Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Hetubinduṭīkāloka (subcommentary on Arcaṭa's Hetubinduṭīkā on Dharmakīrti's Hetubindu)
- Tác giả
- Durvekamiśra
- Thông tin
- GRETIL — Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji: Hetubinduṭika of Bhaṭṭa Arcaṭa with the Sub-Commentary entitled Āloka of Durveka Misra. Baroda : Oriental Institute 1949, pp. 233-411. (Gaekwad's Oriental Series, CXIII).CC BY-NC-SA 4.0
śiraḥkampe cāsya satyam idam astī[122.10]ty asya śabdasya prayogam ākalayya prayoktur abhiprāyaṃ varṇayan pṛcchatī[122.13]ty ācaṣṭe | ata eva cedam āha -- kiṃ tvayāstitvena pṛcchyata iti pārśvasthaṃ praśnayann āha kiṃ tad i[122.13]ti | iti hetor āhārya iti prakaraṇāt | audāsīnyāpattir ity atreti śabdena idam āstitvenābhipretasya nyāyyavacana[122.17]syākāro darśitaḥ | ata eva nyāyyavacanasyāstitvena darśyamānasya rūpaṃ darśayan satym idam apy astī[122.16]ti punar āha | yady evam asya nyāyyavacanasya sadbhāvādanavadyam evāsmanmatam ity āśaṃkyāha kiṃtv i[122.17]ti | kevalam idaṃ [122.17] vakṣamāṇaṃ praṣṭavyosi |
pracyutam ajanakaṃ rūpam utpannaṃ janakaṃ rūpaṃ dvandvaikavadbhāvam abhipretya pracyutotpannam ity āha -- apracyuto(tā)nutpannatvenaiva ca sthiraikasvabhāva[123.8]tvaṃ jñeyam |
tadbhede 'pi [123.19] janakājanakabhedepi | tasya [123.20] bhāvabhedasya | aparāpekṣasvabhāvabhedalakṣaṇatvād i[123.20]ti parāpekṣo yaḥ svabhāvabhedo na bhavati svata eva yo bhāvabhedalakṣaṇatvād iti | bhavata idaṃ bhāvatkam [123.21] | ādhīyate [123.26] adhikriyate niyujyate vā | svarūpeṇa kartṛtve vivakṣitasyāpi tādrūpya prasajyetety abhiprāyeṇāha e[144]ṣām api pararūpeṇa kartṛtva [124.1] iti | pararūpeṇa kartṛtve iti para eva kartā syāt | tasya tu tathātvaṃ harītakīṃ prāpya devatā recayantīty anena tulyaṃ syād ity abhipretyāha -- pararūpeṇāpy akārakatvād i[124.3]ti | asyottarasya [124.5] "sahitas tatsvabhāvo na kevala" ity asya | prakṛtam upasaṃharann āha -- tasmād i[124.10]ti | kathañcit ke[124.10]nāpi prakāreṇa na kāryakriyāyā virāmaḥ | purastād api tasya svarūpasya bhāvād iti bhāvaḥ |
__________notes__________
[144] teṣām api-s
syād etaj janakam asya rūpam avasthitaṃ janakañ ca tad ucyate yasmin saty eva kāryam asti na tu yasmin sati kāryaṃ bhavaty eva, sati bhāvasyāka(kā)raṇasādhāraṇṇatvāt | kāryam api tadbhā(tadabhā)ve {p. 360} nopapadyeta ity eva tasya kāryaṃ, tadbhāve tu bhavaty avaśyam iti ko(kvo)payogo 'sya | tasmāt kathaṃ tadrūpabhāvepi kāryakriyā prasaṃjanaṃ jyāya iti |
atrocyate akṣaṇikatvenāpracyutānutpannarūpāntare sarvāvasthāsamāne 'pi kāraṇaṃ yadi kāryaṃ nopajāyate tarhi tatsvatantram āpadyeta | tathā ca na tat tasya kāryaṃ syāt | tadavādi vārtikālaṃkāre prajñākaraguptena --
"sarvāvasthāsamāne 'pi kāraṇe yady akāryatā ||
svatantraṃ kāryam eva syān na [tat]kāryaṃ tathā sati ||" iti |
kāraṇapāratantrye ca tatkāraṇaṃ tatkāryaṃ haṭhād eva janayet | tathāpy abhāve na tasya kāryaṃ syāt | tasmād a[kāraṇāt] kāraṇasya viśeṣaḥ kāryasyāvaśyaṃbhāva evāvaśyañ ca vaktavyaḥ |
nanu "tadbhā(tadabhā)ve na bhavati kāryam" ity akāraṇād asya viśeṣaḥ | na hi tasyākāraṇasyābhāve tatkāryaṃ na bhavatīti, hanta kuta etad avagamyate tada[50b]bhāvaprayukto 'syābhāva iti | yadi hi tadbhā(tadabhā)vasyābhāve tadbhāvalakṣaṇe kāryābhāvasyābhāvaḥ kāryabhāvalakṣaṇaḥ syāt tadā tadabhāvaprayukto 'syābhāvaḥ siddhyed itarathākāraṇābhimatābhāvaprayukto 'pi tadabhāvaḥ kiṃ na kalpyate?[145]tadabhāvepi kāryābhāvasya bhāvān na tadabhāvaprayuktatāsyeti cet, samānam idaṃ kāraṇābhimatepi | tasmād yathā tadavastha eva kāraṇe svayam eva kāryaṃ na bhavati svātantryāt, tathā tadabhāvo 'pi svayam eva na bhaviṣyatīti svātantryād eva | yaś ca svayam eva na bhavati nāsau niyamyata tena paratantratve tasya kāraṇasya bhāve 'vaśyam eva bhavet | tadāhaalaṅkārakāraḥ
__________notes__________
[145] akāraṇābhimatābhāvābhāve 'pi ity arthaḥ |
"[146]tadbhāvepi na bhāvaś ced abhāve bhāvitā kutaḥ |
__________notes__________
[146] pramāṇavā. ālaṃ. pṛ. 74.
tadabhāvaprayukto 'sya so 'bhāva iti tat kutaḥ ||" iti |
tasmāt tadbhāve bhāvas tadabhāve cābhāva iti viśeṣitaḥ kāryakāraṇabhāvo 'vaśyaṃ bhavatīti jñāpayati | tathā ca kāraṇe saty avaśyaṃbhāvi kāryam āyātam iti kathaṃ kadācit kriyāvirāmaḥ |
kiñ ca tathāvidho hi kāryābhāvo nirhetukatvāt svayam eva bhavatīti yuktam api | bhāvas tu hetuparatantratvāt samarthe hetau na bhavatīti na yuktam | tad uktam
"abhāvo hi padārthānāṃ svayam eva bhaved api |
bhāvas tu paratantratvāt kathaṃ hetor bhaven na saḥ ||" iti |
{p. 361} nanu kāryābhāvasya svatantratvāt "kāraṇe saty eva na bhavatī"ti yuktam evaitat | evaṃ tarhi na kāraṇābhāva prayukto 'bhāva kathaṃ bhavet kāryasya(kāryam[147]asya) tataḥ svayam eva na bhavati, yaś ca svayam eva na bhavati nāsau tena niyantuṃ śakyaḥ | tato yathā svayaṃ na bhavati tathā bhaved api | tato na tasya kāryam | yadā tu kāraṇe sati bhaved eva tadā svarasanirodhepy aparāparakṣaṇotpattes tadabhāva eva saṃtānocchedas tadabhāva eva ca saṃtānākṣepakṣaṇānārambho vā sujñāta(na) iti kāraṇapratibaddhatvaṃ siddhyati |
__________notes__________ [147] "kāryam asya" pramāṇavā. alaṃ.pṛ. 74.
etena tad api nirastamyadāhur eke yathobhayādhīnanirūpaṇā vyāptir ayogavyavacchedena vyāpake nirūpyate vyāpye sati bhāva eva vyāpakasya nābhāva iti; vyāpyasya punar anyayogavyavacchedena vyāpaka eva bhāvo vyāpyasya nānyatreti | evaṃ kāryakāraṇabhāvo 'py ubhayādhīnanirūpaṇopi kāraṇe 'yogavyavacchedena nirūpyate, kāryotpādasya purastād bhāva eva kāraṇasya nābhāva iti; kārye punar anyayogavyavacchedena kāraṇa eva sati bhāvo nānyasminn ity anubhavānusārānniścīyata iti | uktayā nītyā tadbhāve 'bhavatas tatkāryatāyā evābhāvaprasaṅgāt svabhāve 'bhāvamata(?)ś cātata kāryaḥ kā(tatkāryakā)raṇatāyāḥ sa tu yā (?) abhisaṃbandhayata eva cātra bhavataḥ (?) kāraṇasya mukhyasyānubhavo 'nyas tu tādarthyād upacaritakāraṇabhāvasyānubhava iti svayam upacaritakāraṇānubhavarūpatva eveti | api ca yathā kāraṇe saty avaśyaṃ bhāvam anicchatā kāryasya kādācit kādanvayāt tatkāra[51a]ṇam iṣyate | tathā kādācit kādavyatirekād api kin na kāraṇam iṣyate yujyate vā | tasmāt kāryakāraṇabhāvaṃ niyatam icchatā yathā vyāptimān vyatireka eṣṭavyas tathā vyāptimānn anva(mān anva)yopy avaśyaiṣitavyo 'nyathā tadyo(tadayo)gād iti |
kiṃ ca sahitāvasthāyāṃ tāvad asau bhāvaḥ kāryaṃ janayatītīṣyate | janayatīti ca ko 'rthaḥ ? kiṃ kāryaṃ sattayābhisambadhyate kiṃ vābhisaṃtsyate? kiñcātaḥ ? yady utaraḥ pakṣas tadā tasmiñ janayati na kadācit kāryaṃ satpratyayaviṣayaḥ syāt sattayā abhisambandhasya bhāvitatvā(vitvā)t | athānya(dya) evopagamas tadā vikalpadvayam, kim anenaiva svabhāvena pūrvam ayam avasthito 'thānyena | na tāvad anyena, ekasya rūpadvayāyogāt | anenaiva svabhāvenāvasthāne ca saṃpratīva tadāpi kāryaṃ sattayābhisambadhyata ity upetaṃ syāt | tathā ca prakṛtakṛ(kṣa)tir iti kim asthānābhiniveśeneti | atha bhavato 'pi kim idaṃ kāraṇatvaṃ? kiṃ prāgbhāva eva kiṃ vā prāg eva bhāvaḥ? yadi prāgbhāva eva, tadā sthirasyāpi evam eva kāraṇatve su[148]sādhitasya nirākaraṇaṃ prasajyeta | atha prāg eva bhāvaḥ, tad etatkṣaṇikatve siddhe siddhyati | tad eva tu na siddham iti {p. 362} katham idam ucyamānaṃ śobheteti | āstāṃ prāgbhāva eva kāraṇatvaṃ ko bādhaḥ? nanūktam evākṣaṇikasyāpi kāraṇatve sādhayituṃ śakye tadanirākṛtir eva mahatī bādheti ceti | hanta kiṃ heturūpasya lakṣaṇenākṣaṇikasya sattvaṃtathāgatair nirākriyate yenedam api vaktum adhyavasitās tarkavidaḥ kathaṃ nāmeti cet | ucyate | prāgbhāva evāsau sthirarūpāt kramākramākhyasya vyāpakasya nivṛttyā nivartate | yathā ca tasya tābhyāṃ vyāptir yathā ca tatas tayor nivṛttis tathānyatra niṛṇītam iti neha hetulakṣaṇakāle 'prakṛtatvād ucyate | atha tad eva na saṃgacchate | tarhi tad evocyatām | na tu hetulakṣaṇena tasyā nirākṛtir iti | alam atārkikavacanenātinirbandheneti |
__________notes__________
[148] atra svasādhitasya ity api dṛśyate |
na hi sa sāmī(hī)[tya]ity e[123.21]kena prakāreṇa vyākhyāyāpareṇāpi prakāreṇa vyākhyātum athave[124.10]tyādinopakramate |[149]asyā [124.10] apekṣāyāḥ |
__________notes__________
[149] asya s
nanūktam eva pratyayāntarāpekṣasvakāryajananasvabhāvo bhāvas tat kathaṃ pratyayāntarasāhityadaśāyāḥ pūrvaṃ kuryād ity āha pratyayāntare[124.19]ti | tadatatkālayoḥ [124.23] sahakārisāhityāsāhityakālayoḥ | kecit punaḥ "svahetubhir evāyaṃ pratyayāntarasāpekṣakāryajananasvabhāvo janita [124.11]" ity atraiva vipañcyate | yady evaṃdharmo 'yaṃ svahetubhir eva janitaḥ syāt tadā na kadācij janayet | tathā hi yāvat sahakāripratyayasannidhikālas tāvad akaraṇadharmāsau bhāvo 'nyathāsyā pūrvam api kartṛtvaṃ prasajyeta | pratyayāntarasannidhikāle ca sa eva kiyatkālākaraṇasvabhāvo yaḥ prathame kṣaṇa āsīt | tato naiva kuryāt ki[51b]yatkālākaraṇadharmatvāt tasya kriyāyāt (kriyāyāṃtu) sa eva svabhāvo na bhavet | yadvā tāvatkālāpekṣajanakasya svabhāvasyānuvṛttes tādātmyaḥ(mye) tāvatkālam akriya eva | punar ante tathaiveti katham ivākṣaṇikaḥ kadācid api janayet | tasmān na pratyayāntarāpekṣajanakasvabhāvo bhāvaḥ svahetubhir janyata iti | tathā cāha --
"tatsahakārisāpekṣajanako yadi hetubhiḥ |
bhāvaḥ syāj janito nāsau kiṃcij janayet tadā ||
tathāhi sannidhīyante yāvat te sahakāriṇaḥ |
tāvan nūnam akartāsau svabhāvas tasya vastunaḥ ||
eṣitavyo 'nyathā pūrvaṃ tatkartṛtvaprasaṅgataḥ | tatsannidhānakāle ca svabhāvo 'sya (?) vartate ||
tan na kuryāt kriyāyām vā svabhāvosya no bhavet (?) |
yadvā
{p. 363} tāvat samayasāpekṣajanakasyānuvṛ...ttataḥ ||
svabhāvasya tathāpy eṣa tāvat kālam asatkriyaḥ |
punar ante tathaiveti kuryād akṣaṇikaḥ katham? ||" iti |
upagato 'ntyo [125.9] yasya sa tathoktaḥ | prasa[150]jyet [126.22] yasya nipātasyārthakathanaṃ haṭhād i[126.22]ti |
__________notes__________
[150] prasahya s |
sutarāma[127.15]tiśayena |
santānam apy āśritya katham ucyata ity āha -- pūrvottareti [128.8] | kiṃ lakṣaṇaṃ nāma vastutas tatra sahakāritvam ity āha -- pūrva[151]kṣaṇebhyas tv i[128.10]ti | tasya [128.14] viśeṣya |
__________notes__________
[151] pūrvapūrvakṣaṇe-s |
tatsamānakāla[152]kāraṇakṣaṇaḥ [130.4] | pra[153]yātura(?)samānakālakāraṇakṣaṇaḥ | ekatvenādhim uktasya [130.6] tad evedam iti niścitasya |
__________notes__________ [152] tatsamānakālaḥ s [153] pradātura- ity api paṭhyate |
upanipatantīti upanipātās te ca kṣaṇāḥ [130.13] tathā kṣaṇo yato 'nyo nāsti kālaḥ sovacchedakatvenaiṣāṃ vidyata iti "[154]arṣa ādi"ty enad vidhātavyaḥ | tenaikakṣaṇikasthāyīni vasturūpāṇīty arthaḥ | evam anyatrāpy evaṃvidhe prayoge jñeyam | svarasataḥ [130.10] svānurāgānnāśo(n)mukhatvād iti yāvat | prakaraṇāt kāryotpādaṃ pratyanuguṇatvaṃ [130.15] pratyeyam | kṣepavatī [130.19] kālavilambavatī |
__________notes__________
[154] pāṇinīyasūtraṃ tu "arṣa ādibhyo 'c (5.2.127) iti vartate | kiṃtu durvekena anyad eva kiñcid uddhata bhāti | tathā ca atra "arṣa ādibhyo 'dityanenād vidhātavyaḥ" iti pāṭhaḥ samyak sambhāvyate |
tadanāsādanam eva katham ity āha -- kṣaṇānām i[130.27]ti | ayaṃ niratiśayo 'yaṃ ca sātiśaya iti vivekasyābhāvāt | kāryotpādānuguṇamā[130.28]dyam ity arthāt |
yad uktam akṣaṇike tatsarvaṃ kṣaṇikeṣv api mamaṃ yata [131.10] iti | teṣāṃ [131.12] kṣaṇikānām | yad vā kṣaṇānām i[131.13]tīdam ubhayatrāpi sambandhanīyam | pūrvaṃ svadeśasthityā tā(te) eva parasparataḥ samutpannaviśeṣāḥ sannidhīyante [131.15] pratyāsīdanti | dūradeśavartināṃ kathaṃ hetuphalabhāvapratiniyama ity āśaṃkāyāṃ nyāyam upadarśayann āha yena yasyābhī[131.16]ti yena dūrasthitasahakārikṛtena viśeṣeṇa saviśeṣā eva saṃnidhīyanta itīṣyate | tasya viśeṣasyotpattāv api [131.22] |
{p. 364} naiva kāryotpādane yogyās te 'smābhir iṣyante kiṃ tarhi kāryotpādānuguṇasyotpādane tat kathaṃ tadupāyetyādy ucyamānaṃ śobhetety āśaṃkyāha yadi hi [132.5] iti |
bhaṅgyā [132.20] vaktroktyā | kiṃ puna[132.22]r hi dvistrir vā brūmaḥ | kiṃ tarhi śataśa eva brūma ity arthaḥ | saṃpratyevam eva vyākhyānasya niravadyatayāpūrvaṭīkākṛtaḥkaṭākṣayann āha -- evam i[132.23]ti | ye [132.25]ṭīkākṛtaḥ| na viśeṣotpādanād evetyādigranthasya punar uktatāpari[52a]hārārthaṃ yatante yatnaṃ kurvanti | hante[132.26]ti nipāto nāmantraṇamātre | tadabhāvā[133.2]d viśeṣotpādābhāvāt |
na sarvadāparāparayogosya saṃbhavati yenāsya tannibandhano viśeṣaḥ kalpyata ity āha nahī[133.22]ti | ekam evā[133.22]sahāyam eva | chāyāpi śītādyarthakriyākāriṇī vastv eva tv anā(na tv ā)lokābhāvamātramiticchā[155]yodvatā (?) | na tu pratikṣaṇam ityādinā ekadaivārthasyoktatvāt kathaṃ dviḥ punar grahaṇaṃ kṛtam ity āha kṣaṇikeṣv i[133.29]ti | dvi[134.2]r dvau vārau "dvitricaturbhyaḥ suj" iti | (pā. 5-4-18) sucakenoktam ity āha tatra svarasata [134.2] iti | tajjanmanimittam ity ācakṣāṇo mūle nimittasaptamīṃ darśayati |
__________notes__________
[155] yoddhatā (?) ity api paṭhyate |
parasparopasarpaṇādyāśrayād eva pratyayaviśeṣād i[136.23]ti janmanyaparasparasaṃpṛktalakṣaṇavyavadhāneneti draṣṭavyam | anyathā vakṣyamāṇavirodhaḥ syāt | yasmin kārye kartavye 'nukūlo 'nuguṇaḥ sa cāsau viśeṣaś ceti tathā āsād itas tadanukūlo viśeṣo yais te tathā taiḥ [136.28] |
atha kena granthena pūrvam anavasthoktā kathaṃ ca syād iti pārśvasthavacanam āśaṃkya taṃ prāguktaṃ granthaṃ tasya cārthaṃ darśayann āha athe[137.1]tyādi | kathaṃ sā na bhavatīty āha tasye[137.4]ti | kuśūlādyavastham api bījaṃ kṣityādinā kṛtaviśeṣaṃ kṣityādikam api tena kṛtaviśeṣam evopatiṣṭhata ity asya praka[156]raṇa(kāra)syānubhyupagamāt [137.4] kiṃ nāmābhyupetāmaty āha puruṣa[137.5]tyādi | purvavatprakiraṇa[137.5]śabdo draṣtavyaḥ | kāryotpādānuguṇo 'yam ādyo viśeṣaḥ saṃparkakṣaṇānantarakṣaṇarūpas tajjanakasya dharmaśabdād anicaṃ vidhātuṃ vyutpattiṃ darśayann āha akṣepeṇe[137.14]ti | kāryatām ananubhavata [137.27] iti tatkāryatāṃ ceti draṣṭavyam itarathā antyāvasthāprāpter abī(prāptena bī)jādinā anekāntaḥ syāt |
__________notes__________
[156] prakārasyānubhyupagamāt s
{p. 365} bāhulyeneti vivṛṇvan prāyaḥ[137.28]śabdaṃ nipātaṃ darśayati bāhulyenety asyārthe vartamānam | atha yena nyāyena kṣaṇikasyaikārthakriyayā sahakāritvasaṃbhavas tenākṣaṇikasyāpi bhaviṣyati tat katham evaṃ vibhajyata iti āha tatsambhavina [138.2] iti |
svabhāvāntarotpattir api viruddhā kasmāt kalpyata ity āha prāgakārakasye[138.3]ti | kathaṃ na virudhyata ity āha tasyaiva hī[128.4]ti | tarhi pūrvasvabhāvasya katham u(ma)panaya ity āha -- tatre[138.6]ti |
[157]tatsabhāvataiva |
__________notes__________
[157] idaṃ "asau" (138.15) ity asya arthakathanaṃ bhāti |
kim itī[138.15]ti nipātānipātasamudāyaḥ kasmād ity asyārthe vartate | mughe[138.15]ty ayam api nipāto vṛthety asyārthe |
tāni [138.15] pratyayāntarāṇi |
samprati vyākhyātaprabandhasya saṃbhavaprastutābhidhānasaṃgatiṃ darśayann āha tad evam i[138.17]ti | anekāntaparihārāyoktam asye(ktasye)[138.20]ti "tatsvabhāvasya jananād" ity asya prasaṃgāt prastāvād āgataṃ prāsaṃgikaṃ [138.23] kāryaṃ yatheṣṭam avināśaṃ hetu(ṣṭam vināśahetu)naiva nivṛttiḥ kriyata ity āha vināśaheto[139.27]r iti | mudgarādeḥ [139.28] sakāśāt, vastvantarasya [139.29] pradhvaṃsalakṣaṇasya bhāve |
vyavasthitarūpasya [140.5] prācyenaiva rūpeṇa vartamānasya |
nanu yadi svarasaniruddhāt tāmrāder upādānakāraṇād vahnyādeś ca sahakāri[52b]kāraṇād anyasyaiva dravyādirūpasya tāmrāder utpattir ihācāryeṇopagamyate -- tarhipramāṇavārtike 'nenaiva yadavādi --
"sahakārāt sahasthānāśaṃkā agnitāmra(sthānam agnitāmra)dravatvavat" (pramāṇavā. 1.6.4) iti tadvirudhyeta | śakyate hi tatrāpīdaṃ vaktum upādānāt tasmāt tasmāc ca sahakārikāraṇād anyad eva tat tathotpannam | na tv agnis tāmradravatvaṃ saha tiṣṭhata iti cet | satyam, yathāśruti syād virodho yathā tv avirodhas tathāsmābhirviśeṣākhyāne khyāpitam iti tata evānugantavyam iti |
