumāne ihāvyabhicāra iti ko niścayaḥ? pvsv 51.

211, 12. nb 86. "ananvayo 'pi dṛṣṭānte doṣas tasya yathoditam | ātmā paraścet so 'siddha iti tatreṣṭaghātavat ||" pv 4, 32; "yathoditam ācāryavasubandhunā --- parārthāś cakṣurādaya ity atra paraś ced ātmā vivakṣitaḥ so 'siddhau dṛṣṭānta iti | tatrānvaye sati iṣṭavighātavat sādhanam, iṣṭātmārthatvaviparyayeṇānvayāt tatsādhakatvāt |"pvṭ 4, 32.

214, 8. nb 95. ---ayam evaṃ na vā ity anyadoṣānirdoṣatā api vā |durlabhatvāt pramāṇānāṃ durbodhā ity apare viduḥ || pv 3, 219.

214, 16. nb 97. --- "prāṇa-ādy-abhāvo nairātmya-vyāptī iti vinivartane | ātmano vinivarteta prāṇa-ādir yadi tac ca na ||" pv 4, 208.

228, 8. pailukena --- "pailukeneti vaiśeṣikeṇa kilāyaṃ pākaḥ pīlūnāṃ paramāṇūnām iti manyate ataḥ pīluka uktaḥ |"

254, 2. nb 137-138 --- asādhanāṅgavacanam adoṣodbhāva naṃ dvayoḥ | nigrahasthānam anyat tu na yuktam iti neṣyate || vn 2; nbṭt 492; nm 639; pm 671.

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.