Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Hetubinduṭīkāloka (subcommentary on Arcaṭa's Hetubinduṭīkā on Dharmakīrti's Hetubindu)
- Tác giả
- Durvekamiśra
- Thông tin
- GRETIL — Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji: Hetubinduṭika of Bhaṭṭa Arcaṭa with the Sub-Commentary entitled Āloka of Durveka Misra. Baroda : Oriental Institute 1949, pp. 233-411. (Gaekwad's Oriental Series, CXIII).CC BY-NC-SA 4.0
Durvekamiśra: Hetubinduṭīkāloka (subcommentary on Arcaṭa's Hetubinduṭīkā on Dharmakīrti's Hetubindu)
{p. 233}
paṇḍitadurvekamiśrakṛto
hetubinduṭīkālokaḥ |
[1 b] | namo buddhāya |
prahīṇāvṛtisaṃghātaṃ praṇipatya tathāgatam | vivṛṇomi yathāśakti bhaṭṭārcaṭaguror giraḥ ||
abhimānadhanā ye ca ye ca buddhidhanā janāḥ | na tadartham ayaṃ yatnas tasmān naiva nirarthakaḥ ||
sveṣṭadevatānamaskriyā hi puṇyaprasavabhūmir itaś cāntarāyarahitā īpsitaparisamāptir bhavatīty āgamād veditā śiṣṭācārānurakṣaṇadharmā cāyaṃ dharmākaradatto hetubindutīkāṃ cikīrṣurādita eva svādhidaivataṃ stutipuraḥsaraṃ namasyati | namaskāraślokakaraṇe cākṣepaparihāraudharmottarapradīpāditanītidiśā anugantavyau |
āśayaprayogabhedena hetvavasthām ubhayīṃ svārthaparārthaprakarṣabhedena phalāvasthāṃ dvayīṃ darśayiṣyate | asya hetuphalāvasthopadarśanaṃ munīndrasya namasyābhimatā | bodhisattvāvasthāyāṃ hi bhagavān anekajanmābhyāsayogāt kalyāṇamitrasaṃparkāc ca prathamam āśayaviśeṣasampadam udapīpadat | yām iha praṇidhibodhicittam ātiṣṭhante tattvavidaḥ | tasya parastād āśaṃsitārthasaṃpādanāya prayogaviśeṣam aśeṣam akārṣīt | yaṃ prasthānabodhicittam ācakṣate | tasyopariṣṭāt prayogaviśeṣaprakarṣaprāpteḥ paramapuruṣārthaphalaṃ sakalam alabdha | athātaḥ sattvopakāraṃ vividham abādhitaṃ vyadhita |
ata evāyaṃ yaḥ saṃjāte [1.5. [tyādinādau kaṇṭhoktām akṛta āśayāvasthām | tadanu puṇyajñāne [1.6. [tyādinā prayogāvasthām | tasya paścāt kṛtsne [1.7.] tyādinā phalāvasthām | tadanantaraṃ loka [1.8.] ityādinā ca sattvopakārāvasthām iti |
yatra ca evaṃvidho jinaraviḥ [1.8.] taṃ namasyāmi [1.8.] namaskāromīti sambandhaḥ |
upakāryopakāriṇoḥ samaṃ pravartamānā nirantaram udīyamānā ca mahattvayuktā mahatī ca sā duḥkhāt duḥkhahetor vā samuddharaṇakāmatā nāma yā karuṇā tadātmikā kṛpā ceti tathā | saṃjātā mahākṛpā yasya sa tathoktaḥ |
kiṃ kartuṃ sa tathāvidha ityākāṃkṣāyām āha -- trātum [1.5.] iti |
{p.234}kiṃ trātum ityapekṣāyāṃ trāṇakriyākarma janam [1.5.] āha |
taṃ viśeṣayann āha -- samagram [1.5.] paripūrṇaṃ sakalam iti yāvat |
punar api viśinaṣṭi vyasaninam [1.5.] iti | vyasanaṃ duḥkham, tadvantam | nityayoge cāyaminirdraṣṭvyaḥ | kṛpāśabdapratyāsatteḥ sāmarthyāt duḥkhāt duḥkhahetor vā trātum ity artho 'vatiṣṭhate | avivakṣitāpādanād vā anapādānatvam |
duḥkhād duḥkhahetoś ca sarvasattvā mayā mocayitavyā ityāśayasaṃpadyoginy avasthā āśayāvasthety ucyate |
hetuḥ [1.6.] nimittam, sārvajñapadasyeti vakṣyamāṇasvārthaprakarṣaprāptisāmarthyād avaseyam | citikriyābhisambandhād dvitīyā |
kīdṛśam ityāśaṅkāyāṃ tadviśeṣṭum uktaṃ puṇyetyādi paścād yojyam | puṇyajñānam ayaṃ [1.6.] puṇyajñānasvabhāvam |
anyathā viśinaṣṭi vipulaṃ [1.6.] vistīrṇaṃ mahāntaṃ yāvat | puṇyajñānasaṃbhārāv eva hi sārvajñaṃ padam āvahataḥ |
puṇyajñānasaṃbhāropārjanam eva sattvoddharaṇāya prayogaḥ | tena tatpadaprāptyaiva sattvoddharaṇasaṃbhavāt | anyathā tatpadābhāvāt | [2a] evaṃvidhaprayogasampadyoginy evāvasthā prayogāvasthety ucyate |
ayaṃ prayogaḥ prācīnaś cāśayo dvāv etau pāraṃparyeṇa paramapadaprāpteḥ kāraṇam iti tatpadaprāptihetutvamātravivakṣayā, avasthāmātravivakṣayā ca hetvavasthā bhagavato vyapadiśyate | bhedavivakṣayā punar āśayaprayogāvastheti |
pracitya [1.6.] upacitya rāśīkṛtyeti yāvat | tathābhūtādrisamāśritau samāśrayaṇāpekṣāyāṃ paurvakālikaḥ pratyayaḥ |
kim evaṃkāraṃ cakārety āha -- kṛtsne[1.7.]tyādi | yacchabdo 'trāpi sambadhyate | uttaratrāpi abhisambhantsyate | kiṃ bhūtaḥ san yas tam āśrita ityāha -- vidhūte[1.6.]ti | sarvathā nirastaḥ sādaranirantaracirakālābhyāsāyāso yena sa tathā | matadvayāśrayaṇena sadāvyāpanena icchādhīnatvāt yogyatayā vā vyāpanena upayuktakārtsnye kṛtsnaśabdaprayogāt sopāyaheyopādeyātmakakṛtsnajñeyavisarpiṇī cāsāvāvaraṇādilakṣaṇasya malasyātiśayena prahāṇān nirmalaprajñā ceti tathā | saiva parārthodayasthānatvād udayādrir iva tathā | taṃ śritaḥ [1.7.] prāptaḥ tadyogī jāta iti yāvat | idam eva ca sarvajñasya padaṃ paramapuruṣārthaphalam | evaṃlakṣaṇaphalasaṃpadyoginy avasthā phalāvasthety ucyate |
{p.235}hṛdi bhavaṃ hārdam [ 1.8.] sadasatpathavivekavibandhakatvāt tama iva tamaḥ [1.8.] ajñānam kayācid vyapekṣayā tu hṛdo manaso bhedavivakṣāyāṃ tadubhayatvam uktam. lokoktyapekṣayā vā | tadapahanti vidhvaṃsayati dharmadeśanādvāreṇa anyathā ceti tathā | jino mārajayanādbuddho bhagavān| kva hārdatamopaha iti apekṣayām āha -- loke [1.8.] iti | lokaviṣayaṃ yac caitasaṃ tamas tasya hantā | lokasyaiva tathābhūtatamasopahanteti yāvat lupya(kya)ta iti lokaḥ | hārdatamaḥ śabdapratyāsatteḥ prāṇī jñātavyaḥ | evaṃkāriṇyevāvasthā sattvopakārāvasthety ucyate |
sa eva vyasanijanatrāṇanimittakṛpādhāraṇasādharmyāt | raver api tadāgame tathārthopvarṇanāt | tadā tu vyasanaṃ rogo jñātavyam | udayādrisamāśrayaṇasāmyāl loke tamopahatvasādharmyāc ca | tadā tattamo 'ndhakāraṃ draṣṭavyam | ravir iva raviḥ | rūpakālaṅkāraś cātra kāvyaguṇo darśitaḥ |
mūrdhnā namasyāmi [1.8.] iti śiraḥ praṇamayata evaṃvidhaṃ vacanam avaseyam | tena kāyiko namaskāro darśitaḥ syān nānyathā | śabdānupūrvīviśeṣoccāraṇena tu vāciko darśitaḥ | kāyavyāpāravyāhārayoś ca tadutthāpakamanaḥpūrvakatvāt mānasiko 'pi iti sarvam avadātam |
sopāyasvārthasampadākhyānadvāreṇeyaṃ namaskriyā iti tattvāvyākhyānam udghṛṣṭaṃ nātiśliṣṭañceti nodghaṭitam |
athavā anyathā vyākhyāyate | parārthaḥ khalv ayaṃ ṭīkālakṣaṇo grantho 'bhipretaḥ | paraś ca viṣayadoṣāśaṅkāyāṃ śravaṇāya nāvadhatte | tataś cānavadhānaṃ viṣayadoṣāśaṅka[2 b.]yā vyāptaṃ tadviruddhopadarśanena anavadhānaniṣedhārthaṃ vyāpakaviruddhaviṣayaviśuddhim upadidarśayiṣur āha -- ya [1.5.] ityādi |
ṭīkāviṣayoś cā(ṣayaś cā)cāryadharmakīrtigranthaḥ | tadviṣuddhiś ca pravacanaviśuddhyā, pravacanārthasamarthanaparatayā ācāryaśāstrasya tadekaviṣayatvāt | tataś cācāryaśāstraviśuddhinibandhanapravacanaviśuddhiṃ bodhayituṃ bhagavato guṇeditvanirdoṣate namaskārāpadeśena darśayati | upāyopadarśanapūrvakatathābhūtaprajñodayādrisamāśrayaṇābhidhānena bhagavataḥ sarvājñānavigamo darśitaḥ |
sarvājñānavaidhuryād astu nirdoṣaḥ, sa tu svārthaprakarṣaprāptaḥ kasmāt parasmai sopāyaheyopādeyatattvam upadiśati yena tasya tathābhūtaṃ pravacanaṃ sambhaved ity apekṣāyāṃ -- yaḥ saṃjāte[1.5.]tyādinā mahākaruṇayā yogam upadarśayati | tato mahākaruṇāgāt samīcīnam upadiśati prajñāprakarṣayogāc ca bhūtaṃ samādhā(sasādha)namiti prakāśitam | tenānupadeśo 'nyathopadeśaś ca vyudastaḥ | yad āha --
{p.236}"dayayā śreya ācaṣṭe jñānād bhūtaṃ sasādhanam" [pv 1.284] iti |
tathā --
"vaiphalyādvakti nānṛtam"
iti | ata evāviparītajñeyādyupadeśadvāreṇa hārdatamopahaḥ [1.8.] saṃvṛttaḥ ityarthād eva vacanaṃ viśuddhaṃ darśitam | tadviṣayatayā cācāryagranthaviśuddhiḥ | tadviṣayatayā ca ṭīkāviśuddhiśca sāmarthyād ākhyātā bhavati | śeṣam samānaṃ pūrveṇeti |
bhavatu bhagavato nirdoṣatayā pravacanaviśuddhiḥ | tathāpyācāryasya vāṅmanaso(sayo)r vaiguṇyasambhavena tacchāstraṃ na viśotsyati ity āśaṅkyācāryasyāpi jagadatiśāyiprajñāyogapradarśanena vāṅmanaso(sayo)rvaiguṇyābhāvo nyāyamārge[1.13.]tyādinā darśayiṣyate | vāṅmanaso(sayo)rvaiguṇyaṃ hi jāḍye sati bhavattena vyāptam | tadviruddhaṃ cātyantaprakṛṣṭabuddhitvaṃ | tasmin sati katham bhaved ity abhiprāyāt |
ācāryagranthaviśuddhāv api tavaiva vāṅmanasayor vaiguṇyāt ṭīkā avadātā na bhaviṣyati iti cāśaṅkya auddhatyaparihārāpadeśena ācāryavacanāpekṣayā ātmano jaḍatvam abhyupetya vaidarbhyaparayā vacanam aṅgyā tathāpi [1.15.] ityādinā svavāṅmanaso(sayo)r vaiguṇyavaikalyam api prakāśaiṣyate |
ādau kasyacit pārśvasthasya aśrutaitatpūrvapakṣavādivacanasya tatrānādṛtasya vā vyākhyātagranthavyākhyānena carvitacarvaṇam anutiṣṭhatā tvayā [kathaṃ] tattvātiśayaprakāśanalakṣanaṃ mādhuryam antastṛptikaram āsādayitavyaḥ (vyam) tat kim evam ācaritam iti tvarayābhiprāyaṃ svayam udghāṭitaṃ vighaṭayitum āha -- varaṃ hi [1.10.] ityādi | --
tvarāyogino 'sya pūrvapakṣaṃ kṣepayitvā tu te evāśaṅke nirākurvann āha -- nyāyamārge[1.13.]tyādi |
pūrvavyākhyāne tu varam avyākhyāte 'nyatra kleśaḥ kriyatāṃ yatra rasaviśeṣāsvādaḥ sambhavī, na punar atra tadasambhavād iti āśaṅkāyām idaṃ yojyaṃ | uttarābhyāṃ tu ślokābhyāṃ svakīyauddhatyaparihāraḥ kevalaḥ kṛta iti |
dharmakīrter imāni vacanāni teṣu | ākṛṣṭarasaṃ hi ra[3a]sanīyaṃ carvitam ucyate | amīṣām api bahubhir vyākhyātatvena ākṛṣṭarasatvāt carvitam iva carviteṣu carvaṇaṃ [1.10.] rasāsvādārtho vyāpāraviśeṣaḥ | acarvitacarvaṇarūpādavyākhyātānyagranthavyākhyānād iti prakaraṇalabhyam avadhim abhisambandhāya (sandhāya) kiñcid iṣṭau -- varam [1.10.] ity avyayam āha |
{p. 237}"varam adya kapotaḥ śvo mayūrāt", "mṛtād varaṃ durbalate"tyādi yāvat | na punar acarvitānyagranthacarvaṇam iti buddhisthīkṛtavarjanīyāṅgam eva caivam āha | sāmarthyagamyatvāc ca varjanīyatvenābhimataṃ nāvādīt | `api` nyāyataḥ sambhāvanām āha |
anye punar anipātam eva śreṣṭhavacanaṃ carvaṇasamānādhikaraṇaṃ varaśabdaṃ varṇayanti | na kevalam acarviteṣv iti cāpiśabdaṃ vyācakṣate | mahato 'pi mahīyāṃsamācāryam | viduṣaś cāsya sarvathaivābhidhānaṃ draṣṭavyam |
nanu ca vyākhyātatvād āntaratayā niṣpīḍitasya manāg api mādhuryābhāvād eva tadaprāptau kathaṃ varam ity abhidhīyata iti āśaṅkya prativastūpamālaṅkāreṇa prativacanam āha niṣpīḍitāpi [1.11.] iti | mṛdvīkā drākṣāphalam | kimaḥ kṣepe prayogāt naiva jahātīty arthaḥ | anayā vacanavyaktyā asūyām api | gambhīrāṇām ācāryagirāṃ nūnaṃ na sarvam arthajātam yathāvat pūrve vyācakhyur atas tathāvidharasāsvādas tena bhaviṣyatīti nitarāṃ vācyam iti sūcayati | pūrvapakṣaniṣedhābhiprāye hiḥ[1.10.] yasmād arthe, vyaktam ity asminn arthe vā |
nyāyamārgaḥ [1.13.] yuktimārgaḥ eva tuletyantarnītaniyamaḥ samāsaḥ | ekatra [1.13.] ity ayaṃ śabdaḥ kākākṣivad ubhayor api pārśvayor vyāpriyate | tenāyam arthaḥ jagat karmabhūtam ekatra ekasmiṃstulāntarvartamānam ekatrāvasthitā yasya matir jayed adharīkuryāt | jayed iti sambhāvanāpadam etat | yanmater jagad abhibhavanaṃ sambhāvyate ity arthaḥ | śakyārthaṃ vā | jagaj jetuṃ śakteti yāvat |
tasya [1.14] evaṃmateḥ giraḥ [1.14.] vāca | parokṣārthetyādyātmikāḥ | kvati vadansvavyākhyeyatayā tān saṃbhāvayati | duravagāhatayā gambhīrāḥ [1.14.] | ata eva kvety āha |
ahaṃ jaḍadhīḥ kva cety anena tadavyākhyātṛtvenātmānam asaṃbhāvayan dūrīkaroti |
tathāpi [1.15.] ity anena nipātasamudāyena prakṛtaṃ pratisamādhatte |[1]yān uddiśya [1.16.] yān adhikṛtya yadartham iti yāvat | mayāpi[1.16.]evaṃvidhenāpi mayā | vaktroktipakṣe tv ācāryaṃ prati jaḍadhīr iti bruvatā lokaṃ prati viparyayo 'ntarnihitaḥ |
__________notes__________
[1] ṭibetanabhāṣāntaram āśritya "teṣāṃ kṛte" ity evaṃrūpaḥ pāṭho 'smābhiḥ kalpitaḥ mudritaś ca| kintu imāṃ ṭīkām āśritya tatratyamūlapāṭhaḥ "yān uddiśya" ity evaṃ pūraṇīyaḥ |
mandamatayaḥ santi mattopi kecana [1.15.] iti vidarbhavacanena durjanamanas toṣakareṇa -- yadi durjano mayi nāhatya yadā carati tadā bahubir evācāryābhiprāyo na samyagvyajñāyīti bahujanoddeśenaiva mayaitad vibhajyate | anyathā tu sopi janaḥ {p. 238}pūrvādapavyākhyānagranthādācāryagranthārthaṃ jñāsyati | na hy ajño jñakṛtād eva kiñcid avagacchati nānyata iti niyamaḥ | tataḥ katham aham asmin niṣphale mahīyasi prayāse pravarteyeti darśayati | pūrvavyākhyāne punar auddhatyaparihāramātraparaṃ vivakṣitam etan naitat paryavasānavyāpāram iti [3b] sarvam anavadyam |
avacchedyāvacchedakabhāvenāvasthitau viśiṣṭau vācyavācakarāśī prakaraṇam [1.18.] tasyārambha [1.18.] ārabhyata iti kṛtvā | sāmarthyāt tadādis tatra prayojanaṃ [1.18.] phalaṃ prakaraṇasyety arthāt | idaṃ ca śābdīṅgatim āśrityoktaṃ draṣṭavyam | ārthena tu nyāyena prakaraṇābhidheyasyānumānasya prayojanaṃ parokṣārthapratipattirūpaṃ vyākhyārthatayā jñātavyam | tathā hy anumanavyutpādanam evānena kasmāt kriyate ? yasmāt paroksārthapratītis tadāśrayā | atas tatparaṃ vadan vākyam iti saiva vākyārthaḥ | etac ca "parokṣārthapratipatter anumānāśrayatvāt" ity anena tu [3.23.] ityādinā parastālleśato nirne(rṇe)ṣyata iti |
tat [1.16.] prayojanābhidhānam | co [1.16.] avadhāraṇe pravṛ[ttya]rthamity asmāt paro draṣṭavyaḥ | itiḥ [1.19] evam arthe | kecidvyākhyātāro manyanta iti viśeṣaḥ [iti śeṣaḥ]ta eva tadanusahāyakam anyaṃ sākṣiṇam upakṣipanta ācakṣate tad uktam [1.20.] ityādi | kasyacid [1.21.] ity anena sarvaṃ saṃgṛhṇāti alpasyetarasyāpi vety arthaḥ | ata eva pūrvasmād aviśeṣapradarśanārtho vā[1.21.]śabdaḥ | yāvat[1.22.] ityavyayam avadhau | noktam [1.22.] ity asmāt paro 'stir bhavantīparaḥ sāmānyaprāya[ḥ] siddho draṣṭavyaḥ | tāvad iti rvavadavadhau | tacchāstraṃ tac ca karma kena gṛhyatām [1.22.] pravṛttiviṣayi kriyatām |
kimaḥ ksepe prayogāt na kenacid ity arthaḥ |
tat [1.24.] śrotṛpravṛttyarthaṃ prakaraṇādau prayojanābhidhānam ayuktam [1.24.] |
nanu yenābhiprāyeṇa tais tatpravṛtyartham upavarṇyate sa evābhiprāyo bhavatā nābodhi tat katham etat pratiṣidhyata ity āśaṅkya yata [1.24.] ityādinā tadabhiprāyam udbhinatti | itinā [1.24.] vacanasyākāram āha | taṃ prati prakaraṇasyopāyatāṃ niścitya pravṛttiḥ syād yathā syād iti prakaraṇāt |
kimupāyaniścayena teṣām ity āha -- anupāya [1. 25.] iti |
prekṣāvatām[2.1]iti kākākṣinyāyena dvayor api pārśvayor abhisambadhyate |
upāyaniścayepi kasmāt pravṛttir ity āha -- tadarthitayā [2.1.] tasya phalasyābhilāṣeṇa | kva pravṛttir ity āha -- prakaraṇasya śravaṇaṃ [2. 1.] ādigrahaṇāt cintādeḥ {p. 239} saṃgrahas tatra | iti [2.2] hetau | tad abhidhānasya [2.2] tasya prayojanasyokteḥ | arthavattā [2.2] saphalatvam varṇyate [2.2] tair iti prakaraṇāt |
yadi sopapattikam etat tais tathopavarṇitam tarhi sundaram evety āha -- na caitad iti [2.2] | co 'vadhāraṇe | etad anantaropanītopapattigarbhitaṃ tad abhidhānaṃ na yuktyā saṅgatam |
tad upāye [2.3] tasya prayojanasyopāye | tadbhāvaḥ [2.3] tad upāyatvam | tasya niścayāt [2.3] | sasyadyupāye bījādau [2.4] pravṛttiḥ |
avadhṛte[1.4]tyatrāntarbhūto ṇijartho draṣṭavyaḥ | tena avadhrtaḥ avadhārito bījādi bhāvo yais teṣām | karṣakā api bījādiviṣaye buddhipūrvakāriṇa iti prekṣāvattvapuraskāreṇodāharaṇam |
nanu yathopeyārthinām upāyāniścayena pravṛttau prekṣāvattve kṣatis tathopeyāniścayepi pravṛttau kiṃ na tatkṣatir ity āha upeye tu [2.6] iti | tuḥ pūrvasmād asya bhedaṃ darśayati |[2]bhāvini [1.6] iti hetubhāvena viśeṣaṇam | aniścayepi [2.7] ity upe[4a]yasyeti prakaraṇāt |
__________notes__________
[2] hetubinduṭīkāyāḥ prater atra truṭitatvāt "bhāvini" iti padaṃ pūrayitvā na mudritaṃ nirdiṣṭapṛṣṭhe, tathāpi "upeye tu" ity anantaraṃ tatpadaṃ tatra sthāpyam eva ālokānurodhena | 32 he.