{p. 366} asthitisvabhāvo '[140.19]sthitisvarūpo dharmaḥ parāśritatvāt | tasyotpattiḥ | tato [140.12]sthirarūpād dharmād vināśahetusamudbhūtāt | iti[140.19]r ucyamānasyākāraṃ darśayati | para eva praśnayann āha -- kathaṃ jñāyata [140.22] iti | avasthānāt [140.24] tasya vināśasya kāṣṭhāder iti prakaraṇāt | tathāpi tasya tathātvam katham ity āśaṃkya para evāha yadī[140.24]ti | tadasaṃbhavepi [140.25] vināśahetvagnyādyabhāvepi | tarhi na nivartetaivety āśaṃkya sa evāha tasya svabhāvene[140.25]tyādi | yad uta [140.26] yad etat | yat tasmāt tasya vināśo bhavatīti bruvatā parakāryatvaṃ tasya kathitaṃ bhavatīty āśaṃkya sa evāha parasmād i[140.27]ti | uktam evārtham upasaṃhāravyājena sphuṭayann āha svahetubhir evāyam i[140.28]ti | atramīmāṃsakasya sahāyakaṃ darśayann āha -- tad uktam i[141.2]ti | yena svabhāvena virodhinaṃ [141.4] apekṣya nivartata [141.3] iti yojyam | anyeṣāṃ kṣaṇikavādināṃ mudgarādikam a[141.4]pekṣya nivartata iti sambanddhavyam |
bhāvacyuti[141.8]r bhāvasyābhāvaḥ prasajyapratiṣedha ity arthaḥ, avadhāraṇenānyasya virāmaḥ | sāpi katham ahetur ity āha -- tasyāś ce[141.9]ti | yadi sā bhavitrī katham ahetukā bhaved ity āśaṃkya sa evāha -- nahī[141.9]ti | ko nāmāsya bhāṣitasyārtha ity āha kevalam i[141.10]ti |
idam anantaroktam uttaraṃ kartṛ vikalpadvayaṃ karma nātikrāmati [141.12] | nityavikalpasyāvakāśo [141.14] nāstīti bruvato 'yam āśayaḥ | sa hi nitya ucyate yo naiva vinaśyati na cāyaṃ tathopagata iti | ne[141.15]ti siddhāntī | tadupagamepi [141.15] kālāntarasthitidharmatopagamepi | saṃvatsara [141.16] iti "kālādhvanor atyantasaṃyoga" (pā. 2-3-5) iti dvitīyā | samvatsaraṃ vyāpya sthita [141.18] ity arthaḥ | yady ekadivasāv ati(se 'ti)krānte saty ekadivasā(sa)nyūnasamvatsare sthitidharmā syāt tadānayoḥ svabhāvayor viruddhadharmādhyāsena bheda eva bhaved ity abhiprāyeṇa sa eva tad antepī[141.18]ty āha | ye(te)naiva nyāyena dvitrikṣaṇasthitidharmotpādāvagamepi nityatopagamo 'vagantavyaḥ | anena [141.27] akṣaṇikavādinā | pūrvoktena [142.3] "tadantepi sa evāsya svabhāva" ity anena nyāyena yuktyā tadayogā[142.5]n nāśāyogāt | ne[142.9]ti siddhāntavādī | ata eva [142.9] virodhisannidhānāpekṣatvād eva vināśasya tannibandhanatvaprasaṃgāt [142.8] apekṣaṇīyavirodhikāraṇatvaprasakteḥ | {p. 367} hetubhāvasya [142.10] [53a]hetutvasyāpekṣā kāryeṇāpekṣyamāṇadharmasyaivāpekṣā sā vivakṣitatvāt sā lakṣaṇaṃ [142.11] yasya tadbhāvas tattvaṃ tasmāt | kaḥ punar i[142.12]ti siddhāntī | ayaṃ cāsyāśayo yadi vināśo 'nyathā nopapadyate parataś ca na bhavati taṃ cāpekṣata iti pramāṇasiddhaṃ syāt kalpyeta vaitat, yadi param etad eva nāstiīti | pūrvam akiṇcitkaratvena virodhitvam upetya tadapekṣāyāṃ uktam | saṃprati tu virodhitve 'kiñcitkaratvam eva nāstīti darśayann āha kathañ ce[142.15]ti | nāma[142.16]śabdo 'saṃbhāvanāyām iha |
samayaḥ [142.20] siddhāntaḥ | tadbhāva eva [142.27] mudgarādibhāva eva | teṣāṃ [142.27] kapālādīnāṃ bhāvāt utpādāt | yathā tadbhāvabhāvitvaṃ teṣāṃ tathā darśayann āha -- vegavad i[142.28]ti | kasmāt saṃjātātiśaya ity apekṣāyāṃ yojyam paraspare[142.28]tyādi | kāryamukhenoktvā kāraṇamukhenāpy āha tasya ce[143.2]ti | tasya vegavanmudgarādisahakāriṇo ghaṭakṣaṇasya |
parasparaparihārarūpatvāt [143.10] parasparaparihārasthitarūpatvāt | vināśaḥ kathaṃ tasya svabhāvo bhavitum arhati yena evam ucyata ity āha -- vinaśyatī[143.14]ti | bhāve vihito ghañ a(ku)to vacanāt kartari bhavatīty āśaṃkyāha -- bahulam i[143.14]ti | "kutyalyuṭo bahulam" (pā. 3-3-113) ity asmād vacanād ity arthaḥ |
vināśaṃ pratyanapekṣāṃ [143.23] pratipādye[143.24]ti yojyam | anapekṣāṃ vinaṃṣṭur ity arthāt | kathaṃ pratipādyety āha -- tad i[143.23]ti | taddhetvayogena vināśahetvayogena | ayoga eva kuta ity āha -- asāmarthye[143.24]ti | pūrvācāryaśabdenācāryadignāgo 'bhipretaḥ |
syād etat tatra khalu viparyaye bādhakaṃ pramāṇam ucyate yat sādhyaviparyaye hetor vṛtti(ttiṃ) bādhamānaṃ sādhyasādhanayoḥ pratibandhaṃ sādhayati | na tu yat sākṣād eva sādhyaṃ sādhayati | iyaṃ cānapekṣā sākṣād eva kṣaṇakṣayitāṃ kṛtakānāṃ satāṃ sādhayituṃ śakteti | tathāhi ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣās te tadbhāvaniyatā yathāntyā kāraṇasāmagrī svakāryotpādane | vināśaṃ pratyanapekṣāś codayān antaram ime kṛtakā bhāvā iti -- prayoge kṛte kṛtakānām eṣāṃ kṣaṇikatā kiṃ na pratīyate yena kṛtakatvāddhetos tatsiddhiḥ prārthyate | tasmād ayaṃ maulo hetur vaiyarthyam ātmanaḥ paśyan nai(śyan ne)vaṃ viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ sādhyasiddhau sahāyam apekṣayituṃ kṣaṇam api na kṣamata iti | na vayaṃbhaṭṭārcaṭena kṛtakatvasya hetor evaṃrūpe vuparyaye bādhakapramāṇe pradarśite sati {p. 368} caivaṃ gaḍupraveśe 'kṣitārānirgamakalpite yathāśruti suśliṣṭaṃ kiñcid vaktumīśmahe, kevalaṃvārtikakārasya kṛtakatvahetor vyāptiṃ samarthayituṃ pūrvācāryaiḥ kāmanapekṣāṃ bruvatoyam abhiprāyaṃ (?) prakāśayituṃ sahāmahe | anapekṣaśabdena hy anapekṣāsūcitaṃ bādhakam abhipretam | na tv etadai(d e)va bādhakaṃ pramāṇam | tathāhi kṛtakatvasyodayānantaram avināśitve sati vināśaṃ prati sāpekṣatvaṃ syāt | anyathā vināśayogāt | vināśaṃ [53b] pratyanapekṣatvaṃ taddhetuyogād avagataṃ tasya vyāpakam tatas tadvyāpakaṃ svaviruddhavidhinā vipakṣāt tadbhāvāniyatatvād udayānantaram avināśitvalakṣaṇāt nirvatamānaṃ svayam api vyāpyaṃ kṛtakatvam ādāya nivartata iti vyāptisiddhiḥ | tataś ca vyāpakavirudhopalambhāt kṛtakasya hetor nivṛttir iti vyāpakopalabdhivuparyaye bādhakaṃ pramāṇam -- etat sucanārtham anapekṣāṃ (?) bādhakaṃ pramāṇam asyābhimatam | ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣā ity etad api yady anantaroktasūcanād bādhakaṃ pramāṇam ucyate, kāmam ucyatāṃ kaḥ pratikūlo 'nukūlam ācarati | na tu jātu tad eva bādhakaṃ pramāṇaṃ vaktuṃ yuktam svātantryeṇa kṣaṇikatvasya tena sādhanāt | tad ukyamācāryaśāntarakṣitena --
"tatra ye kṛtakā bhāvāḥ sarve te kṣaṇabhaṅginaḥ |
vināśaṃ prati sarveṣām anapekṣatayāsthiteḥ ||
yadbhāvaṃ prati yan naiva hetvantaram apekṣate |
tat tatra niyataṃ jñeyaṃ svahetubhyas tathodayāt |
nirvibandhā hi sāmagrī svakāryotpādane yathā | vināśaṃ prati sarvepi nirapekṣāś ca janminaḥ ||" (tattvasaṃ. 353-355) ityādi | ye punar imaṃ doṣam upadarśitaṃ prativada[158]nto yathāśruti bādhakaṃ pramāṇam idaṃ samarthayitum īśate na tān vayaṃ[159]vidmaḥ pratyutopakāriṇa eva manyāmaha iti | tarhi pūrvācāryair akṛtakasatāṃ kṣaṇikatvam uktam, tathā ca nityatvam urpakṣeta(?)m ity āśaṃkyopasaṃhāravyājenāha -- tad evam i[144.9]tyādi | ahetoḥ svabhāvādiniyamāyogād ity abhiprāyeṇāha kṛ[160]takatvasya sato 'bhāvād i[144.9]ti |
__________notes__________
[158] "bahanto" ity api paṭhyate | [159] atra yadi "dviṣmaḥ" iti pāṭhaḥ syāt tadā bāḍhaṃ saṃgacchet | [160] akṛtakasya s |
sāmānyenety asya spaṣṭīkaraṇaṃ kṛtake[144.25]ti tatsvabhāvasāpekṣatvāddhi[144.23]nāśisvabhāvasāpekṣatvāt | vināśisvabhāvasāpekṣa[161]ṇād i[144.24]ti hetubhāvena viśeṣaṇam | iti[144.25]r hetau | {p. 369} a[162]napekṣāyā [144.25] hetubhūtāyāḥ svato nasvataḥ sva(naśvarasva)bhāvatā tasyā pra(a)siddheḥ hetvantaravyāpāraniṣedhamātrābhiprāyeṇa sva[163]to [144.25] grahaṇaṃ draṣṭavyam | abhidhānīyam abhidhātum ucitam iti manyamāna [144.27] ācārya iti prakaraṇāt | saṃbhāvanāyāṃ [145.4] nyāyabalāyātāyām iti draṣṭavyam |
__________notes__________
[161] sāpekṣāṇām s | [162] anapekṣayā s | [163] sato s |
nanu sattāyogāditaḥ satvam akṣaṇikasyopapatsyate tat kathaṃ śaktir hi [145.18] -- ityādy ucyamānaṃ śobhata ity āśaṃkyāha evaṃ manyata [145.20] iti | tripadārthasatkarīti sattā tair iṣyata ity abhiprāyeṇāha -- sāmānyādī[145.22]ti | ādiśabdāt viśeṣasamavāyaparigrahaḥ | svarūpasattve ca teṣām iṣyamāṇe tadvad anyeṣām api kiṃ [na] bhavet? itaretarāśrayatve caikāsiddhau dvayāsiddhir doṣaḥ | teṣāṃ [145.24] vandhyāsutādīnām | tasyaiva sattāyoga ity arthasāmarthyam eva bhāvalakṣaṇam āyātam i[146.3]ty eṣa eva pāṭhaḥ iti[146.2]śabdena hetvabhidhāne arthyata ity artho dāhapākādis tatra sāmarthyaṃ tad eva bhāvalakṣaṇam āyātam iti saṃgatatvāt | tasyaiva sattāyoga ity artha iti pramādapāṭhaḥ | evaṃ hi sāmarthyam eva bhāvalakṣaṇam ity akāraṇam uktaṃ syāt ke ca(kva ca) tatsāmarthyam iti ca noktaṃ bhavet tasmā[54a]d ity adhyāhṛtya vyākhyāne ca kliṣṭam iṣṭaṃ syād iti | atraivopapattyantaraṃ samuccinvann āha -- itthaṃ ce[146.3]ti anena vakṣyamāṇena prakāreṇa | evam a[146.3]rthasāmarthyabhāvalakṣaṇam iti | tam eva prakāraṃ darśayann āha anyathe[146.3]ti | arthasāmarthyād anyena prakāreṇa |
mīmāṃsakādīnāṃ sattvalakṣaṇam apāsyadigambarasyāpi dūṣayitum āha | utpāde[146.6]ti | yady evam āhuḥ:-
"ghaṭamaulisuvarnārthīṃ nāśotpādasthitiṣv ayam | śokapramodamādhyasthyaṃ jano yāti sahetukam ||" [āptamī. 59] "na nāśena vinā śoko notpādena vinā dhṛtiḥ |
sthityā vinā na mādhyasthyaṃ tasmād vastu trayātmakam ||" iti |
tathā
"prayovrato na dadhyatti na payotti dadhivrataḥ | agorasavrato nobhe tasmād vastu trayātmakam ||" [āptamī. 60] iti | katham ayuktam ity āha ghrauvyeṇe[146.7]ti | virodhāddhetor ekasmin dharmiṇyayogāt [146.7] | eṣām ity arthāt | anenāsaṃbhavitāṃ lakṣaṇadoṣam āha -- yathoktaṃ [146.10] yādṛśam uktaṃ utpādvyayaghrauvyātmakaṃ lakṣaṇaṃ yasya tat tathoktam | utpādavyayaghrauvyāṇām {p. 370} asattvaprasaṅgenāvyāpitālakṣaṇadoṣo draṣṭavyaḥ na cāsaddhis tair anyasya yogo yukta iti | anyathā [146.12] svajñānajananam apy ayogyaśaktatvopagame(ma?)prakāreṇa(?) yadi hi sāmānyād iti svajñānaṃ janayet tadārthatvena vyavasthāpyeta nānyatheti bhāvaḥ | ādi[146.12]śabdena dravyāvyavasthādisaṃgrahaḥ |
kṣaṇi[164]katva [146.27] iti sat saptamīyam | kramayaugapadyābhyām i[146.28]ti kramayaugapadyakāritvābhyām iti draṣṭavyam itarathā kāryadharmābhyāmābhyāṃ kāraṇadharmaḥ kāryakāritvaṃ katham iva vyāpyeta | yathācāmū kāryadharmau tathopariṣṭādbhaṭṭārcaṭena eva sphuṭayiṣyate |
__________notes__________
[164] akṣaṇikatve s |
arthakriyākāritvamātrakramākramakāritvātmakārthakriyākāritvaviśeṣayoś cobhayavyāptikatvātmakaṃ sattvaṃ kramākramakāritvābhyāṃ vyāptam ity ucyate | anyathā sāmānyena viśeṣo vyāpyate | vṛkṣatveneva śiṃśapātvam | na tu viśeṣeṇa sāmānyaṃ vyāpyate | vṛkṣatvam iva śiṃśapātveneti | katham idam ucyamānaṃ śobheteti | tato [146.29] vyāpyavyāpakabhāvāt kāryakāraṇaśaktarūpavyāpakayoḥ kramākramakāritvayor nivṛtte[147.1]r nivṛttatvāt | ta(ka)dā nivṛttir ity apekṣāyām āha akṣaṇikatva [147.2] iti akṣaṇikatve sati | tatra evākṣaṇikatvād vipakṣān nivṛtter iti ca sāmarthyād apādānaṃ draṣṭavyam | kathaṃ tayos tato nivṛttir ity āha -- virodhād i[147.1]ti | virodhād ity anupapatter ity artha, na tu śāstranirdiṣṭalakṣaṇayor virodhayor anyataravirodhavaśād iti | "virodhaśabdenāyogasya vivakṣitatvāt tataś cākṣaṇikasya kramayaugapadyābhyām arthkriyāsiddhim anusaratāsaugatena[165]virodhy apy akṣaṇikaḥ[166]pratyetavyo virodhipratipattināntarīyakatvād virodhasiddhir[167]iti yadīritaṃśaṅkarācāryeṇa tadapahastitam | ayogapakṣe 'pi yāvat sambhavaṃ dūṣaṇaṃ pratividhānaṃ cāsmābhirviśeṣākhyāna eva vistareṇābhihitam iti tata evāpekṣitavyam iti. anena ca yasya [na] kramākramayogo na ta[54b]sya kvacit sāmarthyam, yathākāśakuśeśayasya. asti cākṣaṇike sati vyāpakānupalambhaḥ sattvahetoḥ sādhyaviparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ darśitaṃ veditayam | yathā cāsyāśrayāsiddhatvadoṣo na saṃbhavati | a(ta)thāsmābhiścatuḥsa(śa)tyāṃkṣaṇabhaṅgasiddhauviśeṣākhyāne cākhyātam iti tata evāvagantavyam iti. viruddhayoḥ [147.3] sattvāsattvayoḥ | tato 'kṣaṇikatvāt |
__________notes__________
[165] saugatenaem.(cf. steinkellner 1963: 8 frag. 6) : saugate hbṭā [166] virodhy apy akṣaṇikaḥem.(cf. steinkellner 1963: 8 frag. 6) : virodhyasya kṣaṇikaḥ hbtā [167] virodhasiddherem.(cf. steinkellner 1963: 8 frag. 6) : virodhasiddhir hbtā
kramayaugapadyābhyām eve[147.6]ty atra kramayaugapadye kāryadharmāv eva vivakṣite | tenāyam arthaḥ -- kāryam aṅkurādikaṃ bījādinā [147.6] kevalaṃ vā kriyetānyasahitaṃ {p. 371} ceti | kāryajanmanaḥ[168][147.8] kāryotpatteḥ | viprakarṣiṇāṃ [147.10] svabhāvādiviprakarṣayuktānāṃ ne[147.14]ti siddhāntī | ubhayathā [147.15] tasya prakārāntarasya dṛśyatvādṛśyatvaprakāreṇa | kāryāntarasāhityāsāhityarūpe kramayaugapadye vivṛṇvatā cānena kāryadharmatvaṃ kramayaugapadvayor vyaktam upadarśitam | ata eva kramayaugapadyābhyāṃ kāryakriyāvyāptety asmābhir vyākhyātaṃ tathā | tadubhayāvasthāvirahepi [147.17] kāryāntarasahitāsahitāvasthābhāvepy aṅkurāder iti prakaraṇāt | anyathābhavanaṃ [147.18] prakārāntaram | bhavatv evaṃ, tataḥ kim āyātam ity āha -- tasya ce[147.18]ti | anena dṛśyātmatvaṃ tasya samarthitam | astuṃ dṛśyānupalambhāt kasmiṃścid deśe kāle ca tasyābhāvavyavahāro 'nyasmin punar deśe kāle cāpratiṣedhāt kathaṃ tatra prakārāntarasyābhāvaḥ siddhyatīti āśaṃkyāha | tasya ce[147.23]tyādi | aṅkurādibhāvasya aṅkurādyutpādasya avasthādvayabahirbhāvaniṣedhe kāryāntarasahitāsahitāvasthābahirbhāvas tābhyāṃ prakārāntaraṃ tasya niṣedhe dṛśyānupalambhakṛte sati hy ani(sati ni)ṣedha ity āha -- kayościd i[147.24]ti | deśāntarādau (147.24) bhāvepī[147.25]ti tasyāṅkurāder iti prakaraṇāt na kācit kṣatiḥ [147.25] | kiṃ bhūte deśāntarādāv ity āha krameṇetyā[147.24]di | itarasmin vā [147.24] yugapadaṅkurādibhāvavati vā | etac ca hetubhāvena viśeṣaṇam | ayaṃ cāśayo deśāntarādir apy etad deśāntaravat kramena vā tadbhāvavān yugapad vā bhavitum arhati, tadubhayāvasthābahirbhāvasya niṣiddhatvāt | sati caivam adoṣa eveti | na kācit kṣatir i[147.25]ti bruvataś cāyam abhiprāyaḥ -- kāryasya caikatraikadāvasthādvayabahirbhāvo niṣiddho 'nyadāpi tena bhavatā pramāṇaparidṛṣṭātmanaiva bhavitavyam anyathā tat kathaṃ deśāntarādau prakārāntaram āśaṃkyeti(kyeteti) | prakaraṇam upasaṃharann āha ta[ta] [147.25] iti |
__________notes__________
[168] kāryātmanaḥ s
nanu saṃpratyevoktaḥ svabhāvānupalambha evetyādi tat katham idānīm ucyate pratyakṣa [147.25] ityādīti cet | naiṣa doṣaḥ pūrvaṃ hi mūḍhaṃ pratipattāraṃ prati tathoktam adhunā punar amūḍhaṃ pratīti ko vyāghātaḥ |
kramayaugapadyayor i[148.1]ti kramākramayor ity arthaḥ sakṛtapratyupalakṣaṇena yaugapadyaśabdenākramasyaiva vivakṣitatvāt anyathānyo 'nyavyavacchedarūpatā durupapādāpadyate tataḥ sarvatraivākramārthī(rtho) yaugapādyārthaḥ | ata evāsmābhir akramaśabdena yaugapadyamanūditam iti | tasya [148.3] prakārāntarasya pratiṣedhaḥ | [55a]ubhayaniṣedhātmakam eva prakārāntaraṃ kiṃ {p. 372} na bhavati yenaikaniṣedhanāparavidhānāt tasya niṣedho bhavatīty āha -- vidhipratiṣedhayor i[148.4]ti | ayam abhiprāyaḥ -- kramo na bhavatīti ayam evākramavidhiḥ | sopi na bhavatīti tadaiva tasya niṣedhaḥ anayoś caikādhikaraṇayor ekakālikayor virodhas tasmāt tathābhūtasyā...ṃ...va iti | tasyāpratiṣedha [148.3] iti tv apāṭha ea | kāraṇam api kāraṇāpekṣayā kāryam eveti kāraṇagrahaṇam, na tu kāraṇatvenāsyopayogo 'tra kaścit | karya eva prakārāntarāsaṃbhavasya cintyatvāt; yad vā kāraṇena kriyamāṇe kārya iti jñāpanārthaṃ kāraṇagrahaṇaṃ vāstavaṃ rūpa(varū)pānubādakaṃ pratiṣedhasya yadviruddhaṃ tasyopalabdhir ity āśaṃkā etad evopapādayann āha vyavacchidyamāne[148.10]ti | itarasya vyavasthānam i[148.10]ti tathavyavacchidyamānaprakārād itaravyavasthānam iti tathā |[169]sambhavaṃ hetoḥ [148.15] sadbhāvam iti prakaraṇāt | saṃbhavagrahanaṃ copalakṣaṇaṃ tena pūrvasiddhāṃ ca vyāptiṃ pradarśyety api draṣṭavyam | virodhasādhanam evā[148.15]rthāt prākpravṛttam ity avaseyam | bādhakam ity asyāviruddhopalabdheḥ sādhyaviparyaye bādhakaṃ [148.15] pramāṇam ucyata iti cādhyāhāryā(rya)kriyāpekṣayāyaṃ ktvāpratyayaḥ kāryo 'nyathā kāṃ kriyām apekṣyeyaṃ pūrvakālā pradarśanakriyā pradarśayitavyā yatrāyaṃ bhavet, yathāśruti bhinnakartṛkāyāṃ ca kriyāyām ayaṃ prasajyeta puruṣasambadhitvāt pradarśanasyeti | viruddhamātrābhiprāyeṇa śītoṣṇasparśayor i[148.16]ty udāharati |
