Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 5/6

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā

Thông tin
GRETIL — P.L. Vaidya, Darbhanga: The Mithila Institute, 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 4).CC BY-NC-SA 4.0

tasmāttarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena amoghaṃ rāṣṭraṃ piṇḍaṃ paribhoktukāmena sarvasattvānāṃ mārgamupadeṣṭukāmena vipulamavabhāsaṃ kartukāmena saṃsāragatān sattvān saṃsārātparimocayitukāmena sarvasattvānāṃ cakṣurviśodhayitukāmena anena prajñāpāramitāpratisaṃyuktena manasikāreṇa vihartavyam / sacedanena manasikāreṇa vihartumicchati, tena prajñāpāramitāpratisaṃyuktā manasikārāḥ samanvāhartavyāḥ / tatkasya hetoḥ? yo hyenān samanvāhartavyān maṃsyate, sa evāsya manasikāro bhaviṣyati / tato 'nyeṣāṃ manasikārāṇāṃ prajñāpāramitāvirahitānāmavakāśo na dātavyaḥ / tathā ca kartavyaṃ yathāyaṃ prajñāpāramitāpratisaṃyuktairmanasikārai rātriṃdivāni kṣapayet / tadyathāpi nāma subhūte kenacideva puruṣeṇa maṇiratnajñāne vartamānena maṇiratnajātijñena apratilabdhapūrvaṃ mahāmaṇiratnaṃ pratilabdhaṃ bhavet / sa tanmahāmaṇiratnaṃ pratilabhya mahatodāreṇa prītiprāmodyena samanvāgato bhavet / tasya tanmahāmaṇiratnaṃ punareva praṇaśyet / sa tatonidānaṃ mahatā duḥkhadaurmanasyena saṃyujyeta / tasya satatasamitaṃ tanmahāmaṇiratnaṃ prati saṃyuktā eva manasikārāḥ pravarteran - aho batāhaṃ tena (vaidya 201) mahāmaṇiratnena viprayukta iti hi sa puruṣastasya mahāmaṇiratnasya na vismaret yāvat tadvā anyadvā tadguṇaṃ tajjātikaṃ tena mahāmaṇiratnaṃ pratilabdhaṃ bhavet /

evameva subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāmahāmaṇiratnaparibhraṣṭena mahāmaṇiratnaparibhraṣṭeneva mahāmaṇiratnena ratnasaṃjñinā prajñāpāramitāmanasikārāviprayuktena prajñāpāramitāmanasikārāvirahitasarvajñatācittena tāvadanveṣṭavyā, yāvatsā vā anyā vā pratilabdhā bhavati / tāvattena prajñāpāramitāmahāmaṇiratnapratilambhapratisaṃyuktairmanasikāraiḥ sarvajñatāmahāmaṇiratnapratilambhapratisaṃyuktairmanasikārairavirahitena bhavitavyam //

subhūtirāha - yatpunarbhagavan sarvadharmāḥ sarvamanasikārāḥ svabhāvena virahitāḥ śūnyā uktā bhagavatā, tatkathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāpratisaṃyuktairmanasikāraiḥ sarvajñatāpratisaṃyuktairmanasikārairavirahito bhavati? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - sacetsubhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ manasi karoti - sarvadharmāḥ svabhāvena viviktāḥ, sarvadharmāḥ svabhāvena śūnyā iti, evametanmanasi kurvan prajñāpāramitāpratisaṃyuktairmanasikāraiḥ sarvajñatāpratisaṃyuktairmanasikārairavirahito bhavati / tatkasya hetoḥ? prajñāpāramitā hi subhūte śūnyā / sā naiva vivardhate, na ca parihīyate / subhūtirāha - sacedbhagavan prajñāpāramitā śūnyā, sā naiva vivardhate na ca parihīyate, kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'vivardhamānayā prajñāpāramitayā bodhaye samudāgacchati, kathaṃ ca anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - na khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran vivardhate vā parihīyate vā / yathaiva subhūte prajñāpāramitā śūnyā, sā naiva vivardhate na ca parihīyate, evameva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyaḥ / sa naiva vivardhate, na ca parihīyate / yataḥ subhūte yathaiva prajñāpāramitā śūnyā, sā naiva vivardhate na ca parihīyate, evameva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyaḥ / sa naiva vivardhate, na ca parihīyate / tato bodhisattvo mahāsattvo bodhaye samudāgacchati, evaṃ ca anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / sacetsubhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ evaṃ bhāṣyamāṇe notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsamāpadyate na saṃsīdati, veditavyametatsubhūte caratyayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāmiti //

subhūtirāha - kiṃ punarbhagavan prajñāpāramitā carati prajñāpāramitāyām? bhagavānāhano hīdaṃ subhūte / āha - kiṃ punarbhagavan yā prajñāpāramitāyāḥ śūnyatā, sā carati prajñāpāramitāyām? bhagavānāha - no hīdaṃ subhūte / āha - kiṃ punarbhagavan anyatra prajñāpāramitāśūnyatāyāḥ sa kaściddharma upalabhyate, yaścarati prajñāpāramitāyām? bhagavānāha - no hīdaṃ subhūte / āha - kiṃ punarbhagavan śūnyatā carati prajñāpāramitāyām? bhagavānāha - no hīdaṃ subhūte / āha - kiṃ punarbhagavan śūnyatāyāṃ sa kaściddharma upalabhyate yaścarati prajñāpāramitāyām? bhagavānāha - no hīdaṃ subhūte / āha - kiṃ punarbhagavan śūnyatā carati śūnyatāyām? bhagavānāha - no hīdaṃ subhūte / āha - kiṃ punarbhagavan rūpaṃ carati prajñāpāramitāyām? (vaidya 202) bhagavānāha - no hīdaṃ subhūte / āha - kiṃ punarbhagavan vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, kiṃ punarbhagavan vijñānaṃ carati prajñāpāramitāyām? bhagavānāha - no hīdaṃ subhūte / āha - kiṃ punarbhagavan anyatra rūpātsa dharmaḥ kaścidupalabhyate, yaścarati prajñāpāramitāyām? bhagavānāha - no hīdaṃ subhūte / āha - kiṃ punarbhagavan anyatra vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārebhyaḥ, anyatra vijñānātsa dharmaḥ kaścidupalabhyate, yaścarati prajñāpāramitāyām? bhagavānāha - no hīdaṃ subhūte / subhūtirāha - kathaṃ punarbhagavan bodhisattvo mahāsattvaścarati prajñāpāramitāyām? evamukte - bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - kiṃ punaḥ subhūte samanupaśyasi tvaṃ taṃ dharmaṃ yaścarati prajñāpāramitāyām? subhūtirāha - no hīdaṃ bhagavan /