itiḥ [2.8] sambhāvanāyā ākāraṃ darśayati | etad uktaṃ bhavati -- śakyaniścayam aniścitya pravartamānāḥ svakartavyākaraṇād upālabhyāḥ, na tv aśakyā(kya)niścayam iti |
yady evaṃ prakaraṇasyāpi prayojanaviśeṣaṃ pratyupāyabhāvaṃ niścitya tadarthitayā pravartiṣyanta iti āha -- niścayaś ca [2.10] iti | co 'vadhāraṇe |
kasmān nāsti ity āha -- śabdānām [2.11] iti |
nanu ca vācyavācakabhāvalakṣaṇapratibandhasadbhāvāt pratibandhābhāvo 'siddhaḥ | tathāhi -- yadi śabdasya vācakaśaktir arthasya ca vācyaśaktir vastusatī na syāt tadā pauruṣeyī syāt| puruṣādhīnatve ca śakteḥ -- yo 'yam "śabda eva vācako 'rthasya, artha eva vācyaḥ, na tv arthaḥ śabdasya vācakaḥ" iti dṛṣṭo niyamaḥ, sa na syāt | puruṣecchāyā avyāhataprasaratvāt | na ca niyamavilopo 'sti | na hīcchann api samayakāraḥ puruṣo 'rthe vācakaśaktim, śabde ca vācyaśaktim arpayituṃ pārayati | tasmād yathā ghaṭa-pradīpayoḥ prakāśyaprakāśakaśaktir vaiparītyamananubhavantī niyamavatī vāstavī tathā śabdārthayor api vācyavācakaśaktir niyamavatī vāstavyeveti |
{p.240}atrocyate | yady arthaśabdamātrāpekṣayā niyamaḥ pratipādyate tadāsāv asiddhaḥ | tathāhi -- saṅketavaśāt tṛṇajūṭādir artho yathārthāntarasya mamatvakriyāviśeṣavidhātādilakṣaṇasya prakāśako vācakas tathā samayasāmarthyād evārthaḥ śabdasyāpi vācako bhavaty eva | tad yathā bhūtahastalakṣaṇāyāṃ kalāyāṃ kaniṣṭhādyā aṅgulyaḥ kakārādīnāṃ tatparvarekhāś cākārādīnām | na ca śabdasyāpi arthaprakāśanād arthapratītijananād anyadvācakatvaṃ nāma |
atha ghaṭārtho ghaṭaśabdasya vācako na bhavatīty ucyate | hanta! tasyāpi saṅketavaśāt tathābhāvaḥ kena nivāryate? | "yadāhaṃ yuṣmabhyaṃ ghaṭam arthaṃ darśayāmi tadā ghaṭaśa damuccārayitavyam, anyathā vā jñāsyatheti" -- tadā kiṃ tasya tathātvaṃ na bhavati? | yadi satyavādī bhavān naivaṃ vaktum arhatīti yat kiñcid etat | tasmāt siddhaḥ pratibandhābhāvaḥ |
nanu śabdasya tāvad vaktukāmatāyāṃ asti pratibandhaḥ | sā ca yathāvas tv eva vartata iti praṇālikayā bāhye pratibandhāt śabdasya prāmāṇyaṃ ko 'pahastayed ity āśaṅkyāha -- vivakṣāyām [2.11] iti |
apiḥ [2.12] viśeṣavivakṣāyā abhyupagame | vastvanatikrameṇāpi kvacid bhavatīti niyamagrahaṇam | tataḥ [2.12] iti vivakṣāyāṃ pramāṇāt śabdāt |
syād etat -- ye yam arthaṃ yathā vivakṣayā viṣayīkurvanti vaktāras te tathaiva tam artham anutiṣṭhanti ity atra apy evaṃ vivakṣitur evam evānuṣṭhānaṃ bhaviṣyatīti niścaye kuto niścayābhāvaḥ ity āśaṅkyāha -- na hi [2.13] iti | hiḥ yasmāt |
kathaṃ tathānuṣṭhānaniyamābhāva ity āha -- visaṃvāde[2.14]ti |
"saritastīre śarkarāśakaṭaṃ paryastam āste | tadāgacchata bho gacchāmaḥ" ity abhidhāyāpy anyathā pravṛttidarśanāt loke [2.15] vyavahartari jane | sarvagranthakāravacane 'pi anāśvāsāt [2.16] āsthāyā abhāvāt |
prayojanā[4b]bhidhānāt prakaraṇasya tadupāyabhāvaviṣayo 'rthasandehaḥ pravṛttyaṅgam upajāyate | tataś ca prakaraṇe pravṛttir arthinām iti prakaraṇasya prayojanaviśeṣaṃ pratyupāyatvasaṃśayaṃ pravṛttyaṅgakartum ādivākyam uktam iti mataṃ paścātdharmottarādināpy arthāt darśitaṃ yeṣām, tān kaṭākṣayann āha -- prayojane[2.17]tyādi |
prakaraṇasya [2.17] iti prathamato yojyam | tasya tasmin vā upāyas tadbhāvastattā saiva[3]viṣayo yasya sa tathā |
__________notes__________
[3] asmābhiḥ "tadupāyatāviṣaye" iti pāṭhaḥ kalpayitvā mudritaḥ kintu ālokam āśritya "tadupāyatāviṣayaḥ" iti pāṭhaḥ kalpanīyaḥ |
{p. 241} kasya tadupāyatety ekadeśākāṅkṣāyāṃ tu prakaraṇasya [2.17] iti śrutatvād draṣtavyam |
janyate [2.18] jāyate | ata eva "janiḥ kartuḥ prakṛtiḥ" [pā. 1.3.23] ity anena labdhāpādānasaṃjñakāt pūrvaṃ pañcamī |
tataḥ [2.18] sandehodayāt | tadbhāvanirdhāraṇāya [2.18] tadupāyaniścayārtham | kṛṣīvalo [2.18] hālikaḥ | ādi[2.18]śabdāt tad itaraḥ | aṅkurādijananayomyaṃ bījaṃ, tadviparītam abījam[4] | tadavadhṛtaye [2.18] tanniyamārtham |
__________notes__________
[4] atrālokasammataḥ ṭīkāpāṭhaḥ "bījābījāvadhṛtaye" na tu yathā mudrite labhyate "bījādyavadhṛtaye" iti |
cet [2.19] iti parābhyupagame sarvatra | na [2.19] iti yuktatvenābhimatāṃ pravṛttiṃ pratiṣedhayati | hetum āha -- prayojane[2.19]ti |
asati vacane kathaṃ sambhava ity āha -- tatsādhake[1.20]ti | tasya [2.21] saṃśayasya |
"anumānavyutpattiḥ prayojanam asya" ityanabhidhāne viśiṣṭaṃ prayojanaṃ prati prakaraṇasyopāyatvaṃ katham iha sandigdhe vidagdha ity āśaṅkyāha -- anumāne[2.21]ti |
darśanāt [2.22] ity upalambhāt | sāmarthyāt teṣāṃ śravaṇādity artho 'vasātavyaḥ |
ayam atrabhaṭṭārcaṭasyābhiprāyaḥ -- yadvyutpattya yo 'rthīśrutatadupāyagranthasambhavaśca sa kasyacid granthasya darśanāt tasya cārthitvaviṣayopāyabhāvaṃ prati sādhakabādhakapramāṇāpratisaṃvedī tathāvidhavacanam antareṇāpi arthitvamātracodito 'rthitvaviṣayopāyabhāvaṃ saṃśayāno jijñāsādita evānyatra ādivākyaviyukta iva granthe pravartiṣyati(te) -- tatpāṭhaśravaṇādilakṣaṇāṃ pravṛttim ācariṣyati | anyathā ādivākyavikale bhūyasi śāstre pravṛttir na syāt | tatra ca yad eva pravṛttinibandhanaṃ tad atrāpi bhaviṣyati | nāpi ādivākye saty apy āśvāso yujyate, anyatpratijñātavatām api anyavyutpādanadarśanāt | yathātaḥ (yathā --"athātaḥ) dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ" [vs 1.1.1] iti pratijñāya ṣaṭpadārthīpratipādanaṃkaṇādasya | tato niṣphalaivādivākyakriyā syād yadi tadviṣayasaṃśayotpādanene pravṛttyarthaṃ tad upavarṇyate | anyathā tv ādivākyepi katham iva pravarteta śroteti? |
{p. 242} anayaiva carcadvārādharmottarādimatepi pratyavastheyam | tathāhi --yady arthasaṃśayaṃ prakaraṇe pravṛttyaṅgaṃ kartum abhidheyādīni abhidhīyanta ādivākyena, tatkaraṇād eva ca taphalam upavarṇyate, tarhi tatraivādivākye kathaṃ pravṛttiḥ śrotṝṇām asati tasyādivākyasyābhidheyādyabhidhāyake vākyāntare' iti prṣṭodharmottarādirācaṣṭāṃ tāvat |
kā pravṛttir ādivākya iti cet; tasya paṭhanaṃ śravaṇam arthāvagāhanam | anyathā prakaraṇepi kā pravṛttir iti tulyacodyam | vyākhyātṛvacanāt tatra pravṛttau prakaraṇe 'pi kā kṣatiḥ? | tadvacanaṃ krīḍādyartham anyathāpi [5a]saṃbhāvyata iti cet; samānam idam anyatrāpi | jijñāsayā pravṛttau cādivākyaṃ vaiyarthyam aśnuvīta | ādivākyavikalaśāstrapravṛttyaiva ca prayāsālpīyastvāt | tatra tadantareṇāpi pravṛttir nānyatreti prativacanaṃ pratikṣiptam | tasmād dūram api gatvā tenedam abhidhānīyaṃ yad evāsmadabhimatam iti kim atinirbandhena [kṛ]taṃ bahutithena doṣeṇa |
saṃśayasya svarūpam upadarśayann āha -- kim asya [2.22] iti | na vā kiñcidi[2.22]ty anena niścayenānyānusaraṇabījaṃ darśitam |
saṃprati prayojanaviśeṣaṃ prati prakaraṇasyopāyabhāvasaṃśayaṃ tadabhidhānāt prāṇ nyāyaprāptaṃ pradarśya prayojanamātrāpekṣayāpi tasyopāyatvasandehas tadabhidhānasya purastāt sambhavī tato 'pi prakaraṇe pravṛttir avyāhateti darśayan tatraivābhyccaye hetum āha -- api ca [2.23] iti |
evaṃ jijñāsoḥ [2.24] ity etajjijñāsāta ity arthāt |
pravṛttyupayogiprayojanaśūnyaṃ niṣprayojanam [2.24] tadviparītaṃ prayojanavat [2.24] | uta [2.24] iti pakṣāntarāvadyotane | anena prekṣāpūrvakāri[tva]prayuktatvaji(prayuktaji)jñāsā darśitā | saprayojanatvānusaraṇe kadācid asmadabhimatam api prayojanaṃ sambhāvyata iti bhāvaḥ | ata eva vyanakti -- asmadabhimatena vā [2.24] iti | itinā [2.25] jijñāsāyāḥ svarūpaṃ darśitam |
vyarthaḥ [2.25] niṣphalaḥ prayojanapratipādako vākyasya prastāvādādivākyasyopanyāsaḥ [2.26] pradarśanam |
yady evam artho vākyopanyāso vyarthas tarhi kim arthaṃvārtikakāreṇākārīty āśaṇkya tasmād [2.27] ityādinopasaṃhāravyājena phalam asya darśayati | yasmād evam arthaḥ sambaddhaḥ tasmāddhetoḥ |
kartuṃ pratipādayituṃ vā nārabhyate [2.28] nānuṣṭhīyata iti yathāsaṃkhyaṃ sambandhaḥ | tayoḥ sādhyayoḥ yathāsaṃkhyam evodāharaṇe prāha |
{p.243} itiḥ [3.2] pratiṣedhyasya tatkaraṇapratipādanānuṣṭhānalaksaṇasya vyāpakasyānupalabdher ākāraṃ kathayati | tayā pratyavatiṣṭhamānasya [3.2] pratyavasthānaṃ kurvataḥ | tasyā asiddhatā, yasyā udbhāvanaṃ pradarśanaṃ tad evārthaḥ prayojanam, tad yathā bhavatīty upanyasanakriyāyā viśeṣaṇam etat |
ādīyate asmād iti ādiḥ [3.3] tatra | asmāt khalu arthā ādāya ādāya vyākhyāyanta iti |
syād etat -- vacanasyāsya bahir arthe prāmāṇyābhāvāt katham asau tadvacanāt tadasiddhatāṃ budhyate? | yadi parasmādasya tadviṣayo 'rthasaṃśayaḥ pravrttyaṅgaṃ jāyata iti tad eva matamāyātam iti kim anena masīmrakṣitakukkaṭanyāyenācariteneti |
atrācaṣṭe -- kevalaṃ yaḥ pratipattā sati prayojanādau prekṣāpūrvakāriṇaṃ kartāraṃ niyamena ādau tadvādinaṃ manvānaḥ tadarthaṃ vacanam asyāpy apaśyann aprekṣāvatprayuktatvagarbhaprayojanādikam atrāpi jānīte, taṃ pratipattṛviśeṣaṃ pratīdam akṛtādivākyaṃvārtikakṛd iti | anyathā katham asau niṣprayojanaṃ cedi(dami)tyādi niḥsandigdham abhidadhyāt |
ādyasya tūktayā nītyā pravṛttir avyāhateti sarvam avadātam |
atra [5b]bhaṭṭārccaṭamate sarvair evadharmottarādimatānusāribhiḥ parākramyate | ittham asmābhir idaṃ gamitam | etac ca sādhv asādhu vā madhyasthayā dhiyā sadbhir eva vijñāsyata iti |
pūrvaṃ sāmānyena prayojanābhidhānam ākhyātam idānīṃ viśeṣeṇāvacchindann āha tatreti [3.5] vākyopanyāse | etad arthātmanopi saṃbhavāt prakaraṇātmana ity āha | tad uktamkāvyālaṅkāre "śabdārthau sahitau kāvyam" [kāvyā. 1.16] iti |
kathaṃ punar vyutpādanaṃ "parokṣārthe"tyādiśabdarūpasya prakaraṇasya prayojanam ity āśaṃkya sarvaśabdasādhāraṇaprayojanopanyāsapūrvakam asya tadyogaṃ darśayitum yathāsvam [3.6] ityādinopakramate | yasya yadātmīyam ity asyārthaḥ | vākyasya [3.6] ekasminn arthe prādhānyena pratipādye 'rthādvāreṇānyonyāpekṣiṇa upakāryopakārakabhāvenāvasthitasya padasamūhasya | hiḥ [3.6] yasmād arthe |
tad evātra nāstīty āha tacce[3.7]ti | co yasmād arthe | padānāṃ [3.7] suptiṅntānāṃ śabdānām avāntaravākyāntargatānām | avāntaravākyānāmi[3.7]ti |hetubindusaṃjñakamahāvākyāpekṣayā tadantarbhūtānāṃ vākyānām | ākāṃkṣāpūraṇayogyaṃ(gya)tattadarthadvāreṇa parasparaṃ[5]sambandho[3.7]vyapekṣā tena |
__________notes__________ [5] parasparasaṃsargāt' s[ataḥ paraṃ sarvatra mudritahetubinduṭīkāyāḥs' iti saṃjñā bodhyā |]
{p. 244} nanv etāvatāpi na jñāyate kotra samudāyārtho yasmin pratipādye amīṣāṃ parasparasambandhena vyāpāra ity āha tathāhi [3.8] iti | nipātasamudāyaścāyaṃ yasmād ity asminn arthe sarvatra |
vyutpādyate [3.8] vipratipattinirākaraṇena pratipādyate | itiḥ [3.8] hetau |
yadi tacchabdena tat parāmṛṣyeta tadā tadabhidheyaṃ vyutpādyatayoktaṃ bhaved yāvatā tacchabdena tan na parāmṛṣṭam iti āha -- tasyaiva [3.9] iti |[6]caḥ yasmād arthe | vākyabhedeś ca draṣṭavyaḥ | tato 'yam arthaḥ -- yasmāt tacchabdena tasya sambandhaḥ svīkāraḥ tasmāt sambandhāt [3.9] iti |
__________notes__________
[6] ālokānurodhenatasyaiva ca tacchabdena' itiṭīkāpāṭhaḥ syāt | mudrite tuca' varjitaḥ pāṭho 'sti |
syād etat -- ayaṃ khalu tacchabdo anantaraprakāntaṃ pradhānaṃ parāmṛśan dṛṣṭaḥ, anumānañ ca sāmānye(samāsārthe) guṇībhūtam | tat kathaṃ tasya tena parāmarśaḥ? ity aśaṃkyāha -- yady api [3.9] iti | nipātasamudāyaś cāyaṃ viśeṣārthābhidhānābhyupagame sarvatra | guṇībhūtam[7][3.10] upasarjanībhūtam apradhānībhūtam iti yāvat | bahuvrīhāvany asyaiva padārthasya prādhānyāt |
__________notes__________
[7] ṭīkāyāṃ prater atra truṭitatvātguṇabhūtam' iti kalpayitvā sthāpitaḥ pāṭhaḥ, kintu ālokasammataḥguṇībhūtam' iti pāṭhaḥ |
tathāpi [3.10] ity abhyupagapūrvaṃ viśeṣoktau | śabdasya vṛtiḥ pravṛttiḥ -- arthābhidhānam, tasyāḥ |
pradhānasya saṃsparśaḥ svīkāraḥ sambandhaḥ iti yāvat | tena samaṃ vāstavasambandhāt tatparāmarśaḥ syādity āha -- śabdānām [3.12] iti | svabhāvataḥ [3.12] svarūpeṇa saṅketāvyavadhānenety arthāḥ |
athavā masa(śa)kasaṃkāśe kiṃ mahāstrākarṣaṇaprāyeṇeti manyamānas tadabhimataṃ prādhānyam eva darśayann āha -- pakṣe[3.13]tyādi |
ayam asyāśayaḥ -- yady api samāsārthopasarjanaṃ pratyavamrasṭum aśakyaṃ tathāpi vyutpādyatayā śāstre prakṛtatvāt buddhyantareṇa gṛhītaṃ svatantraṃ satpratyavamṛṣyate | yathāyadgṛham etat tam ānaya' iti |
aviparītasvarūpapratipattiḥ [3.14] śiṣyasantānavarttinīti draṣṭavyam | [6a]sādhyatvād[3.15] evety avadhāraṇīyam | {p. 245} yady evaṃ tadvyutpattyartham iti vaktavye ṇicā nirdeśena kiṃ prayojanam ity āha -- ata eva [3.15] iti | yato 'numānavyutpattiḥ prakaraṇasya sādhyatvād eva prayojanaṃ nānyathā ataḥ asmāt kāraṇāt prakaraṇasya vyāpāras tathārthābhidhānaṃ tad darśayituṃ[8][3.16] | kiṃrūpaṃ tad datśayitum ity āha -- anumāne[3.15]ti | anumānavyutpattiḥ viṣayaḥ sādhyatvād yasya sa tathoktas taṃ darśayituṃ vyutpattiviṣayaṃ prayojakavyāpāraṃ darśayitum iti yāvat | nirdiśati [3.16] ācārya ity arthāt | ṇicnirdeśasyaivākāraṃ itiḥ darśayati |
__________notes__________
[8] pratipādayitum' iti kalpayitvā pūrito ṭīkāpāṭhaḥ | tathāpi ālokānurodhenadarśayitum' ity eva samyak |
evaṃ ca vyācaksāṇaḥ śiṣyasyānumānavyutpattau prakaraṇasya hetukartṛtāṃ darśayati | śabdo 'rthaṃ pratipādayati iti lokasya vyavahāradarśanāt | sāmarthyāc cācāryasyāpi tathābhāvam abhipraiti | sati caivaṃ kartuḥ śrotuś ca karaṇa-śravaṇaprayojanam api sūcitaṃ bhavati |
athāsati sādhyasādhanasambandhābhidhāne kathaṃ tatpratītir yena tasya tatprayojanaṃ siddhim adhyāsītety āha -- tataś ca [3.17] iti | yataḥ prakaraṇavyāpāro 'numānavyutpattiviṣaya uktaḥ tataḥ kāraṇāt | caḥ [3.17] avadhāraṇe uktaḥ [3.17] prakāśitaḥ | anyathā prakaraṇavyāpārasya tadviṣayatvāyogād iti bhāvaḥ |
nanu ca praṇetur jñānastham arthaṃ pratipādayitum ucyate na (ṃuccaritena) śabdātmanā prakaraṇena tadabhidhānaṃ kartavyam | na hi anyathā tam arthaṃ pratipādyā(dyāḥ ā)kṛtyā darśayituṃ śakyante | tathā cārthābhidhānam evātra prayojakasya prakaraṇasya vyāpāraḥ | sa ca ṇyantābhidheyaḥ | tasmāt vyutpādanaṃ prakaraṇasyābhidhānam eva | tataś cāsyaivābhidhānārtham idam ārabhyata iti prasaktam | na caitad yuktam | anumānavyutpattyarthaṃ hīdam ārabhyate | na tv asyaivābhidhānārtham iti codyaṃ pratividhātum abhyupagacchann āha -- yady api [3.18] iti | śabdasya vṛttam vartanam pravṛttiḥ vyāpāra iti yāvat | tena śābdena nyāyena prakaraṇavyāpārasya prādhānyam ity arthaḥ |
etad uktaṃ bhavati -- śabdasya hi vyutpattiviṣayaḥ prayojakavyāpāro 'bhidheyaḥ pradhānaṃ ten tādarthyaṃ gamyeteti |
yadīdam anumatam eva tarhi kim artham evam abhihitam ity āśaṅkya pratisamādhānam āha -- tathāpi [3.19] iti | vastuvṛttena [3.19] vastuvṛttyapekṣayā ārthena nyāyeneti yāvat |
{p 246}vastuvṛttyāpi kathaṃ vyutpatteḥ prādhānyam ity āha tasyā [3.18] iti | ayam āśayaḥ -- sarvo hi prayojakavyāpāraḥ prayojyakriyārthaḥ | uktaṃ hi "vikledanopasarjanā viklittiḥ paceḥ pradhānārthaḥ" iti | tasmād vyutpādanārtham iti prayojakavyāpāravad vyutpattyartham ity uktaṃ bhavati | tadvyutpattyartham iti tūcyamāne anyais tadarthais bhojanād iva (janāva)sthānādibhiḥ prayojakas tadarthamātravyāpāratayā samāna uktaḥ syāt | asti cāsyāsādhārāṇo vyāpāraḥ | sa kathaṃ nām gamyeta iti nyāyyo ṇiṅnirdeśaḥ iti |
śābdīṃ gatim āśritya vākyasya prakaraṇaprayojanābhidhānapravṛttatvam abhisandhāya parokṣārthety āder ekadeśasya śābdyaiva gatyā guṇabhūtārthavācakatvaṃ da[6b]rśayann āha -- parokṣārthe[3.23]ti |
śabdātmanaś cet prakaraṇasya prayojanam uktam, kṛtam arthātmanas tenābhihitena ity āśaṅkyāha -- na hi [3.24] iti |
tātparyārthapradarśanenaivaṃ vyācakṣāṇaś cārthena nyāyena abhidheyaprayojanam eva vaktuṃ pravṛttam idaṃ vākyam iti darśayati | yathā [4.5] iti sāmānyoktasyāsya viṣayopadarśane | bhūtaṃ [4.5] satyaṃ | kiṃ tad ity apekṣāyāṃ brāhmaṇītyuktau strītvāvagatāv api yathā na tatra strīpratyayas tadvat sarvatra draṣṭavyam ity arthaḥ |
ā samantād upyate 'nena iti āvapanam [4.5] kim ity apekṣāyāṃ iyam [4.5] iti | uṣṭrikā piṭakikā |
nanu parokṣārthapratipatter anumānāśrayatvāt yadi tad vyutpādyate tarhi śabdāder api tannimittatvāt tad api kiṃ na vyutpādyate ity āśaṅkyāha -- anena [4.7] iti | anena tatpratipatteḥ trirūpaliṅgāśrayatvakathanena | co yasmād arthe | pramāṇabhūtā [4.8] pramāṇarūpā avyabhicāriṇīti yāvat |
kasmād evam uktaṃ bhavatīty āha -- anyasmāt [4.8] iti uktatrirūpaliṅgād anyasmāt tatpratipatter avyabhicāriṇyāḥ parokṣārthapratipatter ayogād aprayujyamānatvāt |
asaty avadhāraṇe ayam arthaḥ kutastya ity āha -- avadhāraṇāt [4.10] niyamād iti | itiḥ [4.10] avadhāraṇasya ākāraṃ darśayati |
tataḥ [4.10] parokṣārthapratipatter anumānāśrayatvād eva | ādi[4.10]śabdād arthāpattyādiparigrahaḥ | uktād anyena prakāreṇānumānatve prāmāṇye sati iti yāvat | teṣāṃ [4.11] śabdādīnām |
{p. 247} syād etat -- aliṅgajāpi parokṣārthapratipattir avybhicāriṇī bhaviṣyati tatkahaṃ śabdādīnāṃ saty api prāmāṇye tathātvam ity āśaṅkyāha -- tathāhi [4.13] iti |
sarvaśabdenāśeṣaparigrahaṃ darśayati | svatantrā [4.13] svavaśā liṅgānapekṣeti yāvat |
hetum āha -- tasyāḥ [4.14] iti | yastayā vyavasīyate sa tasyāḥ svārthaḥ |
mā bhūt saṃvādikā, pramāṇaṃ tu kasmān na bhavati? | āha -- avisaṃvādanam[9]avisaṃvādakatvaṃ, tad eva lakṣaṇaṃ svabhāvo yasya tadbhāvas tattvaṃ tasmāt [4.15] |
__________notes__________
[9] ālokasammataḥ mūlapāṭhaḥavisaṃvādanalakṣatvāt' na tu yathā mudritaḥ --avisaṃvādalakṣaṇatvāt' iti |
svatantrāyā ayogāt, anyata eva sā bhaviṣyati kim etāvatānumānatvam? | na hi pakṣadharmataiva liṅgasya rūpaṃ yena tajjāyāḥ tathātvaṃ syādity āha -- anyatrāpi(topi) [4.15] iti |[10]asambaddhāt [4.16] siṣādhayiṣitāpratibaddhāt |
__________notes__________
[10] s' prater atra truṭitatvātyadi syā' iti pūritam asmābhiḥ | ālokam anusṛtyaasambaddhāt yadi syā' iti -- pāṭhaḥ pūraṇīyaḥ |
astu tarhi pratibandho na tu pakṣadharmatā | tataś cānvayavyatirekavato 'pi śabdāder apakṣadharmāt parokṣārthapratipattir avyabhicāriṇī nānumānam ity āśaṅkyāha -- dharmyasaṃbandhepi [4.16] iti |
yady evam astu tatpratipattihetoḥ pakṣadharmatvam api | kim ataḥ ity āha -- evam [4.18] iti | evaṃ[11]rūpaṃ [4.18] sādhyasambaddhaṃ viśiṣṭadharmasambaddhañ ca | itiḥ hetau | sarvā [4.18] kṛtsnaiva | na bhidyate [4.19] na pṛthak pramāṇam |
__________notes__________
[11] ayam ālokasammataḥ pāṭhaḥ | sevambhūtaḥ' |
sarvatrāyam itiḥ [4.19] vākyārthaparisamāptau | yatra tu arthaviśeṣe vartate sa prāyeṇa kathyate |
syād etat -- utsūtro 'yam arthas tvayā vyākhyāyate na tv ayam atrācāryasya vivakṣita ity āha eṣa ca [4.19] iti | caḥ [4.20] yasmād arthe |
nanu prakṛtasambandhād arthitam ayam artho 'tyanta (-darśane 'yam artho 'saṅgata) ity āha -- pakṣa [4.20] iti | vyāpta eva ca [4.22] iti samuccīyamānāvadhāraṇam idam |
narañ ca nārāyaṇa[7a]m eva cādau svataḥ sutau dvau janayāṃ babhūva