__________notes__________
[169] sadbhāvaṃ s
nanu kramākramābhyāṃ kāryaṃ kāmaṃ vyāpyatāṃ tathāpy akṣaṇikaḥ krameṇākrameṇa vā kāryaṃ kariṣyati | sati caivaṃ vyāpakānupalambho 'siddha ity āśaṃkyāha -- tatreti [148.18] | aviśeṣāt [148.18] pūrvarūpāviśeṣāt | etad eva dṛṣṭāntavyājena vyanakti akārakāvasthāyām ive[148.18]ti | apekṣitasahakāripratyayaḥ sankaroti nānyadety āha -- sahakāryapekṣā ce[148.19]ti | anupanyasanīye[148.20]ti ca sambandhaḥ; kuta ity āha dvividhasyāpī[148.19]ti | atha yathā bhinnadeśānekakāryakāritvam ekasya svahetu(to)s tathotpādād upapadyate taddhi(tadvadbhi)nnakālānekakāryakaraṇam upapatsyate tat kutaḥ kramakāritvānupapattir akṣaṇikasyeti ceti(cet) | tad etaccatuḥsa(śa)tyāṃ kṣaṇabhaṅgasiddhāv asmābhiḥ sūktaṃ pratyuktam iti tata evānugantavyam |
nanu kāraṇalakṣaṇasya kramasya kṣaṇikapakṣepy anupapatteḥ samāno doṣa iti ced etad api tatraiva nirṇitam iti nehocyata iti | sarveṣāṃ [148.20] ceti dvitīyādikṣaṇabhāvinām ity avaseyam | ekakriyākāla eva [148.20] prathama kṣaṇakriyākāla {p. 373} eva | tatkāraṇa[ka]sya [148.21] dvitīyādikṣaṇabhāvitvenābhimatakāryakārakasya tadaikakriyākale, eva[148.20]kāro bhāvād ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | anena ca yad yadā yajjanasamarthaṃ tat tadā janayaty eva yathā antyā kāraṇasāmagrī | dvitīyādikṣaṇabhāvitvenābhimatakāryajanasvarūpaś cākṣaṇikaḥ prathamakṣaṇa iti svabhāvahetuprasaṅgaṃ sūcayati | nāpi yugapat [148.21] | "[55b]akṣaṇikaḥ kāryāṇi karotī"[148.18]ty abhisambadhyate | yena svabhāvena tatkāryamajījanat tasya svarūpasyānuvṛtter ity abhipretya punas[170]tatkaraṇaprasaṅgāc ce[148.22]ty āha | anenāpi samudāye yajjananasamarthaṃ tat tadā ta tajjanayaty eva yathāntyaḥ kāraṇakalāpaḥ | kṛtakatvenābhimatakāryakaraṇarūpaś cākṣaṇiko dvitīyādikṣaṇa iti svabhāvahetuprasaṅgam eva darśayati | anayoś ca prasaṅgahetvor upadarśitayor arthādunnīyamānayoś ca prasaṅgaviparyayayor yāvat saṃbhavaṃ dūṣaṇaṃ taduddharaṇaṃ cāsmābhirviśeṣakhyāne samīcīnaṃ nirūpitam iti tata evāvagantavyam iti | akārakarūpāviśeṣād [148.23] idānīṃ yad akārakarūpam asya tasmād aviśeṣād ity artho 'vasātavyaḥ | bhedaprasaṅgaḥ [148.25] śaktāśaktayorūpayor ity arthāt | atraivopapattyantaram upacinvann āha nityaś ce[148.25]ti |[171](pūrvottarakālabhāvā ca upapattyor bhedo 'vaseyaḥ pūrvakālahetur akāle ca) ekadā [128.28] ekasminn eva kṣaṇātmani kāle sarvasya kartavyasyaikadā [148.29] eva kṛtatvād arthakriyākāritvābhāvād asattvaṃ syāt | iti[149.1]r hetau | prakaraṇam upasaṃharann āha eva[149.2]m iti |
__________notes__________
[170] punas tatkriyāprasaṅgāt s | [171] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ asambaddho bhāti |
āryajñānaṃ tanvaṃtīti āyatanāni | cakṣurādīni [149.3] ca tāny āyatanāni ceti tathā | antarvyāptivādinopy asya mate pramāṇasiddhasyaiva dharmitvaṃ vācyam anyathāntarvyāptir asamarthitā syāt | tataś cakṣurādyāyatanānām amīṣāṃ pramāṇasiddhānām iti draṣṭavyam |
syād etad yat sat tatkṣaṇikam eveti niyataṃ kṣaṇikatvaṃ sādhayituṃ kila sattvākhyo hetur upadīyate | ayaṃ cākhilaṃ vastu nākṣaṇikaṃ nāpi kṣaṇikam iti sādhayan sādhyaviparyayasādhānād viruddha eva | tathā cāvādīdvādanyāye syād vādakeśarī-- "akhilasya vastuno 'nekāntikatvaṃ sattvāt | anyathārthakriyā kutaḥ" -- iti | etac ca vyācakṣāṇena kulabhūṣaṇena ṭīkākṛtā evaṃ vyākhyātam upapāditañ ca -- "akhilaṃ carācaraṃ sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭaṃ vastu dharmitvenopāttam | anto dharmo naiko 'neko 'nta ātmā svarūpaṃ yasya tadbhāvas tattvam -- ayaṃ sādhyo dharmaḥ sattvād iti hetuḥ | anyathānekātmakatvābhāvaprakāreṇa -- {p. 374} arthakriyā kāryaṃ saṃ(ryasaṃ)pādanaṃ kuto na kutaścit | anenānyathānupapatter viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ samarthakaṃ darśitam --
"anyathānupapannatvaṃ yasyāsau hetur iṣyate |
dṛṣṭāntau dvāvapistāṃ vā (?) yācātau hi na kāraṇam ||" iti nyāyāt |
tan na tāvad akṣaṇiko bhāvaḥ kāryaṃ kaṛtuṃ śaknoti | tasya kramayaugapadyābhyām arthakriyāvirotacata(rādhāt) nāpi kṣaṇiko bhāvaḥ kāryaṃ kartuṃ prabhavati | tathāhi kiṃ kṣaṇiko bhāvaḥ svasattākāle kāryakaraṇasvabhāvo 'thānyadā | yadi prathamavikalpas tadā tadaiva kuryāt | svasattākṣaṇe ca kāryakṛtau sarvaṃ jagadekakṣaṇavarti prāpnoti | tathāhi kāraṇaṃ svasattākṣaṇa eva yat kāryam akṛta tad apy anyasya kāraṇam iti tad api tadaiva svakāryaṃ kuryāt | tad api kāraṇam anyasyeti tad api tadaiva kuryād evam uttareṣv apy ayam eva nyāya iti | satyam, kā[56a]raṇaṃ svasattākṣaṇa eva kāryaṅkaroti, tatkaraṇasvabhāvatvāt, kevalaṃ kāryam anyadotpadyata iti cet | tarhi kāryam api tadaivotpadyetānyada tatkālaṃ parihṛtya kāryotpattir virudhyeta[172]utpattāviṣyamāṇāṃ(ṇāyāṃ) vā samanantarotpādavirodhaḥ | tathāhi tatkaraṇasamarthasyāpi kālam ujjitvā jāyamānasya kāryasya kāraṇakṛtopakāraparāṅmukhasya yo 'yaṃ samanantaraniyama etadvināśānantaram evedam asya kāryam iti tasyānupapattiḥ | soyaṃ kāraṇavināśo virūpākhyo 'kiṅcitkaras tathāpi yadi tatsamanantaraniyamaḥ kāryasya syāt tadā nityasyāpi kāraṇatvam apratihataṃ syāt | tathāhi yathā svasattālakṣaṇa eva kāryakaraṇasvabhāve kṣaṇike bhāve saty api na tadaiva kāryāṇy utpadyante api tu kālāntare, tathā nityepi bhāve sarvadā tatkaraṇasamarthe 'pi kāryāṇy eva vilambya vilambyotpadyanta iti kiṃ na samānam | na ca dvitīye kṣaṇe nirvyāpāratayā sadasator akṣaṇikakṣanikayoḥ kaścid viśeṣa iti |"
__________notes__________
[172] atra prāktanaṃ "anyadā" padaṃ samākṛṣya anyadotpattau iṣyamāṇāyām ity arthaḥ kartavyaḥ |
yadināmāhrīkoktir upekṣaṇīyā prekṣāvatāṃ tathāpi kiñcid ucyate | iha khalu kāryakāritvaṃ vastūnāṃ na vyāpārasamāveśāt utpādātirokiṇo vyāpārasyānupapatteḥ, nāpi kāryeṇa sahotpādaḥ, savyetaraviṣāṇayor iva sahabhuvor anyatarakāritvānupapatteḥ |
"asataḥ prāgasāmarthyāt paścāc cānupayogataḥ |"
iti nyāyāt | kiṃ tarhi kiñcid anantaraṃ sattayābhisambadhyamānaṃ prati niyataprāgbhāvitvam eva, kāryasyāpi niyamena tadanantarabhāvitvam eva tajjanyatvam | sati caivaṃ svasattākāle kāryakaraṇasvabhāvo bhāva iti ko 'rthaḥ? tatsattākālaṃ pūrvaṃ kṛtvā kāryaṃ sattayābhisaṃbadhyata iti | tathā svalakṣaṇa(svakṣaṇa) eva karotīty asyāpi ko 'rthaḥ? anantarabhāvikāryāt pūrvaṃ sadbhavati {p. 375} kāraṇam iti | tad uktaṃ "bhūtiryaiva kriyā saiva" ityādi | itthaṃ caikaprahāraniya(ha)tam eva tatsarvaṃdigambareritam | tataś ca kṣaṇikasyaivārthakriyotpatteḥ sattvaṃ kṣaṇikatvam eva sādhayad viruddham ācakṣāṇāḥkṣapaṇāanekāntatve ca sādhye sādhanam idam upanayantaḥ sphuṭamahīkāveti(mahīkā eveti) upekṣām eva pre...vitāmarhantīti |
svabhāvahetuṃ vyākhyāya kāryahetuṃ vyākhyātukāmovārtikakārasya kāryahetvabhidhānasya nimittam darśayan pūrvāparayoḥ saṃgatiṃ tad evam i[150.3]tyādinā karoti | tadgataṃ [150.5] kāryahetvāśritam | kasmāt punaḥ svabhāvahetuvad apy asyānvayavyatirekāv eva na pratipādyete, yena tadgatā parabhrāntikāraṇopādānartham eva kāryahetuviṣayo[pa]darśanaṃ varṇyeta iti āśaṃkya kāryahetāv i[150.4]tyādi yojyam | tayor a[150.4]nvayavyatirekayoḥ | tarhi kāryakāraṇabhāvasiddhir etaddarśanīyā tataś ca tāṃ darśayitum iti kiṃ nocyata ity apekṣāyāṃ tasyāś ce[150.5]ti yojyam | tasyāḥ kāryakāraṇabhāvasiddheḥ | hetoḥ pratyāsannatvāt [56b] hetor vyatirikta [150.7] ity ācaṣṭe | kāryaṃ [150.7] kāryam eveti vivakṣitaṃ | "tridhaiva sa" iti niyamasya pūrvaṃ pratipāditatvāt ata eva kasmāt kāryam eve[150.8]ti paścāc codayiṣyate | anarthāntare vyāvṛttibhedāt parikalpitavyāvṛttyantararūpaṃ dharmāntare | asādhāraṇaṃ kāryaṃ [150.9] |
diṅ[173]nāgena[174](sarvavyaktiṣv anupaga(ṣv anuga)tapratyayaprasūtiḥ?) |
__________notes__________
[173] "ācāryeṇa" [150.13] ity asya vivaraṇaṃ dignāgena iti bhāti | [174] "sarvavyaktiṣv anugatapratyayaprasūti?" idaṃ śaṃkācihñitaṃ padaṃ nātratyaṃ kiṃtu agretanaṃ bhāti | tac ca "agner iti" ity asya anantaraṃ yadi syāt tadā saṃgaccetāpi | tatrāpi sāmānyapadaṃ gacchitaṃ bhāti | tathā ca sarvavyaktiṣv anugatapratyayaprasūtiḥ sāmānyaṃ ity arthaḥ syāt |
sarvathā tadbhāvam eva pratipādayann āha -- agner i[150.17]ti | asyāśritatvād agneḥ agnitvaṃ sarvāgnivyāpanād anugatapratyayahetutvavivakṣayaiva sāmānyadharmā api gamakābhipretās ta iva | tārṇatvādeḥ sarvāgnyavyāpanād vyāvṛttapratyayahetutvā(tva)vivakṣayā viśeṣadharmatvaṃ vivakṣitam, na tu sarvathā sāmānyarūpatvam asya nirācikīrṣitam sarvatārṇādivahniṣv anugatapratyayaprasūtihetutvāt, sāmānyarūpasya cātrāvyāghātāt, anyathā tārṇavahnyādijanyarūpatayāvadhāritāt dhūmānvayatā(mān na vahnitā)rṇādyanumānaṃ syāt viśeṣarūpasyāvyāpakatayā ananumeyatvāt | tepi viśeṣadharmā gamyāḥ syuḥ, iṣyante cāgneḥ sāmānyadharmā evāgnitvadravyatvasattvajñeyatvādayo gamyā iti bhāvaḥ | dhūmasyāpi viśeṣadharmavatsāmānyadharmā gamakāḥ syuḥ na ceṣyante sattvajñeyatvāpārthivatvādayo gamakā iti bhāvaḥ | ko 'sau dhūmāśrito viśeṣadharmo {p. 376} dṛṣṭāntīkṛta iti ced evaṃ dhūmatvapāṇḍutvādibhir i[150.23]ty atra dhūmatvādi nirūpayiṣyaṃto nirdekṣyāmaḥ |
nanu kāryatvasya tadbhāvākhyaikasambandhavaśād gamakatvaṃ tat kathaṃ "sarvathā janyajanakabhāvād" ity ucyata ity āśaṃkyāha janye[150.20]ti | sarvathā janyajanakabhāvam eva pratipādayann āha tathāhī[150.21]ti | pūrvoktena prakāreṇāgnitvādīnāṃ sāmānyadharmatvaṃ jñeyam | sarvaṃ caitaddharmabhedaparikalpanayocyate | tṛṇe bhavo vahnis tārṇaḥ [150.22] | parṇe bhavaḥ pārṇaḥ [150.23] | bhāvapradhānaś caiva nirdeśas tena tārṇatvādibhir ity arthaḥ |
nanu yathāgnitvaṃ sakalāgnivyāpanenānugatapratyayahetutvāt sāmānyadharma ucyate tathā dhūmatvam api sāmānyadharma eva | yathā ca dravyatvādayo 'gnyanagnisādhāraṇatvād anugatabuddhinibandhanatvena sāmānyadharmās tathā pāṇḍutvam api dhūmanīhārādigamanād anugatajñānakāraṇatvāc ca sāmānyadharma eva tat kathamamū viśeṣaṇe dharmitvenodāharaṇīkṛte iti | sādhūktaṃ bhavati(tā) kevalaṃ bodhe yatnaḥ karaṇīyaḥ | iha khalu sarvadhūmavyaktivyāpyanugatapratyayahetudhūmatvam eva sāmānyaviśeṣo vijātīyād vyāvṛttapratyayapuraskāreṇa viśeṣadharmo vivakṣita ityādicodyam apoditam | evaṃ saty agnitvam api viśeṣadharma ity agner viśeṣadharmasyāpi gamyatvam āyātam iti cet | tathāvidhasya viśeṣadharmasya gamyatveneṣṭatvān na kaścid doṣa iti | avāntaraviśeṣasya tu tārṇatvāder gamyatvam dūmamātrasya tadapratibandhān niṣidhyata iti kim avadyam | dhūmasya vijātīyāsādhāraṇadharmavācakaś ca pāṇḍuśabdo 'sti yonenopātta iti dvitīyam api codyam apodyate | sa [57a]caitacchabdābhilāpyo dharmo durjñāna ity agnir atra pāṇḍutvād iti nocyata iti sarvam avadātam |
svabhāvaivadha[151.8](vair dha)rmair ity arthaḥ | aparortha [151.13] iti | yāvadbhir avinābhāvikāraṇasya bāhyaikadeśasyānyo 'rtho na tu samudāyagranthasyāmumartham antareṇa pūrvārthamātreṇa vākyasyāsaṃgatatvāt | saṃbadhyata [151.11] iti tatkāryaṃ teṣāṃ hetur i[151.15]ti sambandhaḥ kārya ity artho na tu pūrvavyākhyānoktam atrāpi vyākhyāne 'bhisambadhyata iti boddhavyam | pūrvavyākhyāne teṣāṃ svagatānāṃ dhūmatvādīnāṃ hetur iti prāptāv arthāṃ saṃ(v arthāsaṃ)gater eva saṃbandhanīyatvād iti | teṣāṃ iti kāraṇagatānāṃ dharmāṇāṃ hetus tatkāryam iti pūrvoktam abhisaṃbadhyate | kaiḥ svabhāvair hetur ity atra gajanimīlikaiva kṛtā etad enusandhānena na tv anantaraṃ vākyaṃ bhaviṣyati | kecit punar atraivam āhuḥ -- ukte sati niyatam etad vyākhyeyaṃ nānyathā | sati caivaṃ pūrvavyākhyānasya kvopayogaḥ | tasmād yatas tadutpattiniyamābhāve sarvathā janyajanakā(ka)bhāvo vyavasthāpayitum ayuktas tasmād yāvadbhiḥ kāraṇe {p. 377} vyavasthitair dharmair vinā tatkāryaṃ na bhavati tāvatāṃ hetur nānyeṣāṃ tatkāryatvaniyamād ity evaṃ vyākhyātum ucitam iti | atra tu samādhānam atrābhiyuktair eva dātavyam iti |
pūrvavyākhyānasya paścādvyākhyātatayā paścādbhavena pāścāt yenārthena [151.20] kāraṇāśritānāṃ tāvatāṃ hetur ity anena kāraṇagatam aṃśam i[151.20]vāṃśaṃ dharmaṃ nirūpya sādhyatvena niścitya paścādvyākhyātād arthāt prāgvyākhyātatvena prāgbhavena prāktanenārthena "yāvadbhir dhūmatvādibhiḥ svagatair" ity anena kāryagatamaśaṃ dharmaṃ nirūpaya[151.20]n prakaraṇād gamakatayā niścinvan | pūrvavat pāṇḍutva[151.23]m anayoḥ viśeṣarūpatvaṃ ca pratyeyam | pareṣām u[152.8]bhayatrāviśiṣṭarūpasaṃyogavaśād gamyagamakabhāvam icchatām ity abhiprāyaḥ | grahītuṃ [152.20] niścetum | dhūmatvaṃ viśeṣaṇaṃ yasya tena dhūmatvād iti viśeṣaṇe tu dravyatvādau hetutayopanīyamāne samarthaviśeṣatvenāsādhanāṅgavacanāt katham eva kṣmādīni gṛhyata itibhaṭṭārcaṭeṇāpi śaṅkitam na ca parihṛtam iti kim asmākam atra pariśrameṇadharmottarāder eva tu tadavaseyam iti |
yathāiva janyajanakabhāvas tathaiva kiṃ na gamyagamakabhāva ity āha nahī[152.25]ti | vastuvṛttyapekṣayaiva kasmān na tathātvam kiṃ punar niścayāpekṣa ity āha -- tathāhī[152.26]ti |
nanu bhavo bhavato yasmād bhāvaśaṃkāyāṃ nānvayavyatirekāv ity ukte tato 'bhāva ucyamānaḥ kathaṃ śobhata ity āśaṃkyāha evaṃ manyata [154.12] iti | śakramūrddhā [154.28] valmīkaḥ iti |
manyamāna āha -- sarvaḥ [155.13] tathāvidhajanme[155.15]ti kuta [155.17] iti draṣṭavyam |
nanu uktam eva tadutpannam eva kāryaṃ kāraṇam apekṣate na tu tādṛśātādṛśatāyāṃ tatas tayor hetunirapekṣayor iṣṭatvād eva kim anenoktenety āśaṃkyāhetukatve sarvatraivotpattaritayo (?) viśeṣeṇabhāvaḥ syād iti ityādidūṣaṇam utpatsyeva (?) kāraṇanirapekṣatva[57b]m eva tayor asahamāna āha nahī[159.4]ti | tadapekṣā ity apekṣā |
aparājitaśabdena yo latāviśeṣa ucyate sa sūryaśabdābhidheyo 'vaseyaḥ | itara [161.24] śabdena latācampako vṛkṣacampakasamānākāro deśaviśeṣabhavo vaktavyo na tu bhūmicampaka iti yasya rūḍhiḥ tasya vṛkṣacampakena sahākārasāmyasyaivābhāt |
kṣaṇabhedā(dhānaṃ[175]kutaścid rūpāt kathaṃcit tena sahaikapratyavamarśajananā)śrayatvenaiva sūkṣmāvāntarajātibhede [162.18] | jātibhede katham ekasaṃtānavyavasthety āha -- {p. 378} sarve[162.20]ti | yady ekākārapratyayanaivanunaivyapratyaya(nibandhanai)kasantānavyavasthā tadānyasya so(svo)pādānena sahaikasaṃtānavyavasthā na syāt sā cāvaśyavācyānyathā svasantatipatitakāryajanakatvena yā tasyopādanatvenābhimatasyopādānavyavasthā sā na syād ity abhiprāyavān paraś codayati ādyasye[162.22]ti | jātyanuvidhānaṃ kutaci(ści)d rūpāt kathañcit tena sahaikapratyavamarṣajananam | tathāhī[162.23]tyādinaitad eva samarthayate | agurujātibhedānukaraṇaṃ taddhūmasyāgurugandhasahacāritayā pratyavamarṣajanakatvam | anukurvantyeveti vartate taddhūmāḥ [162.24] tadvartiṃdhūmāḥ | tadbhedānukaraṇam eṣāṃ kuto jñāyate ity āha -- tadrū[176]pe[162.25]ti | yasmād indhanena saha dhūmasya kenacid rūpeṇa ekākāraparāmarśajanakatayaikasaṃtati [vyavasthānād yena (?)] tasmāt indhanam eveti sthūlenāyaṃ vyapadeśo vastutas tu tadgatārdrasantānaviśeṣas tasyopādānakāraṇaṃ jñeyaṃ santānas tu tasyāṅgārādeḥ | yathā caitat tathādharmottareṇa viniścayaṭīkāyāṃ nirṇītam iti tata evāpekṣitavyam | prasajyate pratipādyata iti prasaṅgo 'tiśayitaḥ prasaṅgo 'tiprasaṅgas tenālam a[163.4]tivistareṇety artho 'tra draṣṭavyaḥ |
__________notes__________
[175] koṣṭhakagataḥ pāṭhaḥ pratyantare dṛśyate sa ca na samyag bhāti | [176] durvekānurodhena "tadrūparasavīrya" ityādi pāṭhaḥ syāt |