bhagavānāha - samanupaśyasi tvaṃ subhūte tāṃ prajñāpāramitāṃ yatra prajñāpāramitāyāṃ bodhisattvo mahāsattvaścarati? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte yo dharmo 'nupalambhaḥ, taṃ dharmaṃ samanupaśyasi? api nu sa eva dharma utpanno vā utpatsyate vā utpadyate vā, niruddho vā nirotsyate vā nirudhyate vā? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntirevaṃrūpā bhavati / evaṃrūpayā ca subhūte kṣāntyā samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo vyākriyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / iyaṃ subhūte tathāgatasya vaiśāradyapratipad yāṃ pratipadyamāno bodhisattvo mahāsattvaḥ evaṃ caran evaṃ ghaṭamānaḥ evaṃ vyāyacchamāno 'nuttaraṃ buddhajñānaṃ sarvajñajñānaṃ mahāsārthavāhajñānaṃ nānuprāpsyatīti naitatsthānaṃ vidyate //

subhūtirāha - yā bhagavan sarvadharmāṇāmanutpattikadharmatā, sā vyākriyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau? bhagavānāha - no hīdaṃ subhūte / subhūtirāha - kathamasyedānīṃ bhagavan dharmasya vyākaraṇaṃ bhavatyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau? bhagavānāha - kiṃ punaḥ subhūte samanupaśyasi tvaṃ taṃ dharmaṃ yasya dharmasya vyākaraṇaṃ bhavatyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau? subhūtirāha - no hīdaṃ bhagavan / nāhaṃ bhagavaṃstaṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yo dharmo vyākṛto vyākariṣyate vyākriyate vā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / tamapyahaṃ bhagavan dharmaṃ na samanupaśyāmi, yo dharmo 'bhisaṃbudhyate, yo dharmo 'bhisaṃboddhavyaḥ, yena vā dharmeṇābhisaṃbudhyate / tatkasya hetoḥ? sarvadharmeṣu bhagavan anupalabhyamāneṣu na me evaṃ bhavati - ayaṃ dharmo 'bhisaṃbudhyate, ayaṃ dharmo 'bhisaṃboddhavyaḥ, anena vā dharmeṇābhisaṃbudhyate iti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ kalyāṇamitraparivarto nāma dvāviṃśatitamaḥ //

asp_23: śakraparivartastrayoviṃśatitamaḥ / tena khalu punaḥ samayena śakro devānāmindrastasyāmeva parṣadi saṃnipatitaḥ saṃniṣaṇṇo 'bhūt / atha khalu śakro devānāmindro bhagavantametadavocat - gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā / durddaśā duranubodhā bateyaṃ bhagavan prajñāpāramitā / evamukte bhagavān śakraṃ devānāmindrametadavocat - evametatkauśika, evam etat / gambhīreyaṃ kauśika prajñāpāramitā / durdṛśā duranubodhā bateyaṃ kauśika prajñāpāramitā / ākāśagambhīratayā gambhīreyaṃ prajñāpāramitā / viviktatvāddurdṛśā / śūnyatvādduranubodheyaṃ prajñāpāramitā / evamukte śakro devānāmindro bhagavantametadavocat - na te bhagavan sattvā avarakeṇa kuśalamūlena samanvāgatā bhaviṣyanti ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyanti / śrutvā ca udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti pravartayiṣyanti deśayiṣyantyupadekṣyantyuddekṣyanti svādhyāsyanti likhiṣyanti / evamukte bhagavān śakraṃ devānāmindrametadavocat - evametatkauśika, evam etat / na te kauśika sattvā avarakeṇa kuśalamūlena samanvāgatā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyanti / śrutvā codgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti pravartayiṣyanti deśayiṣyantyupadekṣyantyuddekṣyanti svādhyāsyanti likhiṣyanti / yāvantaḥ kauśika jambūdvīpe sattvāḥ, te sarve daśakuśalakarmapathasamanvāgatā bhaveyuḥ, tatkiṃ manyase kauśika api nu te sattvāstatonidānaṃ bahu puṇyaṃ prasaveyuḥ? śakra āha - bahu bhagavan, bahu sugata / bhagavānāha - ataḥ khalu punaḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā

bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyati / śrutvā ca udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati deśayiṣyatyupadekṣyatyuddekṣyati svādhyāsyati likhiṣyati / asya kauśika puṇyaskandhasya asau paurvakāṇāṃ jāmbūdvīpakānāṃ sarvasattvānāṃ śīlamayaḥ puṇyaskandhaḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti / sahasratamīm api śatasahasratamīm api koṭītamīm api koṭīśatatamīm api koṭīsahasratamīm api koṭīśatasahasratamīm api koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalāṃ nopaiti / saṃkhyām api kalām api gaṇanām api upamām api aupamyam api upanisām api upaniṣadam api na kṣamate, yena kuśalamūlena sa kulaputro vā kuladuhitā vā samanvāgato bhavati, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyati / śrutvā codgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati deśayiṣyatyupadekṣatyuddekṣyati svādhyāsyati likhiṣyati //