iti yathā
{p. 248} "vivakṣāto 'prayoge 'pi tasyārtho 'yaṃ pratīyate"
iti ca bhāvaḥ avadhāraṇāt [4.22] iti dhru(bru)vataḥ |
tadvyutpādanārtham ity atrāpi arthagrahaṇasambhavād[12]atre[4.24]ty āha |
__________notes__________
[12] ālokasammataḥatrārthagrahaṇaṃ' iti pāṭhaḥ | sarthagrahaṇaṃ' |
itiḥ [4.24] padasyākāraṃ darśayati | svalakṣaṇaviṣayaṃ [4.24] vastuviṣayam, na sāmānyaviṣayam ity arthāt |
katham arthaviṣayatvābhidhāne 'numānaprāmāṇyasya svalakṣaṇaviṣayatvam uktaṃ bhavatīty āha -- arthe[4.25]ti |
evam evācāryasya tathābhidhānaṃ saṅgacchate nānyatheti darśayitum āha -- ata eva [4.26] iti | anumanaprāmāṇyasya svalakṣaṇaviṣayatvād eva | anyathāpratyakṣavyavasthāyāḥ' iti viśeṣo(ṣyo)ktaṃ syāt na sāmānyenety āśayaḥ | atra prāmāṇyasya vastuviṣayatvād anyena sāmānyaviṣayatvaprakāreṇa tatra [4.27] svalakṣaṇe, nānyaviṣayāj jñānād anyatra pravṛttir yuktā, atiprasaṅgād iti bhāvaḥ |
nanu sāmānyam api vastu, tena tadarthakriyārthitayaive pravṛttir upapatsyata ity āha -- sāmānyasyeti [5.1] | apinā [5.1] vastutve 'bhyupagamaṃ darśayati |
tasyām evārthakriyāyāṃ pravṛttir bhaviṣyatīty āha -- tasyāś ca [5.2] iti |[13]tadutpattāv eva [5.2] sāmānyālambanajñānotpattāv eva |
__________notes__________ [13] tadu[tpādya]tvena' s |
tarhi vāhadohārthakriyārthitayaiva pratīte gotve sāmānye pravartsyatīti ata āha -- na hi [5.2] iti | hiḥ avadhāraṇe |
hetum āha -- tasya[14][?] iti | anvayavyatirekābhyāṃ tatraiva tadvyāpārāvadhāraṇād iti bhāvaḥ |
__________notes__________
[14] svalakṣaṇasyaiva s |
bhinnasya sataḥ kāryakāraṇabhāvād anyasya sambandhasyābhāvād[15]anupakāryataye[5.4]ty āha |
__________notes__________
[15] anupakāra[katvena]' s |
abhyupetyāpi sambandham idānīm āha -- satyapi [5.5] iti | caḥ [5.5] vaktavyāntarasamuccaye |
dhūmārthinopi dhūmapratipattau dhūmadhvaje pratipattiḥ prāpnoti iti iṣṭam dharmam atikrāntaḥ prasaṅgaḥ atiprasaṅga[5.6]s tasmāddhetoḥ |
{p. 249} anavasitaḥ -- anavadhāritaḥ, vivekaḥ -- anyatvaṃ yena sa tathā tasya [5.6] |
tadanavasāya eva kuta ity āha -- samavāyasya [5.3] iti | samavāyena hi sambaddhaṃ sāmānyam iti --naiyāyikādīnāṃmatam | tasya[16]sāmānyasyādhyavasāyāt [5.7] samāropāt | tatra [5.7] svalakṣaṇe |
__________notes__________
[16] ālokasaṃmataḥtadadhyavasāyāt' iti pāṭhaḥ |avasāyāt' s |
nanu kim idaṃ samavāyasya sūkṣmatvaṃ vivakṣitam? | yadi parimāṇaviśeṣayogitvam, tad asya na sambhavati | athāpy upalabdhijananayogyarūparahitatvaṃ tad api tadabhāvāt tad eva nopalabhyatām, na tu tasya tādrūpyeṇa sāmānyatadvetor bhedānupalakṣaṇam upapadyate | na ca samavāyo nopalabhyatenaiyāyikamate samavetaviśeṣaṇabhāvena tasyopalabdher iṣṭatvāt | tanmatasya cāśaṃkyamānatvād iti |
na, abhiprāyāparijñānāt | iha hi sūkṣmatvaṃ samavāyasya samavāyinor bhedenānupalambhakatvaṃ vivakṣitam | eṣa hi samavāyasya mahimā yena samavāyinau nirluṭhitagarbhavadbhedena nopalambhayati paṭatantvādivad iti | anyathā vyākhyānaṃ tu sāhasam eva |
atra evaṃ tarhi [5.7] iti pratividhānam | iha bhrāntes tvayāpy avaśyābhyupagantavyatvād bhrāntimātram evāstu [5.8] ity āha |
vāsanādvayanibaddho hi vikalpaḥ svābhāsam evāgovyāvṛttaṃ pratiyan bāhyasyāpy agovyāvṛttatayā bhedam avagāhitum anīśāno bāhya eva gaur mayā pratīta ity abhimanyamā[7b]naḥ prakṛtyaiva bhrāntirūpo jāyate |
bhrāntir eva bhrāntimātram [5.8] vastubhūtasāmānyaśūnyaṃ svakṣaṇāśrayatayā anumānajñānāśrayatayopagatatvena ca tayor antarvartitvād anupayogitayā ca ghāṭāmastakāntarālavartimāṃsapiṇḍarūpagaḍusthānīyatvāt gaḍurūpaṃ [5.8] tena tadviṣayatayopagateneti prakaraṇāt kiṃ [5.8] na kiñcid ity arthaḥ |
ayam asyāśayaḥ -- yadi vikalpo dṛśyavikalpyāv arthāv ekīkṛtya lokaṃ pravartayituṃ na śaknuyāt yadi ca tadupagame 'pi bhrāntiḥ pravṛttinimittaṃ nopagamyeta, tadā tathā pravṛttau sāmānyam upayujyetāpi | yadi ca tat pramāṇaprasiddhaṃ bhavet gaḍuvadevānupayuktam api upagamyeta, upagamya ca tathā pravṛtti iṣyeta, yāvatā sarvam evedam asambhavīti |
nanu nirnibandhano 'nyatrānyasya samāropo nopapadyate | na ca vyaktiṣu sarvato vyāvṛttāsu anugatākārasya buddhipratibhāsasyārope kiṇcin nimittam asti | tat kathaṃ bhrāntyā pravṛttikalpanā jyāyasīty abhiprāyavānāha -- nirbīje[5.8]ti |
{250} tā eva [5.9] ity uttaram | yāḥ svahetubhyas tathotpannās tā vyaktayaḥ svahetusāmarthyāt tadekapratyavamarṣārthajñānādy ekaṃ kāryaṃ yāsāṃ tās tathā |
etad uktaṃ bhavati -- atatkāryavyāvṛttyā tadekakāryatvaṃ sarvasajātīyānugataṃ tāsu vidyamānam anugatākārasya buddhipratibhāsasyāropabījaṃ kin na bhavatīti? |
syād etat -- tadekakāryatayā tathābhūtā api vyaktayaḥ tathābhūtāyā bhrānter bījam upapadyante | sāmānyam ity asmatpakṣasyāpi na kiñcit pramāṇam ity abhisambandham ākalayya parasparasāmānyābhidhānam unmūlayitum āha -- varṇe[5.10]ti | varṇaḥ śuklādiḥ, ākṛtiḥ saṃsthānaṃ saṃyogaviśeṣaḥ, tābhyāṃ samāno 'viśiṣṭaḥ ākāra ābhāso yasya yatra vā tat tathoktam | varṇasamānābhāsam ākṛtisamānābhāsaṃ varṇābhāsam ākṛtyābhāsam iti yāvat | varṇākṛtiprayuktatvāt sāmānyasya, tajjñānasyāpi tathātvaṃ nāyuktam ity āha -- na ca [5.11] iti | tadrūpaṃ [5.11] varṇākṛtiyuktarūpam | taduktam --
"varṇākṛtyakṣarākāraśūnyaṃ gotvam hi varṇyate" [pv 2.147] iti |
tat [5.11] tasmāt |
varṇākṛtiprayuktaṃ hi pratibhāsamānaṃ hi tadvarṇākṛtiyoginy aparatra bhrānter bījaṃ [5.11] nibandhanaṃ bhavet, nānyad itibhāvaḥ |
yadi nāma sāmānyatadvator varṇādiyogābhyāṃ vaisadṛśyaṃ tathāpi sāmānyaṃ tatra bhramanibandhanaṃ kiṃ na bhavati ity āha -- sādṛśye[5.11]ti | asti hi kācidbhrāntir yā antarupaplavasambhave ity abhipretya paraiḥ [5.12] ity āha |
yadi evaṃ bāhyasya buddhipratibhāsena sāmānyena kiṃ sādṛśyaṃ yena brāntir utpadyata iti āha -- vyaktaya [5.12] iti |
[17]sāmānyālambanaṃ yaj jñānaṃ tasya ya ākāro vijātīyavyāvṛttarūpaṃ tasya sarūpāḥ [5.13][18]vijātīyavyāvṛttā [5.12] iti hetubhāvena viśeṣaṇam | tena vijātīyavyāvṛttatvād ity arthaḥ | buddhipratibhāsasya vā atadrūpaparāvṛttatayaivāvabhāsanād iti ca bhāvaḥ |
__________notes__________
[17] ālokasammataḥsāmānyālambanajñānākārasarūpāḥ' iti pāṭhaḥ |sāmānyākārajñānasvarūpāḥ' s | [18] ālokasammataḥvijātīyavyāvṛttāḥ' iti pāṭhaḥ |a[samānajā]tīyavyāvṛttāḥ' s |
yairvaiśeṣikādibhir vyakter bhinnaṃ sāmānyam iṣṭaṃ tair apy avaśyam uktayā nītyā svalakṣaṇaviṣayam anumānasya prāmāṇyam eṣṭavyam iti pra[8a]tipādya saṃpratimīmāṃsakādīn pratipādayituṃ yaiḥ [5.16] ity ādinopakramate |
{p. 251} tuḥ [5.16] viśeṣārthaḥ |
sāmāṇyaṃ anumāne pratibhāsamānaṃ pravṛttiviṣayaḥ, tac ca vyaktisvarūpam iti svalakṣaṇaviṣayam eva prāmāṇyaṃ tasyāpatitam ity āśayaḥ |
yady evaṃ bhavanmatavat tad api matam atiśobhanam ity āśaṅkya āha -- svalakṣaṇe[5.17]ti |
taddeśopasargaṇajanmanīndriyajñāna iva pratibhāsanaprasaṅgena śabdād api taṃ(tat)pratītau cakṣurindriyādivaiyarthyaprasaṅgena vyakter apratibhāsane tadātmakaṃ sāmānyaṃ katham iva pratibhāyād iti bhāvaḥ |
nanu yady anumānasyāpi prāmāṇyaṃ svalakṣaṇaviṣayaṃ tarhi pratyakṣād asya bhedaḥ katham ity āśaṅkyāha --[19]parokṣa iti | tuḥ pratykṣād anumānaṃ bhedavad darśayati |
__________notes__________
[19] s saṃjñakahetubinduṭīkāyāḥ prater atra truṭitatvāt mūlapāṭhābhāvaḥ bodhyaḥ |
yasmād arthā[t]sākṣād anudayamānam utpattuṃ liṅgam apeksate, arthañ ca na sākṣātkaroti tasmād ity arthaḥ | sati bhāva āśrayārthaḥ |
syān matam -- yady asyāpi svalakṣaṇaṃ viṣayaḥ, tarhy anyat sāmānyalakṣaṇaṃ, so 'numānasya viṣayaḥ[nb i] itinyāyabindur virudhyetety āha -- tadeveti | co yasmād arthe |
kathaṃ tathā vaktuṃ śakyata ity āha -- lakṣyata iti |
sāmānyam atadrūpaparāvṛttir lakṣaṇaṃ lakṣakaṃ yasyātadrūpaparāvṛttasya vastunaḥ |
ta eva bhedāś ca avivecitabhedāḥ sāmānyam ity arthaḥ | punar uktāśaṅkām ity arthapunaruktāśaṅkā ity avaseyam | śabdapunaruktasyānumbhavād eva tadāśaṅkāyā abhāvāt | dvividhaṃ hi punar uktam | arthapunaruktam -- yadā viśeṣavidhitsādyabhāve sa evārthaḥ śabdāntareṇābhidhīyate | śabdapunaruktaṃ tu vidhitsādyabhāva eva yadā sa eva śabdaḥ punar uccāryate | viśeṣavidhitsādibhāve tad eva dvaidham arthānuvādaśabdānuvādātmanā dvaidhaṃ bhavatīti |
vārtikādau tarhy anaipuṇyamācāryasyeti cet | na, mandabuddhīnadhikṛtya tatpravṛtteḥ |
pramāṇeneti tṛtīyāntāt tasir draṣṭavyaḥ |
tanniścayataḥ prabhedaniścayataḥ puruṣavyutpādanam iti vigrahaḥ | prabhedasya vyutpādanam iti sambadhyate | prabhedo 'pi dvidhā draṣṭavyaḥ -- anupalabdhyādibhedena pakṣadharmatvādyātmanā ca | yadi kāryādibhedaniścāyakaṃ pramāṇam atroktam, tarhi anvayādipra(sva)rūpaprabhedaniścāyakaṃ pramāṇaṃ noktam evaty āśaṃkyāha trividheti | tribhir anvayavyatirekapakṣadharmatātmakaiḥ prakāraiḥ | {p. 252} prakarṣeṇa bhinnasya bhedam upagatasya | evam abhidhānād eva cāsya prabhedasyety atrāsmābhis tathā vyākhyātam anyathā etan na saṃgaccheta |
syād etat -- liṅgalakṣaṇānumānasvarūpasya vyutpādanaṃ syād yadi lakṣyaṃ lakṣaṇaṃ tan nirdiṣṭaṃ bhavet | prabhedasya ca tadā syād yadi tan nirdeśaḥ syāt | na cātra tadvācakam astīty āha tatra tredhāvyutpādane vyavasthite satīti | evañ ca nirdeśapradarśanaṃ paraṃ kṛtaṃ boddhavyaṃ na tu lakṣaṇānuvādena lakṣyavidhirdarśitaḥ |
hetur iti tu lakṣyamanūdya pakṣadharma ityādilakṣaṇaṃ vidheyam avaseyam | itinā niyamasyākāro darśitaḥ | pratipādyopalakṣaṇaṃ [8b]bhāvagrahaṇaṃ | tena bhāveṣu abhidheyeṣu ity arthaḥ | abhāveṣu tathā na syāt |
atra tu sāhāyakaṃkumārilasākṣiṇam apakṣipann āha tad uktam iti | saṃvitter anugamo 'nubandhaḥ sthairyam | dhārāvāhitvam iti yāvat | sakṛjjātā tu vipakṣābhāvasaṃvittir adṛḍhā yatra, na tatra, yathāvadhāraṇam ity anena sūcayati |[20]hiryasmād indriyasya bhāvāṅge(vāṃśe)naiva saṃyogaḥ | saṃyogaśabdena saṃbandho vivakṣyate | na tv anyatarakarmādiguṇa eva | sāmānyāder apratyakṣatvaprasaṅgāt | so 'pi kasmād ity āha -- yogyatvād iti | bhāvāṃśena saha sambaddham indriyaṃ yogyaṃmīmāṃsakamate | sator eva sambandhopapatter iti bhāvaḥ | sa viṣayo 'syeti tadviṣayas tasya bhāvas tattā | kasyā sety apekṣāyām āha pratykṣasyeti | kasmād ity āha -- artheti | virodhiny anupapannā caturdhā caturbhiḥ prakāraiḥ |
__________notes__________
[20] bhāvāṃśenaiva saṃyogo yogyatvādi indriyasya hi' iti sv, abhāva 18 |
asāmānyatayaiva tatsādhanībhaviṣyatīty āha -- tatra iti |
anukrāntaṃ rūpaṃ [6.9] svabhāvo yasya tat tathā | anukrāntaṃ prakāntam ekajñānasaṃsargitulyayogyatālakṣaṇaṃ vācyam |
hetvantaram api tathā bhaviṣyati ity āha -- yadi [6.9] iti sambhāvayati | hiḥ [6.9] yasmād arthe | syāt tathārūpam iti prastāvāt | ādi[6.9]śabdāt kālasya saṃgrahaḥ | ghaṭavad iti cāśayaḥ |
ayaṃ prakāraḥ[21][6.12] kāryakāraṇavyāpyavyāpakalakṣaṇaḥ | tasmāt[22][6.12] kāryakāraṇabhāvādyabhāvāt | te [6.12] kāraṇavyāpakānupalabdhī | na ca tasya cātyantāsato 'vikalakāraṇasya bhāvaḥ sambhavati iti bhāvaḥ |
__________notes__________
[21] prakāro 'yaṃ' --s [22] tat' -- s
{p. 253} amūṣāṃ sambhavam abhyupapadyedānīṃ dūṣaṇaṃ datte -- sambhave ca[23] [6.14] iti |
__________notes__________
[23] vā' s
nanu katham ayaṃ niyamaḥ sidhyatīti praśne kim idam akṛtaṃ niyamasiddhyanaṅgam abhidhīyata ity āśaṅkyāha -- evaṃ manyata [6.18] iti | evaṃ vakṣyamāṇakam | iha [6.18] vāṅmaye vyavahāre | tadviparyayeṇa [6.18] tasya niyamyamānasya viparyayeṇa | tadvipakṣasya [6.19] tasya niyamaviṣayasya vipakṣaḥ tadvipakṣas tasya vyāptau | [6.21] satyām | pratiṣedhyasya hetutvasya yaḥ svabhāvas tena yadviruddhaṃ hetvābhāsatvaṃ tasya upalabdhyā [6.25] |
nanu hetūktalakṣaṇapratītikām(mo)hetor eva rūpaṃ pratīyatām, kathaṃ punaḥ parasparaparihāravattayā tayor virodhaḥ pratīyata ity āha -- tadātme[7.1]ti | tasya hetor ya ātmā tatra niyato yaḥ pratibhāsas tasya yaj jñānaṃ saṃvedanaṃ tasmāddhetoḥ viparītasya anyatayā tadanātmatayā sāmarthyāt jñātayā | itthaṃbhūtalakṣaṇā ceyaṃ tṛtīyā | tadābhāsatā tasyāḥ pratīteḥ [7.2] sāmarthyena niścayāt |
tasmāt kiṃ bhavatīty āha -- parasparam iti [7.2]
syād etat -- atyantāsato hetvantarasya na kenacit saha virodhāvagatiḥ yena viruddhopalambhāt abhāvagatir bhavati | tatra ca hetutvam atyantāsat kathaṃ niṣidhyeta iti pūrvapakṣadvayam utprekṣamāṇa āha -- te ca [7.4] iti | co yasmād arthe | nāpi ca tena niṣidhyamānaṃ hetutvam atyantāsattayopagatam iti sambandhanīyam | tarhi kim atra tattvam ity āha -- kevalaṃ [7.6] iti |
anyatra [7.6] kāryādau prasiddhaṃ niścitaṃ vyāmohād ajñānāt tatra [7.6] hetutrayabāhye arthe āropitaṃ [7.7] sattvena vyavasthāpitam | śaṅkita[9a]masti na veti' saṃśayāspadīkṛtam |
tat [7.7] tasmāt | kiṃ kasmāt sāmarthyāt prakāśyamānam ity uktam | evam upalakṣaṇatvād asya kathaṃ niṣedha ity api draṣṭavyam |
nanu kiṃ hetvantare hetutvaṃ bhavatvā[bhavat hetvā]bhāsatvabhāvān nivartamānam avagataṃ yena tasyānena virodho vakṣyata ity āha -- na ca [7.8] iti |
idānīm atyantāsattvam abhyupagamyāpi doṣābhāvaṃ pradarśayitum āha -- nāpi [7.10] iti |
{p. 254} kathaṃ punas tatraiva tadavagamo na bhavatīty āśaṅkyāha -- na hi [7.11] iti |
mā tatrāvadhāri virodho 'nyatrāpi katham atyantaḥ(tā)satas tadavagama ity āha -- sarvatra[24] [7.13] iti |
__________notes__________
[24] s pratāv atra śaṅkitaḥ pāṭhaḥ | ālokānurodhena sa tu "virodho 'pi tu sarvatra" iti gamyate |
lakṣaṇaṃ [7.15] vastūnāṃ vibhaktarūpaṃ, tat prayojanam asya iti tathā[25]| niyatarūpapratītir eva sarveṇa samaṃ tasya virodhapratītir iti samudāyārthaḥ |
__________notes__________
[25] lākṣaṇikaḥ [7.15]
durmatīnāṃ vispanditāni [7.18] vyākṛtāni, teṣu |
prakaraṇaṃ nigamayann āha -- iti sthitam etat [7.18] iti | itiḥ [7.18] iti anantaroktam upapattiprakāraṃ pratyavamṛṣati | itiḥ [7.20] abhiprāyasyābhiprāyeṇa viṣayīkṛtasyākāraṃ darśayati |
pramāṇayor dvaitāt dvayor aniyatarūpadarśane katareṇe[7.25]ty uktam | upagatam ity anenāropam āha | viśeṣapratiṣedhāt śeṣavidhānaṃ labdham ity abhiprāyeṇa pakṣadharmatāsadbhāve pi [7.27] ity āha |
bhavatu avinābhāvābhāvo hetvābhāsatvan tu kasmād ity āha -- avinābhāveti [8.2] | asiddhaviruddhānaikāntikānāṃ sāmānyadharmeṇa [8.3] sādhāraṇena dharmeṇa |
saṃprati viśiṣṭena nāmnā sādhanam idam avacchindan āha -- iti [8.3] ityādi |
avinābhāvavaikalyam eva tu kutaḥ siddhim ity āha -- avinābhāvavaikalyañ ca [8.5] iti |
tebhyaḥ svabhāvādibhyo vyatiriktānāṃ vyāpakānupalabdhyā[26] [8.6] vakṣyamāṇasya vyāpakasyānupalabdhyā |
__________notes__________
[26] vyāpakānupalabdhitaḥ -- s
tadanupalabdhir eva kuta ity āha -- trividhe[8.5]ti | tadbhāve hi trividhāntarbhāvād eva tadvyatiriktatvam eva na bhaved iti bhāvaḥ |
kiṃ tadvyāpakānupalabdhyā tatsiddhim adhyārohatīty āha -- tathāhi [8.6] iti |
tādātmyena tadutpattāv eveti(tpattyā veti) vivakṣitam | na tu dvābhyām eva | tasmād utpattis tatkāraṇād votpattiś ca tadutpattir iṣṭā draṣṭavyā | kutas tābhyāṃ tasya vyāptir ity āha -- tayoḥ [8.7] iti | tatra [8.7] avinābhāve | tasya [8.8] avinābhāvasya | tayoḥ [8.8] sator eva |
{p. 255} kasmāt tayor eva tasya bhāvaḥ? | kiṃ punar anyathāpi na bhāvah ity āha -- atatsvabhāvasyeti [8.8] |
pūrvoktatadutpattiniṣedhena yasya yasmād anutpattir yatkāraṇād vā tasyātadutpatter iti [8.8] boddhavyam |
atra svātantryajihāsayāvārtikam upanyasyati -- taduktam [8.9] iti |
syād etat -- dṛṣṭacaram idaṃ yat atatsvabhāvena anutpannena ca kenacit kasyacid avyabhicāro yathā rasādinā rūpāder ity āha -- rūpādinā [8.15] iti |
rasāder avinābhāvaḥ [8.15] avyabhicāritvam |
kenety āha -- rūpādinā [8.15] iti | ādiśabdāt sparśādisaṅgrahaḥ |
tatkāraṇotpattir eva [8.16] ity abhidadhānas tadutpattiśabdena pūrvaṃ dve vidhe vivakṣite iti sphuṭayati |
etad evānyathā [8.17] ityādinā draḍhayati |
viśeṣābhāvo 'siddhaḥ, ekārthasamavāyitvam eva viśeṣa ity abhipretur vacanam ekārtha [8.19] ityādinā śaṅkate |
ekārthasamavāya ity atra dvayī vyutpa[9b]ttiḥ -- ekasminn arthe ekasmin samavāya ekārthasya vā samavāya iti |
atra tu ekasminn arthe dvayoḥ samavāyaḥ iti vivakṣitam | sa nimittaṃ yasya avinābhāvasya sa tathā |
siddhāntī pratividhāsyamānaś codayati -- nanu [8.20] iti |
"ayutasiddhānām ādhāryādhārabhūtānāṃ yaḥ sambandha ihapratyayahetuḥ sa samavāyaḥ" [praśasta. p. 696) ityādāv ādhāryādhāragrahaṇād upavarṇyate ityāha |
astu tathāvidhayor asau kā kṣatir iti āha -- sa ca [8.20] iti | co yasmād arthe |
tasyābhidheyatvenābhimatasvarūpāndhakāre atiprasaktidoṣān na sidhyati [8.21] | sthityādikaraṇenādhārabhāvasyānyatra niṣiddhatvād iti bhāvaḥ | itiḥ [8.21] hetau |
samavāyam abhyupetya etad uktam | tad eva tu nāstīti saṃprati pratipādayann āha --[27]yathā ca [8.22] iti | tādātmye ce[28][9.1]ti tena sahety eva yojanīyam |
__________notes__________
[27] s prater atra truṭitatvāt "-samavāyo[vase]yaḥ" iti kalpanayā pūritaḥ pāṭhaḥ | ālokānurodhena tu sa evaṃ syāt -- "-samavāyo 'vaseyaḥ | yathā ca samavāyaḥ" [28] vā -- s
{p. 256} ye [9.2] vastusvabhāvāḥ evaṃ bhavanti [9.2] tathābhūtāvyabhicāriṇo bhavanti |
bhavantas tarhi kiṃ kartāra ity āha -- kevalam [9.3] iti | draṣṭāraḥ [9.3] paricchedakāḥ tathābhūtavastusvabhāvānām iti prakaraṇāt |
"akasmāt"śabdo 'nimittavacanaḥ tenākasmād bhavo 'hetuka ity arthaḥ | itiḥ [9.4] tasmāt na kasya cidvastunaḥ sa svabhāvo viramet | sarvasya sarvaḥ svabhāvaḥ syād ity arthaḥ |
digādivad ahetoḥ sato deśakālaniyamo neṣṭa eveti vādini tu deśakālagrahaṇaṃ dṛṣṭāntārthaṃ draṣṭavyam | tena yathā deśakālaniyamo heturahitasya nāsti tathā dravyaniyamo 'pi na syād ityarthaḥ |
etad eva taddhi [9.5] ityādinā samarthayati | hir yasmāt tadgamakaṃ vastu kartṛ kiñcid gamyaṃ[29]kañcid(kvacid) dharmiṇyupanīyeta agnir vā na veti [9.5] tadviparītaṃ vā syāt | yasya [9.5] vastuno yatra [9.6] gamye kiñcid dravyam āyattaṃ, na veti asya vivaraṇaṃ anāyattam iti |
__________notes__________
[29] "kvacid" iti mudrite saṃpūritaḥ pāṭhaḥ samyak
anvayamukhenoktvā vyatirekamukheṇāpy upapādayati anyathā [9.6] iti |
[30]tasmād [9.7] ityādinopasaṃharati |
__________notes__________
[30] "tato" iti mudrite saṃpūritaḥ pāṭhaḥ |
pādaprasārikā [9.9] iti | sukhāvasthānopalakṣaṇam idaṃ draṣṭavyam | abhidhātavyam eva kāraṇam |
na tu bhavadabhipretam ity āha tac ca [9.10] iti | itiḥ [9.10] tasmāt | tadvikalā [9.11] avinābhāvarahitāḥ | etad evācāryavacanena saṃsyandayann āha -- tathā cāha [9.11] iti | syād etat -- asaty api tatsvābhāvye tatkāryatve vā kiñcid arthāntaram avyabhicaradṛṣṭam eva yathātape tarucchāyā | yathā tulāyā arvāgbhāgonnāmāvanāmau parabhāgāvanāmonnāmāv iti | evam ādyasmābhirdharmottarapradīpe vistareṇa nirūpitam ity āstām tāvad iha | syād etad -- avinābhāvasya tādātmyatadutpattyor avyabhicāre nimittam na tāvat tādātmyatadutpattī sto yathā cāyaṃ tathā tadanyopi tadavyabhicārī ca syān na ca tasya tatsvabhāvatvaṃ tatkāryatvañ ceti |