tasya [163.6] kāryabhedasyātādṛśatvalakṣaṇasyābhāvāt | tasyeti bhedasya tasmin saty ajāyamānasyāpi katham ahetutvam iti pārśvasthavacanam āśaṃkyāha nahī[163.9]ti | asaty abhede [163.11] prakaraṇād asati sāmagryabheda ity arthaḥ | kutaḥ punar asaty abhede jāta ity apekṣāyāṃ yojyaṃ sāmagryor i[163.11]ti | hetau [163.12] sāmagryor bhede 'nyādṛśatvalakṣaṇe saty abhavato bhedasya tathā tadvat hetau [163.12] sāmagryabhedalakṣaṇe 'saty api bhavato bhedasyeti prakaraṇāt | abhedas tādṛśatvam ekajātīyatvam iti yāvat tasya nibandhanatvāt [163.14] śālikodravādau bhedasya bhāvāt kathaṃ na kvacit padānubandha ity āha śālī[163.15]ti | taddhetvor abhedahatutvāt tayor apy abhedenaiva bhavitavyam iti tad api pakṣīkṛtam eveti bhāvaḥ | hetubhede 'pi śālikodravāder na tatku(kṛ)to bhedo 'nyādṛśatvam api tv evam evety āha -- nimittam antareṇe[163.13]ti | kalpanāyāṃ bhedakalpanāyāṃ viśeṣābhāvān nirmittatvena viśeṣābhāvāt [163.16] śālyantare 'pi kiṃ na kalpyata iti śeṣaḥ prakaraṇa laṃbhyam vā | yad vā na hetvabhedo 'bhedasya nibandhanam | nāpi hetubhedaḥ kitv evam evābhedo bhaviṣyatīty ā[58a]ha -- nimittam i[163.16]ti | kalpanāyām abhedakalpanāyām | viśeṣābhāvāc chālikodravayor api bhe(abhe)daḥ kiṃ na kalpyata iti pūrvavat |
syād etat pratibhāsaniyamanibandhanoyam abhedo nānyanibandhanas tat kim evam ucyate ity āha pratibhāse[163.16]ti | pratibhāsasya bhedas tādṛśatvam | tasya sa(bhrā)ntinimittād {p. 369} ā[163.17]kārasāmyādeḥ paramārthato bhede 'py atādṛśatvepy upalakṣaṇād darśanānaivam iti draṣtavyam | evam upalakṣaṇatvād asya bhedavicārāvasare 'pi pratibhāsabhedād bheda iti pūrvapakṣe pratibhāsabhedasya ca kutaścid bhrāntinimittāt paramārthato 'bhedepy upalakṣaṇād iti vaktavyam | ubhayatrāpi tu yadi pratibhāsabhedābhedāv apy aparapratibhāsabhedābhedanibandhanau tatrāpi tatpratyanavasthā tasmād ādyayor api tathātvaṃ vyavasthāpayituṃ na śakyata iti doṣo darśayitavyaḥ tayoḥ [163.21] bhedābhedayoḥ | tasya [163.22] svaṃbhāvasya | tābhyāṃ [163.22] bhedābhedābhyām | tebhyāṃ bhāvasvabhāvabhedābhedebhyo 'nyaḥ sa cāsau sambandhaś ceti tathā tasya kalpanā [163.23] tasyām | sopi teṣāṃ kuta ity ākāṃkṣāyāṃ sambandhāṅgīkaraṇaṃ tatrāpi tatparyanuyoge tad evottaram ity anavasthā | svātmany evāvasthānād i[163.24]ti bruvato 'yaṃ bhāvo yadi bhāvasvabhāve tayor anupraveśas tadā sa evāvatiṣṭheta na tu tau | atha tayos tasyānupraveśas tarhi tāv avatiṣṭheyātāṃ na tv asāv iti | punar bhedapakṣa eva doṣāntaraṃ samuccinvann āha anupakārāc ce[163.25]ti | yau bhedābhedau tādṛśatvātādṛśatvalakṣaṇāv asau pratipadyate tāv api yadi bhinnau [164.1] tato vyatiriktau | tādavasthā (tadabasthaḥ) [164.2] na bhinnaṃ nāpy abhinnaṃ yat tadavastham, yadavasthaṃ bhedābhedapratipattikāle | tasya [164.2] bhāvasvabhāvasya | tasya [164.6]
svarūpāntareṇa kriyamāṇasya | tata eva hetubalāyātāt kutaścid bhinnābhinnād rūpād viśeṣasāmānyātmano[164.11]r ity atra viśeṣaśabdena svalakṣaṇaṃ na vācyam | tasya bhidyata iti vyutpattyā bhedarūpatvāpatter ayogāsiddhiprasaṅgān nāpi viśeṣpadārthas tasya vināśārambharahiteśve vāṇavākāśādiṣu pravṛtteḥ pareṇa bhedaśabdenābhipretatvāt | kiṃtv ekasāmānyayogepyavāntarasāmānyaviśeṣaḥ | tayo[164.13]r bhedābhedayoḥ | apekṣayā hī[164.18]ty atrasthasya hiśabdasya maulasya vyākhyānam etat yasmād i[164.18]ti | ṭīkākṛtas tu "apekṣayāhi" ity atrasthahiśabdo 'vadhāraṇe, yad vā hir yasmād apekṣayā tasyeti yojyam | dvāv etau śatṛpratyayau hetau draṣṭavyau |
sādhanānāṃ kāraṇānāṃ sādhanāya [165.2] niṣpādanāya kathaṃ neṣyata ity āha | vilakṣaṇād apī[165.10]ti | yādṛśaṃ dṛṣṭaṃ yathā dṛṣṭam | yathādṛṣṭaṃ kāryaṃ yathādṛṣṭād eva kāraṇād utpadyeteti vartate | vilakṣaṇayāpi vivakṣitasāmagryā anyādṛśāpi tallakṣaṇaṃ vivakṣitasāmagryā jāyamānakāryasarūpam | tatsāmagrīvailakṣaṇyāviśeṣādyasyāḥ kasyāścit sāmagryā jāyamānaṃ kiṃ tallakṣaṇaṃ na bhavatīti |
tathā ca sa eva doṣa ity āśaṃkya para evāha kasyāścid eve[165.23]ti | atrāsmi[58b]n pūrvapakṣe [165.25] yādṛśī śakti[165.28]r iti yojyam | nāmāntareṇa [166.3] saṃjñāntareṇa | kathaṃ tad eva nāmāntareṇoktaṃ {p.380} syād ity āha tadvilakṣaṇasye[166.3]ti | tadvilakṣaṇasyāgnyādisāmagrīvilakṣaṇasya | yāgnyādisāmagryānyādṛśī sāmagrī sā tacchabdena pratyavamraṣṭavyā | tasyāvilakṣaṇasyāgnyādikāraṇakalāpasya ya ātmātiśayaḥ śaktiśabdavācyas tasyāsaṃbhavād a[166.4]yogāt | anagnyādirūpasya kāraṇakalāpasyāgnyādisāmagrīśaktiyogāsaṃbhavād iti samudāyārthaḥ | tadātmātiśayayoge 'pi katham agnyādirūpatvaṃ tasyety āha sa eva hī[166.4]ti dhūmaṃ janayati sahakārikāraṇatvena | svajātim anukārayaty u[166.5]pādānabhāvena janayatīty arthaḥ | yadi ce[166.7]ty atra caśabdas tuśabdasyarthe | tāṃ sāmagrīm agnyādisaṃjñayā vayaṃ vyavaharāmo bhavantas tu śakramūrdhādisaṃjñayā vyavaharante ato nāgni saṃjñāyām eva vivādaḥ syāt | [166.7] kathaṃ punar nāgny eva vivādo nānyatrety āha arthābhedam i[166.7]ti | arthābhedaṃ tathā dhūmajananaśaktilakṣaṇam abhyupagamya tathābhidhānāt [166.7] śakramūrdhādīty abhidhānāt | dhūmādikaṃ kāryaṃ kartṛ kathaṃ niścitam ity āha -- atadrūpe[166.9]ti | kāraṇam indhanādikaṃ karma na vyabhicarati | kṣaṇāpekṣāpakṣe tu kāraṇam indhanādi kṣaṇarūpam ity avaseyam | avyabhicārasyākāraṃ darśayati -- tadvilakṣaṇād iti | itir hetau siddhyati [166.12] niṣpadyata iti |
kāryaṃ hetuṃ vyākhyāyādhunānupalabdhiṃ vyācikhyāsuryatas tatas tadutthānaṃ tadupadarśayituṃ tad evam i[167.3]tyādinopakramate | bhavad utpadyamānaṃ dṛṣṭaṃ niścitaṃ sakṛd i[167.3]ti sakṛd apīti jñeyam | pratyakṣānupalambhābhyāṃ [167.3] yathā vyākhyātābhyām | tathāvidhād eve[167.4]ty avadhārayato 'nantaroktaivopapattiḥ buddhisthā | avadhāraṇena pratīyamānam apy atathāvidhāj janmaniṣedhaṃ kaṇṭhoktaṃ kurvann āha -- ne[167.4]ti | vyāptyā [167.5] sarvadeśakālaparigraheṇa | tur anupalabdhiṃ bhedavatīṃ darśayati | yādṛśyuktā yathoktā [167.7] tasyāṃ dṛśyatvaviśeṣaṇāyām ity arthaḥ | nimittāntarābhāvopadarśanaṃ prāg uktam iti bhāvaḥ | svarūpa[167.8]grahaṇam upalakṣaṇaṃ tena vyāpārepīty api pratyeyam | ata eva vyāpārasya paścād darśayitavyatvāt | krame tāvac chabdaṃ prayuñjāno 'nupalabdhisvarūpaṃ tāvad darśayatīti vakṣyati | e[va]kā[167.8]ras tv anvayavyatirekaviṣayavipratipattimātranirāsārthaḥ | yathāśruti vyākhyāne tu tathetyādi vakṣyamāṇam asaṃgataṃ syāt | tathāhī[167.8]tyādinā svarūpaviṣayavipratipattiṃ pratipādayati | tathā ceśvarasenaśvarakavyākhyāne pramāṇāntaratvenemām upadarśayāṃ babhūva | pratiṣedhyaviṣayajñānaviṣayarūpeṇāpariṇāma[167.11]s tadviṣayajñānānādhāratvaṃ tadgrāhakatvenānavasthānam ātmano mantavyam | tajjñānādhāratvapratiṣedhamātravivakṣayā ca pakṣāntaram iti pramāṇāntaratvam eva tadanyavijñānāśrayeṇopapādayann {p. 381} āha nahī[167.13]ti | pratyakṣam ekam anumānātmakaṃ yad vā | tasya [167.13] pratyakṣasyānumānasya vā | tato bhāvāṃśāt | kiṃ kurvat tarhi
tadabhāvapramāṇa[59a]vyapadeśam aśnuta ity āha bhāvāṃśa (abhāvāṃśe) [167.14] janayad iti [167.15] hetāvayaṃ śatṛpratyayaḥ pratyeyaḥ | tad ity anyaviṣayajñānam | tadindriyajanmani jñāne yadavabhāsate sa tasya viṣayas tatpratipattijanakatvena labhata ity abhisaṃbandhād dvitīyā sādhana[167.18]padasaṃskāravelāyām anupalabdhir nāpekṣiteti tathā nirdeśaḥ | kathaṃ tarhi sa sidhyatīty āśaṃkāyām ācāryadeśīyasyaivābhiprāyaṃ varṇayann āha anupalabdher i[167.18]ti | yadi vimṛśyamānam "aghaṭam etadbhūtalam" iti pratītir nātiśete "tadghaṭo nāsti" iti jñānam pratiyogismaraṇasahāyenendriyeṇa janyamānatvāt tajjñānā[na]ntarabhāvi saṃyuktaviśeṣabhāvalakṣaṇāt indriyārthasannikarṣāṭ jāyamānaṃ pratyakṣaṃ sad eva pramāṇāntaram anumānādeḥ pramāṇād anyat pramāṇam | yad vā viśeṣavacano 'yam antaraśabdaḥ | kiṃ bhūtaṃ sad etat pratyakṣaṃ pramāṇam ity āha abhāvasya [167.21] iti | tuccharūpasya [167.21] iti bhāvarūpaśūnyasyeti boddhavyam na tv avasthā(tv astv ā)tmana iti tanmatenābhāvasyāpi vastutvāt |
nanu ca nedaṃ pratyakṣaṃ pramāṇaṃ, api tu sannikarṣasya pratyakṣapramāṇasya pramāṇarūpaṃ phalam etat tat katham evam uktam iti cet, satyam etat | kevalaṃ hānādibuddhirūpaṃ phalaṃ pradhānam idaṃ pramāṇam abhipretam | paricchedātmakam i[167.21]ti ca paricchidyate 'neneti paricchedas tadātmakam | paricchittis tūpādānādidhīreveti | yadi vā pramāṇaśabdenopacārāt phalam evābhipretam iha evaṃbhūtaṃ pratyakṣapramāṇaphalāntaram ācakṣāṇaiś ca sāmarthyāt yata etad bhavati tat pratyakṣaṃ pramāṇam iti darśitam iti sarvathāvadātam | teṣām eva bauddhaṃ prati vakroktiṃ darśayann āha -- tad eva [167.21] iti tad eva pramāṇam anantaroktaṃ yat | prativādināṃ tīrthakānām ācāryadeśīyānāṃ ca tannirāsārthaṃ [167.24] buddhibhedanirāsārthaṃ, vipratipattinirāsārtham iti yāvat | upalabdhilakṣaṇaprāptir yasyāsti sa khalūpalabdhilakṣaṇaprāpta ucyate | saiva tu kīdṛśī yatprāpto 'rthas tathokto vārtikakṛtety āśaṅkyopalabdhilakṣaṇaprāptim abhipretāṃ darśayann āha upalabdhī[167.25]ti | upalabdhilakṣaṇaprāptir evaṃrūpā śāstrakṛtā anyatra vyākhyātā [167.29] iti sambandhaḥ kāryaḥ | pratyaya[167.26]śabdaḥ pratyekam abhisambadhyate |[177]hetupratyaya ālokādiḥ, samananatarapratyayaḥ prāktanaṃ vijñānam, adhipatipratyayaś ca cakṣurādiḥ, ālambyata iti kṛtvā ālambanapratyayo nīlādiḥ sa | kim artham sā tathārūpā śāstrakṛtā [167.28] {p. 382} anyatra vyākhyātety āśaṅkāyām āha -- naiyāyika [168.1] iti | vipratipattim eva darśayann āha -- te hi [168.1] iti | dra[178]vyāṇām u[168.2]palambhakānīti vadatā ca yatraitāni santi
tadupalambhe nimittaṃ dravya eva ca santīti dravyasyaivolambhe nimittam amūni nopalambhamātra iti darśitam, anyathā abhāvasamavāyayor upalabdhir na syāt | na ca nāsti saṃyuktasamarthatayā viśeṣaṇabhāvena tayor upalambhasyanaiyāyikair iṣṭatvāt | [59a]evaṃ guṇādīnām api tathā tathopalabdher iṣṭatvād iti | evam eṣāṃ abhidhānaṃ kuto jñāyata iti āha mahatī[168.2]ti | etac ca pratitantrasiddhāntāśrayaṇena evaṃ vacanādi[168.3]ty ācaṣṭa iti draṣṭavyam anyathā asaṃgatam uktaṃ syātvaiśeṣikasūtratvād asyeti | asyāyam artho mahattvayukte mahatyupalabdhir bhavati na dvayaṇukādau | yadi mahattvād upalabdhis tarhi paramamahattvepy avakāśādau sā kiṃ na bhavatīti paryanuyogāśaṃkāyāṃ tadvyavacchedārtham uktam anekadravyatvād iti | athavā anekadravyāvayavās tadvattvam avayavino mahata eva na dvayaṇukasyety utpattyānyanirapekṣatvaṃ mahattvānekadravyatvayor iti lakṣaṇavikalpa evāyaṃ vivakṣitaṃ boddhavyam | anekaṃ dravyam ārambhakatayā vidyate yasya tadbhāvas tasmāt | anekadravyavattvād iti pāṭhe sarvadhanāder ākṛtigaṇatvena gaṇapāṭhād asya bahuvrīhipratiṣedhena śatur vidhe draṣṭavyaḥ (matuvidhiḥ dṛṣṭaḥ) anyathā karmadhārayamattvarthīyāt bahuvrīhir lāghaveneṣṭa ity anekaṃ dravyaṃ [yasya] sa tathā tadbhāvas tasmād iti nirdeśaḥ prāpnoti anekadravyavattvā(vyatvā)d iti pāṭhe tu na kaścid āyāsaḥ | yadi mahattvād anekadravyavattvād anyata[ra]smād vā upalabdhir vāyāv api sā syāt | tannivṛttyartham uktaṃ rūpād i[168.3]ti |
__________notes__________
[177] durvekānurodhena "hetusamanantare"tyādi pāṭhaḥ samyag bhāti | [178] durvekānurodhena "dravyāṇām upalambhakāny āha" iti pāṭhaḥ syāt |
nanu cānayopalabdhilakṣaṇaprāptyā yuktasyānupalambhato 'bhāvasiddher anupalabdhis tāval liṅgatvena tair iṣṭaivety āha -- evaṃ ca [168.3] iti | anaikāntikīty ācakṣate [168.5] ta evanaiyāyikāḥ| kuto 'naikāntikīty āśaṅkya tanmata eva sthitvā āha -- saty api [168.4] iti | etad eva tanmatyaiva nidarśanenopapādayann āha -- nahi [168.5] iti |[179]na bhavanti na santi |bhāṣyakāraḥprakaraṇātnyāyabhāṣyakāraḥpakṣīlasvāmī | anumānata upalabdhim eva tadīyāṃ darśayitum āha -- indriyatvāt [168.8] iti | prāpyakārī [168.9] viṣayaṃ prāpya tena saha saṃyujya tatra jñānaṃ janayatīty arthaḥ | etac cārthakathanam avaseyam na tu anugamānaprayoga eṣa | pañcāvayavasya vākyasyānupadarśanāt | bhavabaikāntikatvaṃ kītana(tadanaikāntikatvakīrtana)m evopasaṃharann āha -- tad evam i[168.11]ti | {p. 373} anaikāntikatvābhidhānaṃ ca teṣāṃ vaiśeṣikasūtre yathāśruti draṣṭavyam | na tu tair yathā vyākhyāyate | te hi rūpād ity udbhūtasamākhyātād iti viśeṣya nāyanaraśmyavayavina upalabdhiṃ nivartayantīti |[180]tannirāsārtham u[168.12]palabdhilakṣaṇaprāptānupalabdher anaikāntikatvanirāsārtham | kathaṃ tannirāsārtham ity āha -- upalabdhī[168.12]ti | abhyadhād [168.13] anyatreti sāmarthyāt | tadupadarśaneti[pi] yadi vyabhicārasaṃbhavaḥ kathaṃ tannirākṛtaṃ bhavatīty āha yadāhī[168.13]ti | kuto vyabhicārāvakāśa [168.15] iti tayopalabdhilakṣaṇaprāptyā vartamānasyānupalabdhir iti ca prakaraṇāt | tasyā [168.15] ity upalabdhilakṣaṇaprāptānupalabdheḥ |
__________notes__________
[179] mūle "bhavanti" ity eva mudritaṃ kiṃtu "na bhavanti" ity eva pāṭho 'nuṭīkāgataḥ sādhuḥ | [180] tannirāsaṃ s |
nanunaiyaikair yadupalabdhilakṣaṇaprāptiśabdena mahattvādikam ucyate tasyāpy anavadyatvāt saivopalabdhilakṣaṇaprāptir bhavatāpi kasmān nocyate kiṃ punar āhopuruṣikayānyābhidhīyata ity āśaṃkyāha mahattvādikaṃ tv i[168.16]ti | tam evā[60a]saṃbhavam āśrayābhāvadvāreṇa pratipādayitum āha nahī[168.17]ti | hir yasmāt | na rūpādivyatiriktaṃ dravyaṃ svajñāne pratibhāsate | kathaṃ na pratībhātīty āha ākārāntareṇe[168.18]ti | rūpādyātmano 'nyenātmanā | kiṃ bhūteneti āha tatpratibhāse[168.18]ti tasya rūpādeḥ pratibhāsaḥ pratibhāsata iti kṛtvā svarūpam eva tasya vivekaḥ pracyutis tadvatā | anenānupalambhas tadbhāvavyavahārasādhako darśitaḥ | pa(gha)ṭapratibhāsane 'pi paṭapratibhāsavyavasthā syād ity atiprasaṅga[168.19]s tasmāt | idānīṃ dravyam abhyupagamya mahattvādeḥ tadupalambhakatvam apākartṛkāma āha na ce[168.20]ti | tatsambandhepi mahattvasaṃbandhepi | svahetusamudbhūte 'pi tatrāmahati dravyātmani tasyākiñcitkaratvād iti bhāvaḥ | svarūpeṇa mahatas tu kim arthāntareṇa mahattvena tadbuddher api tata evotpatter iti cābhipretya na ca svarūpeṇāmahata [168.20] iti | ekasminn eva pakṣe sa doṣo darśito 'neneti draṣṭavyam |
atha tatsaṃbandhe mā bhūd asya svato mahattā kiṃ naś chinnam arthāntarabhūtamahattvarūpeṇāsya grahaṇaṃ bhaviṣyatīty āha -- [168.21] -- para[181]rūpeṇeti | parasya tato 'nyasya mahattvasya rūpeṇa | katham abhrāntaṃ [168.21] bhrāntam eva | atasmiṃs tadgraharūpatvād bhrānter iti bhāvaḥ | upalambhayatīty upalaṃbhakam | etac ca mahattvam upetyoktaṃ dūṣaṇam | na tu ca mahatvā(tva)n nāma kiñcit na cātra sa(tat) kasyācid upalaṃbhakaṃ nāmety api vaktavyam | rūpaṃ vā dravyasyopalambhakam iti vartate | kutas tasyānupalambhakatvam ity āha -- tasyāpī[168.23]ti | tasya rūpasya na tathā grāhakatvam i[168.24]ti sambandhanīyam | grāhayatīti {p. 384} grāhakaṃ tasya bhāvas tattvam iti cārtho draṣtavyaḥ | api [168.23] nyāyataḥ saṃbhāvanām āha | tulyopakattvaṃ(papattiṃ) vā samuccinnoti | pareṇākāṃkṣitahetuṃ darśayitum āha svarūpeṇe[168.23]ti | svarūpeṇa prātisvikena ātmanā grahaṇe saty anyasyopalabdhau tasyeti pratyāsatteḥ | nānyasyāparokṣībhāva iti dravyātmano 'tyantaparokṣatvāt | ayam asyāśayo rūpaṃ hi gṛhyamāṇam evopalambhakaṃ yuktaṃ, nānyathā | na tac ca dravyarūpeṇa gṛhyate tadgrāhiṇo jñānasya bhrāntatvaprasaṃgāt | tataḥ kathaṃ dravyasyopalaṃbha iti | tathāpy asya tathātvam upagacchāmo yadi tato bhedena tatpratibhāsaḥ syān na caitad astīti pratipādayann āha dravyarūpasye[168.23]ti | dravyarūpasya dravyasvarūpasya | tadvivekena rūpasvabhāvavivekena anupalakṣaṇād anupalabdheḥ | etac ca dūṣaṇaṃ mahattvepy upalaṃbhe draṣtavyam | atraiva vaktavyāntaraṃ samuccinvann āha -- na ce[168.24]ti | hetum āha yata [168.25] iti | pratilabdhātmakam evotpannam eva sat | tathātāṃ [168.25] samavāyikāraṇatām | utpattikṣaṇe nirguṇam api dvitīye kṣaṇe saguṇaṃ bhaviṣyatīty āha na ce[168.27]ti |[182]svasya dravyasya | prāktanarūpayogepi pūrvasvarūpanāśo 'kṣaṇikatvād asyety āśayaḥ | yataḥ [168.28] pūrvarūpanāśarūpāntarāvirbhāvāt |
__________notes__________
[181] apararūpeṇa s | [182] asya s