atha khalvanyataro bhikṣuḥ śakraṃ devānāmindrametadavocat - abhibhūto 'si kauśika tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyati / śrutvā codgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati deśayiṣyatyupadekṣyatyuddekṣyati svādhyāsyati likhiṣyati / evamukte śakro devānāmindrastaṃ bhikṣumetadavocat - ekacittotpādenaiva ahamārya tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā abhibhūtaḥ / kaḥ punarvādo ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyati / śrutvā ca udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati (vaidya 204) deśayiṣyatyupadekṣyatyuddekṣyati svādhyāsyati likhiṣyati / kaḥ punarvādo ye śrutvā udgṛhya dhārayitvā vācayitvā paryavāpya pravartya deśayitvopadiśyoddiśya svādhyāyya likhitvā tathatvāya śikṣiṣyante, tathatvāya pratipatsyante, tathatvāya yogamāpatsyante / te sadevamānuṣāsuraṃ lokamabhibhavanto gamiṣyanti bodhisattvā mahāsattvāḥ / na kevalaṃ te sadevamānuṣāsuraṃ lokamabhibhavanto gamiṣyanti, ye 'pi te srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, tān api te sarvānabhibhavanto gamiṣyanti bodhisattvā mahāsattvāḥ / na kevalaṃ srotaāpannān sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhataḥ pratyekabuddhānabhibhavanto gamiṣyanti, ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvā mahādānapatayaḥ prajñāpāramitopāyakauśalyavirahitāḥ, tān api te sarvānabhibhavanto gamiṣyanti bodhisattvā mahāsattvāḥ /

na kevalaṃ tān mahādānapatīn bodhisattvānabhibhavanto gamiṣyanti, ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvā pariśuddhaśīlā akhaṇḍena śīlaskandhenācchidreṇākalmaṣeṇa paripūrṇena pariśuddhena aśabalena śīlaskandhena samanvāgatāḥ prajñāpāramitopāyakauśalyavirahitāḥ, tān api te sarvānabhibhavanto gamiṣyanti bodhisattvā mahāsattvāḥ / na kevalamakhaṇḍenācchidreṇākalmaṣeṇa paripūrṇena pariśuddhena aśabalena śīlaskandhena samanvāgatān bodhisattvān mahāsattvānabhibhavanto gamiṣyanti, ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvāḥ kṣāntisaṃpannā upaśamasaṃpannā apratihatacittā antato dagdhasthūṇāyāmapyāghātacittaṃ notpādayanti prajñāpāramitopāyakauśalyavirahitāḥ, tān api te sarvānabhibhavanto gamiṣyanti bodhisattvā mahāsattvāḥ / na kevalaṃ kṣāntisaṃpannānupaśamasaṃpannānapratihatacittān bodhisattvān mahāsattvānabhibhavanto gamiṣyanti, ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvā ārabdhavīryā anikṣiptadhurā akusīdā anavalīnakāyavāṅmanaḥkarmāntāḥ prajñāpāramitopāyakauśalyavirahitāḥ, tān api te sarvānabhibhavanto gamiṣyanti bodhisattvā mahāsattvāḥ / na kevalamārabdhavīryānanikṣiptadhurānakusīdānanavalīnakāyavāṅmanaḥkarmāntān bodhisattvān mahāsattvānabhibhavanto gamiṣyanti, ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvā dhyānārāmā dhyānaratā dhyānabalino dhyānabalavanto dhyānapratiṣṭhitā dhyānavaśinaḥ prajñāpāramitopāyakauśalyavirahitāḥ, tān api te sarvānabhibhavanto gamiṣyanti bodhisattvā mahāsattvāḥ /

yathānirdiṣṭāyāṃ hi prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ sadevamānuṣāsuralokaṃ sarvān śrāvakapratyekabuddhayānikānanupāyakuśalāṃś ca bodhisattvān mahāsattvānabhibhavati, teṣāṃ cānabhibhūto bhavati / tatkasya hetoḥ? yo hi bodhisattvo mahāsattvo yathānirdiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāmanuvartate, ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvajñavaṃśasyānupacchedāya sthito bhavati / ayaṃ bodhisattvo mahāsattvastathāgatān na dūrīkariṣyati / ayaṃ bodhisattvo mahāsattva evaṃ pratipadyamāno nacirādgamiṣyati bodhimaṇḍam / ayaṃ bodhisattvo mahāsattva evaṃ śikṣamāṇaḥ sattvān kleśapaṅke saṃsīdamānānuddhariṣyati / ayaṃ bodhisattvo mahāsattva evaṃ śikṣamāṇo bodhisattvaśikṣāyāṃ śikṣate, na śrāvakaśikṣāyāṃ śikṣate, na pratyekabuddhaśikṣāyāṃ śikṣate / evaṃ śikṣamāṇaṃ ca prajñāpāramitāyāṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ (vaidya 205) catvāro lokapālā mahārājāna upasaṃkramyaivaṃ vakṣyanti - kṣipraṃ tvaṃ kulaputra asyāṃ bodhisattvacaryāyāṃ śikṣasva, laghu śikṣasva / imāni te catvāri pātrāṇi yāni tvayā bodhimaṇḍe niṣadya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhena pratigrahītavyānīti / evaṃ śikṣamāṇaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ yathānirdiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ na kevalaṃ catvāro lokapālā mahārājāna upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante, aham api bhagavaṃstaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvamupasaṃkramiṣyāmi, kaḥ punarvādastadanye devaputrāḥ / tathāgatair api so 'rhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairnityameva samanvāhṛto bhaviṣyati bodhisattvo mahāsattvaḥ /