{p. 257} atrocyate | nāvinābhāvo nāmānya evānvayavyatirekavato 'vinābhāvino rūpāt | kevalaṃ kayācid vyapekṣayā tato bhinna iva kathyate. na tu tāvatā vastuto bhinna eva. avinābhāvi ca rūpaṃ kiñcid avyabhicaritavyād arthāntaraṃ kiñcid anarthāntaram, tasya tatkāryatayāiva pratibandho 'narthānta[10a]rasya tu tādātmyena | ata evāvinābhāvabhāvāt tādātmyatadutpattivyavahāraḥ sādhyate | tadabhāvaṃ tu tad api rūpaṃ nāstīti pratipādyata iti sarvam avadātam |
atra [9.15] asminn arthe prayogo [9.15] dvyavayaṃ sādhanavākyam | tadutpattipakṣe tu tatkāraṇena cety api |
syād etat -- yathā tādātmyatadutpattyabhāvo 'py anupalabdhiḥ sādhyāvyabhicāriṇī tathānyad api kiṃ na bhaved ity āśaṃkyāha svabhāve[9.18]ti | abhāvavyavahārayogyatāyāḥ sādhanādity abhiprāyaḥ | tādātmyaṃ [9.19] lakṣanaṃ nibandhanaṃ yasya sa tathā | tad apiācāryasyābhimatam iti darśayann āha taduktam [9.22] iti |
idānīm imam eva "pakṣadharma"ityādiślokaṃ anyathā vyācikhyāsuranena yāvanto 'rthā nirdiṣṭāḥ tāvataḥ parisaṃkhyātum āha -- tad evam [9.25] iti |[31]tasya saṃkhyāniyamasyopapattir yuktiḥ |
__________notes__________
[31] "tadupadarśakaṃ ca pramāṇam" -- s | "tadupapattiś ca" iti ālokasaṃmataḥ pāṭhaḥ |
etac chlokavyākhyānasyāparām api vidhāṃ darśayann āha -- athavā [9.28] iti | pūrvan tu lakṣyānuvādena lakṣaṇavidhānaparaṃ vivakṣitam | na tv avadhāraṇacintākṛteti tato bhinnam idaṃ vyākhyānam | katham idam uktam avadhāraṇam upapadyata ity abhipretya pṛcchati | kiṃ kāraṇam [10.1] atreti prastāvāt | kim iti sāmānyataḥ kāraṇaṃ pṛcchati | avinābhāva[32]bhāvād iti śliṣṭanirdeśam abhisandhāya trividhasya ca [10.3] ity uktam | tathā hy avinābhāve niyamān niyatatvād ity ukte kasyety āśaṃkāyāṃ trividhasya ca śrutatvāt trividhasyeti yujyate vaktum |
__________notes__________
[32] avinābhāvaniyamāt -- s
evam ubhayāvadhāraṇe(ṇena) vyākhyātena korthātiśayaḥ prakāśito bhavatīty āha tena [10.3] iti | dvāv api iti śabdau hetvarthāu | evam uktaṃ bhavati | tataḥ [10.7] kāraṇāt trividhahetuvāhyeṣu hetuvyavahāraṃ kurvanto nirastā bhavanti | kutaḥ? avi[33]nābhāvasyābhāvāt | trivedhe ca hetāv ahetutām ācakṣāṇā nirastā bhavanti | kutaḥ atrāvi[34]nābhāvasyāvaśyaṃ bhāvāt [10.8] |
__________notes__________
[33] ālokasaṃmataḥ pāṭhaḥ samyak, na tu yathā saṃpūritaḥ [34] ahetutvam -- s
{p. 258} asmin vyākhyāne "hetvābhāsās tato 'pare" iti vyākhyātuṃ pūrvapakṣaṃ racayann āha[35]tathaitat [10.11] iti | dvedhā hi tadaṃśavyāptiviraho viparyayavyāpteḥ viparyaye bādhakapramāṇābhāvād ity abhiprāyeṇāha viparyaye[10.17]tyādi | te [10.17] buddhiniviṣṭā asiddhaviruddhānaikāntikā heturūpavikalatayā hetvābhāsā gamyanta eva | asiddhetyādi tu vāstavānuvādaḥ | na tu tatsaṃjñayā jñātais taiḥ prayojana(naṃ) hetutvamātrajñānena caritārthatvāt | evam api vā prajñāiḥ jñāyanta iti na kācit kṣatiḥ |
__________notes__________
[35] tatraitat -- s
evadeva sāmānyanyāyopadarśanamukhena prasādhayann āha -- tathāhi [10.19] iti |
atrāpi vyākhyāne aṅgāṅgibhāvena pratipāditānām arthānām avacchedaṃ kurvann āha -- tad atreti [10.27] | tadubhayasya -- trividho hetur eva, trividha eva hetur ity asyāvadhāraṇadvayasya kāraṇam [11.1] upapattī dve ity arthatvāt | śliṣṭasya ṣaṣṭhyā saptamyā ca saṃgatasya, avinābhāvaniyamāt -- ity asya nirdeśāt | anantaroktās trayo 'rthā imau ca dvikāraṇalakṣaṇau dvāv arthāpattayaś caka iti ṣaḍarthā bhavanti |
asminn eva śloke pūrvavyākhyānāparityāgenāvṛttyaivāparam api vyākhyānam abhyuccinvann āha kiñceti [11.4] |
nanu prathama eva vyākhyāne "trividhaiva(tridhaiva) sa[10b]iti prabhedasya vyutpādanam" iti bruvatā sa hetus traidhā kāryasvabhāvānupalabdhibhedabhinna iti prakāśitam evaitat, kathaṃ vyākhyānāntaram idam iti cet | satyam etat | kevalaṃ "tridhaiva sa" ity atra vyākhyānāntaram idaṃ vidheyaṃ tac ca tadā sujñātaṃ bhavati, yady asya prākpravṛttaṃ vyākhyānam upadarśya pradarśyata ity abhiprāyeṇa tad vyākhyānam anūditam | etad apekṣeṇa tu athavety anena kiñcaśabdārtham ujjvalayatā yat pradarśyate tad eva vyākhyānāntaraṃ draṣṭavyam | ajahatkāryatvādiprabheda evāyaṃ prabhedo jñātavyaḥ | tenāyam arthaḥ -- kāryādibhedabhinna eva pratyekaṃ pakṣadharmatvānvayavyatirekātmakas trirūpa eveti | etenaikadvipadaparyudāsena ṣaṭpakṣān pratikṣipya saptamapakṣaparigraheṇānumānalakṣaṇam abhipretaṃ vārtikakṛto darśayati |
yata ekapadaparigraheṇa trayaḥ pakṣā, dvipadaparigraheṇāpi traya iti ṣaṭkam, tatparyudāsena saptikā(saptama)parigrahaḥ | tathāhi pakṣadharmo hetur ity ucyamāne yasya sapakṣenanvayo vipakṣe ca pravṛttiḥ sopi hetuḥ syāt | yathā nityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād iti | sapakṣe yasyānvaya ity ucyamāne vipakṣapravṛtter apakṣadharmasya hetutvaṃ syāt | yathā nityaḥ śabdaś cākṣuṣatvāt sāmānya{p. 259}vad iti | ya(ta)thā sapakṣavyatireka ity ucyamāne yo 'pakṣadharmaḥ sapakṣe ca nāsti sa hetuḥ syāt | yathā anityaḥ śabdo 'sattvād iti | pakṣadharme sapakṣe ca yo 'sti sa hetur ity ucyamāne nityaḥ śabdaḥ prameyatvād iti vipakṣavṛttir hetuḥ syāt | pakṣadharmaḥ sapakṣe nāstīty ucyamāne nityaḥ śabdo jātimattve sati śrāvaṇatvād ity ayaṃ sapakṣavṛttihīno hetuḥ syāt | sapakṣe 'sti vipakṣe ca nāstīty ucyamāne anityāḥ paramānavaḥ kṛtakatvād ity ayam apakṣadharmo hetuḥ syāt | tad etat sarvam mā bhūd iti samudāyopādāne prayojanam iti | idam eva ca sarvaṃ buddhāvādhāyadharmottarapradīpe 'smābhir abhyadhāyi "trirūpāl liṅgād iti ca ācakṣāṇena" ityādi |
nanu pakṣadharmavacane pakṣadharmatoktā | anvayavyatirekātmakayos tu rūpayoḥ kenābhidhānaṃ yenaivaṃ vyākhyāyata ity āha tadaṃśe[11.6]ti | atraiva sāmarthyāvacchinnam avadarśayann āha nābādhite[11.7]tyādi | pūrvaprabhedāparityāgenāsya bhedasya vivakṣitatvāt | ubhayam api tacchabdena parāmṛṣati | avinābhāvabhāva evābādhitaviṣayatvasya bhāvāt na tadrūpāntaram, vastūnāñ ca viruddhasvabhāvadvayābhāvāt tatraikasmiṃs tadavinābhāvini tadviruddharūpāvinābhāvino 'nyasyāsaṃbhavenāpi(pya)pratipakṣatvaṃ nāma tadantargatam eva | yasya tu tadvyatiriktam iṣṭaṃ tadabhiprāyeṇa vyatirikta[11.10]grahaṇam | rūpāntarasya[11.12] sambhavaḥ[11.12] sadbhāvaḥ, sa yasyāsti tasmin |
avinā[bhāvā]bhāvam eva nahi [11.13] ityādinā samarthayati | rūpāntarayoginy apy avinābhāvāsambhavād asiddhas tadbhāva ity āha tadvati [11.14] pratibandhanibandhanā[vinā] bhāvavatīti | yadi tasminn api rūpāntaraṃ syāt kevalam apramāṇakam etad ucyata ity āha yathā ce[11.15]ti | [11a] vakṣyate[36]hetunā vyaktīkriyata iti |
__________notes__________
[36] vakṣyati -- s
pakṣo dharmadharmisamudāyaḥ | tathābhūtasamudāyasādhakapramāṇābhāvena taddharmatayā sarvasyaiva grahītum aśakyatvād iti bhāvaḥ | atha kathañcit taddharmasya siddhiḥ [11.19] niścayas tasyāṃ vā siddhaprayojanatvāt tasya hetor vaiyarthyam |
parasthānapatitatvāt para evāsāv ity abhiprāyeṇaīśvarasena eva paraḥ [12.6] abhipretaḥ |
adhi(vyadhi)karaṇatvena sādhyādhikaraṇād vibhinnādhikaraṇatvena asiddham [12.12] aniścitam, tatra cirāspadībhūte dharmiṇi dvayor apy anyayor asiddhatvāt | idam iha svarūpāsiddham idaṃ tu vyadhikaraṇāsiddham ity etad eva kuto vyavasthāpyam iti cet | satyam etat | kevalaṃ tatrāsiddho 'pi hetur anyadharmigatatvenopādīyate, sa vyadhikaraṇāsiddho boddhavyaḥ | {p. 260} kasmāt tatsaṃbandhanārthaṃ nāśaṅkanīyam ity āśaṃkāyāṃ tad abhidhānīyaṃ tadabhivyaktatvād anena noktam | dharmo hetus tadaṃśena vyāpta ityukte vā [saka]lopi hi jānāty eva | na tasyātmana evāṃśena vyāpta ityabhiprāyāt |
ācāryeṇa [13.22] iti |ācāryadignāgena |
paksasya dharmiṇo dharmasyānupapatteḥ na tāvat karmadhārayo ta evāsaṃkhyāpūrvakatvāc ca na dviguḥ | anavyayatvāc ca nāvyayībhāvaḥ | yac chabdavācyāsaṃbhavāt, na hi sa eva dharmī sa eva dharma ity arthavirodhāc ca samāsāntasyānicpratyayaprasakteś ca na bahuvrīhiḥ | napusaṃkaliṅgāt dvivacanaprasaṅgāc ca "cā"arthāsaṃbhavāc ca na dvandvaḥ | saptamīsamāsasūtre ca dharmaśabdasyāsaṃgrahād yogavibhāgena tatsamāsabhāvepi ṣaṣṭhīsaptamyor abhedād ity abhiprāyavān prāha [37]ṣaṣthītatpuruṣād [14.22] iti | ṣaṣṭhīsamāse ca rājapuruṣādau svāmyantaravyavacchedo dṛṣṭo rājñaḥ puruṣo vācyusyeti(-ṣo nānyasyeti) | tadvad ihāpi pakṣasya dharmo nānyasyety anyayogavyavacchedaḥ syād ity abhisambandhaḥ |
__________notes__________
[37] ṣaṣṭhīsamāsāc ca -- s
nanu jvālā [15.21] vahniḥ | ādiśabdād buddhyādi kṣaṇikatveneṣṭam iti tat katham aksaṇivādinaṃ taṃ prati pakṣasya(syā)bhāva ity āha yad apīti [15.21] | na pratyakṣataḥ [15.22] iti bruvatoyaṃ bhāvaḥ -- yadi pratyakṣeṇa kṣaṇasyopalakṣaṇaṃ syāt, tadā dṛṣṭāntaparyeṣaṇā paryavasānaṃ gacchet | yadā tv anumānatas tadā tad api teṣām anumānam adṛṣṭāntakaṃ kathaṃ syād iti sādhanaṃ duḥkham iti | etac ca kasyacit parasya kṣaṇikatvābhyupagamam abhyupagamyoktam | na tu sahetunāśavādibhir buddhyāder apy utpattikṣaṇa eva bhāvo na tu dvitīye kṣaṇa iti evaṃ lakṣaṇaṃ kṣaṇikatvam eṣṭavyam, āśutaravināśitvābhiprāyeṇa kṣaṇikaśabdapravṛtter iṣṭatvād iti draṣṭavyam iti | tatra prati.....ndhanasyāvinābhāvasya bādhakapramāṇataḥ siddhāv apy anyatve 'traiva vṛttir apekṣaṇīyeti paribhā.... kālpanikatvaṃ [15.24] tasya pratipannaṃ syād ity āśayaḥ | pratipannaṃ [15.25] svīkṛtam abhyupagatam iti yāvat | sva(sa) [15.26] iti svasādhyapratibandhaḥ | anyatra [16.1]viniścaye | yad vastu dhūmādikaṃ kvacit parvatādau dṛṣṭaṃ niścitaṃ tasya dhūmādeḥ yatra vahnyādau pratibandhaḥ pratibaddhatvam tadvidaḥ pratibandhavidaḥ puṃsas tasya pratibandhaviṣayasya vahnyādeḥ tad dhūmādi[11b]kaṃ gamakam anumāpakaṃ tatra parvatādau itiḥ evam arthe | gatir balaṃ sāmarthyam iti yāvat |
evaṃparam [16.5] evaṃpradhānam etad arthaṃ "tattulye sadbhāvaḥ" iti vacanam | sa hetunāpi tattvena (hetuḥ kalpitatvena) dharmo yasya sa taddharmā [16.5] sādhyadharmī tasya | vastubalād āgataṃ vāstavam |
{p. 261} pakṣatvena tasya sapakṣatvaṃ nirākriyata ity āha sādhyatvene[16.6]ti | icchāvyavasthitalakṣaṇatvena tasyāvāstavatvaṃ darśitam | tena hīnabalatvam sādhyāvinābhāvitvasyāvinābhāvād iti saṃbandhaḥ | kasmāt tannibandhanaṃ tad ity apekṣāyām āha -- anyathā [16.8] iti | tasyāvinābhāvitvasyāyogād ayujyamānatvād iti | idam [16.10] atrānanuvṛtter iti |
satyam i[16.10]tyādinā pratividhatte | kasyacidi[16.14]ti śiṃśapātvāder vṛkṣatvādivyavahārasādhanasya | yadāpi tathāvidhasya hetor anyatve ca prasiddhena pratibandhen kāryaṃ tadāpy anyatrāpy ananuvartamānaḥ kathaṃ duṣyed ity āha tadā hī[16.18]ti | viruddhopi viparyaye samyagdhetuneti ceti viparyayāniścitavṛttitvam uktam | tasmin dharmiṇi saṃśayahetuḥ syāt | sādhyabhāvābhāvayor ity arthāt |
sādhyabhāvābhāvavimukta eva dharmī bhaviṣyati prakārāntarasadbhāvāt, tat katham asau tatra saṃśayahetuḥ syād ity āśaṃkyāha -- tadubhayabahir bhāvāyogāt [16.19] sādhyavṛttivyavacchede vahnibhāvāyogāt | kasyety āśaṃkāyām āha taddharmiṇaḥ [16.19] tasya hetor āśrayasyeti | kasmāt punas tena sādhyadharmava[tā] | tadabhāvavatā vā bhavitavyaḥ(vyam) prakārāntarasyāpi sambhavād ity āha sādhye[16.20]ti | anyonyavyavacchedarūpāṇām ekabhāvasyāparavidhināntarīyatvāt kutaḥ prakārāntaraṃ saṃbhavatīti bhāvaḥ |
syād etat -- antarvyāptiprasādhakād eva pramāṇādvivādādhyāsitasya dharmiṇas taddharmatvajñānān maulasya hetoh katham ativyaktam api vaiyarthyaṃbhadantadharmākaradattena na lakṣitam iti | aho abhiprāyāparijñānavilasitam | evaṃ hi bruvato 'syāyam āśayaḥ -- dṛṣṭāntadharmiṇīva sādhyadharmiṇy api sarvopasaṃhāreṇa dharmānavacchedena vyāptigrahe maulād eva sādhyasiddheḥ kuto vaiyarthyam | itarathā dṛṣṭāntadharmiṇyapi viparyaye bādhakapramāṇavṛttāviṣyamāṇāyāṃ katham iva maulo hetur vaiyarthyaṃ nāśnuvīta | tathāhi tatrāpi tatpravṛttaṃ dharmisāmānyopagraheṇa vyāptiṃ pratipadyate | tathā ca pakṣīkṛtasyāpi jijñāsitadharmavattvaṃ tata eva siddham iti |
athocyate -- bādhakapramāṇamāhātmyāt sattvasya kṣaṇikatvasiddhāv api kiṃ na śaśaviṣāṇādes tattvaṃ siddhaṃ tatas tadvyāvṛttirūpatāpratipādanārthaṃ dharmiṇo 'vaśyaṃ "saṃścāyam śabdādiḥ" ity arthaḥ [upa]saṃhartavyaḥ | itaḥ sattvahetor evāsaṃhṛtāt śabdādeḥ kṣaṇikatvāvagatir nāsmanmate hetor vaiyarthyam iti |
nanu samānam idam asmākam api | tathāhi vyāptigrāhakāt pramāṇāt tatra pravṛttād api dharmiviśeṣāparigraheṇa plavamānākārā pravṛttiḥ kṣaṇikatvasattvayos tādātmyagrāhiṇī jātā na tu pravṛttyaṅgam | "ya(sa)ccedam" iti tu darṣite sati "idaṃ kṣaṇikaṃ śabdādi" iti pravṛttyaṅgaṃ pratītir upajāyate, yato viśiṣṭe deśādau pravarttata iti | katham asmanmate maula[12a]sya hetor vaiyarthyam {p. 262}amandamandākṣeṇocyata iti |dharmottarādibhirvigarhite 'py asminmate gatir iyaṃ asmābhir upavarṇitā | atrāpi tu kiñcid vācyaṃ tad asmābhir evasvayūthyavicāre darśitam iha tu mā bhūd virasībhāva iti nocyata iti |
nanu viśeṣaṇena sahodito nipāto 'yogaṃ vyavacchinatti | "viśeṣaṇaviśeṣyābhyām iti" vacanāt | atra ca pakṣa eva vyavacchedakavad viśeṣaṇam iti tenaiva sahāvadhāraṇaṃ vācyam | tathā ca pakṣasyaive dharma ity uktau tadavastho doṣa iti cet | naitad asti | "viśeṣaṇaviśeṣyābhyām" ity atra śābdīṃ gatim anāśrityāśritatvād viśeṣaṇam, āśrayatvād viśeṣyam ity ārthena viśeṣaṇaviśeṣyayor abhipretatvāt | sati caivaṃ pakṣo na viśeṣaṇam, āśrayatvād viśeṣyas tu bhavati, dharmas tv āśritatvād viśeṣaṇam eva na viśeṣya iti | tena sahoditanipāto 'yogam eva vyavacchinattīti sarvam avadātam |
caitro [17.4] nāma kaścit puruṣaḥ | tenaivākāreṇa jñātasya jñānāya praśnānupapattiḥ | sāma[38]rthyam [17.11] | ādi[17.11] śabdāt prakaraṇādisaṃgrahaḥ | prakṛṣṭe ananyasādhāraṇe guṇe 'tiśaye vṛttir yasya sa [17.12] tathā | tad uktaṃ "na hi viśeṣasannidhir eva sāmānyaśabdānāṃ viśeṣāvasthitihetur api tu prakaraṇasāmarthyādikam arpaya(m api" i)ti | pārthe hī[17.12]tyādinaitad eva samarthayate | pārthaḥ pṛthāyāḥ kuntāyā apatyam | yogarūḍhiś caiṣā tenārjuna evābhidhīyate | śrotuḥ [17.19] arthāt praṣṭuḥ pratipādyasyeti yāvat | tādṛśaṃ [17.13] sātiśayaṃ dhānurddharya(yaṃ ya)dānyagāmi niṣidhyate |
__________notes__________
[38] ālokasammataḥ "sāmarthyādinā" iti samyak | na tu yathā mudritaḥ "prakaraṇa sāmarthyādinā" iti |
kamāt tatra dhanurdharatvamātram ity āha pratipādye[17.15]ti |
parāmṛṣyate[39][17.21] vācyatvena parigṛhyate |
__________notes__________
[39] parāmṛśyate -- s
anabhimataṃ pratiṣedhayati na dharma [17.21] iti | kuta ity āha -- dharmasye[17.22]ti |
nanu kaiṣā vācoyuktirddharmasya dharmāsaṃbhavād iti | kiṃ dhūmādīnāṃ āśritatvena dharmāṇāṃ dhūmatvapārthivatvādayo dharmā na santi? yenaivam ucyata iti | satyam etad vā kevalaṃ bodhe yatnaḥ karaṇīyaḥ | dharmaśabdeneha sādhyo vahnyādir abhipretaḥ sa ca tasya dharmo nāsty eveti kim avadyam | athātra kena dharmo 'bhihito yena dharmasya dharmabhāvapratipādanaṃ yujyata ity āha {p. 263} aṃśaś ca [17.22] iti | co yasmād arthe | aṃśa ivāṃśo yathāṃśo 'śiviśeṣaṇas tathā dharmopi dharmiviśeṣaka ity abhiprāyaḥ | pakṣaśabdena samudāyavacanāt tad ekadeśa evāṃśo vaktavya ity āha pakṣaśabdena [17.22] iti | tasyaivaikadeśaḥ kiṃ nocyata ity āha tasya[40]ca [17.22] iti | [40] mudrite "ca" rahitaḥ pāṭhaḥ kaplitaḥ kintu ālokasammataḥ pāṭhaḥ "tasya ca eka-" iti |
dharmāṇāṃ dharmā[41]dhāratvāsaṃbhavādi[17.28]ti pūrvaṃ boddhavyam | yato vyāpye sati vyāpakasya niyamenopasthāpanam eva vyāpakaniṣṭhā vyāptis tatkaraṇāt | vyāpyasyaiva [18.3] na tu vyāpakasya vyāptatāpratītir avinābhāvitāpratītiḥ | kim apekṣā sā tathā pratītir ity āha[42]vyāpake[18.2]ti | vyāpakabhāvam apekṣate "īkṣikṣamibhyāṃñ ca" [vā. 1981] iti karmopapade ṇaḥ | vyāpakasya bhāvaṃ niyamaviṣayaṃ rūpam apekṣya paryālocya tathā pratītir bhavatīty arthaḥ |
__________notes__________
[41] ayam eva samyak pāṭhaḥ na tu yathā kalpito 'smābhih "dharmāṇāṃ dharmāntaratvābhāvāt" iti | [42] ālokasammataḥ "vyāpakabhāvāpekṣā" iti pāṭhaḥ samyak, na tu yathā asmābhiḥ kalpitaḥ |
tatra bhāvam evety abhimatam avadhāraṇaṃ pradarśyānabhimataṃ nirā[12b]kurvann āha na tv i[18.3]ti | nāpi tatraive[18.5]ti | avadhāryata iti vartate | sādhāraṇaḥ [18.6] sapakṣāsapakṣasādhāraṇaḥ | doṣāntarasamuccayārthaś cakāraḥ | vā[18.8]śabdo vyāpakadharmāpekṣayā pakṣāntaram avadyotayati |
tatraive[18.8]ty avadhāraṇam abhimataṃ pratipādyānyathāvadhāraṇaṃ niṣedhayann āha atrāpīti [18.9] |
etad eva sūtrakāravacanena saṃsyandayann āha tad uktami[18.17]ti | liṅge sādhane sati liṅgī sādhyaṃ bhavaty eva | anena vyāpakadharmagatā vyāptir darśitā | itaralliṅgaṃ punarliṅginy eva sādhya eva bhavatīti | anena vyāpyadharmagatā vyāptir uktā | uktena prakāreṇa niyamasyāvadhāraṇasya viparyāse vaiparītye-viparyāsaś ca ekatrāyogavyavacchedena viśeṣaṇā(ṇama)paratrānyayogavyavacchedena tasmin viparyāse sati liṅgaliṅgino[ra]sambandho ()vyāptir ity arthaḥ |[43]tena [18.20] vyāpter ubhayatra ekākāratāpratipattipratiṣedhapradarśanena | ayañ ca doṣaācāryeṇaye dhūmaṃ saṃyoginaṃ hetum icchanti, tān pratyabhihito na tunaiyāyikān prati | tair dhūmasya ekārthasamavāyitvāl liṅgatvenopagatatvāt | te hi dhūmā{p. 264}vayavinaṃ pradeśaṃ vā dharmiṇam ādhāya sāgnitvasiṣādhayiṣayā dhūmatvaṃ dhūmavattvaṃ vā sāmānyaṃ hetum upādadata iti |
__________notes__________
[43] etena -- s iha [18.23] vyāptivatsadgamakatve ākhyātaṃ [18.23] prakāśitam | tathāhī[18.23]tyādinaitad eva samarthayate |
etad api tadvacanena saṃsyandayann āha -- tathā ca [19.1] iti | dviṣṭhatvāt sambandhasya katham ubhayatraikākāratāvyāptir na syād ity āśaṃkya yady api ity anena dviṣṭhaṃ sambandhaṃ vāstavam abhyupagamyāpi pratividhatte | kayor asāv ity āha = aṅga [19.2] iti | aṃgejñapa(aṅger jñānapa)rasya grahaṇād aṃgyate liṅgyate pratīyate 'nena parokṣārtha ity aṅgaṃ liṅgam | tena liṅgaliṅginor ity arthaḥ |
kiṃbhūtaḥ sa ity āha | sahe[19.2]ti | tayor eva yugapadbhāviprakṛtatvāt | dviṣṭhatvābhyupagamād eva ca sahabhāvitvābhyupagamopy āyātaḥ | "yady api"śabdasānnidhyāt "tathāpī"ty arthato draṣṭavyam | tasya saṃbandhasya vṛttir vartanam | tayor liṅgaliṅginor ity arthāt | kayor iva sety āha -- ādhārādheyayor iveti saptamyantād vatiḥ |