nanu ca pūrvarūpanāśe tasyaiva nāśād rūpāntarāvirbhāve cānyasyaiva bhāvāt kathaṃ yad eva mahattvādikaṃ prati prāgapratipannādhārabhāvaṃ tad evādhā[60b]ratāṃ yāyād iti ced ayam aparo 'stu doṣo 'syety abhiprāyād adoṣa eṣaḥ | ihāpi mahattvādikaṃ prati dravyam ādhāro nopapadyata iti darśayann āha -- na ce[169.1]ti | prajanakasyāpi tathātve 'tiprasaṃgāt | sthāpakatvādinā prakārāntareṇādhārabhāvasyānyatra niṣiddhatvāc ceti bhāvaḥ | arthākriyāvirodhād a[169.2]rthakriyāyā anupapatteḥ | yathā cākṣaṇikaḥ krameṇākrameṇa vārthakriyām upakalpayituṃ na kalpyate tathoditaṃ purastāt | samavāyikāraṇasyeti prakaraṇāt mahattvādikaṃ prati samavāyikāraṇasyāsyopalambhasya dravyasyety artho 'vaseyaḥ | syād etad yadi nāmānantaroditayā nītyā taṃ prati tasyādhārabhāvo nopapadyate tathāpi tadanādhāra eva tatsamavayikāraṇaṃ kiṃ na bhavatīty āha yata [169.3] iti | svotkalitaṃ svāśritaṃ svārūḍham iti yāvat | janayatu tarhi svotkalitaṃ kāryam | yatas tathā vyapadeśam aśnata ity āha -- na ce[169.4]ti | etad iti svotkalitakāryajananam | ayam asyāśayo labdhātmasattvenaiva hi tathā janayitavyaṃ na tv āgṛhītamahattvādirūpeṇa tenotpattavyam sahabhuvoḥ kāryakāraṇabhāvābhāvenātaddhetukatvaprasaṃgāt kṣaṇika[ta]yā tu dvitīyekṣaṇe 'sattvāt na svotkalitakāryajananam iti -- paścād ādhāra [183]bhāvo [169.5] na cety anuvartate, svahetvāgatasya tadādhārarūpasyāvināśād iti bhāvaḥ |
__________notes__________
[183] ādhārābhāvaḥ s
{p. 385} tadabhāvepi katham asaṃbhavīty āha -- yasmād i[169.6]ti | evam anekadravyavad iti vyapadiśyate | dravyābhāvaś ca na hi rūpādivyatiriktam ityādinā anantaram evopapāditaḥ | tayopalabdhilakṣaṇaprāptyā [169.10] upalabdhilakṣaṇaprāptasyeti tathābhūtopalabdhilakṣaṇaprāptimata ity arthaḥ | iti[169.11]r hetau śāstrakāraḥ prakaraṇātvārtikakāraḥ| abhāvaśabdena abhāvo abhāvavyavahāraś cābhipretya(ta) ity abhiprāyeṇa āha -- abhāvavyavahārahetuś ce[169.13]ti | yā tv i[169.13]tyādi bruvataś cāyam abhiprāyo -- yadi vyāpakādyanupalabdhyabhiprāyeṇābhāvavyavahārayetur veti vaktum adhyavasyāha -- naitad rūpāt abhāvaśabdenāpy abhāvavyavahārasya viṣayeṇa viṣayiṇo nirdeśasambhavena vaktuṃ śakyatvāt bruvan viśiṣṭām evānupalabdhim abipraitīti upalabdhilakṣaṇaprāptānupalabdher vyāpāram imaṃ kathayatā ca vārtikakṛtā sāmarthyād yad atropadarśitaṃ anyatra tu sākṣād abhihitam tad api darśayann āha -- yā tv anupalabdhī[169.15]tyādi sadvyavahārapratiṣedhahetur ity avagantavyam [169.17] | kutaḥ punas tad anyavastuvijñānam evecchantīti jñāyata ity apekṣāyāṃ yojyam -- vijñānaṃ vānyavastunīti vacanād i[169.21]ti | yadā kartṛsthatayā vivakṣyata [169.24] ity arthaḥ |
nanu bhavanmate kim upadhī(m upalabdhā) kaścid ātmāsti, yenaivam ucyate ity āha -- upalabhamānaś ce[169.26]ti | co vyaktam etad ity asminn arthe yasmād arthe vā | atraivāhaṃkārasyopapatter iti bhāvaḥ |
nanu upalabdhikriyāyāḥ kartā upalabhamāna ucyate | tat kim upalabdhijanakas tathāvidha-upalabhamāna ucyata ity āśaṃkyāha tathāhī[169.28]ti | kāmam evam uca(cya)tām [61a]tathāpīndriyādeḥ kathaṃ tattvam ity āha na ce[169.28]ti | anyasye[170.1]ty ātmanaḥ | janakatvam iti prakaraṇāt upalabdhijanakatvam ity arthaḥ | ātmana [170.7] ātmākhyasya nityadravyasya | tadutpattāv upalabdhyutpattau hetūnāṃ ava(na)sthitiḥ iyanta eva hetava iti vyavasthābhāvaḥ | hetvanavasthitau ca kāryārthino niyatakāraṇopādānaṃ na syād iti bhāvaḥ |
āśrayatvāt tarhy asau kartā bhaviṣyatīty āha -- āśrayatvam apī[170.11]ti | tasya nityasyātmano janakatvānupapatter iti bhāvaḥ | kṣaṇikatve utpattikṣaṇamātrasattve sati sthiter upādātirekiṇyā abhāvāt [170.12] | na pātābhāvas tasyāḥ [170.14] patanasyaivāsaṃbhavād iti bhāvaḥ | kuto na patanaṃ tasyā yato na pātābhāvaḥ sthitir ity āha -- tasyāḥ [170.14] iti | tasyā upalabdher gurutvābhāvāt [170.15] {p. 386} gurutvasaṃjñakaguṇābhāvāt | tadabhāvaś ca buddher guṇarūpatve nirguṇatvāt, nirguṇatvañ ca guṇānāṃ "aguṇatvaṃ dravyāśritatvaṃ ce"ti vacanāt, gurutvaṃ ca guṇaḥ "gurutvaṃ jalabhūmyoḥ patanakāraṇam" iti vacanāc ca gurutvābhāvaḥ | mā bhūd gurutvaṃ tasyāḥ patanaṃ tu kiṃ na bhavatīty āha -- saṃ[184]yogābhāva [170.15] iti | yadi gurutvād eva patanaṃ bhavet na tarhi śākhādau phalānyavatiṣṭheteti saṃyogābhāve satīty uktam saṃyogābhāve [170.15] śākhāvṛntādisaṃyogābhāve |
__________notes__________
[184] saṃyogābhāvena s |
kṛtāntaḥ [170.16] siddhāntaḥ samavāyāt upalabdhes tatra samavāyād ity arthaḥ | so 'pi [170.16] samavāyo 'pi | kāryakāraṇā(ṇa)bhāvaviśeṣaḥ ādhāryādhārabhāvaḥ sa cātmano nityasya sa saṃbhavatīti bhāvaḥ | yady apy upalabdher na pātaḥ sambhavī tathāpy asau kim ādhāro na bhavatīty āśaṅkya pūrvasmin pakṣa eva prativacanaṃ darśayati | na cāpatanadharmikāyā [170.17] iti | apatanadharmakatvaṃ ca tasyā gurutvābhāvād anantaram eva pratipāditam | anenaitad darśayati -- patanadharmaṇo jalādeḥ pātapratibandhakaḥ kaścid ādhāro bhavatu yāvad yadi tatrāpi kaścit ko 'yaṃ pratibandho nāmeti na paryanuyuñjīta | na tv apatanadharmaṇa iti tad āhaprāmāṇikacakracūḍāmaṇiḥ--
"syād ādhāro jalādīnāṃ gamanapratibandhataḥ | agatīnāṃ kim ādhāro guṇasāmānyakarmaṇām ||" [pramāṇavā. 1.70] iti | anyasyāpy ā[170.18]tmanopi | tadbhāvaprasaṅgas tadādhāratvaprasaṅgaḥ | kuta etad ity āha tasye[170.19]ti | tasya samavāyasya | samānatvāt [170.19] ekatvāt | ata evāha -- ekatvena [170.19] iti | asya [170.19] samavāyasya |
prakaraṇe [170.25] ciṃtāyāṃ prastāve iti yāvat | vivakṣitāt [170.25] śāstravihitād | bhakṣyāt [170.25] bhakṣaṇārhāt | anyatvena grāmyakukkuṭaḥ [170.26] tadanyasya [170.26] brāhmaṇāder anyasya | bhakṣyo 'pi sannabhakṣya ucyata [170.26] iti samba[ndha]nīyam | anekena nidarśanenopapadyamāno 'rthaḥ sujñāto bhavatīty nidarśanāntaram āha yathā ca [170.27] iti | adhikāre [170.27] prastāve | tadvad [171.1] upadarśitadvayavad viśiṣṭa [171.3] uttarapadārthābhāvaviśiṣṭe arthe [171.3] tatsadṛśa iti yāvat | tayā naño bhāvaviṣayatā [171.3] iti {p. 387} yojyam | tayā [171.3] itītthambhūtalakṣanā ceyaṃ tṛtīyā pratyeyā | bhāvaviṣayabhānapratiṣedhamātraviṣayatety arthāt | kiṃbhūtasya naña [61b] ity apekṣāyāṃ yojyam āgṛhīte[171.3]ti | tathā vidhisāmānayena samantāt svīkṛṛtottarapadārthapratiṣedhasya kathaṃ punar etat jñātavyam ity atrāyaṃ na ...ttarapadārthapratiṣedhamātravṛttiḥ prasahyavṛttir atra tu uttarapadārthābhāvaviśiṣṭasadṛśavastuvṛttiḥ paryudāsavṛttiḥ ity āśaṅkāyām āha yatra [171.4] iti | yatraivam evaṃ tatra paryudāsavṛttitā [171.6] iti sambandhaḥ | vidheḥ prādhānyam a[171.4]bhidheyatayā bhāvarūpaṃ pratipādyata ity arthaḥ | pratiṣedhaḥ [171.5] tathābhūtottarapadārthaniṣedhaḥ arthagṛhītaḥ sadṛśavastuvidhānasāmarthyākṣiptaḥ vidhibhāgvidhe[171.5]r yo 'rthaḥ kṣatriyādiḥ svapadenātmavācakena nocyate paryudāsam arthapratipādake vākye iti boddhavyam na tu "samāsanimitte anvākhyānavākya" iti nityasamāsatvād asya tadasaṃbhavāt itarathā "rajñāḥ puruṣamānaya" ityādivat kṣatriyānayane vivakṣite
na brāhmaṇamānayetyādir api prayogaḥ prasajyeta | yat tu [na] brāhmaṇo 'brāhmaṇa ity ucyate tad brāhmaṇo na bhavati prasajyapratiṣedhena mātrayā arthaḥ kathyate | paryudāse prasajyapratiṣedhopy astīti kṛtvā, na punaḥ samāsārthamanvākhānavākyaṃ tat, kumbhaṃ karotīti kumbhakāraḥ kumbhasya samīpam upakuṃbham ityādivad iti | yadi svapadena nocyate kathaṃ nāmāsav ucyeta iti cet | anyaśabdeneti brūmaḥ | anyaśabdasyaiva tatra prayogāt ekavākyatā ca tathārthakathane vākye nañarthavācakasyānyaśabdasya suvantenaia padāntareṇābhisambandhāt | etad eva sāmānyopadarśitaṃ lakṣaṇaṃ prakṛte yojayann āha vi[185]dhiś ce[171.6]ti | vākyena [171.7] tathāvidheneti draṣṭavyam | evaṃ tatpratiṣedhaḥ pratīyata ity āha -- vivakṣitopalabdher anivartana [171.8] iti | kathaṃ tarhy asāv ucyata ity āha kiṃ tarhī[171.10]ti | katham anyaśabdenocyate na tu svaśabdenety āha anyaśabdasyaive[171.11]ti | vākya iti tattvārthakathane vākya [171.11] iti pratyeyam | tatrāpi kathamanyaśabdaprayoga ity apekṣāyāṃ yojyaṃ paryudāsāśrayeṇe[171.10]ti | etad eva darśayati anyopalabdhir anupalabdhir i[171.11]ti | itir a[171.12]śabdenābhidhānasyākāraṃ darśayati | nañaś ca subantena samāsaikadeśena | sāmarthyaṃ [171.12] vyapekṣālakṣaṇaḥ sambandhaḥ | iti[171.12]r hetau | ekavākyatvaṃ na vākyabhedaṃ(daḥ) sāmānādhikaraṇyam ity arthaḥ | tad eva darśayann āha -- anyā[186]upalabdhir anupalabdhir i[171.12]ti | itinā ekavākyatvasyākāro darśitaḥ | prasajyapratiṣedhaḥ [171.13] kaṃcid arthaṃ prasajya yaḥ pratiṣedhaḥ | kasyacid arthasya
prasaṅgam upadarśanam adhikāraṃ kṛtvā yo niṣedha uttarapadārthapratiṣedhamātraṃ yatrābhidheyam ity arthaḥ mayūravyaṃsakāditvāc ca {p. 388} samāsaḥ |[187]tadviparītaḥ [171.13] upadarśitaparyudāsaviparītaḥ | vaiparityam eva sukhapratipattyartham upadarśayann aha -- tatra hī[171.14]tyādi | tatra hy attarapadārthapratiṣedhasya samāsārthatvāt prādhānyam | vidhiḥ kasyacid arthasya vidhānaṃ arthāt sāmarthyāt gamyate [171.14] yadā vidhipratītis tadārthād iti ca draṣṭavyam | [62a] tathāhi "abhihite na bhavanti dvitīyādyāḥ vibhaktayaḥ" ity ukter viśeṣapratiṣedhasya śeṣadhīnāntarīyakatvād iti lakṣaṇāt sāmarthyād anabhihite bhavatīti gamyate | sūryaṃ na paśyantīti nātra pradṛ(naño 'tradṛ)śinā tiñantena saṃbaddho na tu subanteneti vākyabhedaḥ | pratiṣedhabhāk [171.15] sūryadarśanādiḥ svapadena [171.15] svavācakena sūryaṃ na paśyantīti anenocyate | atra tu samāsanimitte 'nvākhyānavākya iti draṣṭavyam | prasajyavṛttinañsamāse tatsaṃbhavād iti sarvañ caitat prakaraṇādito jñātuṃ śakyam iti sarvam avadātam |
__________notes__________
[185] vidheś ceti s [186] na upalabdhi-s [187] etadviparītaḥ s
prāsaṃgikaṃ parisamāpayya saṃprati prakṛtam anudhunva(nubandhna)nn āha tad evam i[171.16]ti |[188]bhāvato [171.26] vastunaḥ paramārthata iti yāvat | saṃbandhakalpanāyām a[171.27]nyasya vāstavasya saṃbandhasya kalpanāyām | sopy arthāntarabhūtaḥ sambandhaḥ kathaṃ tayor iti paryanuyoge tadanyakalpanā, tatrāpy evam ity anavasthā prastutavastuvyavasthāparipaṃthinī syāt | uktasadṛśaṃ uktaprāyam [171.27] |
__________notes__________
[188] sambandhābhāvataḥ s iti tu na yuktaṃ, "sambandho bhāvato" iti tu anuṭīkānurodhena samyak pāṭhaḥ |
tatra vijñāne kiṃ bhūtaṃ sadghaṭarūpam tatra svākāram arpayatīty apekṣāyāṃ yojyam tathāvidham i[172.16]ti | yathāvidhaṃ pradeśarūpaṃ tathāvidhaṃ sat vyavadhānaviprakarṣādirahitam ity arthaḥ | svākāradvāreṇa | [172.19] svākārārpaṇadvāreṇa | etad eva sphuṭayann āha tad i[172.20]ti | tayoḥ saṃsargasvā(saṃsargamā)tmani [172.20] svātmani darśayati | avadheyavacasaḥ [172.28] ākarṇanīyavacanāḥ | laghuvṛttitvād [172.28] atiśīghrapracāratvāt jñānasya yaugapadyābhimāno [172.29] yugapadgrhītānīty adhyavasāyaḥ | evaṃ cācakṣāṇena krameṇaiva tāni purovartīni tulyayogyatārūpāṇi vastūni gṛhyante jñānena tu yugapad iti sāmarthyād darśitam | sarvatra tathābhāvaprasaṃgāt [173.5] bhrāntikalpanāprasaṃgāt | jñānam evātra kriyeti manyate paraḥ | katham i[173.4]ti siddhāntī santamasāvasthitaghaṭādipratipattau kartavyāyāṃ pradīpasyāpi karaṇarūpatvam avyāhatam iti bhāvaḥ | kartṛbhedād devadattādipratipattṛrūpakatvanaika(kartraneka)tvāt | kartrekatvāt [173.5] tarhi iti siddhāntavādī | ayam asyāśayo yadi saty apy ekasminn asmin karaṇe 'nekatra ghaṭādike karmaṇi kartranekatvād anekakriyodayo varṇyate tarhi kartrekatvāt kriyaikatvam iti sāmarthyād āyātam {p. 389} tataś ca na karaṇaikatvānuvidhānaṃ kriyaikatvasyeti kim anenoktenāpīti | syād etat yathā tatra kartāro bahavaḥ pratipattāras tathā karaṇānyapīndriyāṇi bahūny eva tataś ca karaṇabāhulyād evānekatra karmaṇi kriyābāhulyam iti karaṇaikatvāt kriyaikatvaṃ vyavasthitam iti | tad etad avadyam | yato jvalyamāne dīpe pratyekam ekasminn evendriye pradīpe
vā karaṇe sarveṣām eva pratipatṝṇām anekaghaṭādikarmaviṣayajñānakṣaṇānekakriyodayāt sādhāraṇanaikāntikatvam anivāritam eveti | viśarāruṣu [173.6] viśaraṇaśīleṣv ity arthaḥ | ayam asyābhiprāyo yaḥ kila labdhātmasattāka eva paścāt svātantryeṇa kāṃcit kriyām abhiniveśayati sa kartā, yaś ca kriyāsiddhau sādhakatamaḥ sa karaṇam ucyate | tathā sata eva kadācit kriyāyogād arthāntarabhūtā kriyā jāyate kṣaṇamātrasthāyī ca kṛtsnā(sno) bhāva [62b] iti kathaṃ sattvam āsādya tathākārī tathā pratipatsyate kriyāsvarthā(kriyām arthā)ntarabhūtām iti | saṃprati kṣaṇikākṣaṇikayor asādhāraṇadūṣaṇam āha -- na ce[173.8]ti | sarvakārakānvayavyatirekānuvidhāyinīti viśeṣaṇaṃ hetubhāvena veditavyam | rūparasādivai(rasāvi vavai)dharmyodāharaṇam |
idānīm ekajñānasaṃsargād ity atraikaśabdārthaṃ nirūpayitum āha tatre[173.14]ti | ekāyatanasaṃgṛhīta ekarūpādyāyatanasṃgṛhīto 'nekatrāpi ekam evendriyajñānam i[173.15]ti | nirākārapakṣe dvyādisaṃkhyānirāsārtha ekaḥ śabdaḥ sākārapakṣepicitrādvaitavādimatena tathaivaikaśabdaḥ | pratyartham i[173.16]ti sthūlenāyaṃ vyapadeśaḥ kṛtaḥ | paramārthatas tv ekasminn eva dravye paramāṇusamūhātmake prati paramāṇu tadākāradhārīṇyar vāgdarśanaṃ saṃkṣepāny eva(darśanaprasaṃge yāny eva) jñānāny utpadyanta iti | asmiṃś ca pakṣe yac codyam, yaś ca parihāras tad dvayam api viśeṣākhyāne 'smābhir abhihitam iti nehocyate | yogyatāyā [173.23] iti prakaraṇāt pratiṣedhyatadviviktapradeśayoḥ svajñānopajananayogyatāyā ity arthaḥ ekasmin jñāne saṃsraṣṭuṃ śīlaṃ yayos tau tathoktau | vyāptinyāyasamāśrayād a[173.23]śeṣopasaṃhāranyāyasvīkārāt | pratyāsatteḥ [174.1] pratyāsattinyāyasamāśrayaṇād ity arthaḥ | kā punar atra tayoḥ pratyāsattiḥ sambhavinīty āha -- ekajñāne[174.1]ti |
tasmād [174.8] ghaṭāt | yadā tajjñānaṃ tadā jñātṛdharmalakṣaṇānupalabdhir yadā tatsvabhāvas tadā jñeyadharmalakṣaṇā tadviviktajñānam eva paryudāsavṛttyānupalabdhir ucyatām, na tu tatsvabhāvo vetikumārilo [174.11] mīmāṃsāvārtikakāro manyata iti śeṣaḥ | kartṛkarmasthatvavivakṣayopalabdher dvaitād anupalabdher api tathaiva dvaitam āyātaṃ nyāyata iti manyate | ghaṭābhāvavyahāre tadviviktapradeśajñānasyaivopayogād anupalabdhitvaṃ yuktaṃ nānyasyety {p. 390} āśaṃkya dvayor apy upayogāviśeṣaṃ pratipādayann āha yathe[174.12]ti | pratiyogī niṣedhyā(dhyo) vivakṣitas tatsmaraṇāpekṣam [174.13] | etad eva pratipattṛvyavahāreṇopapādayann āha tathāhī[174.14]tyādi | athaikaikatraikaikaṃ nāstīti kathaṃ dvayos tattvārtham iti cet | naitad asti | ekaikasminn ekaikasya viśeṣaṇatvenāvaśyaṃ bhāvāt | tathāhi yasmāt kevalapradeśākāraṃ jñānaṃ mayā saṃvedyate tasmāddhaṭo nāstīti vyavaharamāṇasyāpi pradeśo vijñānāvac chedakatvenopayujyata eva | tathā ga(ya)taḥ kevalaḥ pradeśoyaṃ dṛśyate tato nāsti ghaṭa iti vyavaharatopi darśanaṃ pradeśopādhibhāvena vyāpriyata eveti |
āhatye[174.2]ti nipātas tatkṣaṇam ity asyārthe |
tayo[174.16]r bhāvābhāvāṃśayoḥ | udbhavābhibhavābhyāṃ yathāsaṃkhyagrahaṇāgrahaṇavyavasthā [175.16] |
dharmabhede dharmirūpeṇābhede 'pi dharmayor bheda iṣṭaḥ [175.18] | no 'smākaṃ sthānaṃ[189]sthitaṃ vyavasthānaṃ matam iti yāvat tasmin | udbhavābhibhavātmatvāt [175.18] udbhūtānudbhūtarūpatvāt | grahaṇaṃ [175.18] caśabdād agrahaṇaṃ cāvatiṣṭhate tayor iti prakara[63a]ṇāt |
__________notes__________
[189] sthite s |
etasmin vyākhyāne bhāvapradhānaḥ sādhanaśabdovārtikakārasya vivakṣita unnetavya ity abhiprāyeṇa sādhanatvam i[176.6]ti vyācaṣṭe | siddhihetutvaśabdasāmarthyāc ca kasyacid iti labdham | tadayogāt si[176.7]ddhihetutvāyogāt | dūṣaṇāntaram atra samuccinvann āha abhāvasye[176.9]ti ca | abhāvasya nāstīti jñānajanane [176.10] nityaṃ tajjananaprasaṅga [176.10] iti yojayitvā kuta etad ity apekṣāyām anapekṣitasahakāriṇa [176.9] iti hetubhāvena viśeṣaṇapadaṃ yojyam | tadanapekṣatvam eva katham asyety apekṣāyām anādheyātiśayaṃ [176.10] tatprati (yatayeti) yojyam | sādha[190]natvāyogāt ta[176.11]sya pratiṣedhamātrasyeti prakrtatvāt pratyeyam | tasya sādhanāsiddher ity asya ekaṃ(ekāṃ) vidhām abhidhāya aparām upadarśayitum āha athave[176.11]ti | sādhanam eva [176.12] sādhakam eva niścāyakam eveti yāvat tadubha(da)yaprasaṅgāt [176.15] nāstīti jñānodayaprasaṃgāt |
__________notes__________
[190] sādhakatva- s |