evaṃ prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya yāni kānicillaukikāni duḥkhāni paropakramikāṇi vā anyāni vā utpadyeran, tānyasya sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ notpatsyante / ayam api bhagavan dṛṣṭadhārmiko guṇastasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bhavati //

atha khalvāyuṣmata ānandasyaitadabhavat - kimayaṃ śakro devānāmindraḥ svakena pratibhānena bhāṣate, utāho buddhānubhāveneti? atha khalu buddhānubhāvena śakro devānāmindra āyuṣmata ānandasya cetasaiva cetaḥparivitarkamājñāya āyuṣmantamānandametadavocat - buddhānubhāvo 'yamāryānanda veditavyaḥ, buddhādhiṣṭhānamidam api āryānanda veditavyam, apratibalo hyahamāryānanda bodhisattvān mahāsattvānārabhya vyāhartum / atha khalu bhagavānāyuṣmantamānandamāmantrayate sma - evametadānanda, evam etat yathā śakreṇa devānāmindreṇa bhāṣitam / tathāgatasyaiṣo 'nubhāvaḥ, tathāgatasyaitadadhiṣṭhānam, yacchakreṇa devānāmindreṇa bhāṣitamiti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śakraparivarto nāma trayoviṃśatitamaḥ // asp_24: abhimānaparivartaścaturviṃśatitamaḥ / atha khalu bhagavān punarapyāyuṣmantamānandamāmantrayate sma - yasmin khalu punarānanda samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate, prajñāpāramitāyāṃ yogamāpadyate, prajñāpāramitāṃ bhāvayati, tasmin ānanda samaye ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mārāḥ pāpīyāṃsaḥ, te sarve saṃśayitā bhavanti - kimayaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'ntarā bhūtakoṭiṃ sākṣātkariṣyati śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā, utāho anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate iti / punaraparamānanda tasmin samaye mārāḥ pāpīyāṃsaḥ śokaśalyaviddhā bhavanti yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāvihāreṇa viharati / punaraparamānanda yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāyāṃ yogamāpadyate, prajñāpāramitāṃ bhāvayati, tasmin samaye mārāḥ pāpīyāṃso bodhisattvasya mahāsattvasya viheṭhāmupasaṃharanti, bhayaṃ saṃjanayanti, ulkāpātān diśi diśyutsṛjanti, digdāhānupadarśayanti - apyeva nāma ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'valīyeta vā romaharṣo vā asya bhavet, yenāsyaikacittotpādo 'pi kṣīyeta anuttarāyāṃ samyaksaṃbodheriti / tatra ānanda na sarvasya bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyānupasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ, api tu kasyacidupasaṃkrāmati, kasyacinnopasaṃkrāmati //

ānanda āha - kiyadrūpasya bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya upasaṃkrāmati māraḥ pāpīyān viheṭhanābhiprāyaḥ? bhagavānāha - yena ānanda bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntataḥ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāmadhimukticittaṃ notpāditaṃ bhavati, asya ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyānupasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ, avatāraṃ cāsya labhate //

punaraparamānanda yo bodhisattvo mahāsattvo gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ saṃśayaprāpto bhavati, vimatimutpādayati - syādveyaṃ prajñāpāramitā, evaṃ na vā syāditi, asyāpyānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyānupasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ, avatāraṃ cāsya labhate //

punaraparamānanda yo bodhisattvo mahāsattvaḥ kalyāṇamitravirahito bhavati, pāpamitraparigṛhītaś ca bhavati, sa gambhīrāṇi gambhīrāṇi sthānāni prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ na śṛṇoti, aśṛṇvanna jānāti, ajānanna paripṛcchati - kathaṃ prajñāpāramitā bhāvayitavyeti, asyāpyānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyānupasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ, avatāraṃ cāsya labhate //

punaraparamānanda yo bodhisattvo mahāsattvo 'saddharmaparigrāhakamālīno bhavati - eṣa mama sahāyakaḥ, sarvārtheṣu māṃ na parityajati, bahavo 'pi bodhisattvā mahāsattvā mamānye 'pi sahāyakāḥ santi / na ca punaste mamābhiprāyaṃ paripūrayanti / ayaṃ tu mayā pratirūpaḥ sahāyo labdhaḥ / ayaṃ mamābhiprāyaṃ paripūrayiṣyati / asyāpyānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyānupasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ, avatāraṃ cāsya labhate //

(vaidya 207) punaraparamānanda yo bodhisattvo mahāsattvo 'syāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāmanyaṃ bodhisattvamevaṃ vadet - gambhīrā bateyaṃ prajñāpāramitā / kiṃ tavainayā śrutayā? na hyevamatra yujyamānamanyeṣu sūtrānteṣu yathā tathāgatena bhāṣitam / ahamapyasyāmagādhamāsvādaṃ na labhe / kiṃ tavainayā śrutayā likhitayā veti? evamanyān api bodhisattvān mahāsattvān vivecayate / asyāpyānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyānupasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ, avatāraṃ cāsya labhate //

punaraparamānanda yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvo 'nyān bodhisattvānavamanyate - ahaṃ vivekavihāreṇa viharāmi, nānye vivekavihāreṇa viharanti, nānyeṣāṃ vivekavihārāḥ saṃvidyante iti / tasminnānanda samaye māraḥ pāpīyāṃstuṣṭa udagra āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajāto bhavati, saṃharṣajāto harṣitacittaḥ prītiprāmodyajāto bhavati / tatkasya hetoḥ? dūrīkarotyeṣo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimiti //

punaraparamānanda yasmin samaye bodhisattvasya mahāsattvasya nāmagrahaṇaṃ vā gotragrahaṇaṃ vā dhutaguṇaparikīrtanaṃ vā bhavati, evaṃ sa tāvanmātrakeṇa tato 'nyān bodhisattvān mahāsattvān peśalān kalyāṇadharmaṇo 'vamanyate / te ca tasya guṇā na saṃvidyante, ye 'vinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ guṇāḥ, te ākārāstāni liṅgāni tāni nimittāni tasya na saṃvidyante / so 'saṃvidyamāneṣvavinivartanīyaguṇeṣu kleśamutpādayati, yaduta ātmānamutkrośayati, parān paṃsayati - na khalvete teṣu dharmeṣu saṃdṛśyante, yatrāhaṃ saṃdṛśya iti / tatra mārāṇāṃ pāpīyasāmevaṃ bhavati - na śūnyāni mārabhavanāni bhaviṣyanti, utsadāni bhaviṣyanti / mahānirayāstiryañcaḥ pretaviṣayā āsurāś ca kāyā utsadā bhaviṣyantīti / tathā ca māraḥ pāpīyānadhiṣṭhāsyati, yathā te bodhisattvā mahāsattvā evaṃ pravṛttā adhyākrāntā lābhasatkāreṇa bhaviṣyanti, ādeyavacanāś ca bhaviṣyanti / te tayā ādeyavacanatayā bahujanaṃ grāhayiṣyanti / teṣāṃ ca sa mahājanaḥ śrotavyaṃ śraddhātavyaṃ maṃsyate / te dṛṣṭvā śrutvā ca teṣāmanukṛtimāpatsyante / te dṛṣṭaśrutānukṛtimāpadyamānā na tathatvāya śikṣiṣyante, na tathatvāya pratipatsyante, na tathatvāya yogamāpatsyante / evaṃ te na tathatāyāṃ śikṣamāṇā na tathatāyāṃ pratipadyamānā na tathatāyāṃ yogamāpadyamānāḥ saṃkleśaṃ vivardhayiṣyanti / evaṃ te viparyastayā cittasaṃtatyā yadyadeva karma ārapsyante kāyena vā vācā vā manasā vā, tatsarvamanirdiṣṭatvāya akāntatvāya apriyatvāya amanaāpatvāya saṃvartsyate / evaṃ te mahānirayā utsadā bhaviṣyanti, tiryañcaḥ pretaviṣayā āsurāś ca kāyāḥ, mārabhavanāni cotsadāni bhaviṣyanti / imamapyānanda arthavaśaṃ saṃpaśyan māraḥ pāpīyāṃstuṣṭa udagra āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajāto bhavati //

punaraparamānanda yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahāyati vivadati vigṛhṇīte ākrośet paribhāṣeta vyāpadyeta doṣamutpādayati, tasmin (vaidya 208) samaye mārasya pāpīyasa evaṃ bhavati - dūrīkariṣyati batāyaṃ kulaputraḥ sarvajñatām, atidūre sthāsyati sarvajñatāyāḥ sacetpunarbodhisattvayānikaḥ pudgalo 'nyena bodhisattvayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahāyati vivadati vigṛhṇīte ākrośati paribhāṣate vyāpadyate doṣamutpādayati, tatra māraḥ pāpīyān bhūyasyā mātrayā tuṣṭo bhavati, udagra āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajāto bhavati / evaṃ cāsya bhavati - ubhāvapyetau bodhisattvau dūre sthāsyataḥ sarvajñatāyā iti //

punaraparamānanda yo bodhisattvo mahāsattvo vyākṛto 'vyākṛtena bodhisattvena mahāsattvena sārdhaṃ kalahāyet vivadet vigṛhṇīyāt ākrośet paribhāṣeta vyāpadyeta doṣamutpādayet, cittaṃ cāghātayet, tena bodhisattvena mahāsattvena cittotpāde tāvata eva kalpān saṃnāhaḥ saṃnāhyaḥ, sacedasyāparityaktā sarvajñatā //

evamukte āyuṣmānānando bhagavantametadavocat - asti bhagavaṃsteṣāṃ cittotpādānāṃ kiṃcinniḥsaraṇam, utāho tāvata eva kalpānavaśyaṃ tena bodhisattvena mahāsattvena saṃnāhaḥ saṃnahyaḥ? bhagavānāha - saniḥsaraṇamānanda mayā dharmo deśitaḥ śrāvakayānikānāṃ pratyekabuddhayānikānāṃ bodhisattvayānikānāṃ ca pudgalānām / tatra ānanda yo 'yaṃ bodhisattvayānikaḥ pudgalo bodhisattvayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahāyitvā vivaditvā vigṛhya ākruśya paribhāṣya vyāpadya doṣamutpādya na pratideśayati, nāyatyāṃ saṃbarāya pratipadyate, anuśayaṃ vahati, anuśayabaddho viharati, nāhamānanda tasya pudgalasya niḥsaraṇaṃ vadāmi / avaśyaṃ tena ānanda pudgalena punareva tāvata eva kalpān saṃnāhaḥ saṃnahyaḥ / yaḥ punarānanda bodhisattvayānikaḥ pudgalo bodhisattvayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahāyitvā vivaditvā vigṛhya ākruśya paribhāṣya vyāpadya doṣamutpādya pratideśayati, pratideśya āyatyāṃ saṃvarāya pratipadyate, evaṃ ca cittamutpādayati - yena mayā sarvasattvānāṃ vigrahā vivādā virodhā utsārayitavyā nidhyāpayitavyāḥ praśamayitavyāḥ, so 'haṃ nāma svayameva vivadāmi / lābhā me durlabdhā na sulabdhāḥ, yo 'haṃ jalpite pratijalpāmi / yena mayā sarvasattvānāṃ saṃkramabhūtena bhavitavyam, so 'haṃ pareṣu tvamity api vācaṃ bhāṣe, paruṣaṃ vā karkaśaṃ vā prativaco dadāmi / idam api mayā naiva vaktavyam / jaḍasadṛśena eḍamūkasamena mayā kalahavigrahavivādeṣu bhavitavyam, parato duruktāni durāgatāni durbhāṣitāni bhāṣyamāṇāni śṛṇvatā cittaṃ nāghātayitavyam /