yathā ādhārādheyabhāvalakṣaṇaḥ sambandho dviṣṭhopi naikarūpayā vṛttyā dvayor vartate yata evaikasambandhayogepi nādhārasyādheyatvam ādheyasya vādhāratvaṃ tathā liṅgaliṅginor vyāptir api dhūmatvādāv anyathā, anyathā ca vahnitvādau | ata eva dhūmatvādir eva vyāpyatayā gamako na prameyatvādiḥ | vahnitvādir eva vyāpakatayā gamyo na tu tārṇatvādir nāpi dhūmo gamyo vahnir gamaka iti |
yata evaṃ tasya vṛttiḥ tena [19.4] kāraṇena | itī[19.4]tyādinā prakaraṇopasaṃhāraḥ |
anyatra [19.10] itinyāyabindau |viniścaye 'pi "trirūpāl liṅgāt" ityādinoktaḥ |
spardhayāvasthānaṃ kakṣā | tulyā kakṣā [19.22] yasya sa, tadbhāvas tattā, tasyāḥ sūcakaṃ prakāśanaṃ tad eva arthaḥ prayojanaṃ yasya "vā"śabdasya |
paramārthatas tādātmyāt [19.24] iti bruvatā tadupapādayatā cānvayena vyatirekagatau vyatirekeṇa cānvayagatau svabhāvahetur adhikṛta iti darśitam | tena yat ke[13a]nacid upakṣiptam --
"sāmarthyam icchataḥkīrter naṣṭaṃ dvitvāvadhāraṇam" iti
- tad apahastitam draṣṭavyam |
{p. 265}[44]prasaṅgato niścayarūpāt prastāvāt | "pakṣadharmas tadaṃśena vyāpto hetuḥ" iti vacanāt | sūtrasya krameṇa paripāṭyā | sarvasyeti sarvasyaivety avadhāraṇīyam | pratyakṣānumānābhyām iti sāmasty aniṣedho boddhavyo na tu kasyacit | dvābhyām anyasya punar ekaikeneti |
__________notes__________
[44] atra s prater ekaṃ patraṃ naṣṭam |
avikalpanatvāt pratyakṣāsya kathaṃ tato niścayas tasya sambhavīty āśaṃkyāha -- pratyakṣeṇa[45]pratī[20.8]ti | co [20.8] yasmād arthe | sāmānyavikalpajananād i[20.9]ti dhūmādiliṅgapratyakṣābhiprāyeṇoktam | upacārata [20.9] iti pratyakṣato niścaya ity upacārataḥ ucyata iti |
__________notes__________
[45] s pratau "prati" iti nāsti |
nanu sāmānyaṃ liṅgaṃ kathaṃ tasyādhyakṣato niścaya ity āha yady apī[20.11]ti |
yas tu [20.19] ityādināuddyotakaramatam āśaṃkyate | agnisambandhī [20.19] vahnimān | sa deśo 'pratyakṣo 'dhodeśasya tādrūpyād ity āśayaḥ | kiṃ tathābhūtaṃ nabhosti? sattve vā kiṃ tasya bhāgostīty āśaṃkyabauddhābhipretam eva darśayan para āha āloke[20.20]ti | ādirahaṇāt tamaso grahaṇam | tad uktam " ālokatamasī nabhaḥ" ivā(ityā)śayaḥ | pradeśe vastutaḥ sādharmyā(sādhyā)dhāra iti draṣṭavyam | tarhy anumānotseda eva prāpta ity āśaṃkya puner eva vyavasthāṃ kurvann āha tasmād [20.22] iti |
kathaṃ punaḥ sa eva dharmī sa eva hetur bhavitum arhatīty āha sāgniḥ [20.22] iti | anena dhūmaviśeṣasya dharmitvaṃ dhūmasāmānyasya hetutvaṃ darśayati | samānacodyopadarśanamukhena tulyā(tasyā)pi [20.23] ityādinā siddhāntī pratividhātum upakramate | tasyaivaṃ mateḥ | tāvata [20.27] iti dṛśyādṛśyavibhāgavataḥ dhūmepi dharmiṇi uktena prakāreṇa etat saṃgacchata iti sāmyābhimānaśaṣyaṃ(śasyaṃ) parasya sā(śā)tayann āha pradeśa eva ce[21.1]ti | caśabdaḥ paramatād viśeṣārthaḥ | anyatropalabhyamānasyānyadeśāpekṣayā gamakatvaṃ katham ity āha deśakāle[21.2]ti |
ācāryeṇāpy etad abhimatam ity upadarśayann āha yadāce(he)[21.3]ti | ataś caivam abhyupetavyam iti darśayann āha pathe[21.9]ti | anumānahetutvād anumānaṃ pratyayabhedabheditvādi |
dharmiṇo vā[21.15] svarūpagrahaṇam api tāvat kathaṃ yujyate ity eva yojyam |
tayoḥ sambandhasya [21.15] ādhārādheyalakṣaṇasya grahaṇam | itiḥ [21.16] pratyavasthīyamānasyākāraṃ darśayati |
{p. 266} evam asau pratyavatastha iti kathaṃ jñāyata ity āśaṃkyāha tena hī[21.16]ti | hir yasmāt tenakumārilena| jyotiṣṭomādeḥ śreyaḥsādhanatvaṃ dharmo boddhavyaḥ | yad āhaśabarasvāmī"ko dharmmo yaḥ śreyaḥsādhanaḥ" [śābarabhā.1.1.2] iti | ataevakumārilopyāha
"śreyaḥsādhanatāpy eṣāṃ nityaṃ vedāt pratīyate" [ślokavā. 2.14] iti |
jaiminisūtre śabarasvāmīyam etad bhāṣyam [21.17] | etadbhāṣyam iti cārthadvāreṇoktam | na tv īdṛśa evabhāṣyagranthaḥ| pramāṇasyeti vivakṣāyām anumānādina [21.18] iti nirdeśaḥ |
kadā tatpūrvakaṃ tad ity āha yadeti | nirvikalpā kalpanāśūnyā indriyasya dhīḥ [21.19] | saiva kathaṃ tathety āha smṛtī[21.19]ti |
yasmād arthe vā [13b] yadāśabdo draṣṭavyaḥ | vikalpanam antareṇāpi kathaṃ na tathā grahaṇam ity āha nace[21.20]ti | liṅgādeḥ pratyāsannatvāt liṅgādikam evāvikalpyeti draṣṭavyam | tathā sambaddhatvena gṛhītir grahaṇam | itiḥ ākṣepasyākāraṃ darśayati |
pratyakṣeṇāgrahaṇaṃ kasyety apekṣāyām āha liṅgāde[21.23]r iti | kuta ity āha -- avikalpanād iti | tad ity agrahaṇam | neti niṣedhayati | vikalpasyāpīṣṭatvāt pratyakṣeṇeti prakaraṇāt | kiṃ vikalpamātrasya tathotpattir ity āśaṃkyāha -- arthe[21.24]ti | artharūpam upakāri yasya, tasmādvopakāropy astīti tathā | nanu nirvikalpasavikalpabhedenārthavijñānasya dvaite satīdaṃ vaktuṃ yujyate | na caitat saṃbhavīty āha -- astī[21.25]ti | hir yasmādarthe | vikalpāt pūrvaṃ bhāvāt prathamam [21.25] ādyam bālādiṣu tathāvidhavikalpāniṣṭer jñānaṃ dṛṣṭāntatayeṣṭam | śuddhavastujam [21.26] śabdasmaraṇarahitavastujam ity arthaḥ | tataḥ [21.27] ālocanājñānāt param uttarakālam | punar aprathame | jātyādibhir viśiṣṭaṃ yayā buddhyāvasīyate sāpi na kevalam ālocanājñānam iti apiśabdaḥ | evaṃ ca bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- yady api prathamaṃ nirvikalpakabodhena dvyātmakaṃ vastugṛhītam indriyasaṃbandhāt, tathāpi na viśeṣyaviśeṣaṇabhāvāpattyā gṛhītam, ayaḥśalākākalpayor jātitadvatoḥ sākṣātkaraṇāt | tathā gṛhṇattv idaṃ pramāṇam eveti | itinā [22.1] ukteḥ ākāraṃ darśayati | uktaṃ [22.3] sāmarthyād etad uktam | na tu sākṣāt tenoktam etat | yasmāt tenaivaṃ bruvatā sāmarthyād etat prakāśitaṃ tataḥ [22.3] tasmāt | tenakumārilena upada[46]rśito yo doṣaḥ "saugatānām eva pratyakṣeṇa liṅgādyagrahaṇām" ity evaṃlakṣaṇaḥ, tasya pratividhānāya |
__________notes__________
[46] upavarṇita s |
{p. 267} śiṣyāṇāṃ sukhapratipattyarthaṃ sadhūmaṃ hī[22.4]tyādiphakkikāyāḥ samudāyārtham upadarśayann āha ayam atre[22.5]ti |
nanu cāvikalpakaṃ pratyakṣaṃ neyato vyādhāna(vyāpārān)kartuṃ samarthaṃ tat kathaṃ tannibandhanas tanniścaya ity abhidhātari katham idaṃ "sadhūmaṃ hī"tyādivaco na plavata ity āśaṃkāyām atre[22.5]ti | hiḥ [22.5] avadhāraṇe |
ekasya sākṣād itarasya sāmarthyāj jananāt vidhipratiṣedhavikalpadvayaṃ janayatī[22.9]ty uktam | kadācid vidhivikalpaṃ kadācit pratiṣedhavikalpaṃ janayatīty abhiprāyeṇa caitad uktam | evam etadi[22.10]ti yathāyogaṃ vidhivikalpo darśitaḥ | nānyathā [22.10] ityādi yathāyogaṃ pratiṣedhavikalpaḥ | kim anubhūte 'rthe vikalpodayaḥ? naivam ucyata ity āha[47]yathābhyāsami[22.11]ti (yathānubhavam iti) | yady anubhavānatikrameṇa vikalpodayas tadā sarvatrāṃśe tadudayaprasaṅgaḥ ity āha abhyāse[22.11]ti | abhyāsādisahakāriṇām ity abhyāsādisahakārikāṇām iti boddhavyam | na tu vikalpasyotpadyamānābhyā(mānasyābhyā)sādiḥ sahakārī, anubhavasya tu bhavati | kecit(kaścit) khalu yannama(?)nubhavo bhūyodarśanalakṣaṇābhyāsasahakāryanurūpaṃ vikalpaṃ janayati | asyāpy ayam arthaḥ -- nānubhava ity eva vikalpaṃ janayati | kiṃtu kaścit punaḥ punas tatrotpadyamānas tādṛśo bhavati | yathā rūpakādiparīkṣakāṇām | kaścit tu svabhāvātiśayalakṣaṇaṃ pāṭavam apekṣya janayati | asyāpy aya[14a]m arthaḥ -- kaścid anubhavaḥ prakṛtyaiva paṭīyān jāyate yas tatra kṣamaḥ | yathā yogināṃ sarvatra | asmādādīnāṃ ke(kva)cid viṣaye | kvacit punar avidyānubandhāt sadṛśāparāparotpādavipralabdhaś ca sarvadaiva tiraskṛtapaṭimā yo naiva tatkṣamo bhavati | yathārvāgdarśināṃ kṣaṇikatvādau | pāṭavādī[22.11]ty atrādigrahaṇāt pratyāsattitāratamyādayo gṛhyante |
__________notes__________
[47] yathānubhavam iti -- s
syād etat -- sambandho 'yam iti niścayānanubhavanāt kathaṃ sambandhaniścayas tannibandhana ucyata ity āśaṃkyāha tathāhī[22.13]ti | pāścātyavidhipratiṣedhavikalpajananaṃ yathoktaḥ prakāras tena |
nanu sambandhasyādhārādheyalakṣaṇasyānanubhavāt kathaṃ tanniścayas tannibandhana upavarṇyata ity āha na ce[22.16]ti | tathā [22.19] auttarādharyeṇa avasthitam arthadvyam āśritya [22.19] gṛhītvā |
{p. 268} yadi tathābhūtavastudvayād anyo nāsti tarhi katham "anayor ayaṃ saṃbandhaḥ sambandhinau caitau" iti vyavahāra ity āha -- teneti[22.20] | yena tathābhūtavastudvayānubhavāśrayataḥ samāropitaḥ sanbandhaḥ tena kāraṇena vyavahāra[22.21]ś ca "ayaṃ dharmī ayaṃ dharmaḥ" iti śābdo 'bhipretaḥ | dharmadharmitaye[22.21]tītthaṃbhūtalakṣaṇā ceyaṃ tṛtīyā | etad vyavahāre kāraṇam āha bhedāntare[22.20]ti | na tv ayaṃ paramārthiko vyavahāra ity arthaḥ |
nanu ca tathābhūtavastudvayād anyasya sambandhasyābhāvāt, tasya ca pratyakṣeṇa grahaṇāt sambandhaniścayas tathābhūtavastudvayakṛtos tu, liṅgasāmānyaniścayas tu kathaṃ tatkṛtaḥ | pratyakṣeṇa liṅgasāmānyasyāgrahaṇāt | na ca viśeṣo liṅgam ity āśaṃkyāha sāmānye[22.22]ti | apiśabdaḥ sambandhavyavahārāt sāmānyavyavahārasyānatiśayakhyāpanārthaḥ |
syād etat -- anugatasya vastuno 'bhāve 'nugatapratyayo nirhetukaḥ kathaṃ bhaved ity āha teṣām eva [22.23] iti | na svalakṣaṇasya vikalpajanane sākṣād vyāparas tasyātadviṣayatvād ity āha -- anubhave[22.23]ti | yadi te vijātīyasvabhāvās tathāpi kathaṃ tatpratyayahetutvaṃ teṣām ity āha -- vijātīye[22.23]ti | ekākārasyābhinnakārasya parāmarṣaḥ, sa cāsau pratyayaś ca [tatra] hetutvāt |ācāryavacanenaitat saṃsyandayann āha tathā cāha [22.25] iti | [ekasyā]bhinnasya pratyavamarṣas tad evedam iti sambandhāhāra (samanvāhāra) iti vigrahaḥ kāryaḥ na tv ekaś cāsau pratyavamarṣaś ceti | evaṃ hi pratyavamarṣaś cā(syā)pi bhinnatvāt katham ekatvaṃ? tadaparaika(parā)marśād iti yady ucyeta tadā tasyāpi tattvaṃ tata ity anavasthā | tathā ca yāvad antimasya tathātvaṃ na jñāyate tāvad ādimasyāpi tattvavyavasthā na syāt, asatyāṃ ca tasyām ekadhīhetubhāvena vyaktīnām apy abhinna[tvam a]rpāyituṃ na śakyetety alam iha vistareṇa |
yasmāt tair ayaṃ vikalpo janyate tataḥ [23.1] |
anubhūtālambanaṃ jñānaṃ smṛtiḥ, atra tu sāmānyaṃ kenānubhūtam ayaṃ gṛhṇāti, yena smṛtitvaṃ syād ity āha tatpratibhāsina [23.1] iti |
vijātīyavyāvṛttaṃ svalaksaṇaṃ pratyakṣeṇekṣitam, na tu vyāvṛttir ity āha nahī[23.3]ti |
syād etat -- vikalpānām anarthagrāhitayā bāhyārthāsaṃsparśād eva kathaṃ gṛhītagrāhitvalakṣaṇaṃ smṛtitvam ity āścarya upasaṃhārāpadeśenāha -- tasmāt [23.4] iti | yady evaṃ dvaidham api vikalpaḥ pratipattur adhyavasā[14b]yavaśād gṛhītabāhyārthagrāhitayā smṛtir ucyate, tarhi paramārthataḥ kiṃviṣaya ity āha vastuta [23.7] iti | yato 'yaṃ vikalpaḥ paramārthato nirviṣayopi pratipantradhyavasāyānurodhāt smṛtir abhipretaḥ tataḥ [23.7] tasmāt | yad etad vakṣyamāṇakam āha {p. 269} kaścitkumārilādiḥ| kim āhety āha sāmānye[23.7]ti | abhedenābhinnākāraṃ yadvijñānaṃ tad etat smārtaṃ smṛtirūpam iti yobauddho vadet | tasyāivaṃvādino nūnaṃ niścitaṃ vandhyāsute 'pi viṣaye yatsmaraṇaṃ tatra śaktatā sāmarthyam astu | vandhyāsutasyāpi smarttuṃ yat so(-rtum asau) śakta iti yāvat kathaṃ tasyātyāntābhāvasmaraṇaśaktatopakalpyata iti āśaṃkāyāṃ cūrṇakenopapattim āha sāmānyasyānanubhūtatayā ananubhūtatvāt | evaṃ bruvato 'pi (yaṃ) bhāvaḥ -- anubhūte hi smṛtir bhavati | yadi vānanubhūtepi smaraṇam upapadyate tadā vandhyāsutepy ananubhūtatvāviśeṣāt smārtā buddhiḥ kiṃ na kalpyata iti |
aṅga[23.18]śabdo 'dhyeṣāmantraṇe | kiṃśabdaḥ sāmānyataḥ praśne | punaḥśabdas tu viśeṣataḥ | tenāyam arthaḥ -- yuṣmān evādhyeṣya sāmānyato viśeṣataś ca etat pṛcchāma iti | śataṃ saṃvatsarāḥ puruṣāyuṣam | atra svātantryaparijihīrṣayā tatkārikā upakṣipann āha -- tathā cāhe[23.19]ti | yasya [23.20]bauddhasyamatena | tasya ekaliṅgini [23.28] gatir yugasahasreṣu bahuṣv api na vidyata [23.29] iti sambandhaḥ kāryaḥ |
ānantyāt [23.28] iti hetuḥ | tasyaiva samarthanaṃ sarvam |
aliṅgajam evānumānaṃ bhaviṣyatīty āha -- nace[23.21]ti | co yasmād arthe | liṅgavinirmuktaṃ[23.21] liṅgarahitam | asāmānyasya svalakṣaṇasya anavagatam eva liṅgaṃ liṅgijñānaṃ kariṣyatīty āha -- nace[23.23]ti | caḥ pūrvavat | pradīpayogyatayā gamakasvasyābhāvād iti bhāvaḥ | tasya [23.24] sāmānyarūpasya liṅgasya | tasya liṅgasāmānyagrāhiṇo 'numānāntarasyodbhūtiḥ [23.25] janma | kiṃbhūtāl liṅgāt sāmānyajñānasaṃhitāt sāmānyajñānayuktāt sāmānyātmanā jñātād iti yāvat | asya ca liṅgasāmānyasya jñāyamānasyānumeyatvam, pratyakṣeṇa tvanmate sāmānyāgrahaṇād iti bhāvaḥ | tasya liṅgasya sāmānyasyodbhavas tadudbhavo [23.26] liṅgenāpareṇety arthāt | tenāpi sāmānyarūpatayā anumānāntarād eva jñātena tathābhāvyam ity abhiprāyeṇāha -- anumānāntarād eva jñātene[23.27]ti | astv evaṃ kā kṣatir ity āha evaṃ ce[23.27]ti |
nanv evaṃ liṅgānumānasyaivānantyaṃ na tu liṅgyanumānasya tat kathaṃliṅgyanumānānām ity uktam iti cet | satyaṃ, kevalaṃ tad evādyaṃ liṅgaṃ jñāpakahetvadhikārāt jñāyamānasāmānyarūpatayā cānumānatā (-mānena) niścīyamānaṃ liṅgi jātam | svaliṅgyapekṣayā liṅgam apekṣata(m apīṣyata) iti abhiprāyād adoṣa eva |
{p. 270} ekasmil liṅgini [23.28] dharmiṇi |
nanu ca sāmānyarūpasya liṅgatve tasya cānumānenaiva grahe na pratyakṣatas tanniścaya upapadyata ity abhidhātari katham idamācāryīyaṃ sadhūmetyādinā pratyakṣatas tanniścayasyopavarṇanaṃ yujyata ity āśaṃkyāha evaṃ manyata [23.30] iti |
prakṛtyā vibhramād [24.1] bhrāntatvāt | [15a]sāmānyaṃ hi vijātīyavyāvṛttiḥ | ayam artho -- vijātīyavyāvṛtter anyasya sāmānyasyābhāvāt vijātīyavyāvṛttyavagama eva sāmānyāvagamaḥ | vāsanādvayanibaddhaś ca vikalpaḥ svapratibhāsam eva niyataṃ bahīrūpatayā sādhāraṇatayā pratipadyamāno bāhya eva vijātīyavyāvṛttyā mayā pratīyata iti manyata iti | prakrtyā bhrāntatvāt sāmānyasya | sa vivecitabhedo []bheda eva vikalpena pratīyata ity uktam |
atha yadi prakṛtibhrānto 'yaṃ vikalpas tarhi kathaṃ tasya atadvyāvrttavastuprāpakatvalakṣaṇaṃ saṃvādakatvam ity āha liṅgavikalpasya ce[24.2]ti | kasmāt punar vikalpābhāsasāmānyasya liṅga(ṅgatvam) na tu dhūmādisvalakṣaṇasyety āha nahī[24.6]ti | tasye[24.6]tyādinopapattim āha | atraivopacayahetuṃ darśayann āha sādhye[24.7]ti |
ayam atrābhiprāyaḥ | avaśyaṃ hi kiñcid anumitsatā dhūmādisvalakṣaṇadarśanottarakālam -- "idaṃ sādhyam idaṃ sādhanam" iti saṃkalayitavyam | sati cāsmin saṃkalpe sataḥ kṣaṇabhaṅgitayā vastudarśanābhāvāt | darśanena ca viṣayiṇā viṣayasya dṛśyasyā[48]bhidhānaṃ tena dṛśyasya liṅgaṃ(liṅga)svalakṣaṇasyābhāvād ity arthaḥ | tataś ca katham svalakṣaṇadarśanāśrayo gamyagamakabhāvo bhaved yena kalpitadharmadvārako gamyagamakabhāvo [na bha]ved iti |
__________notes__________
[48] p dṛśyasya liṅgaṃ | n prater atra samyak pāṭhaḥ | ata eva sa eva mūle sthāpitaḥ |
nanu yadi pratyakṣapṛṣṭhabhāvināpi vikalpena sāmānyaṃ pratīyate, tarhinyāyabindau yadavādi [te]na "anyatsāmānyalakṣaṇaṃ so 'numānasya viṣayaḥ" iti virudhyetety āśaṃkyāha yat tūktam i[24.9]ti | tadanyasye[24.11]ty anumānottarakālabhāvino 'prāptaprāmānyasyāgnir atretyādyākārasyānyasyāpi svatantrasya vikalpasya |
evam api kim artham avadhāryata ity āha svalakṣaṇeti [24.12] | svalakṣaṇaṃ viṣayo grāhyatvena naiva bhavatīti pratipādayitum ity arthaḥ |
pūrvapakṣadvayapūrvakaṃ phakkikāyāḥ samudāyārthaṃ vyākhyāyāvayavārthaṃ vyākhyātuṃ tatra [24.13] ityādinopakramate | ādi[?]śabdād ekavināśe sarvavināśādisaṅgrahaḥ "pratyakseṇa dṛṣṭavataḥ" {p. 271} ity asya tātparyārtham āha na tvi[24.26]ti | kathaṃ punar asya tathāmananam anupapannam ity āha nahī[24.27]ti | vastuvalabhāvine[24.27]ti hetubhāvena viśeṣaṇam |
syād etat -- kathaṃ viviktatāpratītiḥ | yadi kevalapratītis tarhi sābhāvasaṃvittibhantareṇa natarāṃ prasiddyatīti kathaṃ pratyakṣeṇa tathāgrahaṇam upavarṇyata iti | tad asat | tathāhi bhinnam abhāvam icchatāpi vastūnāṃ svarūpaṃ parānanupraviṣṭam avaśyaiṣṭavyam, anyathā prātisvikām evaṃ tadabhāvasyaivāyogānām (?) | ataḥ parānanupraveśena graha eva kevalagrahaḥ | itarathetaretarāśrayatvaprasaṅgaḥ | tāvat khalv abhāvasaṃvittir nāsti tadātmavad yāvat kevalagraho na bhavet | tāvac ca kevalagraho nāsti yāvat nābhāvasaṃvittir iti |
kiñca yathā kevalo 'bhāvo 'paraṇābhāvena vinā pratīyate tathā bhāvopy antareṇāparābhāvaṃ kevalaḥ kiṃ na mīyeta | evam anabhyupagame vānavasthā prasajyeteti | tad āhavārtikālaṃkāre prajñākaraguptaḥ
"praparānanu[15b]veśena pratītiḥ kevalagrahaḥ |
nanu kevalasamva(saṃvitti)r abhāvavittitaḥ kutaḥ |
sāpi kevalasaṃvittiṃ vinā neti samānatā ||
yathā vā kevalo 'bhāvo vinābhāvena mīyate |
tathābhā(tathā bhā)vopi naivañ ced anavasthā prasajyate ||" iti |
kathaṃ nirviṣayasya vikalpasya yathādṛṣṭabhedasya paramārthaviṣayatvam ucyata ity āha[49]niścayetyādi |
__________notes__________
[49] s pratir atra truṭitaḥ |
anenaitad upapattyapekṣayā | paramārthaśabdayogovārtikakārasya ṭīkākṛtādarśitaḥ | lakṣyate cāyamācāryasyābhimataḥ | samāno yadvat yādṛśo dṛṣṭo yathādṛṣṭaḥ | sa cāsau bheda eva paramārthaḥ | sa eva viṣayo 'dhyavasāyavaśād yasyeti sa tathā | itarathā tu paramārthato 'viṣaya eva |
"paramārthaśabdaṃ prayuṃjāno vārtikakāraḥ kathaṃ na pramādye(dya?)" evaṃ tubhaṭṭārcaṭena kathaṃ na vyākhyātam iti na pratīmaḥ |
pramāṇalakṣaṇasāmānyena yogam upadarśya pramāṇaviśeṣasya pratyakṣasyāpi lakṣaṇena yogaṃ darśayann āha sad iti | | indriyāṇāṃ iti vyaktivivakṣayā bahuvacanam | cakṣur indriyāpekṣayā granthasyāsya yojanāyāṃ tu indriyasya nāyanaraśmyavayavina indriyasyānumānasiddhasya saṃbhāradaṃśena saṃyoge saṃbandhe saty asya vikalpasya nītopanityātmano bhāvād iti |
{p. 272-278} "yadvendriyaṃ pramāṇa(ṇaṃ) syāt tasya cārthena saṃgatiḥ [ślokavā. 4.60] ityādivacanāt svābhimānāt pratyakṣatvenendriyam udāharaṇīkṛtaṃ pareṇa | na punaḥ pratipādyapratipādakayor buddhisāmyaviṣayo dṛṣṭānto bhavitum arhati |bauddhasyaivam aniṣṭer bādhakābhidhānāc ceti |
prathamamitī[25.13]ty atra cchedaḥ subodha eva | ādyami[25.12]ty etad vyācakṣāṇa āha ādau [25.14] iti | kasmādā[da]vityākāṃkṣāyāṃ āha vikalpapravṛteri[25.14]ti | ādau bhavam iti tv artha[ḥ] yasyārthasyetyādinā svalakṣaṇenāsādhāraṇasyaivopalakṣaṇād asādhāraṇaviṣayaṃ svalakṣaṇam iti vyācaṣṭe | itarayo[25.16]r vidhipratiṣedhavikalpayoḥ | uktam evārthaṃ tathāhī[25.17]tyādinopapādayati |
asaṃkīrṇarūpe [25.25] [a]parāmiśra(mṛṣṭa)svabhāve |
nanu ca tasyāsaṃkīrṇarūpatā [na] svataḥ kiṃ tv abhāvāṃśasadbhāvāt | tat katham evam abhidhīyata ity āśaṃkya kāraṇam āha tathāhī[25.26]tyādi | anyathā [25.27] tasya pararūpamiśratāprakāreṇa | sa evābhāvāṃśaḥ [25.28] parābhāvo na siddhyet parātmavad iti bhāvaḥ | atraivābhyuccayahetum āha na ceti [25.28] | sā [26.1] saṃkīrṇarūpatā kathaṃ na yuktimatīty āha svahetubale[26.2]ti | svahetubalāyātasya taddhetubhāvena viśeṣaṇam | yogaparivarjanaṃ tasyāyogāt tena vastuneti sāmarthyāt |