anyathā [176.25] bhāvarūpasaṃsṛṣṭatvaprakāreṇa | tadayogāt [176.26] tasyābhāvāṃśasyāyogāt | sā pararūpāt saṃ(pāsaṃ)sṛṣṭarūpatā |
{p. 391} prakārāntareṇāpy abhāvavyavahārasiddher avibandhāt kiṃ tavaitatpakṣāśrayaṇaprayatneneti parapakṣa evāśaṃkyāparasyaivābhiprāyaṃ varṇayann āha evaṃ manyata [177.9] iti | ghaṭajñānābhāvapratipattyā [177.10] vā ghaṭābhāvaṃ pratipadyata [177.11] iti vartate | tato [177.11] ghaṭābhāvapratipatteḥ | ghaṭābhāvavyavahāram iti pratipadyata ity asyānuvartanād uktam kevalapradeśābhiprāyeṇa sākṣād grahaṇam [177.15] | tajjñānābhiprāyeṇa pāraṃparyagrahaṇam | sa ca tathā hānato(bhāvato) ghaṭābhāvaḥ | evaṃ hi lokapratītir anukūlitā bhavatīti bhāvaḥ | madhye ghaṭābhāvapratīter bhāvāt pāraṃparyeṇāpi [177.18] ity ācaṣṭe paraḥ | iti[177.19]nā mananīyasyākāro darśitaḥ | kevalapradeśajñānāpekṣayā svasamvedana[178.2]pratyakṣeṇa cetyuktaṃ draṣṭavyam | para eva viśeṣam āśaṃkya pariharann āha nanv asty eve[178.8]ti | itarayā [178.9] pratiṣedhamātrayā rūpayānupalabdhyā tadavagatayā anyasye[178.12]ti vyavadhānāvyavadhānakṛtasya | evaṃ sati ko guṇa ity āha --sāṃkhya(khyaḥ) svamate guṇaṃ darśayann āha tathe[178.18]ti tathā sahī(tī)ti yojyam | hir yasmād arthe draṣṭavyaḥ |
tasya vastuno liṅgaṃ bhavati | [179.1] talliṅgam evaṃ sati bhavatīty artho 'vaseya iti |
bhāvābhāvayor virodhā[179.10]d ekātmatvānupapatteḥ tuccharūpatvaṃ[179.15] na kiñcid rūpatvam | tad api pararūpeṇa na kiñcid ity abhiprāyeṇāha -- pararūpeṇa [179.16] tasyāpi tuccharūpatvād iti śūnyavikalpapratibhāsī [179.17] tadabhāvamātravikalpapratibhāsī | tad[191]rūpa parihārāt [179.18] pratiṣedhyarūpavirahāt | tathā tadvat | virudhyeta [179.20] nopapadyeta | anyathā [179.21] svarūpeṇāpi tuccharūpatvaprakāreṇa | kathaṃ punas tathātve parasya tatrābhāvo na syād ity āha -- yo hī[179.22]ti rūpāntarantu sadṛśarūpāntarantu |
__________notes__________
[191] tadrūpavirahāt s
kīdṛśaṃ pararūpaśūnyaṃ [179.28] niṣedhyarūparahitam | viṣayeṇa vāmunā viṣayiṇo vidhānasya vidhīyamānadharmasya -- nirdeśo draṣṭavyaḥ | paryudāsa iti [179.28] kathyata iti vartate | tato vivakṣitād rūpāt tatpratītiḥ [180.2] rūpāntarābhāvapratītiḥ | neti prakṛtaṃ niṣedhayati | pratītāv ity antarbhū[63b]to ñijartho draṣṭavyas tenākāraṇasya pratyāyakājanakasya pratītau pratyāyane sāmarthyāsambhavāt [180.2] prakaraṇāt tasya [180.5] vivakṣitasya rūpasyeti | arthāntarasya sato {p. 392} gamakatve hi tajjanitatvaṃ sāmarthyaṃ vācyam | nacārthāntaraprasajyapratiṣedhena sakalaśaktivikalena tajjanitaṃ yenāsya tathābhāvo bhaved iti bhāvaḥ | avaśyaṃ kiṃ tena tatkāraṇena bhāvyaṃ yenākāraṇasyety ucyamānaṃ śobhetety āha tādātmye[180.3]ti | anyasya [180.9] avyabhicāranibandhanasya bhāvād iti bhāvaḥ | tena[192]pratyakṣeṇa agrahaṇāt [180.9] |
__________notes__________
[192] tena grahaṇāt s
syād etad yadi tattvavyavasthāpakād eva pramāṇād ghaṭasyādheyabhūtasyābhāvaḥ siddhyati, tarhi tasya ghaṭāsaṃsṛṣṭarūpatvasidhyartham abhāvapramāṇam abhyupeyam | ghaṭāsaṃsṛṣṭarūpatvam asya tataḥ siddhyati | evaṃ tarhi ghaṭaṃ pratyādhārabhāvo 'syābhāvapramāṇapratiṣedhyaḥ prāpta ity āśaṃkāyāṃ yathā dvayam apy etat tata eva prasiddhyati tathā pradarśayituṃ dvividho hī[180.9]tyādinopakramate | ayam i[180.10]ti | idamātre(tra) deśamātraṃ vivakṣitam | tad vyāvṛttarūpatayā [180.10] ghaṭavyāvṛttasvabhāvatayā | ghaṭasaṃsṛstarūpo na ghaṭena sambandhasyāhaikarūpam | tadvyāvṛttarūpatayaiva ca ghaṭavān api ghaṭasahito 'pi | tato ghaṭāt anya iti | sarvathā ghaṭād anyatvaṃ tasyaikā vidhā | ghaṭavān i[180.10]ti tu pramādapāṭhaḥ | dvitīyāṃ bā(vi)dhām āha kevalaś ce[180.11]ti | kevala iti, ghaṭād anya eva sānu(san) -- tatsaṃyogīti vivakṣitam tad eva kaivalyaṃ spaṣṭayann āha -- ghaṭaṃ pratī[180.11]ti | tasya pradeśasya tadvivekena [180.12] ghaṭarūpavivekena ca pratyakṣeṇa grahaṇe sati | ghaṭavirahaś ca [180.12] saṃyogighaṭavirahaś ca | itis tasmāt | vastūnām asaṅkaro [180.13]sāṅkaryam, matsaraśabdavaddharmavacanasyāpi saṃkaraśabdasyā(sya) bhāvāt, tat siddhyarthaṃ tanniścayārthaṃ, parānabhyupagatāpekṣa(kṣya)te [180.20][193]tadeti [180.20] ihaivacchedaḥ svajñāna eva | parānabhyupagatatvam eva tasyāḥ pratipādayati anyabhāvād iti | anyathā [180.21] yadi tasya tadbhāvarūpatā parānabhyupagatānapekṣate(kṣitā) tena prakāreṇa | pratyakṣasiddhatā ca [180.22] tadabhāvasyeti prakaraṇāt | tadaive[180.23]ti
tayos tādātmyopagamakāle | yad vā pratyakṣasiddhatā tadaiva neti yojyam | yad vā sā parānabhyupagatāpekṣyate kiṃ tadā pratyakṣasiddhatety āśaṃkāyāṃ ne[180.23]ty uttaram | ke(kva) tarhi sābhihitety apekṣāyām uktaṃ pa[194]kṣāntara [180.23] iti | tādātmyopagamapakṣa ity arthaḥ | saṃyoga eva samavāyaśabdenokta iti vyācakṣāṇaś ca dhūmo hi saṃyogī hetur ity abhipraiti | kutaḥ punaḥ svaśabdenaiva {p. 393} go nokta ity āha -- saṃyoge[181.2]ti | bhedene[181.3]tarabhinnena rūpeṇa yo vyapadeśo [180.3] vyapadiśyamānatvaṃ tatrānādarāt | yad vā bhedena bhinnena vācakena yo vyapadeśam ā(śa ā)khyānaṃ tatrānādarād iti | kiṃ punaḥ samavāya eva nocyata ity āha pareṣāṃ tv i[180.3]ti | evaṃ tāvadbhaṭṭārcaṭovyācaṣṭa anye punar asthāna evāsya mativibhramo jāta ity ācakṣate | tathāhi dhūmāvayavidharmiṇi parvate vā dhūmatve(mavattve)na dhūmatvena ca hetunā sāgni[64a]tvaṃ sādhyata ity ekārthasamavāyyeva dhūmo hetur iti pare saṃsacate (saṃcakṣate) | purastāc cāyaṃ tasmād dhūma evātra dharmī kartavyaḥ | sāgnir ayaṃ dhūmo dhūmatvād ityudyotakaramatam adarśayad idānīṃ tu tadvismṛtyaivaṃ vyācakṣāṇovārtikakāram apy avajñayātra(jñāpātra)m āpādayatīti -- kim atra brūma iti | itarasya [181.6] dhūmasya |
__________notes__________
[193] tad iti s | [194] pakṣāntareṇa s
nanu ce[181.8]tyādinā prakṛtam ākṣi[pa]tā satyaṃ [181.10] prasaṅgoranityā(ṅgenetyā)dinā ca pariharatā anena yadīśvarasenamatānupraveśena kaścid anyabhāvatadabhāvayor amīṣām anyatamaṃ sambandham icchati tadabhāvopadarśanena sa tāvat kaṇṭhoktenaiva nirasyate | sāmarthyāc ca yepinaiyāyikā-- "na vayam anayor gamyagamakabhāvaṃ varṇayāmo 'pi tu saṃyuktaviśeṣaṇasannikarṣajanmanā pratyakṣeṇa ghaṭābhāvaḥ pratīyate" ity abhimanyante tepy anyabhāvatadabhāvayoḥ sambandhābhāvena viśeṣyaviśeṣaṇabhāvānupapatteḥ kathaṃ tajjanmanaḥ pratyakṣasya vārtāpi yena tadavaseyo 'sattvād bhavitum arhatīti nirastā bhavantīty abhiprāyeṇānyabhāvatadabhāvayoḥ sambandhābhāvo vibhāvita iti veditavyam | asyaivārthasya punar uktatāṃ parihartum āha pūrvaṃ hi [181.11] iti | tasya tadanyāsaṃsṛṣṭarūpasyetyādinā prāgabhihitatvād uktam | pratyakṣāntaram i[181.12]ti hānādibuddhivyapekṣayā boddhavyam | na ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇa eva saṃbandhaḥ | sambandhena ca saṃbandhāntaraṃ mṛgaṇīyam iti tena śakyate vaktuṃ ṣaṭsu padārtheṣv asyānantarbhāvena saptamapadārthopagamayanvipra(gamanapra)saṅgāt daṇḍadaṇḍinor jātitadvatoś ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvopapatteḥ saṃyogasamavāyasambandhayor astaṃgamanaprasa(saṃ)gāc ca kiṃ kurvac ca tat tasya viśeṣaṇam ityādivicārāsahatvāc ceti | evaṃ cāsyākṣepaparihārāpunar uktatāpradarśanaṃ cānavagatavakṣyamāṇagranthārthasya tvarayā coditasya codye saty ādito draṣṭavyam itarathā saṃbandhābhāvopadarśanagranthavyākhyānānantaram idaṃ bhrājeteti |[195]tena pradeśāvayavā dravyātmāno [181.25] dravyasvabhāvāḥ | navaiva [181.26] navasaṃkhyāvyavacchinnānyeva pṛthivyaptejovāyvākāśadikkālātmamanolakṣaṇāni | tad āhapraśastakaraḥ"tatra dravyāṇi -- {p. 394} pṛthivyaptejovāyvākāśadikkālātmamanāṃsi sāmānyaviśeṣasaṃjñoktāni navaiveti | "[praśa. bhā. p. 3] ādi[181.17]śabdād guṇavattvasamavāyikāraṇatvāvabodheḥ(dhaḥ) |
__________notes__________
[195] tehi s
tatra [181.17] abhāvo[ve] guṇarūpeṇaivābhāvo dravye vartiṣyata ity āha na ce[181.28]ti | tatra dravye rūparasagandhasparśasaṃkhyāparimāṇapṛthak[tva]saṃyogavibhāgaparatvāparatvabuddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnagurutvadravatvasnehasaṃskāradharmādharmaśabdāś caturviśatiguṇāḥ | na cāyam abhāvas teṣāṃ caturviśater guṇānāṃ rūpādīnām anyatamaḥ | karmarūpatayā tarhi tatrāsau vartiṣyata ity āha -- nāpī[182.1]ti | karmarūpatayā [182.1] vartata ity anuvartate | kasmān na vartata ity āha pañcasv i[181.1]ti | utkṣepaṇāpakṣepaṇāvakuñcanaprasāraṇagamanalakṣaṇeṣu pañcasu karmasvanantarbhāvāt | kathaṃ tasya tatrāna[64b]ntarbhāva ity āha tallakṣaṇavirahād i[182.2]ti | kiṃ punaḥ karmaṇo lakṣaṇaṃ yadvirahas tasyocyata ity āha ekadravyam i[182.2]ti | bhāvapradhānatvān nirdeśasyaikadravyatvam ity arthaḥ | ādi[182.3]grahaṇena karmatvasambandhaḥ kṣaṇikatvaṃ mūrtadravyavṛttitvaṃ gurutvaprayatnasaṃyogajatvaṃ svakāryasaṃyogavirodhitvaṃ saṃyogavibhāganirapekṣakāraṇatvam asamavāyikāraṇatvaṃ svaparāśrayasamavetakāryārambhakatvaṃ sagānajātīyānārambhakatvaṃ dravyārambhakatvaṃ ca parigṛhītam | sāmānyādirūpeṇa tarhi tatrāsau vartsyatīty āha -- nāpī[182.3]ti | api śabdād viśeṣasamavāyaparigrahaḥ | kutas tathā na vartata ity āha tadrūpe[182.3]ti | evaṃ bruvato 'syāyam āśayaḥ -- svaviṣayasarvagatam abhedātmakam anekavṛttyanuvṛttibuddhikāraṇaṃ hi sāmānyasya rūpaṃ na cāyaṃ tathā | tathānteṣu bhavā antyāḥ svāśrayaviśeṣakatvāvi(tvād vi)śeṣā vināśārambharahiteṣu nityadravyeṣv aṇvākāśadikkālātmanaḥsva(tmanaḥsu)
pratidravyam ekaikaśo vartamānā atyantavyāvṛttibuddhihetavaḥ, na cāyaṃ tathā | ayutasiddhānām ādhāryādhārabhūtānāṃ ca sambandhaḥ ihapratyayahetuḥ samavāyo na cāyaṃ tadrūpa iti | tadabhyupagamāt ta[182.5]sya saṃyogasyābhyupagamāt | pañcānāṃ [182.9] dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣāṇāṃ samavāyitvaṃ [182.9] samavāyāśrayatvam | pradeśābhāvepi [182.13] viśiṣṭoddeśābhāvepi ghaṭābhāvasaṃbhavāt [182.13] | anena vyatirekānanuvidhānaṃ darśitam | na cāsya prativiṣayaṃ bheda [182.18] iti anena cetarakāryadharmātikramo darśitaḥ | sambandhibhedāt [182.19] | sambandhināṃ ghaṭapaṭādīnā bhedāt nānātvāt anyādṛśatvād vā | bhede [182.20] nānātve anyādṛśatve veṣyamāṇe | tatprasaṅgo bhayapra(bhedapra)saṅgaḥ | samanantaram evoktaṃ (?) |
nanu ca vācyavācakabhūtāv iha śabdārthau prakṛtau tathā buddhighaṭite ca śabdārthasāmānye vācyavācakarūpe na tu śabdārthasvalakṣaṇe, na ca tayoḥ śabdārthasāmānyayor janyajanakabhāvaḥ {p. 395} sambhavī tat katham evam uktam ity āśaṅkya viśeṣābhidhānārtham abhyupagacchann āha -- yady api ce[183.4]ti | śabdārthayor i[183.5]ti | vācyavācakabhūtayor iti vivakṣitam | buddhikalpitasāmānyarūpate[183.5]ti prabuddhasaṃketāhitavāsanasya yā buddhiḥ "sa evāyaṃ yo mayā vācakatvena pratipannaḥ sa evāyaṃ yo vācyatvena pratīta" iti saṃketakālopalabdhaśabdārthabhedena svākāraṃ pratīyatī jāyate tayā yadrūpaṃ kalpitaṃ sāmānyaṃ tadrūpateti viśeṣavivakṣayā na | tathāpī[183.5]ti utprekṣā samākalanamadhyavasāya iti yāvat tasyā nibandhanasya [183.6] bījasya | śabdasvalakṣaṇānubhāvād eva hi vācakaśabdasāmānyā(nyo)tprekṣā bhavatīti bhāvaḥ | tanmukhena [183.7] vācakaśabdasāmānyotprekṣābījaśabdasvalakṣaṇotthāpanadvāreṇa anyabhāvasya [183.13] kevalapradeśādibhāvasya | anena ca prāg api [183.15] ityādinā saty api tadabhiprāya [183.16] ityādinā ca tadanvayavyatirekānu(kānanu)vidhānaṃ tasya darśitam | bhede saty asati kāryakāraṇabhāve avinābhāvānupapattes taddvāraka [183.16] [65a] ity āha |
nanu yadi yady asya siddher nibandhanaṃ tasya tena saha kāryakāraṇabhāvādikaḥ sambandho 'vaśyaṃ bhāvīty ucyate | na tarhi cakṣurādīndriyaṃ svaviṣayasya rūpādeḥ pratipattinibandhanaṃ syād ity abhiprāyavān paraḥ prāha --[196]kathaṃ tarhi [183.28] iti | siddhānty āha -- paraspare[183.28]ti | anena yadi nāma tayoḥ samakālikayoḥ sākṣāt kāryakāraṇabhāvo 'stīti darśayati | anayor apy evam eva bhaviṣyatīty āha -- naivam i[184.1]ti | iha anyabhāve tadabhāvasādhane | evaṃ [184.1] anantaroktaṃ nāsti | kuta ity āha -- anyabhāve[184.1]ti | tadayogād e[184.1]kasāmagryutpādāyogāt | ayogaś cābhāvasya kutaścid utpāde bhāvarūpatāprāptes tādrūpyahāniprasaṅgāt ghaṭābhāvena ca vinā tatpradeśakṣaṇasadṛśasya kṣaṇasyābhāvaprasaṅgāc ca draṣtavyaḥ | prauḍhavāditayā tat tad uktaṃ ayuktaṃ pratipādya sampratyaprastutābhidhānam asya darśayann āha -- liṅgaliṅgibhāvalakṣaṇasya ca [184.2] iti |
__________notes__________
[196] katham indriya s |
na tu kevalo [184.24] ghaṭābhāva iti prakṛtatvāt | kaivalyam eva darśayati dharmiṇaḥ kasyacid guṇabhāvaṃ [184.24] viśeṣaṇatvam anāpanna iti |
tada[197]nyasya [185.23] dharmiṇo 'bhāvād iti kevalapradeśarūpād anyasya | dharmiṇo [185.24] liṅgāśrayasyābhāvād iti |
__________notes__________
[197] tataś cānyasya s |
{p. 396} deśakālava[198]stuniyata [186.8] iti hetubhāvena viśeṣaṇam | pratijñā [186.10] sādhyanirdeśas tasyāḥ | kṛtakatvādiparijihīrṣayā viśiṃsann āha -- vyāvṛttito 'pī[186.12]ti | pradeśamātram i[186.14]ti bruvatā pareṇa pradeśatvasāmānyaṃ hetuḥ pradeśaviśeṣo dharmīti darśitam |
__________notes__________
[198] deśakālāv asyāniyato s |
yo 'sau kevala [186.23] iti | puro 'vasthitaghaṭajātīya iti draṣṭavyam tasyaiva prakṛtatvāt | liṅgavaj jñāpakatvād avaśyapratyetavyam ity abhiprāyeṇāha -- liṅgabhūtasya [186.25] kevalasya pradeśasya [186.26] pratipattāv iti pūrvavat pratijñārthaikadeśatāpy atra draṣṭavyā | tataḥ kevalapradeśāl liṅgībhūtāt |
viṣayaviṣayibhāvene[187.10]tītthaṃbhūtalakṣaṇā tṛtīyā | tathāvidhā bhiprāyān abhijñā(jña)tayeti[199]pāṭho 'vadāto yathābhidhānābhiprāyān abhjñā(jña)tayeti pāṭhe tu mahān kleśaḥ |
__________notes__________
[199] abhiprāyān abhijñatayā s |
prameyatvena [187.19] sādhyatvena | ādiśabdād anyonyābhāvapradhvaṃsābhāvayor na virodhomīmāṃsakamate 'tyantābhāvasya ca |
ete [188.3] prāgabhāvādirūpā bhedāḥ itarapratīteś cā[188.6]bhāvāṃśapratīteś ca | tatsaṃyoge [188.6] tenendriyeṇa pratyetavyasya sambandhe | itthaṃ tu [188.5] yat pratīyata [188.6] iti prakaraṇāt | tadasaṃyogahetukam i[188.7]ndriyāsambandhahetukam | jñānam iti prakṛtatvāt | yad vā tat tathāvidhaṃ jñānaṃ asaṃyogahetukaṃ prakaraṇād indriyāsaṃyogahetukaṃ na bhavatīti | nanu bhāvāṃśayor bhedāt kathaṃ "tadanyabhāva eve"ty uktamācāryeṇa ity āśaṅkyāha -- evaṃ manyata [188.15] iti | tadrūpavaikalyāt [188.17] ghaṭarūpavirahitatvāt | tadrūpavaikalyaṃ [188.17] ghaṭarūpavaikalyam | tadabhāve [188.18] ghaṭarūpavaikalyābhāve | tasya ghaṭād anyasya bhāvasya pradeśādeḥ | tathā ca [188.20] tasyāpi ghaṭarūpatvaprakāre sati | abhāvāṃśe 'pi ghaṭābhāvo 'pi na[200]siddhyati ghaṭātmaniveti bhāvaḥ | tatsaṃyoga eva [188.24] anyabhāvasaṃyoga eva | vicārayatā [189.2] mayeti buddhistham | avadhāryo [189.3] jñātavyaḥ |
__________notes__________
[200] na siddhyet s |
sakalatrailokyavilakṣaṇaṃ [189.11] sarvapadārthavyāvṛttam | asāṃkaryeṇa [189.12] abhiśratvena | saṃpra[201]mugdhākāraṃ [189.5] saṃdihyamānasarvākāram {p. 397} aniścitākāram iti | kāmalo vidyate 'syeti kāmalī [189.17] tasya | tatparicchadābhāvaḥ [189.20] tasya purovartino bhūtalāder apy abhāvasya paricchedābhāvaḥ |
__________notes__________
[201] sammugdhākāraṃ s |
nanu ca kasyacid darśanādyoyaṃ kvacit prāptiparihārārtho vyavahāra iti prakṛte adṛṣṭasya ca parihārārtha [189.23] iti vyākhyānaṃ katham iva na sāhasam na hy adṛṣṭasya darśanam asti | atha darśanam ity upalakṣaṇam etat, tato 'darśanā[65b]d ity api draṣṭavyam iti cet | tad avadyam, darśanasyaiva saṃkīrṇāsaṃkīrṇarūpāvabhāsitayā vicārayituṃ prakāṃtatvāt, yadi cādṛṣṭaparihārārtho vyavahāro bhavet tarhi kaṇṭakādeḥ parihārārtho vyavahāro na bhavet kintu prāptyartho eva, samyakjñānapūrvikā ca sarvahānopādānalakṣaṇā puruṣārthasiddhir na syād iti | sthāne parākrāntaṃ bhavatā kevalaṃ vivakṣite dṛṣṭādṛṣṭaśabdārthe samīcīnaṃ mano na praṇihitam, dṛṣṭaśabdena hi sukham atravivakṣitam adṛṣṭaśabdena ca tadviparyayeṇa duḥkham, tate......... -- kasyacid vastunaḥ sukhahetor darśanādyoyaṃ kvacid deśe saṃvitsāmarthyamāvavi(bhāvi)smaraṇādinā dṛṣṭasya sukhasya prāptyartho vyavahāraḥ pravṛttilakṣaṇo yaś ca duḥkhahetor darśanād adṛṣṭasya duḥkhasya parihārārtho vyavahāro nivṛttilakṣaṇaḥ sa na syāt; sarvatraiva sukhahetuduḥkhahetuviṣayatvena saṃpramugdhākāratvāt sarvasyaiva darśanasyeti | ataś caivaṃ yad viniścayaḥ"sukhaduḥkhasādhane hi jñātvā yathārhaṃ pratipitsavaḥ" ity alaṃ bahunā | kiṃ bhūtas tadartho vyavahāra ity āha pravṛttinivṛttilakṣaṇa [189.24] iti yathāsaṃkhya sambandhaḥ kāryaḥ | anyathā [189.26] saṃkīrṇarūpāpratibhāsanaprakāreṇāsya [189.26] pratyakṣasya |