pareṣāmantike na mamaitatsādhu, na caitanmamāṃ pratirūpam, yo 'haṃ parasya doṣāntaraṃ saṃjāne / etad api me na pratirūpam, yadahaṃ pareṣa doṣāntaram api śrotavyaṃ manye / tatkasya hetoḥ? na mayā adhyāśayo vikopayitavyaḥ, yena mayā sarvasattvāḥ sarvasukhopadhānaiḥ sukhayitavyāḥ, parinirvāpayitavyāś ca anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya, sa nāmāhaṃ vyāpadye / na ca mayā svaparāddheṣv api pareṣu vyāpattavyam / sa nāmāhaṃ kṣobhaṃ gacchāmi / idaṃ mayā na karaṇīyam / dṛḍhaparākramatayā parākrāntavyam / na ca mayā jīvitāntarāye 'pi kriyamāṇe kṣobhaḥ karaṇīyaḥ, na bhrukuṭirmukhe utpādayitavyeti / asyāhamānanda (vaidya 209) bodhisattvasya mahāsattvasya niḥsaraṇaṃ vadāmi / evaṃ cānanda bodhisattvena mahāsattvena śrāvakayānikānām api pudgalānāmantike sthātavyam, yathā na kasyacitsattvasyāntike kṣubhyeta, evameva ca sarvasattvānāmantike sthātavyam / kathaṃ cānanda bodhisattvena mahāsattvena apareṣāṃ bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāmantike sthātavyam? tadyathāpi nāma ānanda śāstari / ete mama bodhisattvā mahāsattvāḥ śāstāra ityevaṃ sthātavyam / ekayānasamārūḍhā bateme mama bodhisattvā mahāsattvāḥ, ekamārgasamārūḍhā bateme mama bodhisattvā mahāsattvāḥ, samānābhiprāyā bateme mama bodhisattvā mahāsattvāḥ, samayānasaṃprasthitā bateme mama bodhisattvā mahāsattvāḥ / yatraibhiḥ śikṣitavyam, tatra mayā śikṣitavyam / yathaiva caibhiḥ śikṣitavyam, tathaiva mayā śikṣitavyam / sacetpunareṣāṃ kaścidvyavakīrṇavihāreṇa vihariṣyati, na mayā vyavakīrṇavihāreṇa vihartavyam /

sacetpunarete 'vyavakīrṇavihāreṇa vihariṣyanti sarvajñatāpratisaṃyuktairmanasikāraiḥ, mayāpyevaṃ śikṣitavyam / evaṃ sarvajñatāyāṃ śikṣamāṇasya ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya antarāyo na bhavatyanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, kṣipraṃ ca anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate iti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāmabhimānaparivarto nāma caturviṃśatitamaḥ //

asp_25: śikṣāparivartaḥ pañcaviṃśatitamaḥ / atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - kva punarbhagavan śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvajñatāyāṃ śikṣate? bhagavānāha - sacetsubhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣaye śikṣate, sarvajñatāyāṃ śikṣate / evamanutpāde 'nirodhe 'jātau abhāve viveke virāge ākāśe dharmadhātau / sacetsubhūte bodhisattvo mahāsattvo nirvāṇe śikṣate, sarvajñatāyāṃ śikṣate / subhūtirāha - kiṃ kāraṇaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣaye śikṣamāṇaḥ śikṣate sarvajñatāyām, evamanutpāde 'nirodhe 'jātau abhāve viveke virāge ākāśe dharmadhātau nirvāṇe śikṣamāṇaḥ śikṣate sarvajñatāyām? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - yatsubhūte evaṃ vadasi - kiṃ kāraṇaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣaye śikṣamāṇaḥ śikṣate sarvajñatāyām / evamanutpāde 'nirodhe 'jātau abhāve viveke virāge ākāśe dharmadhātau nirvāṇe śikṣamāṇaḥ śikṣate sarvajñatāyāmiti? tatkiṃ manyase subhūte yā tathāgatasya tathatā yayā tathatayā tathāgatastathāgata iti prabhāvyate, api nu sā kṣīyate? subhūtirāha - no hīdaṃ bhagavan / tatkasya hetoḥ? na hi bhagavan kṣayaḥ kṣīyate / akṣayo hi bhagavan kṣayaḥ / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte yā tathāgatasya tathatā yayā tathatayā tathāgatastathāgata iti prabhāvyate, api nu sā utpadyate vā nirudhyate vā jāyate vā bhavati vā vibhavati vā vivicyate vā rajyate vā virajyate vā ākāśībhavati vā dharmībhavati vā? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte yā tathāgatasya tathatā yayā tathatayā tathāgatastathāgata iti

prabhāvyate, api nu sā nirvāti? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tasmāttarhi subhūte evaṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ na tathatā kṣīyate ityevaṃ śikṣate / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣate sarvajñatāyām / evaṃ śikṣamāṇaḥ śikṣate prajñāpāramitāyām, śikṣate buddhabhūmau, śikṣate baleṣu, śikṣate vaiśāradyeṣu, śikṣate sarvabuddhadharmeṣu, śikṣate sarvajñajñāne / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvaśikṣāpāramitāmanuprāpsyati / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na śakyo māreṇa vā māraparṣadā vā mārakāyikābhirvā devatābhirabhimarditum / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipramavinivartanīyadharmatāmanuprāpsyati / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipraṃ bodhimaṇḍe niṣatsyati / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svake gocare carati / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣate nāthakarakeṣu dharmeṣu, śikṣate mahāmaitryām, mahākaruṇāyāṃ śikṣate, mahāmuditāyāṃ śikṣate, mahopekṣāyāṃ śikṣate / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣate triparivartasya dvādaśākārasya dharmacakrasya pravartanāya / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadhātuṃ nonīkariṣyāmīti śikṣate / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvastathāgatavaṃśasyānupacchedāya śikṣate / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'mṛtadhātudvāraṃ vivariṣyāmīti śikṣate / neyaṃ subhūte udārā (vaidya 211) śikṣā śakyā hīnasattvena śikṣitum / na hi alpasthāmnā śakyamasyāṃ