nanu tena tasya saṃkīrṇarūpasya vināśa[ne] parābhāvena sarveṣām eva bhāvānām udayakṣaṇād ūrdhvam abhāvād abhāvaikarasaṃ jagat syād iti prasaṃjayituṃ yuktaṃ na bhū(tu) tena saṃkīrṇarūpavināśena[50]varaṃ svahetor evāsaṃkīrṇarūpāṇām udayo 'stvi[26.4]ti | satyam | yathāśrutiḥ(te) syād eṣa doṣaḥ | kevalam asya tātparyārthabodhe yatnaḥ karaṇīyaḥ | iha khalu bhāvānāṃ kṣaṇabhaṅgitvepi sadṛśāparāparakṣaṇodayād vastusantānaviṣayā pratītir asti na tv abhāvaviṣa[16a]yaiva | ataeva tattvavārmatatha(?)yām upaplavatotpadyate | udayottarakālam avyavadhānena vastuviṣayā ca pratītiḥ katham upapadyeta yadi sa evābhāvaḥ pūrvasiddhaṃ saṃkīrṇarūpaṃ vināsyād anyasaṃ(vināśyāty adasaṃ)kīrṇarūpam utpādayet | sati caivaṃ varaṃ svahetor eva tathāvidhātām udayos tv ity ucyata iti | hetutvenārthākriyākāritvena vasturūpatvād abhāvarūpataiva hīyetety etad upekṣe(kṣyai)va caitad uktaṃ draṣṭavyam |
__________notes__________
[50] -vināśane ca varaṃ -- s
prathamaṃ saṃkīrṇarūpāṇām utpādobhyupeyate paścād asaṃkīrṇarūpāṇām udayam upagantum -- kā punar atra hānir ity āśaṃkyāha kimi[26.5]tyādi | kaścit kila parivrāḍaśucau patitaṃ {p. 279} modakaṃ karaṇa gṛhṇan kenacit sotprāsaṃ pṛṣṭaḥ " kim aśucer modakam udgrhṇāsi" iti | sa evaṃ pṛṣṭas taṃ pratyavādīt "prakṣālyoṃ(lyā) traiva tyakṣā(kṣyā)mi" iti | so 'yaṃ parivrājako(ka)modake(ka)grahaṇārtho nyāyas tadupagamena kim [26.6] | yathā ca tatra tanmatam "atraiva tyaktavya evāyam" tadā kim aśucim rakṣitasyānnasya grahaṇena, varam ayaṃ pūrvāvasthāne nai(e)vāstu ity upālambhas tathātrāpi | yadi tv abhāvata evāsaṃkīrṇarūpāṇāṃ paścād utpādo 'bhyupetavyo varaṃ prathamata eva tathābhūtānām udayo 'bhyupagamyatām ity ābhiprāyaḥ | tatas tathāvidho(dha)sya pramāṇaprasiddhau cāyam upālambhābhiprāyo draṣṭavyaḥ | tasmādi[26.6]tyādinā prakṛtopasaṃhāraḥ |
pratykṣabalena [26.13] ity asya tātparyārthaṃ darśayann āha -- yadi tu [26.13] iti | yadiḥ saṃbhāvayati tur bhinatti | vyavacchedeviṣayā [26.14] vyavacchinnaṛupaviṣayātadrūpaparāvṛttarūpaviṣayeti yāvat | tathā saty api smṛtir na syāt | vyāptigrāhakapramāṇānadhigatasya viśiṣṭadeśādivartitad asādhāraṇarūpasya grahaṇād iti bhāvaḥ |
"anyarūpam idaṃ na bhavati" itya(tī)yam abhāvapratītiḥ kena pramāṇeneṣṭā yenāsyāḥ prāmāṇyam ācāryeṇa nivāryata ity āśaṃkyācāryasyābhiprāyaṃ parisphuṭayann āha -- nābhāve[26.20]ti | kasmāt punar etat pratītijanakatvenānyad a[bhā]vākhyaṃ pramāṇaṃ na bhavati, eṣā ca tatphalam ity āha nahī[26.20]ti | ākriyate adhyavasīyata iti ākāro [26.21] viśeṣo vyāvṛttir eva | kiṃbhūta ity āha -- pāṭave[26.22]ti | pāṭavaṃ tīkṣṇatā buddher iti prakaraṇāt | ādiśabdāt pratyāsattitāratamyāder grahaṇam | pāṭavādipratyayāntaraṃ svaniścayā[yā]pekṣata iti tatsāpekṣa uktaḥ | etad evopapādayann āha nahī[26.22]ti |
anadhigamād iti [27.10] vastuno viśeṣaṇatvenāgrahaṇād iti draṣṭavyam | na tu sarvathā []grāha eva vācyaḥ | ayaḥśalākākalpasya svatantrasya tena grahaṇasyābhimatatvāt | a(nya)thā "nirvikalpakabodhena dvyātmakasyāpi vastuno grahaṇam |" (ślokavā. p. 118) ityādi virudhyeta | indriyasambadhādhīnālocanājñānotpattiś ca katham aniṣṭamātrena nirvartyete(nivartyete)ti | punar a[27.14]prathame | varṇyata [27.16] iti vadan pramāṇāprasiddhatāṃ darśayati | prakhyānaṃ prakāśanaṃ pratibhāsanaṃ prakhyā | tai[mi]rikādijñānasyeva prakhyā [27.27] yasya sa tathoktaḥ | ata eva tatsadṛśa ity ārthaḥ |
atha mā bhūt sāmānyam arthakriyāsādhanaṃ vyaktis tāvat tatsādhanībhavati | [16b]tadadhyavasāyitayaiva ca vidhivikalpaḥ pramāṇaṃ kiṃ na bhavatīty āśaṃkya na tatra prāmāṇyam iti [27.24] dūrasthena sambandhaḥ kāryaḥ | tasya [27.23] vidher vikalpasyeti prastāvāt | {p. 280} katham aprāmāṇyam ity āśaṃkyaṃ yojyam | tasya nirvikalpakapratyakṣaviṣayasya nirvikalpakajñānenādhigamād iti | co [27.23] vyaktam ity asminn arthe | na mayārthakriyāsādhananirvikalpapratyakṣaviṣayādhyavasātṛtvaṃ tasyocyate, yena tvayaivam ucyata ity āha tataḥ param i[27.19]tyādi | co [27.21] yasmād arthe | tatoyam arthaḥ -- yasmād evam ucyate pūrvapakṣavādinety arthāt | evam abhidhāne 'pi kathaṃ tadadhyavasāya ukto bhavatīty āśaṃkyāha tatreti [27.21] |
jātim atiriktām adhigacchato 'sya prāmāṇyaṃ bhaviṣyatīty āśaṃkyoktam evārtham adhikavidhānārtham anuvadann āha jātes tv iti [27.24] | apiḥ [27.25] akṣamāyām | tasyā arthakriyāsādhanatvābhāvenānarthatvād, arthakriyāsādhanasyāiva cārthatvāt | apūrvārthavijñānatvasya pramāṇalakṣaṇasyābhāvād abhipretya na prāmāṇyam ity uktam |
anena yaḥ pareṇa vidhivikalpasya "tatrāpūrvārthavijñānam" ityādinā sāmānyena pramāṇalakṣaṇayogo darśitaḥ sa nāstīti darśitam | yopi "satsaṃprayoga" ityādinā viṣeśeṇa pratyaksalakṣaṇayogo darśitaḥ so 'pi nāstīti darśayann āha ata eveti [27.25] | ataeva -- jāter arthakriyāsādhanatvābhāvenānarthatvād eva | pratyakṣatāpi asya vikalpasya asaṃbhavinī | kathaṃ na saṃbhavatīti āha -- arthakriye[27.25]ti | tena sahendriyāṇāṃ [26.26] yaḥ saṃprayogaḥ sambandhas tasyā abhāvāt [27.26] |
mīmāṃsakamatena sadai(tai)va sahendriyaṃ sambandhaṃ (banddhuṃ) prabhavati nāsatety abhiprāyaḥ | tad uktaṃkumārilena --
"bhāvāṃśenaiva sambandho yogyatvād indriyasya hi" (ślokavā. pra. 18) iti |
[51]asya [28.13] arthakriyāsādhanasya vi(sādhanavi)ṣayasya jñānasya arthakriyāsādhane [28.14] vastuni pravṛttyaṅgatvād upadarśitārthaprāpakatvād iti yāvat | netarat pramāṇaṃ vravītī[28.13]ti saṃbandhanīyam | itarad i[22.8]tyarthakriyāsādhanaviṣayaṃ yan na bhavatīti | tada(d)viparītatvāda[27.14]rthakriyāsādhane pravṛttyanaṅgatvāt | etad eva samarthayann āha tathāhīti [28.14] | apratāraka[28.15]m upadarśitārthaprāpakam ity arthaḥ | lokepī[28.15]ty atracchedo vyakta eva | loke vyavahartari jane | api vyaktam etad ity asminn arthe |
__________notes__________
[51] tasya s |
nanu yadi nāma tadarthakriyāsādhane pravartakaṃ na bhavati tathāpi tat prāpakatvenāvisaṃvādakatayā pramāṇaṃ kiṃ na bhavatīty āśaṃkyāha yac ce[28.16]ti | anadhigacchann iti (gaṃcchadi)ti [28.16] | atra hetau śatur vidhānāt pravartate | anadhigamād iti kāraṇam uktam |
{p. 281} tatsadhyatayā [28.22] sāmānyajanmajanya(sāmānyajanya)tayopagatām abhinnajñānābhidhānalakṣaṇām | "samānaprasavātmikā jātiḥ" iti vacanāt | vyaktisādhyām [28.23] iti vyaktisādhyatayopagatām iti pratyetavyam | anena yauvārthakriyāyuṣmābhir vyaktisādhyatayopagamyate saiva tatsādhyā bhaviṣyatīty api pakṣaḥ pratikṣiptaḥ | ubhayatrāpi vyakter evānvayavyatirekābhyāṃ sākṣāt pāraṃparyeṇa ca tatra sāmarthyasya pramāṇenāvagatatvād ity abhipretam |
nanu kasmin kāle karotīti praśne "svalakṣaṇapratipatter ūrdhvam" [28.23] ity uktam yuktam | na tu[52]kīdṛśa iti praśne iti cet | satyam kevalaṃ svalakṣaṇa[17a]pratipatteḥ [28.24] uttarakālaṃ pratīyamānatvād ūrdhvam uttarakālam ity uktam upacārata iti boddhavyam | tatpratipatter ūrdhvaṃ pratīyamānatvam eva darśayann āha tatsāmarthyeti [28.25] | yad vā kīdṛśam iti praśnayitvaiva tatsāmarthyeti yojyam | tatsāmarthyotpannavikalpagrāhyatvam api kiṃ svalakṣaṇapratipatter ūrdhvam eva kiṃ vā kiyatkālapari(rya)vasāne ity apekṣāyām uktam tatpratipatter ūrdhvam iti evaṃ bravīti [28.27] | kiṃviśiṣṭaṃ sāmānya tathātayā pra(bra)vītīti | parābhiprāyeṇāpy evam abhidhānaṃ kim artham ity āha darśaneti [28.27] | nanu kiṃ sāmānyamātram evārthakriyāsādhanaṃ na bhavati, yena parais tathābhidhānād evaṃ bravītīty ucyata ity āśaṃkyābhyupagamam evottaraṃ racayann āha -- sarvam eveti [28.29] |
__________notes__________
[52] kīdṛśaṃ s
yadi evam anumānavikalpagrāhyasyāpi sāmānyasya tathātvāt tadviṣayasyānumānavikalpasyāpi prāmāṇyan na syāt | tataś ca śabdapraveśe 'kṣitārānirgamavṛttānto jāta ity āśaṃkyāha yat tv api [29.1] | tur viśeṣārthaḥ | yat sāmānyam arthakriyām upakalpayati [29.3] | kīdṛśam ity apekṣāyām āha -- anadhigateti [29.2] | anadhigataṃ pūrvajñānenāparicchinnaṃ yad arthakriyāsādhanaṃ tadviṣaya āśrayatvādhyavasāyena yasya tat tathā | hetubhāvena caitad viśeṣaṇam | anena ca vidhivikalpāvabhāsisāmānyasyārthakriyāsādhanaviṣayatvepi nānadhigatārthakriyāsādhanaviṣayatvam iti na tadviṣayasya prāmāṇyam iti darśitam | tadviṣayatvam evāsya kuta ity āha sambaddheti [29.2] yad arthakriyāyāṃ sambaddhaṃ ka(kā)raṇabhāvena tatsaṃbandhāt tadārūḍhatvāt tanniṣṭhatvād iti yāvat | sambaddhasambandha(ddha)tvam evedṛśam asya kva ity apekṣāyāṃ kāraṇe[29.1]tyādi yojyam | tathābhūtaliṅganiścayadvāreṇa pratīyamānatvāt kāraṇavyāpakasaṃbaddhaliṅganiścayadvārāyātam [29.1] uktaṃ veditavyam | kāryañ ca vyāpyañ ca tathāvasīyamānaṃ svakāraṇaṃ vyāpakaṃ cātadrūpaparāvṛttaṃ pratyāyayatīti bhāvaḥ | anena sarvaṇaitad uktaṃ anumānavikalpena hi paramārthato 'rthakriyāsādhanam eva vahnyādi viśiṣṭadeśādyavacchedena | {p. 282} ekato vyāvṛttyollikhyamānaṃ sāmānyaṃ, nānyad atas tadadhyavasāyinas tasya prāmāṇyam upapadyate |
nanu darśanottarakālabhāvino vikalpasya viśiṣṭadeśāditayā gṛhītasyaivārthakriyāsādhanasya tathādhyavasāyād iti vidhivikalpagrāhyam api sāmānyam anadhigatārthakriyāsādhanaviṣayaṃ sat svagrāhiṇaṃ vikalpaṃ prāmāṇyena jojayiṣyatīty āha -- idam iti [29.4] | tuḥ pūrvād vaidharmyam asya dyotayati |
udāhriyate [29.9] | udāharaṇīkriyate | prakṛtaparityāge kiṃ kāraṇam iti cāśayaḥ | nirākartum u[29.10]dāhriyata iti saṃbandhanīyam |
dṛṣṭāntam eva vivaṭayituṃ kāṃ punar i[29.10]tyādinopakramate | parasparaṃ vyāvṛttyā hi vyaktayo bhinnam eva jñānam upajanayeyuḥ | kathaṃ punar abhinnāṃ dhiyam abhidhānaṃ cādadhatīty āśaṃkyāha -- evam [29.23] iti | tad ekaṃ vāhadohādikāryaṃ tatra pratiniyamaḥ | pratiniyatatvam avaśyaṃ prāgbhāvitvaṃ lakṣaṇaṃ [29.23] yasyā sā tathoktā | upakartavyam abhiva(vya)ktavyaṃ na tu janayitavyam ity avase[17b]yam | nityatayā tasya pareṇa tathātvānubhyupagamāt | parābhyupagamān apekṣāyāṃ cāsya dṛṣṭāntatvānupapatteḥ | tasmād vivakṣitād aparaṃ sāmānyaṃ [29.24] tadekasāmānyaṃ vyaṃjakatvākhyam | anyathā [29.24] tadaparasāmānyayogena vyaṃjakatvaprakāreṇa | tadabhivyaktayepi tadaparaṃ sāmānyaṃ tadekasāmānyābhivyaṃjakākhyaṃ sāmānyābhivyañjakatvākhyam aparam upeyam | tathā tadabhivyaktayepy anyad ity anavasthāyā aparyavasānasya prasaṃgāt [29.24] prāpter hetoḥ | sādhayiṣyanti vivakṣitasāmānyayogam antareṇa svabhāvata eveti prakaraṇād avaseyam |
nanu kiṃ pramāṇaparidṛṣṭārthāpalāpe prayatir bhavatāṃ yenaivam abhidhīyata ity āha kim [29.6] iti | atha kim ajñāyamānapramāṇakam asad avaśyaṃ bhavati yena sarvathā tadarthakriyocchedaḥ kriyata ity āha pramāṇābādhitena ce[29.26]ti |
pramāṇābādhām eva mātrayā darśayituṃ tathāhī[29.27]tyādinopakramate nopalakṣayāma [29.28] iti vadan dṛśyānupalambhaṃ bādhakaṃ darśayati | avibhāvanaṃ [30.2] nirluṭhitagarbhavadvibhāgenāpratipattiḥ | rūparūpiṇor ananyatvena bhede rūpiṇa ema bhedāpatter ity abhipretyāha padārthadvayopagamaprasaṃgād iti [30.5] | ādi[30.5]śabdāc chabdajñānaparigrahaḥ |
nanu bhinnasāmānyayogād bhedo bhāvānāṃ, na punaḥ pratibhāsabhedād ity āśaṃkya yadi apy atra śataṃ doṣāḥ sambhavanti, tathāpi granthāvastirabhayād ekam eva dūṣaṇaṃ datte sāmānyasyeti {p. 283} [30.7] | evaṃ manyate yadi sāmānyabhedād bhāvabhedas tadā gavāśvarasyeva gotvāśvatvayor api bhedas tadaparasāmānyabhedād bhaved iti sāmānyasyāpy aparasāmānyaprasakter iti | astv eva kā kṣitir ity āha -- niḥsāmānyasyeti [30.7] | asye[30.7]ti sāmānyasya |
eteneti [30.10] "na tathāvidham upalakṣayām" ityādinopadarśitena dṛśyānupalambhena | kathaṃ punar dṛśyānupalambhaḥ siddho yena tannirākrṭam etat syāt yata [30.15] iti | tadāsiddham i[30.15]ty anva(nu)gamāpekṣatvaṃ buddher iti prakaraṇād draṣṭavyam | tatra [30.16] indriyabuddhāv anupalakṣaṇād [30.16] apratibhāsanāt | aspaṣṭanīlādyākārāḥ sā(rā sā)mānyabuddhir abhimataṃ saṃvedyata iti cātrābhipretam | vyaktirūpam apāsyānyasyeṣṭa(spaṣṭa)m eva rūpam upagatam | tatrāvabhāsate tad eva sāmānyam asmākam ity āśaṃkya tad api nāstīty abhiprāyavān āha spaṣṭasyāpī[30.27]ti | anupalakṣaṇād ity abhisambaddhyate | saṃprati dvitīyasya spaṣṭarūpasyopalakṣaṇam abhyupagamya tasyānugābhirūpatvaṃ pratiṣedhayann āha | tad bhāve ce[30.17]ti | co viśeṣārthābhidhānābhyupagame | anena kiṃ tad dvitīyaṃ spaṣṭaṃ rūpaṃ sābaleyabāhuleyavyaktidvayāntarālaṃ na vyāpnoti kiṃ vyāpnotīti vikalpayor buddhisthīkṛtayor madhye 'vyāpanapakṣe doṣaṃ darśayati | vyaktidvayasyāntarālam avakāśam avyāpnuvataḥ [30.17] svasattayān abhisambandha(dhna)taḥ | kathaṃ tadanugamo [30.18] vyaktyantarānugamo vyaktyantaravyāpitvaṃ niṣkriyatvena gatvā vyāpārāsaṃbhavāt tathātvepi pūrvavyaktiviyogānuṣaṅgāt | na ca tatsāṅgam iti ca bhāvaḥ |
dvitīya [18a] vikalpepy āha vyāptau ce[30.18]ti | tatra [30.19] antarāle |
na tasya tatra vyaktaṃ rūpam asti vyañjakābhāvāt tenānupalakṣaṇam ity āha nahī[30.19]ti | avaśyaṃ hi bhūtale tat kayācid vyaktam iti na tasyāvyaktarūpasaṃbhava iti bhāvaḥ |vārtikakārasyāpy ayam artho 'bhipreta iti pratipādayann āha -- tathā ce[30.20]ti | prakṛtopayayogibhāga eva paṭhituṃ yujyata itivārtikasya pādatrayam evāyam apaṭhat | uktayopapattyā vyaktaikarūpasaṃbhave cedam anyadā(trā)pīti nidarśayann āha -- ekatrāpīti [30.23] | co vaktavyāntarasamuccaye | sarvasarvagatavādinam adhikṛtyoktaṃ sakaleti [30.23] | svāśrayasarvagatavādinaṃ tu prati svāśraye[30.24]ti | nāma[30.25]śabdo 'sambhāvanāyām | iha ekatraivāśraya ity anenāpy aṃśenāyaṃ na dṛṣṭāntaḥ kintu yathā kṣaṇikatvasya nirvikalpakabodhena dṛṣṭasyāpi na darśanāvasāyas tathā sakalasvāśrayarūpapratibhāsepi na darśanāvasāya ity anenaiva | astu tarhi sarvabhuvanavartirūpasya niścayaḥ | sarvasvāśrayavartino vā kā {p. 284} kṣatir ity āha tata [30.27] iti | tatas tādṛśarūpaniścayāt | tac[31.1]chabdena sāmānyaṃ pratyavamṛṣyate | sahacāriśabdena ca saṃbaddhaṃ vivakṣitam | tenāyam arthas tatsahacāriṇaḥ sāmānyasaṃbaddhasya tatsamavāyaviṣayasyeti yāvad iti | etac canaiyāyikādīnpratyabhihitam |
mīmāṃsakaṃpratyāha -- tadabhinnasvabhāvasya ce[31.1]ti |
kim indriyabuddhau sāmānyasya pratibhāsa āhosvidvikalpabuddhāv anumānātmikāyām iti vikalpayor antarnihitayor ekaṃ vikalpaṃ nirākṛtyāparaṃ nirākartum āha athe[31.3]ti | ādiśabdād śabdabā(śabdādi)parigrahaḥ | prāktanam evābhipretye[30.15]ti padam atrābhisaṃbadhyate | tataḥ anumānādibuddhim iti dvitīyayā nirdeśaḥ | yathāspaṣṭo vyaktyākāro 'rthākāro vā lakṣyamāṇaḥ samvedyamānosti na tathā svalakṣaṇapratibhāso vyaktyākāro lakṣyamāṇostīti yojyam | kasmād evam ity āha -- tadabhāva [31.5] iti tasya svalakṣaṇasyābhāve tāsāṃ [31.6] sāmānyabuddhīnām | atraivābhyuccayahetum āha ākārāntareṇa ce[31.6]ti | svajñāne indriyajanmani jñāne | spaṣtāspaṣṭarūpadvayayogi svalakṣaṇaṃ tenendriyajñāne spaṣṭena rūpeṇa pratibhāty anyatra punar aspaṣṭenety āha aneke[31.6]ti | atiprasaṅgādi[31.7]ti ghaṭa pratibhāsepi paṭapratibhāsakalpanā syāt | ghaṭapaṭalakṣaṇarūpadvaya(yā)yogitvāt paṭasyetyāder uttarasyātrāpi suvacatvād ity abhisandhiḥ | tasmādi[31.7]tyādinopasaṃharati | iyam abhinnābhāsā sāmānyākārā svalakṣaṇād udbhavo 'syā iti svalakṣaṇodbhavā satī bhinnārthagrāhiṇī vyāvṛttavastugrāhiṇī na pratibhāti | kiṃ tv anādī[31.9]ti |
"dṛḍhatvāt sarvadā buddher" iti bruvatā yadi buddher dārḍhyam abhihitaṃ tad api niṛupayann āha -- dṛḍḥatvañ ce[31.10]ti | sahetukavināśavādipakṣe kṣaṇikatvābhyupagamād i[31.10]ty āśutaravināśitvābhyupagamād iti veditavyam | asyāḥ [31.11] sāmānyabuddheḥ | tad [31.10] abādhyamānatvam |
[18b]syācchabdo 'nekāntavacano niyatosti tena syādvādo[31.12]nakāntavāda yad vā syād akṣaṇikaḥ syāt kṣaṇika ityādi [31.12] syād iti vādaḥ syādvādas tasya bhaṃgo nirākaraṇaṃ tasmād evāvadhāraṇīyo bādhaka iti prakṛtatvāt | syādvādabhaṅgam adhītyeti karmaṇi lyablope ceyaṃ pañcamī draṣṭavyā |
evaṃ manyata [29.22] ityādinā yad upakrāntaṃ tad upasaṃharann āha tasmād i[31.16]tyādi | yas tu [31.18] mithyātve[53]doṣa [32.1] iti sambandhaḥ | {p. 285} uktaḥ [32.1] pareṇety arthāt | kiṃ kṛtvāsāv ukta ityāha pūrvapakṣayitveti [31.19] | sāmānyam [31.22] ityādir bhaviṣyatī[31.22]tyantaḥ pūrvapakṣagranthaḥ | asyaiva pūrvapakṣasyākāram iti[30.23]śabdo darśayati | tasya [31.19] sāmānyasya vṛtte[31.19]r vartanasya | niyāmakaṃ vyavacchedakam | sābaleyādiṣu karkādisādhāraṇe parasparaṃ bhinnatvepi gotvam eva vartate nāśvatvam ity etan nimittam | yathaikasmāt sābaleyāt karko bhinnas tathā bāhuleyopi tatas tulyepi bhinnatve [31.21] bhede keṣucit [31.21] sābaleyādiṣu vṛttir gotvasya avṛttitāvidyamānavṛttitvam avidyamānatvam evāśvatvasyādiśabdasaṃgṛhītasya | kasya keṣucid vṛttyavṛttiteti apekṣāyām uktaṃ gotvāder i[31.22]ti | animitte[54]ti kākākṣinyāyenobhayatrāpi vṛttyavṛttitāyāṃ buddhāv api saṃbadhyate | tenāyam artho yathā gotvādeḥ keṣucid vṛttyāvṛttitānimittāpi niyāmakasāmānyarahitāpi tathā [31.22] tadvadbuddhi[31.22]r abhinnābhāsā dhīranimittā janakagotvasāmānyaśūnyānāditathāvidhavāsanāsāmarthyāt keṣucid eva bhaviṣyatī[31.22]ti | tena viṣayaṃ vinā kutotpa(vinā buddhyutpa)ttyabhāvena tat[31.25]sāmānyaṃ dhruvaṃ nityam icchaṃti | yad vā tena kāraṇena tatsāmānyam icchanti dhruvaṃ niścitam | tenābhinnena viṣayeṇa vinā anugamātmikānāṃ buddhīnām utpāde ko doṣa ity āha | tā hīti [31.26] | tā abhinnābhāsā sāmānyabuddhayaḥ | anena sāmānyābhāve tathābhūtabuddhyutpāde bādhakapramāṇam uktaṃ
pareṇa | asāv eva vandīkṛtam arthaṃ pratikurvann āha -- na tv iti [31.27] | vṛttir niyateti prakaraṇāt | na duṣyatī[31.27]ti bruvato 'yaṃ bhāvas tadantareṇa tathāvidhabuddyutpāde mithyātvadoṣosti bādhakaḥ | sāmānyasya [31.27] tu sāmānyāntareṇa keṣucid eva vṛttau kim asti bādhakaṃ yena tatrānyasāmānyam abhyanujānāmīti | asau [32.1] mithyātvaprasaktidoṣo na tathāgatasiddhāntatītipariśuddhabuddhīn a[32.2]smadādīn bādhate vyathayati | kasmād ity āha sāmānye[32.2]ti | yady api pūrvavat sāmānyabuddher mithyātvavyavasthānibandhanaṃ pramāṇaṃ mātrayā darśitaṃ tathāpi bahumukham evāsyā mithyātvavyavasthāpakaṃ pramāṇam astīti pratipādayituṃ tathāhī[32.3]tyādinopakramate | sāmnā [32.4] galakambalaḥ | ādiśabdāt kakudādiparigrahaḥ |[55]nāsādhāraṇaṃ sāmānyarūpatāhāniprasaṅgāt | nodayavyayaprasaṅgayogi nityatvābhāvaprasaṅgabhāvād iti buddhistham | itiḥ [32.8] anantaroktaṃ pratyavamṛṣati | kuto na yuktam ity āha viruddhe[32.9]ti | amum arthaṃ sātirekaṃ kārikābhir vaktuṃ para {p. 286} mukhenāha ne(-khenāha āhace)tyādi | nāśa iti vyakte[19a]r itiprakaraṇād draṣṭavyam | ajātatā [32.10] keneṣṭhe[32.11]ti liṅgavipariṇāmena saṃbandhanīyam | kena [32.11] kāraṇena | tadvad vyaktivat | ananvayo [32.11] vyaktyantarānanugāmitvam |
__________notes__________
[53] "mithyātvaprasaṅgadoṣaḥ" -- s [54] "animittā" -- s [55] na cāsā--- s