jñānadvayena [190.6] pratyakṣānupalambharūpeṇa | para[190.16]m itimīmāṃsakam ity avaseyam | evam abhyupagame kārite 'pi kiṃ phalam ity āha tathā ce[190.17]ti | yathāśruti jñāpariṇāmākhyena dharmeṇe[190.18]ty uktaṃ draṣṭavyam | bhāvāṃ[202]śasyaivābhāvatvenopagatatvād i[190.20]ti | "bhāvāntaravinirmukto 'bhāvotrānupalaṃbhavad" ityādivacanād uktaṃ bhāvāntarasyāpy atulyayogyatārūpasya tathātveneṣṭatvāt | na tvadupagatānupalabdhirūpatvam abhāvapramāṇasya bhaviṣyatīty ata āha tulyayogyatārūpa[203]syai[190.20]veti | anyathā tasya tadabhāvarūpatvānupapatter iti bhāvaḥ | bhavaty evaṃ tathāpy ekajñānasaṃsargitvānapekṣitayā bhedo bhaviṣyatīty āha tulyayogyatārūpasya [190.20][204]etajjñānasaṃsargiṇa eva ce[190.20]ti | anyathā tulyayogyatārūpataiva {p. 398} na siddhyet | asatyāṃ ca tasyāṃ na pratiyogyatābhāvanaścayaḥ syād ity āśayaḥ | tathopeyam a[190.21]bhāvapramāṇatayopagantavyam | tajjñānāt [190.21] tasya tadatulyayogyatārūpasya tadekasaṃsargiṇaś ca vastuno jñānāt | etad eva sādhayann āha nahī[190.22]ti | katham abhāvaḥ [190.28] prasajyapratiṣedhayor nirūpākhyānatvāt kasyacit paricchedo [191.1] bhavati | taddhetubhāvaḥ [191.2] praricchedahetutvam |
__________notes__________
[202] bhāvāntarasyaiva- s [203] syaika- s [204] ekajñāna-
tade[191.10]ty evam abhyupagamakāle | kasyacid apī[191.10]ty anena kasyacid apīti mūlagrantham anubhāsate | tad evāheti kasyacid iti grahaṇakapadavivakṣitam evāhaācāryaḥ| tasye[191.10]ty anena tasyeti mūlapadamulliṅgārtham āha salilopalambhābhāvasye[191.10]ti | tadanyasya ve[191.14]ti | mūla(laṃ) vyācakṣāṇa āha --[205]tato 'pī[191.11]ti | kasmāt punas tataḥ salilād anyasyānalāder iti vyākhyāyate na tu tatpratiṣedhamātrapuraskāreṇety āśaṃkyācāryasyaitad dvayopanyāse 'bhiprāyaṃ vacanabhaṅgyā varṇayitum āha vi[66a]jñāna[206]ñ ce[191.11]ti | tatrāpi [191.12] "vijñānaṃ vānyavastuni" iti lakṣaṇe tadaṅgīkaraṇe 'pariṇāmaśabdenānyavastujñānābhyupagamaṃ iti yāvat | tadātmakatvād a[191.13]nyavastujñānātmakatvāt | tata ātmano yaḥ pariṇāmo mā bhūd bhedena vyavasthāpyeta "vijñānaṃ vānyavastuni" iti lakṣaṇam iti prakaraṇāt | kasyacid apītyāder mūlagranthasya samudāyārtham idānīṃ tataś ca kasyacid apī[191.14]tyādinā vaktum upakramate | sthāpa[191.15]śabdena gāḍhasvāpo 'bhipretaḥ | pragāḍhanidrākrāntasya hi viṣayagrahaṇavaikalyaṃ bhavati | yadi yat tadapekṣeṇānyasyānyatvena sarvaṃ susthaṃ syāt parasya tadā vyavadhānādyavasthaiva prasaṅgārthamācāryeṇa nopadarśitā syād iti bhāvo vyavadhānādigrahaṇena ca etad darśayatī[191.16]ti bruvato draṣṭavyaḥ | prakārāntareṇāsmad abhimatāt pradhānād anyena prakāreṇa | na tiṣṭhed iti asyārthakathanaṃ pravartete[191.25]ti | tarhi pratiṣṭhetaivārthakriyāvāptaye prasthānam eva kuryād ity āha nāpī[191.25]ti | na pratiṣṭhetety asyārthaṃ kathayati na pravarteteti [191.25] etad eva pradarśayitum upakramate | tathāhī[191.26]ti |
__________notes__________
[205] tato ve- s | [206] ijñānaṃ ve- s |
tata ekadaśanād anyā bhāve jñānam utpadyate tathocyate [192.19]nyad ity ucyate | tadrūpatayā [192.19] sakalāsaṃkīrṇavasturūpāvabhāsitayā | tadanyad vastu {p. 399} pratiyad evam anyābhāvaṃ pratyetīti vyapadiśya [192.20] tadayogād a[192.20]nyabhāvapratipattyayogāt | yaś cānyo vikalpo pāścāt yo [193.8] vidhivikalpa ity arthāt | abhāvākhyapramāṇaṃ [193.9] nety anuvartanīyam | vahanaṃ vahitraṃ tadārūḍhaiḥ [193.17] |
tadātmano [195.5] śeṣapadārthavṛttātmanaḥ sakāśāt tat [195.6] pratyakṣam | tatprāmāṇyasamāśritā [195.7] abhāvaprāmāṇyasamāśritā |
svabhāvata eva [195.10] svahetuta eva | tasyā(sya) [195.13] abhāvākhyasya pramāṇasya |
adhyātmanaḥ [195.24] parātmanaḥ sakāśāt | tadanyebhyo nivartanaṃ [196.1] vyavacchedanaṃ tasya gṛhyamāṇasyety arthāt tatparicchedaprasaṅgāt [196.7] anyātmaparicchedaprasaṅgāt |
tadātmanaḥ [196.10] sakāśād aśeṣamanyan nivartayatīti vartate | tadātmanopalabhamāneti katham ucyata ity apekṣāyāṃ tathāvidhasvabhāvasyaivānukārād i[196.13]ti yojyam | upalabhamāne[196.14]ti hetau śānayor vidhānāddhetupadam idam ana(m ava)vaseyam | anyadeśe[196.15]tyādi tathātvapracyute[196.14]r vyākhyānam | tathābhūtād i[196.24]tyāder mūlagranthasya abhāvāt kāryam āha | abhāvakalpanayā [196.28] ity abhāvapramāṇakalpanayeti prakaraṇāt | viṣayam evā(viṣayeṇaiva) viṣayiṇo nirdeśāt draṣṭavyam |
[207]anyac caivam ātmakaṃ [197.1] na bhavatīti vartate | tato [197.3] nirvikalpakāt pratyakṣāta vidhipratiṣedhavikalpāv i[197.4]ti yathāvāsanāprabodhaṃ vidhivikalpañceti boddhavyam | atha vaikalyasya (?) sākṣād itarasya sāmarthyāj jñānād vidhipratiṣedhavikalpadvayopajanana uktaḥ |[208]tadarthād iti [197.21] tattvānyatvābhyām bhinnatayā vikalpatā(nā)d ity arthaḥ | yena nimittena vivakṣitasya tato 'nyatvaṃ na vyavasthāpyate, tasya nimittasya samānatvāt [197.27] | kathaṃ prakārāntarābhāvaṃ sūcayatīty apekṣāyāṃ yojyam [66b] tadviruddhasyeti [197.27] tena paricchidyamānena viruddhasyaitatparihāreṇa vyavasthitasya tadasaṃkīrṇasyeti yāvat | tadviruddhasya sarvavastuno dvaividhyasādhanam {p. 400} eva kuta ity apekṣāyāṃ sarvasyānyatayā vyāptisādhanād iti [198.4] yojyam |
__________notes__________
[207] anyathaitadātmakam s iti tu na samyak |
[208] tato 'rthāt s
ekasya pramāṇasya vyāpāra eva [198.6] iti bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- tasyaivaikasya pramāṇasya vṛttaṃ vimṛṣyamāna(ṇa)m evam avatiṣṭhate | yata iti tadrūpatvāt [198.10] parāsaṃkīrṇarūpatvāt | vastvanatikrameṇa yathāvastu [198.10] iti dṛṣṭatadanyatvena sarvasya vyāptisādhanād ity api pramāṇavṛttavicāreṇocyata ity avasātavyam |
itinā [198.27][na]ntaroktasya nyāyasyākāro darśitaḥ | ananyasahāyatvaṃ [199.1] ca kāryasya [199.1] ekajātīyakāryāpekṣayā draṣṭavyam | dvayor bhāvo dvitaiva dvaitaṃ tatsiddheḥ [199.3] | ha(pra)tīyaty eva [199.6] buddhiḥ vyavasthā[209]pakakāla evā[199.6]tadrūpaṃ tataḥ pṛthak karotīti anuvartanīyam | itarathā śatṛpratyayasyānupapattiḥ prasajyeta | atra kathaṃ pratyayāntarābhāvaḥ siddhyatīty apekṣāyām āha -- tadviparīte[199.6]tyādi |
__________notes__________
[209] vyavasthāpanākāla eva s
ekapramāṇanibandhanāṃ [199.9] iti pratyakṣaikanibandhanām anumānaikanibandhanāṃ veti vivakṣitam | na tu paropyenām anekapramāṇanibandhanām icchati yad anena vyavacchidyeta | abhāvapramāṇamātranibandhanatayā tenopagamād iti tasyopalabhyamānasya [199.11] tadātmano [199.12] vyavaccheda [199.12] iti sambandhaḥ | "tadanyātmana" iti mūle nirdeśāt kathaṃ tvayā tadanyātmatāyā [199.14] iti vyākhyāyata ity anuyogam āśaṅkyāha bhāvapradhānatvān nirdeśasya [199.14] iti |
avacchidyate [199.18] vyavacchidyate | sā tadekākāraniyatā pratipattiḥ |
sa ca [200.3] taddeśakālaś ca syāt | taddeśatā ca lokaprasiddhadeśābhiprāyeṇoktā draṣṭavyā | na tu vastuno mūrtaṃ vastu vastvantareṇaikadeśaṃ nāmeti | no cet katham iti vartate | abhāvasiddhir i[200.9]ty abhāvavyavahārasiddhir mūḍhaṃ pratīti ca draṣṭavyam | amūḍhasya pratyakṣād evābhāvavyavahārasiddheḥ | etac cānantaram eva pratipādayiṣyate | yathoktam evānupalambhaṃ darśayitum āhopalabdhilakṣaṇaprāptasya [200.9] iti | anupalambhād iti cāvartanīyam | tenāyaṃ vākyārthaḥ -- upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalambhād iti | nanu upalabdhilakṣaṇaprāptānupalambha eva kīdṛśo yasmāt tatsiddhir ity āha tattulye[200.10]ti | tena niṣedhyena saha tulyā svajñānopajananaṃ prati yogyatā saiva rūpaṃ svabhāvo yasya {p. 401} sa tathā tasya yadupalambha upalabhyopalabhamānadharmaḥ sa ātmā yasya [200.10] tasmāt | co [200.10] vyaktam etad ity asyārthe | yad vā upalambhaśabdena jñānamātrasyābhidhānaṃ | tena tu tattulyayogyatārūpopalabhyamānasena iti samuccīyate ity evaṃrūpād anupalambhāt | anyathā vyākhyāne tūpalabdhilakṣaṇaprāptasyety asaṅgataṃ syād iti | na tu sāmānyena [200.10] anupalambhamātrād ity arthaḥ | kim evaṃvādino 'pi sambhavati yenaivam ucyata ity āha -- yathāhuḥ para [200.11] iti | vastusattāvabodhāryaṃ [200.13] yatra vasturūpeṇa pramāṇapañcakaṃ [67a] na jāyate tatreti [200.12] yojyam | pañcāvayavā yasyeti pañcakam | "saṃkhyāyātisadattāyā kan" ity anena kan | pramāṇaṃ ca tat pañcakaṃ ceti paścāt karmadhārayaḥ kāryaḥ pramāṇapañcakaṃ [200.12] na jāyata iti ca pañcānāṃ pramāṇānāṃ madhye yatraikam api na jāyata ity arthaḥ | sati vastuni tadanudaya eva katham ity āha saty apī[200.15]ti |
tadviṣayāyā upalabdhe[200.19]r liṅgatvam api prakaraṇāt | tadabhāvena saha sambandhābhāvasya tulyatvād i[200.25]ti yojyam |[210]bhāvarūpāyā upalabdhirūpabhāvarūpāyāḥ |
__________notes__________
[210] anyabhāvarūpāyāḥ s
kasmāt sakāśāt pramāṇāntaraṃ pratyakṣādikaṃ nāstīty āha -- anyabhāvaviṣayopalabdher i[201.27]ti | kim iti [202.6] sāmānyataḥ pṛcchati | punar i[202.6]ti viśeṣataḥ so 'nyabhāvo [202.6] yosau kevalapradeśalakṣaṇo 'nyabhāvaḥ pratyakṣalakṣaṇene[202.7]ndriyajapratyakṣalakṣanena | etac ca prāyeṇa loko yasmāt kevalam idaṃ bhūtalaṃ vedyate tasmād ghaṭo 'tra nāstīti pratyayamukhena pratipadyata ity abhiprāyeṇoktaṃ draṣṭavyam | anupalambhena siddha [202.8] iti ca tasyāpi pratyakṣasya tadanupalambharūpatvāt vāstavānuvādo boddhavyo na tu tasyānupalambharūpatāpratipādanam idānīṃ prakṛtaṃ nāpy upayuktam iti | abhāvavyavahāraṃ sādhayet [202.8] nābhāvam ity arthāt, tasya kevalapradeśopalabdhikāla eva siddhatvād iti bhāvaḥ | nanu anupalabdhyā abhāvavyavahāraḥ sādhanīyo na cāsau pradeśas tathety āha karmasthakriyāpekṣaye[211][202.8]ti | upalabdheḥ karmasthatvāpekṣayā tatparyudāsenānyabhāvasya tathātvam ity arthaḥ | pratyakṣaṇābhāvavyavahāraṃ pravartayitum anīśāno 'sya mate mūḍho vācyas tasya pratipattau [202.10] pratipattiśabdena cābhāvavyavahāraikadeśo jñānalakṣaṇo anuṣṭhānalakṣaṇo vā vaktavyaḥ | tasyāṃ sādhyāyāṃ vyavahāraś ca tad itaro draṣṭavyaḥ | mūḍhaṃ pratipattāraṃ prati taṃ sādhayati nāmūḍham iti ca samudāyārthaḥ | amūḍhasya {p. 402} tarhi kiṃ nibandhano 'sadvyavahāra ity āha -- yas tv i[202.11]ti | prasaṅgenā[202.13]syaiva prastāvenālaṃ na kiñcit | atradharmottaraḥprāha -- "tadekākāraniyataṃ paṭīyo 'pi pratyakṣaṃ nābhāvavyavahāraṃ pravartayatum alam adṛṣṭānām api sattvān nityaṃ śaṃkyamānānupalambhavyabhicāro hy abhāvaḥ" iti | dṛśyatvaviśeṣaṇāpekṣāyāṃ cānupalabdhir evāyāteti cābhipraiti | atra tu yathā prativaktavyaṃ tathāsmābhiḥsvayūthyavicāre vicāritaṃ vistareṇeti tata evāpekṣitavyam iti |
__________notes__________
[211] -pekṣāyām s
yady api bahuprakārānupalabdhis tathāpi mūlabhūtaprakārapradarśanārthaṃ trividhe[202.21]ty uktaṃ draṣtavyam | saviśeṣaṇā [202.28] saha viśeṣaṇena upalabdhilakṣaṇaprāptatvalakṣaṇena vartata iti |
tathā kāraṇavyāpakānupalabdhilakṣaṇasye[203.26]ti kāraṇavyāpakayor yānupalabdhiḥ tadviviktapradeśajñānātmikā tallakṣaṇasyeti | siddhasambandhayo[204.3]r iti kāraṇavyāpakayor iti mūlagranthasyāpekṣaṇāt saṅgatam idam | tathābhāvadarśane[204.10]ti ekadarśanenānyadarśane tathaikādarśanenānyadarśane 'pi bhūyas tv aviśeṣaṇatve ca kriyamāṇe lohalekhyatvapārthivatvādinā pratyayavat tallabdhī tadviviktapadārthajñānātmike tayoḥ saṃdeharūpatvāt | tadabhāvasya ca tayoḥ kāraṇavyāpakayor abhāvasyaca saṃdigdhalakṣaṇatā vācyā | etad eva vidarbhavacanena mātrayā darśayann āha -- [67b] puruṣasya tv i[204.11]ti | yadṛcchāsaṃvāda [204.12] iti bruvato yathāmalakakaṣāyarasatvādinā saṃskārādinā anyathābhāvasambhave 'pi sāhacaryādarśanasaṃvādas tathā vivakṣite 'pi bhaviṣyatīti bhāvaḥ |
pratibandhaḥ [204.16] sambandho 'bhidhātavyo na tatpratibaddhatvaṃ yathānyatra | sādhyasādhanayor i[204.16]tyāder anupapattiprasaṅgāt | pratibandhe ceṣṭau ca sarveṣāṃ sādhanavattvena ca sādhyavatāṃ sādhyābhāvavattvena ca sādhanābhāvavatām arthatāṃ draṣṭṛma(?) pekṣatvepi vyāptimator anvayavyatirekayor niścayaḥ sañjāyate | soyam upānaṭadharmamātra (?) pṛthivyācchādanaṃ nyāyaḥ prāyaḥ prakāro draṣṭavyaḥ |
jarannaiyāyikābhiprāyeṇa naiyāyika[205.23]grahaṇam asya boddhavyam | adhunatanāḥ punar anvayavyatirekiṇaṃ paṃcalakṣaṇam anvayinaṃ vyatirekiṇaṃ caturlakṣaṇalakṣaṇam ācakṣata iti sāmānyenanaiyāyikagrahaṇe vyākhyāyamāne tanmatāvedanamasyāveditaṃ syād iti | saṃkhyāyā guṇatvena dravyāśritatvāddhetudravyasye[205.28]ty āha | ekasaṃkhyānavacchinnāyām ity asyaivārthakathanaṃ {p. 403} pratiheturahitāyām [206.3] iti | sādhyapratipakṣasādhako hetuḥ pratihetuḥ tadrahitāyām | siṣādhayiṣitaviruddhaṃ na vyabhicaratīti |
tathā jñātatvaṃ cā[206.6]paraṃ rūpam iti prāguktam anuvartate | yathoktabādhāpramāṇena sādhyadharmanirākaraṇaṃ tasmin [206.17] sādhye 'sati [246.17] |
vateti [207.2] nipāto 'nuviṣaye | yaṃtradvaya[207.3]śabdena prakaraṇādākarṣakaniṣkāṣakalakṣaṇe yantre vaktavye |
yathā kila kenacit kutūhalinā kaścit tapasvī strīrūpadhāriṇī tṛtīyāṃ prakṛtiṃ paricaraṇāyogyāṃ śabdavācyām udvāhya putraṃ tadarthakriyāṃ vā vyapadeśena prārthyate tena tulyam idaṃ yadavinābhāvavikalaṃ hetum upadarśya dharmiṇi sādhyakathanam iti manvānaḥ paropahāsapūrvakamāhācaryaḥśaṇḍham udvāhye[207.15]ti mūlamanūdyasyātvaṃ(rthaṃ?) prakṛte yojayan darśayati -- tasminn i[207.15]ti | tasmin sādhyadharmiṇi sādhyadharmasādhanaśaktivikalaṃ [207.16] sādhyadharmaprakāśanaśaktiviyuktam | tadvaikalyañ ca tasya tatra tadavinābhāvitayāniṣṭeḥ | śabdārthasyaitadvyākhyānaṃ praticchāyayā draṣṭavyam | udvāhya [207.15] padārthaṃ tathaiva vyācakṣāṇa āha -- pariṇāyye[207.16]ti | pariṇāyyapadena ca tatsaṃbandhatvopadarśanaṃ tallakṣitam | tallakṣaṇaṃ putraṃ mṛ[212]gyate [207.17] prārthyate yācyata iti yāvat | nanu cānyatrāvinābhāvyapi hetus tatra sādhyaṃ vibhāvayed iti ko 'yam upahāsa ity āha nahī[207.20]ti | yadambhas tallavaṇarasaṃ yathā sāmudram | ambhaś cedaṃ nādeyam iti prayoge caitad ucyata ity avaseyam | lavaṇatayā [207.21] lavaṇarasatayā |
__________notes__________
[212] mṛgayate s |
ambhas tv ādiṣu [207.25] hetuyopanīteṣu tathā darśanāt | abādhitadharmā [207.27] abādhitasādhyadharmā |
tannipatasya [208.13] bādhakapramāṇavṛttiniyatasya | vyāpakābhāve vyāpyasyāpy avaśyam abhāva iti bhāvaḥ | tadbhāvasya [208.20] sādhyabhāvasya | ata eve[208.21]ti bādhakapramāṇe sati sādhyābhāvād eva |
tadabhāvepi [208.23] bādhakapramāṇavṛttyabhāvepi vā bhāvāt sādhyābhāvasyeti prakaraṇāt |
hetoḥ sāmarthyaṃ hetusāmarthyaṃ tatpratipādayann āha paraḥ [209.2] | kathaṃ [68a] hetusāmarthyaṃ pratipādayatīty apekṣāyāṃ yojyam -- tatrānyathātvam[213]i[209.1]ti | {p. 404} darśayann iti [209.2] hetau śaturvidhānāt tatrābādhāyā anyathātvapradarśanād ity arthaḥ | tatsiddhaye [209.6] sādhyasiddhaye | yatrāsau tadartham abhidhānīyaḥ sa hetuprayogasya viṣayaḥ [209.6] |
__________notes__________
[213] tatrānyathārtham iti s
vai[209.9]śabdo 'kṣamāyāṃ bādhānupalabdhir abādhetyādi yad ucyate tatra kṣamyata ity arthaḥ | kiṃtv i[209.9]ti nipātānipātasamudāyaḥ praśne | tasyā [209.10] itir mātrārthānāṃ bhayahetur apādānam ity apādānatvād apādāne pañcamīyam |
kāku[209.16]śabdenātra vacanavinyāso vivakṣitaḥ | praśnārthasya kiṃ śabdasyāprayogepi kākur eva śiraḥkampasahitā praśnaṃ prakāśayatīty abhiprāyeṇa pṛcchatī[209.16]ti vyācaṣṭe | bādhānupalabdhir abādheti abhidhānād uktam etad i[209.16-17]ty abhiprāyavān paraḥ prāhoktam evaitad iti | kim arthaṃ prayujyate [209.18] sa hetur iti sāmarthyāt | abhāvaniścayaṃ [209.24] paramārthato 'sadbhāvaniścayaṃ prati |