śikṣāyāṃ śikṣitum / tatkasya hetoḥ? sarvasattvasārā hi te subhūte, sarvasattvanāthakāmā hi te subhūte, ye 'syāṃ śikṣāyāṃ śikṣante / sarvasattvābhyudgatatāṃ te 'nuprāptukāmāḥ, ya iha śikṣante / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na nirayeṣūpapadyate, na tiryagyoniṣūpapadyate, na pretaviṣayeṣūpapadyate, nāsureṣu kāyeṣūpapadyate, na pratyantajanapadeṣūpapadyate, na caṇḍālakuleṣūpapadyate, na śākunikakuleṣūpapadyate, na niṣādadhīvaraurabhrikakuleṣūpapadyate, nāpyanyeṣvevaṃrūpeṣu hīnajātikeṣu hīnakarmaseviṣu vā kuleṣūpapadyate / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo nāndho bhavati, na badhiro bhavati, na kāṇo bhavati, na kuṇṭho bhavati, na kubjo bhavati, na kuṇirbhavati, na laṅgo bhavati, na khañjo bhavati, na jaḍo bhavati, na lolo bhavati, na lollo bhavati, na kallo bhavati, na hīnāṅgo bhavati, na vikalāṅgo bhavati, na vikṛtāṅgo bhavati, na durbalo bhavati, na durvarṇo bhavati, na duḥsaṃsthāno bhavati, na hīnendriyo bhavati, na vikalendriyo bhavati / sarvākāraparipūrṇendriyo bhavati, svarasaṃpanno bhavati / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na prāṇātipātī bhavati, nādattādāyī bhavati, na kāmamithyācārī bhavati, na mṛṣāvādī bhavati, na piśunavāgbhavati, na paruṣavāgbhavati, na saṃbhinnapralāpī bhavati, nābhidhyālurbhavati, na vyāpannacitto bhavati, na mithyādṛṣṭiko bhavati, na mithyājīvena jīvikāṃ kalpayati / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na dīrghāyuṣkeṣu deveṣūpapadyate, na duḥśīlaparigrāhako bhavati, nābhūtadharmaparigrāhako

bhavati, na dhyānasamāpattivaśenopapadyate / tatkasya hetoḥ? asti hi tasyopāyakauśalyaṃ yenopāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo na dīrghāyuṣkeṣu deveṣūpapadyate / tatpunaḥ subhūte upāyakauśalyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya katamat? yaduta iyameva prajñāpāramitā / tathā ca atropāyakauśalye yogamāpadyate, yathā anyenopāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo dhyānāni ca samāpadyate, na ca dhyānavaśenopapadyate / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo balapariśuddhiṃ nigacchati, vaiśāradyapariśuddhiṃ nigacchati, sarvabuddhadharmapariśuddhiṃ nigacchati, tāmanuprāpnoti //

āyuṣmān subhūtirāha - yadā bhagavan sarvadharmā evaṃ prakṛtipariśuddhāḥ, tatkatamasya bhagavan dharmasya bodhisattvo mahāsattvo balapariśuddhiṃ nigacchati, vaiśāradyapariśuddhiṃ nigacchati, sarvabuddhadharmapariśuddhiṃ nigacchati, tāmanuprāpnoti? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - evametatsubhūte, evam etat / tatkasya hetoḥ? sarvadharmā hi subhūte prakṛtyaiva pariśuddhāḥ / evaṃ subhūte prakṛtipariśuddheṣu sarvadharmeṣu bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇasya yā asaṃsīdanatā anavalīnatā, iyaṃ sā subhūte prajñāpāramitā / evaṃ subhūte bālapṛthagjanā enān dharmānajānanto 'paśyanto dharmāṇāṃ dharmatāṃ na jānanti, na paśyanti / teṣāṃ sattvānāṃ (vaidya 212) kṛtaśaḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvā vyāyacchante, vīryamārabhante - vayamevamajānakān sattvān jānayiṣyāmaḥ, vayamevamapaśyakān sattvān paśyayiṣyāmaḥ ityatra śikṣāyāṃ śikṣante / atra śikṣāyāṃ śikṣamāṇā bodhisattvā mahāsattvā balānyanuprāpnuvanti, vaiśāradyānyanuprāpnuvanti / sarvabuddhadharmānanuprāpnuvanti / evaṃ śikṣamāṇāḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cittacaritavispanditāni yathābhūtaṃ prajānanti / yathābhūtaṃ prajānantaḥ paracittacaritajñatāyāḥ pāraṃ gacchanti / tadyathāpi nāma subhūte alpakāste mahāpṛthivyāṃ pṛthivīpradeśāḥ ye 'pagatapāṣāṇāḥ, yatra suvarṇaṃ vā jātarūpaṃ vā rajataṃ votpadyate / atha khalu punarbahutarakāste mahāpṛthivyāṃ pṛthivīpradeśāḥ, ya ūṣarā ujjaṅgalā vividhatṛṇakāṇḍakaṇṭakādhānāḥ / evameva subhūte alpakāste bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye 'syāṃ sarvajñatāśikṣāyāṃ śikṣante yaduta prajñāpāramitāśikṣāyām / atha khalu bahutarakāste sattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye śrāvakapratyekabuddhaśikṣāyāṃ śikṣante //