nanu ca "sāmānyāny api caitāni nāśīny āśrayanāśata" [ślokavā. pṛ. 380] iti vacanānmīmāṃsakairvyaktināśe nāśa iṣṭa eveti kim ucyate vyaktināśe 'nāśaḥ | keneṣṭhe(ṣṭa i)ti prakṛtaṃ mīmāṃsakamatam iti | satyam etat | kevalam evaṃvaktur ayam āśayaḥ yady ekaṃ sāmānyaṃ tato bhinnañcābhinnañ ca saṃgacchate tadā vyaktirūpeṇa vyayate tadvyatiriktena ca rūpeṇānuvartata iti syād api yadi paraṃ manomodakopayogamātravad etad iti | etac cādhastād yathāvasaram ihaiva pratipādayiṣyate | ata eva ca kaiścinnaiyāyikāir nāśīnīty upalabhyānīty etad arthaṃkumārilenoktaṃ vyākhyātam iti |
vyaktijanmani janmāniṣṭau sāmānyasya dūṣaṇam idam upasthitam iti darśayann āha -- vyaktī[32.12]tyādi | jātir iti vakṣyamāṇāpekṣayā strīliṅgena nirdeśaḥ | niṣkriyatvāj jāter ity abhipretya nāgatety abhyupagamayati | prāg [32.13] vyaktyudayāt pūrvam | dṛśyāyā anupalabdhatvād ity abhiprāyeṇa ca nāsīd ity u[32.13]pagamayati | cedi[32.12]ty atrāpi saṃbadhyate | tasyā vyakter utpadyamānāyā deśo diśyate 'sminn iti kṛtvādhāra uktaḥ | anenaitad darśayati | tatsaṃbabdhoru(?)bandhanena vā prakāreṇa bhavet sa caikopi na bhavatīti | sā jātiḥ tayā vyaktyā saṅgatā saṃbaddhā kathaṃ [32.13] na kathañcit | tajjanyajanmani sāmānyasyeṣyamāṇe tādātmyaṃ tāvad atibhavān na(tāvad bhedān na) yujyate | tatsambandhamātram api na saṃgacchata ity abhiprāyo 'syaivaṃ ca vaditur boddhavyo 'nyathāmīmāṃsakamatetādātmyād anyasya sambandhasyāniṣṭer āgatāśrayāntarādityādidvārā sambandhamātraniṣedho 'nupayuktaḥ prasajyeta prastutañ ca tanmatam iti | vyaktināśe 'vināśitveṣtau ca sāmānyasye(syā)yaṃ doṣaḥ syād iti darśayann āha vyakti(ktīti) [32.14] | niṣkriyatvād ity abhiprāyeṇa nāgate[32.14]ty āha | tacchūnye[32.14] naṣtavyaktirahite dṛśyādarśanābhiprāyeṇa ca na sthitety āha | kveti [32.15] kākākṣi(kākvā) praśnayuktaḥ kathaṃ(katha)nāśakyatvaṃ pratipādayati | jāter vyaktyātmakatvopagame tadudayavyayayos tadanvayavyayau na syātām | satyāñ ca tadviṣtāv ayam ayañ ca doṣa iti pratipādya tattadiṣṭau ca jātes tādātmyopagama eva jaghanya iti pratipādayann āha vyakte[32.16]r ityādi | sā vyaktir ātmā svabhāvo yasya tadbhāvaḥ | anupaplutaṃ [32.17] vādyādibhir aprāpitāsvāsthyaṃ ceto {p. 287} yeṣāṃ teṣām | katham iṣṭam | kṣepe cāyaṃ kimaḥ prayogaḥ | upaplutacetasām evamīmāṃsakānāmidam iṣṭam iti sāmarthyād darśitam | pramāṇāsi(māsi)ddhau prakṛṣṭaṃ kārakaṃ pramāṇam ucyate 'viśeṣādhāyitve ca sādhakatamatvābhāvāt katham asya tattvaṃ syād ity āśayaḥ |
naivai[32.27]ti vyācakṣāṇaś ca[32.27]kāram avadhāraṇe darśayati | liṅgagrahaṇāt tarakālabhāvino [32.28] vikalpasyeti prakaraṇāt | tasmin vikalpe [19b] pratibhāsanāt tasya sāmānyam iti prakāśitam | saṃbaddhasaṃbandhād ityādi pūrvoktaḥ prakāraḥ | vyaktisvabhāvatve tasya kathaṃ tadakartṛtvam ity āha tasyeti [33.3] | kalpitaṃ vikalpena ghaṭitaṃ rūpaṃ [33.3] svabhāvo yasya tasya | tadasaṃbhavād [33.3] rañjanādyarthakriyānupapatteḥ | sarvanityasādhāraṇadūṣaṇam iha samuccinvann āha | nace[33.4]ti | anyā [56]ce[33.5]ti tadekasādhyatayopagatābhinnajñānābhidhānalakṣaṇam avaseyam | iti[33.6]r evam artho manyate [33.6] cetasi nidhattevārttikakāra ity evaṃ bruvāṇa iti cārthād draṣṭavyam |
__________notes__________
[56] veti s |
anadhigatārthaviṣayaṃ pramāṇam iti pramāṇalakṣaṇaṃ pareṇa kārikayā darśitam iti darśayann āha tatrāpūrveti [33.11]. aham ahamikayā kriyā āhopuruṣikā tayā [33.16] karaṇabhūtayā | tatsvalakṣaṇam aspaṣṭarūpatayā anukarotīti tadanukārīti vivakṣitam iti prakaṭyann āha | aspaṣṭanīlasvalakṣaṇānukārī [33.27] aspaṣṭanīlasvalakṣaṇābhāsam ity arthaḥ | sarva eva hi vikalpo 'spaṣṭasvalakṣaṇābhaḥ | nīlādi paśyatas tu vikalpayato yaḥ spaṣṭārthapratibhāsābhimānaḥ, sa tadvikalpasamasamayajanmano nirvikalpasya prasādāt | yathā caitat tathobhe(ce) samīcīnam ācāryo viniścayam iti (ya iti) tata evā[va]gantavyam | kathaṃ punar aspaṣṭanīlasvalakṣaṇānukāri na tu nirvikalpavat spaṣṭasvalakṣaṇānukārīty āśaṃkya yojyam -- sākṣād [33.27] vyavadhānena anutpattes tataḥ svalakṣaṇād iti prakaraṇāt | yadi tatas tan notpannam, tarhi tasya niyatanīlādyākāraparigrahaḥ kutastya ity āśaṃkya yojyam -- darśane[33.17]ti | darśanenāmudhenā(nānubhavenā)hitaḥ saṃskāro [33.27] vāsanā tasyā[57]vedha [33.27] ākṣepas tadvaśāt | co[33.27] vyaktam etad ity āsminn arthe |
__________notes__________
[57] ādheya s |
nanu yat tatrāvabhāsate tat svalakṣaṇam | yena spaṣṭanīlasvalakṣaṇānukārīty ucyata ity āha dṛśye[33.28]ti | dṛśyavikalpyayor ekīkaraṇāt | dṛśyavikalpyāv arthāv ekīkṛtyāsya pravṛtter ity arthaḥ | dṛśyavikalpyaikīkaraṇaṃ ca tasya tathotpatter eva draṣṭavyam | tadavabhāsino 'bāhyatvād eva na paramasāvanukarotīty āśayaḥ | sa [34.1] vikalpaḥ | ta po(pā)nālambane kathaṃ gṛhītagrāhitvalakṣaṇaṃ smrtitvam ity āśaṃkyāha tathāhī[34.4]ti |
{p. 288} smṛtirūpatvam evānumānavikalpasya pratipādayan paraḥ prāha -- tathāhi[34.11]tyādi | agnitvādinā rūpaṇānavacchinnatvāt anagnivyavṛttaṃ vastumātram ity āha mahānasas sūpakāraśālā | ādi[34.12]śabdādayas kārakuṭyāder grahaṇam | prāk [34.15] pūrvaṃ vyāptigrahaṇakāla ity ākūtam | pradeśaviśeṣe parvatādau | tadvas [34.13] anumānavikalpavat |
nanv adhigatāv adhigantur apy anumānavikalpasya prāmāṇyapradarśanenāsyāpi tathābhūtasya prāmāṇyam āveditam evati kim anenoktānatiśāyinoktenāpīty āśaṃkyāha evaṃ manyata [34.14] iti | pūrvapakṣiṇaitasminn uktepy evaṃ bruvāṇo niyatam evaṃ vakṣyamāṇakaṃ manyate [34.14] cetasi niveśayati | yad i[34.14]tyādinā mananīyam eva darśayati | ādi[34.15]śabdāt kālasya parigrahaḥ | sādhyadharmigrāhi [34.17] parvatādigrāhi | dṛṣṭāntadharmigāhi [34.17] mahāsādidharmigrāhi | tatra dṛṣṭāntadharmigrāhiṇā darśane[na] naiva [20a] parvatādiviśiṣṭam anagninā vyāvṛttaṃ vastu gṛhītam | nāpi tadāha na parva(nāpi parva)tādisādhyadharmigrāhiṇānvayādyavedino(nā)pi | tathātra vipatti (tathātve 'vipratipatti)prasaṃgāt tadviśiṣṭam anagnivyāvṛttam vastu gṛhītam itidarśanānvayā(darśanadvayā)nadhigatam uktam | ayogovyavacchedena [34.18] saṃbandhavyudā...ena tadviparītatvād [34.20] anumānavikalpaviparītatvāt | tena yadā(thā) ḍṛ..yatyaiva niścayanāt |
nanu vastvadhiṣṭhānatvād va[34.23]stvālambanatvād ity abhipretam | tathā cānumānāsaṃgrahaḥ ity āha vastvadhiṣṭhānatvaṃ ce[34.23]ti | cakāras tuśabdasyārthe | pramāṇasya vyāpāraḥ prāpaṇam tasya viṣayas tam abhipretyocyate | nālambanalakṣaṇaṃ [34.25] viṣayam abhipretyocyate iti sambandhanīyam | ālambanalakṣaṇaṃ grāhyarūpam | uktād anyena prakāreṇa anyathāvyāpinī sarvapramāṇāsaṃgrāhikā | viprakṛṣṭo deśakālasvabhāvair vyavahito viṣayo yasyāḥ sā tathoktā |
tatrāpī[35.1]tyādi pratividhānam | vikalparūpasyaiva vastuno dharmitvāt | tasyaiva ca tatpradhānatvādyanupādānatvasādhyatvāt | tatrāpi pramāṇavyavasthāyās tad eva vikalparūpaṃ vastvadhiṣṭhānam astīti samudāyārtha | darśanavidhipratiṣedhavikalpānāṃ darśanasyaiva prāmāṇyaṃ netarayor iti prakṛtam | uktañ ca "tatra tadādyam eva"[25.11] ityādinā | tatkuto 'sya vastvāśrayeṇa pramāṇavyavasthāpratipādanasyārthotpā(syopapā)danam ityāśaṃkya saṃgati darśayitum idaṃ ce[35.12]tyādinopakramate | tasya anadhigatavasturūpādhigantṛtvasya asiddhatā | tasyā udbhāvanaṃ [35.16] prakāśanaṃ tadartham | {p. 289} tasyaiva [35.20] svalakṣaṇasyaiva | sāmānyasyāpy arthkriyāsa(sā)marthyalakṣaṇatvāt tadviṣayopi vikalpaḥ prāmāṇyānnāpaitīti pūrvapakṣam utpaśyann evaṃ bruvāṇaḥ kiṃ manyata ity āha sāmānyasyeti [35.21] | tadviparītatvād a[35.21]rthakriyāsāmarthyalakṣaṇaviparītatvāt | yathā ca tasyārthakriyākāritvasaṃbhavi tathā purastād uktam iti | gūḍhābhisandhiś caivaṃ manyata [35.21] iti draṣṭavyam | tatopi [35.23] vastuny eva [35.24] puruṣasya pravṛtter i[35.23]ti saṃbandhaḥ | tatsāmarthyajanmā vikalpo na pramāṇam i[35.23]ti sādhye ca hetupadam etat | kathaṃ pravṛttir ity āha tadadhyavasāyene[35.24]ti | kasmāt tadadhyavasāyena pravṛttiḥ kalpyate ity anyathe[35.25]ti | tatra [4/35.24] svalakṣaṇe pūrvasyā upapatter asyāś ca tulyatvāt kim anena punar uktenety āha pūrvam i[35.27]ti | etañ ca śābdīṃ gatim āśritya bhedo darśito draṣṭavyaḥ | athārthābhedāt kiṃ mukhabhedamātreṇa bhedenopadarśiteneti nirbandhas tad evocyata ity abhiprāyavān āha yad ve[36.1]ti | kim itī[36.6]tinipātānipātasamudāyaḥ kasmād ity asyārthe vartate |
syād etat svalakṣaṇe nirvikalpakaviṣaye pravartayann api tadanubhavāt prameyāntaraviṣayaḥ san prāmāṇyaṃ prāpsyatīty āśaṃkyāha ayam asyābhiprāya [36.12] iti | tatraiva [36.13] prameyāntare svaviṣaya eva[58]pravartayed i[36.14]ti | sambhāvanapadam etat | śakyārthaṃ vā | kiṃ kartuṃ pravartayed ity āha -- rūpaṃ [59]tatsādhyam i[36.14]ti | prameyāntaramātraṃ tadviṣayam abhipretya tatraiva pravarttayet tatsādhyām arthakriyām adhigantum i[36.14]ty uktam adhunā tu yadi sāmarthya[20b](sāmānya)lakṣaṇaṃ tatprameyāntaraṃ tadā naiva vā [36.14] ity uktam | naiva vā pravartayet na svalakṣaṇe nāpi sāmānye na kvacid apīti pravṛttimātrapratiṣedhād ghriyate |
__________notes__________
[58] pravartayatu s | [59] tatsādhyām arthakriyām s |
yad vā pūrvaṃ sāmānyasādhyām arthakriyāmanākalyyābhihitam tatraiva [36.13] ityādi | idānīṃ tu tatsādhyām arthakriyāmākālyyoktam -- naiva ve[36.14]ti | kasmād evām ity āha -- tadviṣaye[36.15]ti | tatsiddhaya eva pravartayiṣyatīti āha vikalpe[36.16]ti | tatsiddhe[36.14]r abhinnajñānalakṣaṇāyā arthakriyāyā niṣpatteḥ | sāmārthyāc cābhinnābhidhānalakṣaṇāyāś cety ābhedam (ś cety api vedyam) |
nanu tataḥ prameyāntaraviṣayopi pratyayas tadviṣaye pravarttayanniṣpāditasvaviṣayārthakriyo vā kvacit pravarttayan prāmāṇyam api prāpsyatīty āha -- nahī[36.16]tyādi | pratyayā [36.17] ity atra bahuvacanena sākalyaṃ darśayati | sādhitā niṣpāditā arthakriyā [36.18] | {p. 290} svaviṣayārthakriyā yeṣānte tathā, teṣāṃ kvacid api [36.19] na pravartayantīti pūrvakeṇābhisambandhaḥ | viśeṣeṇa [36.19] viśeṣeṣyaiva yair mīmāṃsakair evaṃ vyākhyā[ya]te [36.19] teṣāṃ mata iti sāmārthyāt | dvyātmakasya [36.21] sāmānyaviśeṣātmakasya | vijñānābhinnahetutvād icchāder vijñānātmakaṃ(katvaṃ) siddham abhipretya prāmāṇyānuṣaṅgaḥ kuto(kṛto) veditavyaḥ | pramāṇānāmiyattā [36.26] vyavacchedaḥ |kumārilamatena pratyakṣānumānopamānārthāpattiśābdābhāvāḥ ṣaḍ eva pramāṇānīty evaṃrūpā viśīryeta [36.27] truṭyet | dhārayā pravāhena vahanaśīlāni [37.1] bhavanadharmāṇi | anekāntas tadabhinnayogakṣematvalakṣaṇo hetur iti prakaraṇāt | ekasminn arthe sajātīyāni sajātīyavijātīyāni vā pramāṇāni saṃplavante pravarttanta iti vādī [37.5] | pratikṣaṇaṃ [37.7] bhidyata [37.8] iti sambandhaḥ | keṣāṃ kṣaṇiviśeṣe(ṣa)sādhye 'rthe vāñchā bhavati | yady asmadādīnāṃ tathārthādarśitvād eva na saṃbhavatīty āha yogināmi i[37.11]ti | yogaś cittaikāgratā sa yeṣām asti teṣām, nityayoge praśaṃsāyāṃ vāya[mi]nirdraṣṭavyaḥ | śamathavipaśyane vā yogas tadvatām | nanu teṣāṃ svārthāsaṃbhavāt kim abhipretyāsmin vāñchā bhavatīty āha -- pare[37.11]ti | atha paropakāriṇaḥ pareṣām evopakurvantu kasmāt punaḥ kṣaṇaviśeṣasādhyam arthaṃ prāptuṃ pariharttuṃ vābhilaṣantīty āha kasyacid i[37.12]ti | kasyacit kṣaṇaviśeṣasādhyasyārthasya kathaṃ cit sākṣāt pāraṃparyeṇa vopayogād upa[37.12]yujyamānatvāt | kvacit [37.12] prāṇinīti prakaraṇād avaseyam | anena paropakārāṅgatvaṃ tasya darśitam | tadā [37.12] nānāyogakṣematvam iti sambandhanīyam | tadety atracchedo vyakta eva | etad eva nidarśayann āha -- yathe[37.12]ti | sāmānyocchedasyārthasya viṣayopadarśane yathaitaddarśitam, tathānyad api draṣṭavyam iti yathāśabdasyārthaḥ |
bhāvanāmārgavyudāsena[60]darśanamārga [37.12] ity uktam | duḥkhe dharmajñānakṣāṃtiḥ, duḥkhe dharmajñānam | duḥkhe 'nvayajñānakṣāṃtiḥ, duḥkhe anvayajñānam | samudaye dharmajñānakṣāntiḥ, samudaye dharmajñānam | samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ, samudaye 'nvayajñānam | nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ, nirodhe dharmajñānam | nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ, nirodhe 'nvayajñānam | mārge dharmajñānakṣāntiḥ, mārge dharmajñāna[m] | mā[21a]rge 'nvayajñānakṣāntir ity evaṃ pañcadaśaksaṇā darśanamārgaḥ taduktamabhidharmakośe "adṛṣṭadṛṣṭer dṛṅmārgas tatra pañcadaśakṣaṇāḥ" [ak. 6.28] iti | tasmin darśanamārge phalabhūtāḥ pañcasaṃkleśaskandhāḥ | duḥkhākhyaṃ satyam | {p. 291} tasmin duḥkhe dharmajñānakṣāntiḥ [37.13] svarūpajñānayogyatā | duḥkhasākṣātsaṃkā(kṣātkā)rijñānopajananayogyaḥ kuśala iti yāvat |
__________notes__________
[60] atra viśeṣārthinā visuddhimaggo 'nusatavyaḥ pṛ. 359 |
sa kṣaṇaḥ kiṃ karotīty āha |[61]daśānām i[37.13]ti | rāga-pratidha-māna-avidyā-vicikitsā pañca, satkāyadṛṣṭi-mithyādaṣṭi-antahrāhadṛṣṭi-dṛṣṭiparāmarṣa-vrataparāmarṣalakṣaṇā dṛṣṭayaḥ -- daśānuśayāḥ eṣām vāsanāṃ nirodhayati [37.13] vināśayati | kathaṃ karotīty āha | tadviruddhe[37.14]tyādi | tair anuśayair viruddho 'yam āśayaś cittasaṃtatyavasthāviśeṣas tasyotpādanāt | duḥkhe dharmajñānakṣāntikṣaṇasyārthakriyām upadarśya duḥkhe dharmajñānakṣaṇasya tato bhinnām arthakriyāṃ darśayitum āha -- duḥkha [37.14] iti | duḥkhe dharmajñānaṃ [37.14] duḥkhasvarūpasākṣātkāri(ra)pravṛttajñānam | nirvāṇaṃ [37.15] mokṣaḥ prāpyate anayeti vyutpattyā, nirvāṇasya prāptir yasmād iti vyutpattyā vā tāvat kleśaviviktatā nirvāṇaprāptiśabdenoktā | darśanamārgapraheyāṇāṃ dvātriṃśataḥ kleṣānāṃ madhye 'nena daśānāṃ eva kleṣānāṃ vi(ni)rodhād dagdha(d daśa)kleśaviviktatānātatasyāt pādanāta (?) samudayādijñānādiprahātavyakleśaprahāṇipratirūpā nirvāṇabhāvasya davīyā(yaḥ) siddhyavasthānād anyathāitad asamaṃjasaṃ syād iti | athavā nirvāṇaśabdena naivārcaṭaḥparamaniḥśrayasātmane yad evam ūce kiṃtvavāntaraniḥśreyasaṃ tathābhūtam iti na kiñcid avadyam | kathaṃ tathākarotīty āha anuśayati [37.15] | sati tasmin manāgapi te punar notpadyante | api tu tadvivikta eva kṣaṇaprabandha iti tadā sudārḍḥyāpādanaṃ tasyādhīsayam (?) | pūrvakena ca kṣaṇena kleśā niṣkleśitā uttareṇa tu yathā te punar na praviśanti, tathā ācaritam ity anayor vyāpāraprayojanam | ataevābhidharmakoṣe "cauraniṣkāśanapāṭapidhānavad" iti (ak 6.28 bh) darśitam | duḥkhe dharmajñānakṣāntidharmajñāne ca kāmāvacarakleśapratipakṣatayā jñātavye duḥkhe dharmajñānakṣāntidharmajñānayor udāharaṇā(ṇa)diṅmātratvena anyeṣām api tathā viviktatvād eṣām i[37.16]ti bahuvacanenāha grāhakāṇyālambakāni | kāni punas tāni grāhakāṇīty āha pare[37.16]ti | paracittaviṣayāṇi jñānāni paracittajñānāni [37.16] |
__________notes__________
[61] damānāṃ s iti tv asamyak
etad uktaṃ bhavati | darśanamārgam adhigacchato duḥkhe dharmajñānakṣāntyādiksaṇāḥ | kramabhāvinaḥ kramabhāvibhir jñānair yogyaṃtareṇa yad ālambyate parārthoddeśena tathā tadviṣayāṇi tadyogāntarajñānāni pṛthag eva [37.16] pūrvapūrvajñānād bhinnāny eva pramāṇānīti darśanamārgādhigantṛkṣaṇaviṣayāṇāṃ yogijñānānāṃ pṛthag eva prāmāṇyam iti pratipādya saṃprati sāmānyenaiva yogijñānāni bhinnārthakriyāsāmarthyakṣaṇaviṣayāṇi sarvāṇy eva pramāṇānīti pratipādayiṣyann āha -- parahite[37.17]tyādi | {p. 292} bhagavatām [37.18] adhyakṣacetasāṃ nānāyo [21b]gakṣematvāt [37.21] | pṛthag eva prāmāṇyam iti śeṣaḥ prakaraṇalabhyaṃ vā | adhikaraṇe ceyaṃ ṣaṣṭhī | tena bhagavat sambandhīni yāny adhyakṣacetāṃsi sākṣātkārapravṛttāni jñānāni teṣām ity ārthaḥ | kiṃbhūtānāṃ bhagavatām ity āha sarve[37.19]ti | sarvabhāvān bhāvanābalajena jñānena pratikṣaṇamī[62]kṣamāṇānāṃ [37.20] paśyatām | kathaṃ teṣāṃ nānāyogakṣematvam ity āha tadviṣaye[37.20]ti | teṣāṃ bhagavat sambandhyadhyakṣacetasāṃ [37.20] ye viṣayābhinnāḥ kṣaṇās taṣāṃ bhinnāsvarthakriyāsūpayogato [37.21] vyāpārāt | anena viṣayasya tathātvād viṣayiṇas tathātvam uktam avaseyam | kasmāt punas te pratikṣaṇaṃ bhāvān vīkṣanta ity āha -- kaścid eve[37.18]ti | itiḥ [37.19] hetau | anugrāhakavibandhakānurūpam ācaritum ity arthād eva sthitam |
__________notes__________
[62] -kṣaṇaṃ vīkṣamāṇānāṃ -- s
nanu tathāpi siddhārthā bhagavantaḥ svārthamaṇīyāṃsam apy apaśyantaḥ kasyacit kṣaṇasya kasyacit prāṇino 'nugrāhakatve vibandha[ka]tvepi kasmād bhāvān pratikṣaṇaṃ vīkṣanta ity āśaṃkyatehe(kya he)tu bhāvena bhagavad viśeṣaṇapadam āha parahite[37.17]ti | parasmai hitamāyati pathyaṃ tasyādhānaṃ karaṇam | tasya dīkṣā anuṣṭheyam evaitad iti niyamas tadvatām | nityayoge cāyaṃ matup | jñānam eva sadasadvivekakaraṇād āloka ivālokas tenāvabhāsita udyotito 'ntarātmā yeṣān teṣām [37.18] antarātmeti lokabhāva(na)yoktaṃ paramārtha(ta)s tu tathābhūtajñānāv alokavatām ity arthaḥ |
aśabdaviṣaye prathane vācye veḥ parātstṛṇāterghaño 'bhāvād vastuvistara ity asādhur ayaṃ prayoga iti cet | tat tu nātiśliṣṭam | yataḥ sūtre prathanaṃ vistīrṇatvam abhipretam | tad āhakāśikākāraḥ"prathanaṃ vistīrṇatā" iti | na cātra vistaraśabdena vastūnāṃ vistīrṇatvam abhipretam api tu bāhulyaṃ yathā tṛṇasya vistara ity atra | ataeva "prathana iti kiṃ? tṛṇavistara" iti pratyudāhṛtam | asya cārthaṃbhāgavṛttikāropi añjasāvya(sā vyā)ñjīt "tṛṇasya vistaro bāhulyam ity arthaḥ" | tat katham aprathane varttamānād asmād dhātor ghañ bhavitum arhatīti | ataevaprajñākaraguptopivārtikālaṅkārasyādau "prāyaḥ prastutavastuvistarabhṛto nakṣanta evoccakair vaktāraḥ" ity avocad iti |
kiṃ sarvavedino 'dhikṛtya bhavatāyaṃ hetur anekānta ucyate, athāsmadādīn iti vikalpayor buddhisthīkṛtayoḥ pūrvasmin vikalpe pratisamādhāyāparasminn api pratividhātukāmaḥ tad yadī[37.21]tyādinopasaṃhartum upakramate | kṣaṇānāṃ vivekaḥ pṛthak tvaṃ tad draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ tān adhikṛtyo[37.21]ddiśya ucyate |
{p. 293} prakaraṇāt "pūrveṇābhinnayogakṣematvād" iti hetur anaikāntika ityākhyāyate | tadā "nānekāntaḥ sa hetur" iti prakaraṇāt | vipakṣagamanābhāvād iti bhāvaḥ | athe[37.23]ti pakṣāntaram upakṣipati | saṃvyavahāraḥ pravṛttinivṛttilakṣaṇam anuṣṭhānaṃ prayojanaṃ yeṣāṃ tān [37.23] | paramārthato bhedakāraṇam uktam anyānyakāraṇataye[38.5]ti | tatrādya eva pramāṇam | na samyañco 'pi parāñcaḥ pratyayā iti samarthayituṃ tathāhī[38.8]tyādinopakramate | tatsādhana[38.8]m arthakriyāsādha[22a]naṃ tasya prāpaṇaṃ tatra samarthe [38.9][63]aklīvāvidyamānaviplavā dhī[38.10]r yeṣām te tathā teṣāṃ prekṣāpūrvakāriṇām ity arthaḥ arthasya kriyā niṣpattis tasyāḥ sādhanaṃ niṣpādakaṃ tasya bhedobhinnatvāt | saṃdhukṣaṇa [38.16] saṃdīpanamādiśabdāt pavanasvedanādiparigrahaḥ |