saṃśayitasya [210.6] bādhāṃ prati jātasaṃdehasya | jñāna[ni]vṛttyā[211.4] bādhakajñāna[ni]vṛttyāsau sādhyabādhā |
ādi[212.21]śabdād anumānaviruddhādeḥ saṃgrahaḥ teṣāṃ [212.23] {15] pratyakṣaviruddhādīnām upavarṇanaṃ [212.23] svarūpapradarśanam |
tadbhāvāyogād viṣayatvāyogāt sādhakapramāṇasyānumānasyāvṛtter yad uktaṃ "vyastohetor anāśraya" iti bhāvaḥ |[214]kiṃ yathā bādhāvinābhāvayor i[213.9]ti pāṭho yuktarūpaḥ | kiṃśabdaviyukte tu pāṭhe saśiraḥkampayākāṃkṣā evaṃvadataḥ praśno 'bhiprāyagato draṣṭavyaḥ |
__________notes__________
[214] kathaṃ -- yathā bādhāvinābhāvayoḥ s
tallakṣaṇaṃ [213.14] tasya hetoḥ lakṣaṇam | anvayavyatirekātmāvinābhāvaḥ [213.14] | lakṣaṇaśabdasya cāsati bahuvrīhāvajahalliṅgatvāt svaliṅgena nirdeśaḥ |
viruddhasyāpi viparyaye samyagdhetutvāt tadabhiprāyeṇa viparyayasya ce[213.23]ty uktam |
bhāvasiddhi[214.14]s tattvasiddhis tadayogāt |
vivakṣitaikasaṃkhyatvapratipādita[214.17]m iti vivakṣitaikasaṃkhyatvaśabdena pratipāditam ity arthaḥ | pūrvakasye[214.21]tyalakṣaṇam etad ity asya | atrāpi bādhitatvādirūpāntarayoginy api pūrvayojitum upadarśitam |
niṣpramāṇike[214.59]ty etaddhetubhāvena viśeṣaṇam | sa iti [215.3] sa eveti vivakṣitaṃ | nirastapratipakṣatvam eva kuta ity āha -- tathāvidhe[215.12] tathā {p. 405} bhūtaviśeṣavati paṭū tathāvidhe sādhye kvacid dharmiṇi [215.13] saṃbhavati sati | tadavyabhicāriṇaḥ [216.7] sādhyāvyabhicāriṇaḥ |
vedaprāmāṇyanirākartṛṣv i[217.14]ti pratyakṣādyadhikāropi tenāsaṃvādādītyādiṣv ity abhipretaṃ -- yad āha --vārtike kumārilaḥ--
"svargayāgādisambandhaviṣayāś codanā mṛṣā |
pratyakṣādyadhikāropi tair arthāṃsaṃgatir yata[215]" [ślokavā. 2.26] ityādi |
__________notes__________
[215] ślokavārtike tu -- "pratyakṣādyagatāthatvādīdṛgbuddhādivākyavat" iti uttarādharma
saugatair i[217.14]tivārtikakārāt pūrvair iti vivakṣitam | pratihetava [217.16] ity aduṣṭakāraṇajanyatvād ityādayaḥ | yathāhakumārilaḥ--
"codanājanitā buddhiḥ pramāṇaṃ doṣavarjitaiḥ | kāraṇair janyamānatvāl liṅgāptoktyakṣabuddhivad ||" [ślokavā. 2.184] ityādi | tannimittasaṃbhavād a(d ā)[217.20]śaṃkānimittasaṃbhavāt | ākrośamātreṇa [217.20] vipūrvapakṣe bhāṣikāmātreṇa | keṣāṃ na kaściddhetuḥ syād ityāha ekasaṃkhyāvādinām i[218.1]ti |
samyagjñānaviparyayahetur iṣṭa [218.6] iti prāktanenaācāryagranthena | a[68b]thāpradarśitahetur i[218.6]ty asyācāryagranthasya sambandhaḥ kārya iti | na kathañcid vyavacchedahetukaṃ[216][218.9] kenāpi prakāreṇa nityānityavyavacchedahetutvam | tābhyām asyānvayavyatarekāsiddher abhiprāyeṇaivokte |
__________notes__________
[216] -hetutvam -- s
bhujam utkṣipya [218.16] bāhumūddh...vīrkṛtya phūtkurvan [218.17] phūtkāraṃ muñcann ity arthaḥ | kaiścid [218.18]īśvarasenajinendrabuddhiprabhṛtibhiḥ | apracchādanīyaṃ [218.20] anāvaraṇīyam |
mīmāṃsakamatena niraṃtarā prītiḥ svarge(rgo) vācyaḥ | apavargas tu mokṣaḥ | sa ca darśanabhedād anekavidha iṣṭaḥ | svargāpavargayojanam evavaiyākaraṇamatāśrayeṇa darśayann āha -- tathāhī[219.1]ti |mīmāṃsakamatāśrayeṇāthavety anena pakṣāntaram āha -- vedāntaniṣevaṇāt [219.5] ātmatattvaniṣevaṇāt | prajñājātīyena [219.5] praśastaprajñena | upahāsepy ayaṃ prayogaḥ prakaraṇāt jñātavyaḥ | yad asya sāmarthyam āsīt tat tadupadarśanenotkīlitaṃ {p. 406} apanītaṃ [219.8] iti vyācakṣāṇaś cotkīlitam apanītaṃ sādhanasāmarthyaṃ yasya śrāvaṇatvalakṣaṇasya hetoḥ sa tathokto mūlagrantha iti darśayati | nanu tāni vastūni te ca puruṣāḥ pratihetunaitadviparītarūpopadarśanadvārā tathābhūtāyāḥ saṃpadaḥ pracyāvyante, na tu tena hetuneti kim ucyate tāni vastūni nityatvasaṃpadaḥ pracyāvya tāṃś ca puruṣāṇ svargāpavarasampada [219.8] iti cet, satyam etat kevalaṃ yasmād asau vidyamāna eva svayaṃ prāpitāyās tathābhūtāyāḥ saṃpadaḥ pracyāvyamānā na samānajātīyena pareṇa tāni vastūni tāṃś ca puruṣāṃs trāyasva trāyasveti phūtkāraṃ viplavam ābhāṣamāṇānīva svajīvitam apekṣamāṇa ivopekṣate | tasmāt pracyāvyā vayaṃ taṃ paraṃ prayuktaṃ ivety abhiprāyād adoṣatraya (?) iti cet, sarvañcaitat kiṃ yo vastuto asaṃbhavāt pratihetur ityādidūṣaṇam avādhitaviṣayatve 'pi lakṣaṇe pratihetupadam apoddhṛtyābādhapadaṃ prakṣipya vaktavyaṃ | ata evasmābhir etann idānam eva kiṃ vastuto 'saṃbhavadbādhatvam abādhitaviṣayatvam abhipretamutāpratibhāsamānabādhatvam api kiṃ tadaiva kiṃ vā anyeṣām api | tatrāpi kiṃ tadaivāhosvid ubhayaṃ vadāpi (?) | anyeṣām api kiṃ tadaivātha kālāntare 'pītyādi vikalpya sarvatra yathā yogaṃ dūṣaṇam upanayadbhir ātmanirākaraṇe '...ādhi[ta]tvam ātmasādhanasya pratisaṃdhānalakṣaṇasya hetor viśeṣaṇam apahastitam | tato 'nyair api jigīṣubhir abādhi[ta]tve viśeṣaṇe sarvatraivānayaiva diśā pratyavastheyam iti |
tallakṣaṇaṃ [220.23] liṅgalakṣaṇam | jñānasyaiva bhāvapratyayena [220.24] tvatpratyayena | etad eva sādhayann āha tathāhī[220.24]ti | svatantra eva [220.29] vācyvastunirapekṣa eva | anarthapratilambha eva syāt [221.1] arthapratilambho na syād evety arthaḥ | asya [221.2] vikalpapratibhāsinaḥ sāmānyākārasya | yady evaṃ bāhyasyaiva hetutvam astu tatkim anena prayāsenety āha -- sādhye[221.3]ti | kathaṃ tarhi vikalpārūḍhānāṃ sāmānyākārāṇāṃ paramārthato bāhyāṅgāsaṃsparśināṃ saṃpādakatvaṃ sādhyasādhanabhāvaḥ [69a]kāryādirūpatvaṃ cety āśaṅkyāha -- taddharmatām eve[221.4]ti | tasyaiva taddharmatāṃ bāhyavastudharmatām | bāhyagataṃ(tāṃ) tadvyāvṛttirūpatāṃ iti yāvat | anu[217]saraṃto [221.4] bhedāpratipattyā avidyamānanibandhanayādhyavasyanto nānaikavyatirekān [221.4] ekasminn apy arthe nānārūpaṃ kṛtakatvānityatvādi, ekatvaṃ sāmānyam anugāmirūpaṃ, vyatirekaṃ tayoḥ paraspara(raṃ) dharmiṇaś ca bhedaṃ hetau śaturvidhānāt pradarśanād ity arthaḥ | sādhyasādhanabhāvasamarthanārtham etad uktaṃ draṣṭavyam | {p. 407} saṃvādakatvasamarthanārtham āha -- vastuni [221.5] iti | vastuni -- sādhye 'rthe | paramparayā [221.5] saṃbaddhasaṃbaddhatayā | kāryādivyapadeśasamarthana(nā)yāha kāryādī[221.5]ti | kāryādidarśanadvārāyātatvāt tattvenādhyavasāyāc ca kāryādi[218]vyapadeśanibandhanaṃ [221.5] ta eva iti prakaraṇāt | tena vyapadeśanibandhanam iti ca vyapadeśa "indriyam asthānam etad rājana (?)" iti nirdeśavad draṣtavyaḥ |
__________notes__________
[217] anusmaraṃto s |
[218] kāryādiliṅgavyapadeśanibandhanaṃ s |
jñānasya bāhyaliṅgarūpatvaṃ nirākṛtya sāmānyākārarūpatvam api nirākurvann āha vikalpāvabhāsī ca [221.7] iti | tasya [221.8] vikalpāvabhāsinaḥ | sāmānyākārasya nirūpasye[221.8]ti ca vyācakṣāṇo 'līkarūpatām apohasyābhipraiti | tadrūpasya [221.9] avṛkṣavyāvṛttirūpasya vicārato 'sadrūpasya vikalpa[219]pratibimbakasya [221.9] iti | vikalpākārād bhedena pratyetum aśakyatvāt pratibimbasyeva pratibimbakasyāpohasya athavā anayā vacanabhaṅgyā buddhayākāro 'pi tathādhyasto 'poho vācya iti darśitam anena | kathaṃ tasya sāmānyātmatvavyvasthety āha -- yasmād i[221.10]ti | anuyāyitayā [221.11]dhya[220]vasitasyety antaroktam anuvartate | evaṃvidhasyāpi kiṃ na vikalpātmatā | tathā ca jñānaṃ kiṃ na rūpaṃ liṅgasyety āha -- tathātve ca [221.11] iti | tathātve [221.11] anuyāyitve | vikalparūpā[221]tmatā [221.12] vikalpasvalakṣaṇātmatā | prakṛtāyāṃ [221.17] prastutāyām | rūpa[222]m abhidhīyate [221.17] evaṃvidhaṃ liṅgasya rūpam ity abhidhīyate | pratyayāt[223][221.21] saṃpratyayāt |
__________notes__________
[219] vikalpapratibimbacakrasya s | [220] vyavasitasya s | [221] vikalparūpatā s | [222] svarūpam abhi- s | [223] saṃpratyayāt s
paramatāpekṣayā pramātur i[221.28]ty uktam | tathā saṃyogasamavāyādīnām [222.1] iti, ālokamanaskārādīnām [222.2] iti, vastuvṛttyapekṣayoktam | na hi teṣv asatsv i[222.2]ti bruvato 'yaṃ bhāvo yadi tatra sādhyaṃ na bhavet tadā tadavyabhicārivastudarśanapranāḍikayā tatra jñānam eva na bhavet | yadi ca liṅge dhūmādau mahattvādisamavāyo na syāt, yadi ca tasyendriyeṇa saṃyogo na bhavet, tadā tadviṣayaṃ pratyakṣam eva na bhavet | asati ca tasmin na liṅgini vijñānam utpadyeta tathālokā bhāve 'pi tathaiva liṅgijñānānutpattir jñātavyā | tathāsati manaskāre 'sati | manaskārasādguṇya iti boddhavyam | pūrvavālliṅgijñānānutpattiś ca | niścayo 'pīty eva pāṭhaḥ yatra pustake {p. 408} niścayo hī[222.9]ti pāṭhaḥ | tatra hiśabdo 'piśabdasya vārthe draṣtavyaḥ | tadviśeṣatvāt [222.10] jñānaviśeṣatvāt | asya [222.11] niścayasya |
"sapakṣe bhāvena" [222.19] kiṃ bhūtenety āha -- vipakṣe [222.19] iti | sarvatra vipakṣe yo 'bhāvaḥ tadviśiṣṭena [222.21] kiṃ bhūtena sarvatra vipakṣe yo 'bhāvenety āha -- sapakṣa [222.20] iti | tādātmyatadutpattī lakṣaṇe nimitte yasya bhāvasya sa tathā tadviśiṣṭena [222.21] | nanu ca darśanādarśananibandhanau sapakṣāsapakṣayo[69a]r bhāvābhāvāv apy anyonyaviśiṣṭāv eva tat ko 'tiśayo 'nenokta ity āśaṅkyāha -- etad uktaṃ bhavatī[222.22]ti | pratibandhasādhakapramāṇavṛttyā ni[224]ścito (tau) [222.23] na tu darśanādarśanābhyām ity arthāt | tathāvidhāv i[223.6]ti vyāptimāntāv ity arthaḥ |
__________notes__________
[224] niścitau s
tādātmyatadutpattisādhanaviṣayaṃ [223.10] tādātmyatadutpattisiddhiviṣayam | tayor eva [223.19] bhāvābhāvayor eva | ākṣipyate [223.20] prakāśyate | utpattyatirekiṇyāḥ sattāyā anutpatter yā sattā utpatti[223.19]r iti vyācaṣṭe | abhāvalakṣaṇasya [223.29] pratiyogyapekṣayā tadviviktapadārthalakṣaṇasya paramatāśrayaṇena caivam abhidhānam siddhyanti [224.1] vyavahārayogyatām upayānti | sarvasya [224.1] iti puṃsaḥ | tathā ca ayatnasiddhaḥ sarvaḥ sarvadarśīty āśayaḥ | naivam i[228.1]tīdam iti sambandhyate | liṅgasya prakṛtatvāt jñāpakasya [224.13] ity āha | ācāryeṇa [224.21] itiācāryadignāgena |sūtrakārīyaniścitagrahaṇasāphalyam upavarṇayatāvārtikakṛtāsvānumatir atra darśitaivety abhiprāyeṇa ācāryavacanam iva kṛtvā iha asmābhiś ca [224.21] ityādi |
tathābhāvo [225.3] vyāptyānvayaḥ | sarvatra tadabhāve avaśyam abhāvo neti pūrvakam anuvartanīyam | tasmād yata [225.9] ityādikavastu(-kas tu) mūlasyādigrantho anena subodhatvān na vyākhyātaḥ | ayaṃ tv asyārtho 'vaseyo yata evaṃ tasmād [224.20] yataḥ pramāṇād anayor bhāvābhāvayor bhavati niścayas tadadhīnatā tayor bhāvābhāvayoḥ sattā vyavasthety asyārthasya jñāpanārthaṃ niścitavacanaṃ kṛtam iti |ācāryadignāgakṛtaniścitagrahaṇārthe bhūyaḥ saṃhriyamāṇevartikakāreṇa katham asmābhir ity ucyata ity āśaṃkyāha -- asmābhir i[225.9]ti | ācāryakṛte [225.9] sūtrakārācāryakṛte | niścitagrahaṇe [225.9] asmākam abhimatatvād i[225.10]ti vacanena caivaṃācāryasyābhiprāyaṃ darśayati | tac ced asmākam abhimatam eva tadāsmābhir evoktam iti | evaṃ tāvad anena vyākhyātaṃ lakṣyate punar ayam asyārthaḥ -- {p. 409} etad arthaṃ sūtrakāreṇapramāṇasamuccaye -- mayā ca viniścayādau niścitagrahaṇaṃ kṛtam ity abhipretyācāryavārtikakāreṇāvābhyām ity asminn arthe 'smābhir ity abhidhāyīti | dvayor arthayor bahuvacanaṃ kena vacaneneti "asmadordvayoś ca" ity aneneti brūma iti |
ato 'pi nyāyāt iti pāṭhoḥ ata eva nyāyāt [225.12] iti tu pramādapāṭhaḥ | pratipannatvāt [225.15] jñānasyeti prakaraṇāt | trairūpyāt jñānaṃ [225.1...] "rūpāntaraṃ na bhavatī"ty anuvartate |
sapakṣe bhāva ucyata [226. ] ity anena ca sādhye saty eva bhāvo lakṣitas tathā abhāvo 'sapakṣa [226.1] ity anena asati sādhye abhāva eva vivakṣitaḥ | vyāvṛttikṛtaṃ bhedam upādāya [226.9] iti tatrābhāvavyāvṛttyā bhāvo vyavasthāpyate | tatra bhāvayāvṛttyābhāva iti | paramārthato bhedo nāsti [226.10] iti bruvatoyaṃ bhāvaḥ tasmin saty eva bhāvo bhavitṛtvaṃ tadabhāvo cābhāva evābhavitṛtvaṃ evam eva hetoḥ svagata evāyaṃ dharmo 'ta eva yatrānvayas tatra vyatireka iti svabhāvahetusādhyam etad avatiṣṭhate | na tattvā(tv arthā)pattigamyam iti | nanu ca yady anayoḥ parasparāntarbhāvo na bhavet tarhi katham ekaṃ vākyam ubhayaṃ gamayet | tathā caitat pūrvoktaṃ [70a] kiṃ ...... rhīti |
bhinnalakṣaṇam eva [226.15] vyāvṛttito bhinnasvabhāvam eva santaṃ tataś ca bhinnatvāt anayor liṅgarūpatvāc ca pṛthagavayavāntaratvaṃ yuktam iti bhāvaḥ | yady ekaḥ svabhā...............yaduktapūrvaṃ tadavastham evety āha paraspara [226.16] ityādi | ekavākyāt [226.16] ekavākyārtharūpatvāt ekavākyaprakāśyarū......sapakṣavipakṣayor bhāvābhāvayor aparasparākṣepād iti siddhāntavādinābhihitaṃ kim anena tadapratividhāyakena na tv i[226.17]tyādinoktena ity āśaṅkya pūrvapakṣavādimata eva ...............darśayitum āha -- ayam abhiprāya [226.17] iti | tadabhāvo 'bhāvo gamyate anyathā tadarthaivāsyā vākyasya na syād ityā.........ta iti vartate | pratibandhaś ca [226.22] pratibaddhatvañ ca hetor ity arthāt | tādātmyatadutpattibhyāṃ [225.22] tādātmyena tadutpattyā vā | tadbhāve bhāvarūpa eve[226.23]ti vicārata etad avatiṣṭhate | yata ity abhiprāyeṇoktaṃ ekavākyeneti pīno devadatta ityādinā tata evaikavākyā[225]ntarabhāvād i[227.17]ti
__________notes__________
[225] -vākyārthāntara-s
{p. 410} kadācit .........pādanakāle dṛṣṭād ity abhiprāyeṇoktam -- ekavākyārthānapekṣāve[227.18]kavākyārthāvatavantā(?)v ity arthaḥ | tadantarbhāvamātreṇa [227.18] ekavākyārthāntarbhāvamātreṇa niyamavadvākyavyapakṣeyā kadācid dṛṣṭena tadantarbhāvāt | ekarūpāntarar bhāvāt tu dvitīyagati[227.27]r neti vartate | bhinnarūpāv eve[228.6]ti yathā tayā ka......ta tathā bhinnarūpāv eveti |
tataḥ [228.19] śāstrāt | sarvadā cātra jñāna[228.15]grahaṇaṃ jñātatvopalakṣaṇaṃ jñātavyam | jñāta(na)śabdena asyaiva vivakṣitvāt | etac ca purastād upadarśitam eva | syād etat ye tāvat jñātatvaśabdena jñānam evābhidadhate te santūktayā nītyā nirākṛtāḥ | ye tu jñānakarmatvaṃ jñātatvaṃ .........nirākriyante ity āśaṅkāyām āha tad ayam atra [228.20] ityādi | tadapekṣo 'pi [228.25] jñānāpekṣo 'pi | prakaraṇam upasaṃharann āha -- tad evam i[228.28]ti | trīṇi pakṣadharmānvayavyatirekātmakāni lakṣaṇāni yasya sa tathokta iti sarvam avadātam |
ācāryaśrīdharmakīrtiviracitasyāsyahetubindusaṃ...............tha tattvaprakāśikāṃ ṭīkāṃ paṭīyasīm īdṛśīṃ parārtham uddiśya praṇayatā niyataṃ mayāpi kim api puṇyaṃ upārjitaṃ tad apy ahaṃ parārtham upanayām iti manvāno 'nekajanmābhyastakṛpāyogāt sātmībhūtaparārthakaraṇo 'yaṃ bhadantadharmākaradatta imam [229.1] ityādi pariṇāmanāślokenāha | asyāyaṃ samudāyā[rthaḥ munīśarādddhā]ntanayapradīpam [229.2] vivṛ[226]tya yat puṇyam upārjitaṃ tat jagato viśuddhiṃ vidheyāt [229.3] iti | kāyavāṅmanomaunayogān munayaḥ pratyekabuddhādayas teṣāṃ īśaḥ śāstā buddho bhagavān savāsanakleśaparihāṇiyogenāta(?)bhyas tasya prakarṣaprāptayā tāyitvāt tasya nayo nītiḥ pravacanaṃ tasya rāddhāntaḥ siddhāntas tasya [70b] ............kṣaṇikāḥ sarvasaṃskārā ityādi pravacanārthasyānena yathāvatprakāśanāt kutsitaḥ pramāṇānupapannārthaprakāśanāt tarko nyāyadarśanādi[r i]ti tathā | aśeṣaś cāsau sa ceti tathā | tasya mārgaḥ [229.1] panthāḥ siddhānta ity arthaḥ | kṣataḥ khaṇḍitaḥ tadvairūpyāpādanād aśeṣaḥ kutarkamārgo yena sa tathā | taṃ vivṛ[227]tya vyākhyāya ...............rthāt | tat puṇyaṃ [229.3] kartṛ viśuddhiṃ [229.3] vimalacittasaṃtati parāṃ [229.4] prakṛṣṭāṃ sarvāvaraṇaprahāṇād iti sarvam anavadyam iti |
__________notes__________
[226] vitatya s [227] vitatya s
{p. 411} dāridryaduḥkhād abhiyogamātrād viśuddhabuddher virahād abodhāt |
nāstīha sūktaṃ mama yat punaḥ syāt gurorjitāreḥsa khalu prasādaḥ ||
kutūhalenaiva yadṛcchayā vā mātsaryato doṣajighṛkṣa[yā vā]
......svata eva rūpaṃ vijñāsyate 'syeti na varṇayāmaḥ ||
kṛto 'yamarcaṭāloko nibandho bālabāndhavaḥ |
yatra mūrtir ivādarśe dṛśyate svaparasthitiḥ ||
parārtham uddiśya yathārthamarcaṭaṃvivṛṇya puṇyaṃ yadupārjitaṃ mayā |
nihantu tenāvaraṇāni vidviṣo janontarāyeṇa vinaiva sarvathā ||
samāptaś cā ............... nibandhaḥ ||
kṛtir iyaṃ paṇḍitadurvekamiśrasyeti |
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