__________notes__________
[63] "aklīvadhiyāṃ" iti ālokasaṃmataḥ pāṭhaḥ | "aviklavadhiyāṃ" iti s yady evam i[39.18]tyādi yac codyam | tathāhī[406?]tyādi pratyakṣaṃ pramāṇam abhrāntam ity uktaṃ bhavatīti vaktavyam | anantaroktād eva kāraṇakalāpāt | pratyakṣalakṣaṇānuktau ca pratyakṣasyaivānabhidhāne parokṣapratipatteḥ sarvasyā anumāne 'ntarbhāvapradarśanepi kathaṃ pramāṇadvaitamākhyātaṃ bhavati? darśanam eva pramāṇam ityākhyānāc ca nājñānam indriyādi pramāṇam iti darśitaṃ bhavati | bhinnāyās tu prathamāyāḥ katham apākaraṇam? kiṃ ca mukhyavṛttyā yad uddiśya śāstraṃ pravartate tad arthaṃ tad ucyate | na tu sāmarthyānuṣaṃgato vā yad vyutpādayati tad arthaṃ tad ucyate | na ca pratyakṣavyutpādanābhyupagamepi mukhyavṛttyā tadvyutpādane pravṛttam idam iti kathaṃ sāmānyena samyagjñānavyutpādanārtham ucyate | anyathā anumānavyutpādanārthatvepi tasya sāmarthyād anumānābhāsapratipādanam anuṣaṅgato vikalpasya dhārāvāhināñ ca parāñcā(parācāṃ)vikalpajñānānāṃ pramāṇābhāsatvapratipādanam astīti anumānatadābhāsavyutpādanārtham iti pramāṇāpramāṇavyutpādanārtham iti vā kiṃ nocyate? yady a(yada)py anyat samyagjñānavyutpādanārtham abhipretam, tatrāpi kalpanāpravṛ(bhṛ)tor mithyājñānasyāpi prasaṃgato vyutpādanam astīti tad api samyagjñānavyutpādanārtham iti kiṃ nocyata iti yat kiñcid etat | tathā yady anumānatas tathābhūtasya niścayāt tasya prādhānyam ucyate, tadā pratyakṣato dharmigrahaṇaṃ vyāptigrahaṇañ cāntareṇa nānumāne pravṛttir astīti tasyāpi kiṃ na prādhānyam ucyate? na ca tasyāparabhāvāt prādhānyakalpanā jyāyasī | kiñ ca tad api tattve niścāyakam anumānaṃ samastatattvaniścāyakasākṣātkārapravṛttapratyakṣāṅgam upasarjanam | tad etabhūyeyaṃ (?) pradhānaṃ bhavitum arhatīti kathaṃ viparyastās tattvavidaḥ |
api ca svasaṃvedanaṃ pratyakṣām antareṇa sarvathā na kasyacit tattvavyavasthānam iti tasyāiva prādhānyaṃ kiṃ na kalpyata iti | sa hi mithyājñānaṃ pratyakṣasya viṣayo [22b] yata(tra) tenānurūpo niścayo janitaḥ na ca tatra vivādaḥ saṃbhavati yenānumānāt tanniścayaḥ pārthyate | {p. 294} athottarakālabhāvinaḥ saṃśayasyānumānato nirāsāt tasya tathātvam ucyate | tarhi pratyakṣasyātiśayena tadvācyam, tatsaṃśayono(yānu)tpādasya pratyakṣanibandhanasya bahulam upalambhāt | atha tadā tatpratyakṣaṃ gṛhītagrāhitayā na pramāṇavyapadeśayogyaṃ satsaśayaṃ nirasyati anumānam api tathaiveti kim anenoktena? na ca kṣaṇikatvādi pratyakṣasya viṣayo yenānumānatas tanniścayāt prādhānyaṃ tasya kalpyetety alaṃ bahunā | pratyakṣasyāpi paṭunaḥ pravartakatvāt kiṃ na prādhānyaṃ? nahi yogyatā yogyād vastuno 'nyā yā parokṣā satī tena niścetum aśakyānyena niścīyeta tanniścāyakaṃ tajjñānam anyat pramāṇaṃ sad anumānaṃ syāt | kintu yogyam eva vastu yogyatā, yathā ca pratyakṣasyārthasyaikaprakārā pratipattis tathācāryeṇa svayam evānyatra darśitam | atha yady api yogyatā yogyavastusvabhāvā tathāpi parokṣaphalasavyapekṣā parokṣeti | nanu phalasya parokṣatve sā kiṃ paramārthataḥ parokṣā kiṃ vā parokṣakalpā? tatra yadi parokṣaṃmate (?) parokṣaiva tadā pratyakṣaparokṣayor ekātmatānupapatter bhinnaiva syāt | yathāmīmāṃsakānāṃkāryārthāpattisādhanā | atha parokṣaiva; kathaṃ punaḥ pratyakṣasvabhāvā parokṣaiva | tanniścayasya kartum aśakyatvād iti cet | yadi nāmābhyāsāt pūrvaṃ niścetum aśakyā tathāpy abhyāsadaśāpannena
paṭīyasā pratyakṣeṇa svato 'pasāritabhrāntinimittena kiṃ na niścīyate? phalam api tasya dāhādi nātyantaparokṣam anyatra tatkṛtasya tasyānekaśo 'nubhavāt | ata evābhyāsena tat paṭutaraṃ jātam | natvam abhyu(na tu abhyu)dayādi dānacetanādikāryatvena niścitaṃ kenacid yena tatrāpy abhyāsāt tathāniścayaḥ syāt | yāvat ātyantaparokṣam eva | atas tadapekṣayā dānacetanāśakter aniścayo yuktaḥ | tad ayam artho yenāsakṛd vahnyāder dāhādyanubhūtaṃ sa tadā phalasya parokṣatvepi dāhādijananayogyam etad iti pratyakṣeṇa niścinoty eva | yathā cānabhyāsāvasthāyāṃ pūṃsaḥ kṛttimākṛttimamuktādipratipatteḥ paropadeśāpekṣaṇāt svato 'saṃbhavepi saty apy abhyāse sa eva puruṣaḥ puruṣāntaranirapekṣo muktādeḥ kṛttimādirūpatāṃ svayam eva pratipadyate | tathānabhyāsāvasthāyāṃ svatas tadyogyatāniścayepi abhyāsāditaḥ paṭimapratyakṣaṃ svayam eva tadyogyaṃ niścāyayiṣyatīti kiṃ nānumanyate | āha cātrabhartṛhariḥ"maṇirūpyādijñānaṃ tadvidāṃ nānumānikam" iti | kiñ ca na vyāptismaraṇam antareṇānumānaṃ pravartate | na cāgnyādi vastu dṛṣṭvā tatsādhyārthakriyāvāñchayā pravṛttau yad yad evam arthakriyākāri yathā mahānasādi dṛṣṭaṃ tadvastv iti pravṛttau(tteḥ) prāgvyāptismaraṇaṃ saty avādinā vadituṃ śakyata iti kathaṃ tatrānumānasya pravartakatvakalpanā na sāhasam | ataś caivaṃ yatas tādrūpyāvasāye pratyakṣaṃ nānumānasāpekṣamanavasthāprasakteḥ | yathā ca tasya pāṭavaṃ tādrupyaniścaye [23a] caritārtham upavarṇanīyam, tathā yogyatāniścaye kiṃ na varṇyata ity alam ativistareṇa |
yat tu tac cānumeyatāṃ nātipatati [40.19] tat svaparasaṃtānavartinīr buddhīr adhikṛtyoktam "anyatrānubhūtaviṣayebhya" iti vacanād iti | atra ca sarvatra samādhānaṃ dhīmadbhir eva vidheyam |
{p. 295} ātmā (?) sādhyasādhanabhāvo [41.20] gamyagamakabhāvaḥ | kṛtakatvādau pāramārthikaṃ [41.24] sādhyasādhanayor dharmiṇiścabhedaṃ [41.24] bhinnaṃ rūpaṃ nālamba[te] nāśrayate | kuto nālambata ity āha sambandhe[41.25]ti | paramārthabhinnānām akāryakaraṇabhūtānāṃ sambandhābhāve tathātvābhāvaprasaṃgāt | ekasminn arthe dvayoḥ samavāya ekārthasamavāyo [41.26]tra vivakṣitaḥ kṛtakatvānityatve [41.26] ādī yasya tasya | kṛtakatvam ādir yasya sāvayavatvādeḥ sādhanadharmasya | anityatvam ādir yasya sāvayavatvādeḥ sādhyadharmasya | tasye[41.27]ti samavāyasya | atraivāpecayahetum āha samavāyād i[42.2]ti |[64]ādi[42.3]śabdād akāśadikkālamanaḥparamāṇūnāṃ saṃgrahaḥ | kathaṃ punaḥ kṛtakatvādeḥ śabdādau vṛttāv ātmādivrttir āsaṃjyata ity āha | ya eva hī[42.3]ti | tasya [42.5] samavāyasya | "na ca saṃyogavannānātvaṃ bhāvavalliṅgāviśeṣāt viśeṣaliṅgābhāvāc ca tasmād bhāvavat sarvatraikaḥ samavāya" [praśa.bh. pr. 172] iti vacanād ekatvenābhyupagamaḥ | athāpi syāt na samavāyād vṛttir api tu samavāya eva vṛttir iti tad apy avadyam | saṃbandhābhāvena bhāvoyaṃ vrttir iti kalpanāyā ayogāt | saṃbandhāntarakalpanāyāñ cānavasthāprasaṃgāt | yadi ca samavāyas tasya vrttir ātmādiṣv api tasya bhāvāt kathaṃ na tasya vṛttir iti tadavastho doṣa iti | atha[42.6]śabdaḥ pakṣāntaram avadyotayati | etasminn upagame gaḍḍapraveśe 'kṣitārānirgamvṛttānto jāta iti darśayann āha saiva tarhī[42.8]ti |
__________notes__________
[64] purvatra śaṃkācihnitaṃ "ātmā (?)" iti padaṃ atratyam sambhavati
abhūtvā yo na bhavati bhūtvā ca [na] vinaśyati sa tadviparītarūpas tasya yaḥ samāropas tasya vyavacchedaḥ sa viṣayo [42.9] yasyās tasyāḥ | sā kim avaśyābhyupagamanīyā yenānyasyopagamo niṣidhyata ity āha saiveti [42.8] | paramārthena bhedo dharmiṇā sahety arthāt tadvatoḥ paramārthabhedavattvañ ca parābhiprāyeṇoktaṃ draṣṭavyam | dharmiṇi [42.11] śabdādau | taddharmatānapekṣāyāntu nityābhimateṣv api tau varteyātām iti bhāvaḥ | utpattivināśadharmatāyāḥ kalpanābuddheś cāntarāle ghāṭāmastakāntarālavartimāṃsapiṇḍāparanāma gaḍur iva gaḍu[42.11]r niṣphalatvāt tena | vyatireko bhedas tadvatā [42.12] |
ayam abhisandhiḥ | yadi kṛtakatvādayo dharmā vyatirekiṇastava dharmiṇi pramāṇasiddhāḥ syus tadā satyām api tasya vastunas tathātāyāmajāgalastanavadanupayuktā api kena nāma nābhyupagamyeran | vastusvabhāvānām aparyanuyojyatvāt | kevalaṃ tad eva pramāṇasiddhatvaṃ na saṃbhavati pratyakṣapramāṇavādhitatvam eva lakṣyata iti |
{p. 296} atha kiṃ kalpanāniveśinaḥ kṛtakatvādayo dharmāḥ sādhyadharmam avabodhayanti yenāvaśyābhyupagamanītyāyā(nīyāyā) utpattivināśadharmatāyā eva tathāvidhabuddhinibandhanatvāt kim anyenety ucyata ity āśaṃkāyām abhyupagama [23b] evotpattir(vottara)m ity abhiprāyavān āha tathāhī[42.12]tyādi | sattāmātreṇa [42.12] tanniścāyakajñānanirapekṣeṇa svarūpeṇa vastuna utpatteḥ prabhṛti sarvadeti veditavyam | anavarataṃ [42.14] satataṃ taddharmasya sādhyadharmasya pratītis tasyāḥ prasaṅgāt [42.14] | kathaṃ nāma te tatpratītinibandhanaṃ bhavatīty āha kiṃtv i[42.14]ti | nanu vastvasaṃsparśitve vikalpasya kathaṃ vastunaḥ kṛtakatvādirūpatāpratītir ity āha sa ce[42.15]ti | co yasmād arthe | tadrūpasya [42.17] kṛtakatvādirūpasya vastuno 'saṃsparśepy agrahaṇepi | tadagrāhiṇaḥ kathaṃ tadadhyavasāya ity āha paramparaye[42.17]ti | tadupādānatvāt [42.18] kṛtakatvāt kṛtakatvādirūpabāhyopādānatvāt | tasya vikalpasyeti prakaraṇāt | nanu ca na kṛtakatvādayo dharmās tathāvidhabuddhinibandhanatveneṣyante kintv arthakriyākāritayā, tat kathaṃ tathāvidhavikalpaḥ syād yataḥ prasavet (vikalpasya tataḥ prasavaḥ) | tasya tasya dharmasya vaiyarthyam ity āha tadvyatiriktās tv i[42.18]ti | tu śabdo yasmād arthe | tasmād abhūtvābhavanadharmaṇo bhūtvā cābhāvanadharmaṇo dharmiṇo vyatiriktā anye tasyāḥ kalpanābuddher utpattis tasyā nimittaṃ kevalaṃ nimittamātram [42.18] tadbhāvastayā | etad uktaṃ bhavati yadi kṛtakatvādi(diḥ) dharmiṇo 'nyo na syāt tarhi kṛtakādibuddhir anubhavasiddhā nirnibandhanā syāt | na caivam
ato 'sty etadbuddhikārī kṛtakatvād iti (dir iti) tatkalpanā | tataś ca tanmātrakāritva(tvaṃ) parikalpanīyaṃ sādhīyaḥ | tathāpi tathāvidhād bhāvād anye te tannibandhanaṃ kalpyaṃtām ity āha tadvaram i[42.19]tyādi | yasmād evam anantaroktaṃ tat [42.19] tasmāt | tasya kṛtakatvāder yā kalpanā | "atraivedaṃ kṛtakatvādi nātmādiṣu" ity evaṃrūpā tasyā yannibandhanam abhūtvābhavanadharmatādi tad eva tathāvidhavikalpaprasavanimittaṃ varam astu [42.20] | hetum asyāniṣṭer āha tasye[42.20]ti | astu tadabhyupagamas tathāpi kathaṃ tasya vaiyarthyam ity āha | tadabhyupagame ce[42.21]ti | caritārthā [42.21] anyena niṣpāditaprayojanā vyatirekavantaḥ [42.21] tadvyatiriktāḥ kalpanānirmitāstu te saṃtu | tatra [na] kācid bādheti cārthāt sūcitam |
syād etat -- yadi vyatiriktānityatādidharmayogepi vastuna evāvasthāyitvādirūpaṃ vyavahartāraḥ pratipādayanti, tadā tasya bhūtvābhavanadharmatādyupagame tadupagame ca tasyaitadbuddhinibandhanatvasya yujyamānatvāc caritārthā vyatirekiṇo dharmā ta bha(dharmā bha)veyur yāvatā vyatiriktānityatādibhāve tad eva vyavahartāraḥ pratipadyante | tat kathaṃ yad eva tatkalpanānibandhanam ityādyucyamānaṃ parabhāgaṃ puṣṇātīty āśaṃkyāha avaśyañ ce[42.22]ti | {p. 297} co yasmād arthe | vyaktam etad ity asminn arthe vā | anityatāgrahaṇaṃ copalakṣaṇaṃ tena kṛtakatvādāv api yathāyogam eva tatpratyayaṃ pratipadyante [42.23] niścinvanti | kṛtakatvād anityatāmatamandhanta(tām anuminvanta) iti prakaraṇāt | kasmād avastvātmānaṃ te tathā pratīyantīty āha tasmād anavasthāyīsvabhāvasyānurūpā samīcīnocitā yā arthakriyā tadarthitayā pravṛtteḥ [42.24] pravartanāt | teṣām anumātṝṇām ity arthāt | atra viparyaye bādhakam āha anyathe[42.24]ti | vyatiri[24a]ktānityatāyāṃ satyāṃ nityatvāt [42.25] sthiratvāt tasya śabdādivastunaḥ prastāvāt | nityatvādi[42.25]ti bruvāṇasyāyam āśayo bhinnanityatāyogepi vastuno nānyathātvaṃ tasyās tatrākiñcit karatvāt | kiñcitkriyāyāṃ vā bhedābhedādidoṣānuṣaṅgāt | bhedepi tato vyāvṛtta(vyāvarta)mānasya tasyākāśāder iva nityatvavyavastheti vastuno nityatvāddhe[42.25]tos tasya nityatvasya vastuno yo 'vagamas tenārthi[65]tve nyāyaprāpte sati ayam anumātād i(tā ani)tyśabdādipadārthasādhyārthakriyārthī -- [42.25][66]itis tasmāc chabdādikaṃ nityam āśaṃkamānaḥ [42.26] tad asaṃdehe 'numānāyogāt | tathā sandihānaḥ kiṃ kasmād vastuno 'nityatāvicāraṃ pratyāhitāsthaḥ [42.26] kṛtatātparyārthaḥ | anityatāyās tadvyatiriktatvād tasya sthirātmatāniścayād eva tatsaṃśayapūrvakānityatāvicārasyaivāyogād iti bhāvaḥ | [65] avagamārthitvena s | [66] nāsti s |
vyatiriktānityatayeti kvacitpāṭhaḥ | tatra nityatve prayojye hetau tṛtīyā pratyeyā | vyatiriktāyām anityatāyāṃ vastunas tathā vicāro na yujyata iti pratipādya doṣāntaram api tasyāṃ darśayann āha vyatiriktāyāṃ ce[43.1]ti | tatraiva pratipannāyām anityatāyāṃ na vastuny apratipanna ity arthāt sūcitam | tadvāreṇa [43.2] vyatiriktānityatādvāreṇa | pratipatte[43.2]r vastunas tathātvajñānāt | vyavadhīyate vastvanenānityādineti vyavadhis tena [43.4] | vyavadhānaṃ vā vyavadhis tena kim [43.3] | avyavahitasyaiva bhinnānityatādivyavadhānaśūnyasyaiva varam astu pratipattiḥ | viśeṣhetum āha -- tenaive[43.4]ti | vyatiriktānityatāprapipattāv api vastunas tathātvapratītiḥ kathaṃ yujyata ityādidoṣaśatam utpaśyan sotprāsam āha tad etad i[43.4]ti | eṣo [43.8]nantarokto doṣo na [43.8] bhavati | tatsvabhāvatayā [43.8] hetubhūtayā | kathañci[43.4]t kenacid rūpeṇa yo bhedas tasyopagame kiñcitkalam utpaśyāmo [43.10] notprekṣāmahe | yadi kathaṃcid bhedo na syād bhedādhiṣṭhānaḥ sādhyasādhanabhāvaḥ katham upapadyetoyonu(dyetety āha) sādhye[43.10]ti | api [43.11] nyāyabalāyātāṃ saṃbhāvanām āha |
{p. 298} sādhyadharmasya sādhanadharmarūpatopagame sati bhedopagame phalaṃ na kiñcid iti pratipādya saṃpratyekātmasādhyasādhanayor bheda eva na saṃbhavati | tat kathaṃ sa cetanopagamyeti(gamya iti) (?) pratipādayann āha na ce[43.11]ti | kathaṃcit kenāpi svabhāvena yo bhedaḥ [43.12] kṛtakatvānityatvayoḥ sa na yuktaḥ | kasmād ity āha ekasmād i[43.12]ti | yena dharmisvabhāvena tayor abheda iṣyate tasmād ekasmāt[67]svabhāvabhedāt tayo[43.12]r dharmayor iti prastāvāt | yena svabhāvena tayor a[43.13]bhedas tenāpi [na] bheda eva yenāyaṃ doṣaḥ syāt | kintu tatopi svabhāvāt tayoḥ kṛtakatvānityatvayoḥ kathaṃcid bhedābhedau na bheda evābheda eve(eva ve)ti | yena svabhāvenābhinnāv iṣyete tadekasvabhāvād api bhedavato[43.14]r bhidyamānayoḥ | tena bhedāvadhinā svabhāvena kathañcid abhedanimittam [43.14] iti | yady abhedo neṣyate tadaikāntiko bheda eva syāt | sati caivaṃ pūrvako doṣa iti prāyeṇo[24b]ktam || tenāpy a[43.16]bhedanimittenābhinnena svabhāvena kathaṃcid bhedanimittam iti prastāvād boddhavyam | aparokṣo 'bhyu(ro 'bhyu)pagantavyaḥ [43.25] | atrāpi yadi tena svabhāvena tayor abheda eva bhavet tadaikāntiko 'bheda eva tadā ca kalpanāv abhāsibhedanibandhanaḥ sādhyasādhanabhāvaḥ syāt tathā cāsmanmatānupraveśaprasaṅga ity āśayo 'vaseyaḥ | abhedanimitte bhedanimitte ca svbhāvāntare 'bhyupagate mābhūd aikāntiko 'bhedo bhedo veti punas tathābhūtasvabhāvāntarābhyupagamo nyāyaprāptaḥ | punas tatrāpy evam ity abhiprāyavānitiśabdahetāv abhiprāyāha anantaive[43.16]ti (-prāyavān āha ity
anantaiveti | iti śabdo hetau) | na kevalam avikalpakāyāṃ buddhāvaty[68]āpa[43.16]śabdaḥ | paraṃparā [43.17] parapāṭiḥ | tatkalpanayā [43.28] bhinnābhinnasvabhāvakalpanayā vipralambhante [43.18] visamvādayanti | dūṣāntaram apy atropacinvann āha | kathaṃcic ceti [43.19] | bhedapakṣabhāvinā saṃbandhābhāvena sādhyasādhanabhāvāyogād ityādīnāṃ doṣāṇāṃ katham anavasaro [43.20]vasaro 'vakāśa evety arthaḥ | itopi bhinnābhinnarūpobhayadharmāsaṃbhava iti saṃkṣepeṇāha yaś ce[43.20]ti | purodhāya [43.20] puraskrtya vikalpabuddhyā ālambyeti yāvat kalpanāghaṭitasya pratiṣedhāt pāramārthika [43.24] ity āha | itiḥ tritayasyākāraṃ darśayati | trayo 'vayavā asyeti tritayam [43.20] |
__________notes__________
[67] svabhāvād abhedāt s | [68] nāsti s
prakaraṇam upasaṃharann āha tasmād i[43.24]tyādi | sa co[44.18]ktarūpo 'nvayaḥ | tasyā virodhād a[44.20]nupapateḥ |
{p. 299} yathā cāyogas tathopariṣṭat sahakāriparvaṇi nirṇeṣyate |
bhavato 'smād abhidhānapratyayāv iti bhāvaḥ [45.5] kāryatvam i[45.5]tyādinā tam evābhivyanakti | tadbhadānuvidhānam eva sādhyayann āha candane[45.23]tyādi | ūrṇā meṣaloma bhedo viśeṣaḥ | anenaitad āha -- yady adṛśyaṃ tasya karaṇaṃ syāt tat katham akaraṇasyendhanāder bhedam anuvi[da]dhyād iti | indhanabhedānuvidhānaṃ dhūmasya pratipādya vahnibhedānuvidhānaṃ pratipādayann āha -- alpe[45.27]ti | alpaś ca mahāṃś cālpamahāntau tau ca tāv indhanavikārau ca tatkāriṇaḥ | prātipadikagrahaṇe na hi tadantasya grahaṇam iti | "ānmahataḥ samānādhikaraṇa" [pā. 6.3.46] ityātvanna bhavati | tadanurūpasyā[45.27]lpamahato vā dhūmasya darśanād iti sambandhaḥ | adṛśyātmano 'gnyādisāmagryāṃ niyataṃ sannidhānam upekṣyāgnyāder eva kāryaṃ dhūma iti | etat sādhikām upapattim abhidhāyādhunā tanniyatasannidhānam eva tasya na yujyata iti darśayann āha na ce[45.28]ti | co vaktavyāntarasamuccaye | tasyāgnyādeḥ kāryaṃ tatkāraṇaṃ tadbhāvas tattā [46.1] | tasyaivādṛśyasya tadanantaraṃ bhāvān na dhūmaḥ syād iti bhāvaḥ | co [46.3]dṛśyakāryatvena samaṃ dhūmādikāryasya tulyopāyatvaṃ samuccinoti | tasyādṛśyasya sata(sataḥ)tadbhāvānuvidhānam | co 'vadhāraṇe samāna[46.4]m ity asmāt parodraṣṭavyaḥ |[69]atrāpi vṛkṣendhanayor api tathābhāvakalpanāyāṃ tad evottara[46.5]m iti | tadupalambhe pragupalabdhilakṣaṇaprāptam upalabdham upalabhyata iti | vṛkṣādibhāve niyatasannidher adṛśyātmanaḥ kutaścid indhanasya bhāva iti punar a[46.6]prathame codye [25a] parakīya eva[70]eva vākya(vṛkṣa)bhedānuvidhānād indhanasya
vṛkṣādisannidhāne 'dṛśyātmano niyatasannidhānatā yuktā, pratibandhābhāvāt pratibandhe [46.2] ce[71]tyādi | vṛkṣādikāraṇatvaṃ tasya vṛkṣādeḥ svahetor eva [46.5] bījāder bhāvadarśanād i[46.5]ti parihāraḥ | tatrāpy adaśyātmano niyatasannidher ityādicodyaparihārayor ābhīkṣūnyenānavasthānāt paryavasānaṃ ca (naṃ na) syāt | tataś caikasyāpi niyatakāryatvaṃ na syād ity ākūtam | yadi va tasyāpy adṛśyasya bhāve niyatasannidhāna[na]paramadṛśyaṃ kāraṇaṃ kiṃ na kalpyate? nyāyasya samānatvāt | tathātrāpy evam ity anavasthā na vyavasthitaḥ kāryakāraṇabhavo bhaved ity arthaḥ | athavā tatrāpi [46.5] vṛkṣādau tathābhāvakalpanāyām [46.5] dṛśyabhāvakalpanāyāṃ pareṇa kriyamāṇāyāṃ tad evottara[m indhanā]der vṛkṣādibhedānuvidhānāt | na ca vṛkṣādisannidhāne niyatasannidhānatā yuktetyādi | nāpi vṛkṣādikāraṇatvam adṛśyātmano vṛkṣādeḥ svahetor eva bījāder bhāvadarśanad iti {p. 300} ca | uttīryate 'niṣṭapakṣād anenety uttaram etat | bījādibhāve niyatasannidher ityādau punaś codye [46.6] ca parasya sa eva bījādibhedānuvidhānād ityādy anaṃtarokto 'smākaṃ parihārah [46.6] paracodyapratividhānam | anavasthā [46.6] cānantaraṃ vyākhyāteti | etene [46.6]ndhanādeḥ svahetor eva vṛkṣāder bhāvadarśanād ti vacanasāmarthyāt, yasya yasmād bhāvo dṛśyate tasya tatkāraṇatvam iti pratipāditena | yasyā eva sāmagryā agnīndhanāder utpattis tasyā eva taddrśyatvam upajāyata iti | ekasāmagryadhīnatā [46.7] tayor niyatasannidhānanimittaṃ sāpi pratyuktā pratyākhyātā kasyacid bhāve vijñāyamānasyaiva tatkāryatvavyavasthāsiddheḥ |
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