punaraparaṃ subhūte tadyathāpi nāma alpakāste sattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye cakravartirājyasaṃvartanīyaṃ karma samādāya vartante / atha khalu bahutarakāste sattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye koṭṭarājyasaṃvartanīyaṃ karma samādāya vartante / evameva subhūte alpakāste bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye imaṃ mārgamārūḍhā yaduta prajñāpāramitāmārgam, anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyāmahe iti / atha khalu bahutarakāste sattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye śrāvakapratyekabuddhamārgamārūḍhāḥ //

punaraparaṃ subhūte tadyathāpi nāma alpakāste sattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye śakrasaṃvartanīyaṃ karma samādāya vartante / atha khalu bahutarakāste sattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye devalokasaṃvartanīyaṃ karma samādāya vartante / evameva subhūte alpakāste bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye 'syāṃ prajñāpāramitāśikṣāyāṃ śikṣante / atha khalu bahutarakāste bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye śrāvakapratyekabuddhaśikṣāyāṃ śikṣante //

punaraparaṃ subhūte tadyathāpi nāma alpakāste sattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye brahmasaṃvartanīyaṃ karma samādāya vartante / atha khalu bahutarakāste sattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye brahmapārṣadyasaṃvartanīyaṃ karma samādāya vartante / evameva subhūte alpakāste bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye 'vinivartanīyā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodheḥ / atha khalu bahutarakāste bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / tasmāttarhi subhūte alpakāste sattvāḥ sattvanikāye saṃvidyante, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ / tebhyo 'pi subhūte alpebhyo 'lpatarakāste sattvāḥ, ye tathatvāya pratipadyante / (vaidya 213) tebhyo 'pi subhūte alpatarakebhyastathatvāya pratipadyamānebhyo 'lpatamāste ye prajñāpāramitāyāṃ yogamāpadyante / tebhyo 'pi subhūte alpatamebhyaḥ prajñāpāramitāyāṃ yogamāpadyamānebhyo 'lpatamāste bodhisattvā mahāsattvāḥ, ye 'vinivartanīyā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodheḥ / tasmāttarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena ya ete 'lpatamebhyo 'lpatamā avinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvāḥ, teṣu gaṇanāṃ gantukāmena ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam, yogamāpattavyam //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇasya na khilasahagataṃ cittamutpadyate, na vicikitsāsahagataṃ cittamutpadyate, nerṣyāmātsaryasahagataṃ cittamutpadyate, na dauḥśīlyasahagataṃ cittamutpadyate, na vyāpādasahagataṃ cittamutpadyate, na kausīdyasahagataṃ cittamutpadyate, na vikṣepasahagataṃ cittamutpadyate, na dauṣprajñasahagataṃ cittamutpadyate / evaṃ hi subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena sarvāḥ pāramitā saṃgṛhītā bhavanti, sarvāḥ pāramitā udgṛhītā bhavanti, sarvāḥ pāramitā anugatā bhavanti / sarvāḥ pāramitā antargatā bhavanti / tadyathāpi nāma subhūte satkāyadṛṣṭau dvāṣaṣṭidṛṣṭigatānyantargatāni bhavanti, evameva subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇasya bodhisattvasya mahāsattvasya tasyāṃ sarvāḥ pāramitā antargatā bhavanti / tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya jīvitendriye pravartamāne sarvāṇīndriyāṇyantargatāni bhavanti, evameva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇasya sarvakuśalā dharmā antargatā bhavanti / tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya jīvitendriye niruddhe sarvāṇīndriyāṇi niruddhāni bhavanti, evameva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇasya ajñāne niruddhe sarve 'kuśalā dharmā niruddhā bhavanti, sarvāś ca tadanyāḥ pāramitā antargatāḥ parigṛhītā bhavanti / tasmāttarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvāḥ pāramitāḥ parigrahītukāmena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam /

prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānāmagratāyāṃ śikṣate / tatkasya hetoḥ? puṇyāgratvāt / tatkiṃ manyase subhūte yāvantastrisāhasramahāsāhasre lokadhātau sarvasattvāḥ sattvasaṃgraheṇa saṃgṛhyamāṇāḥ, api nu te bahavo bhavanti? subhūtirāha - jāmbūdvīpakā eva tāvadbhagavan bahavaḥ sattvā bhavanti, kaḥ punarvādo ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvāḥ / bhagavānāha - yaḥ subhūte eko bodhisattvo mahāsattvo yāvajjīvaṃ tiṣṭhaṃstān sarvasattvān cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ sarvasukhopadhānaiścopatiṣṭhet, tatkiṃ manyase subhūte api nu sa bodhisattvo mahāsattvastatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati? subhūtirāha - bahu bhagavan, bahu sugata / bhagavānāha - ataḥ sa subhūte bodhisattvo mahāsattvastatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, ya imāṃ prajñāpāramitāmantaśo 'cchaṭāsaṃghātamātrakam api bhāvayet / tatkasya hetoḥ? evaṃ mahārthikā hi subhūte prajñāpāramitā bodhisattvasya mahāsattvasya anuttarāyāḥ samyaksaṃbodherāhārikā / tasmāttarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmena sarvasattvānāmanuttaratāṃ gantukāmena sarvasattvānāmanāthānāṃ nāthena bhavitukāmena (vaidya 214) buddhaviṣayamanuprāptukāmena buddhavṛṣabhitāmanugantukāmena buddhavikrīḍitaṃ vikrīḍitukāmena buddhasiṃhanādaṃ naditukāmena buddhasaṃpattimanuprāptukāmena trisāhasramahāsāhasre lokadhātau dharmasāṃkathyaṃ kartukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam /

prajñāpāramitāyāṃ subhūte śikṣamāṇasya bodhisattvasya mahāsattvasya nāhaṃ tāṃ saṃpattiṃ samanupaśyāmi, yā tena na śikṣitā bhavati / subhūtirāha - kiṃ punarbhagavan śrāvakasaṃpattir api tena bodhisattvena mahāsattvena śikṣitā bhavati? bhagavānāha - śrāvakasaṃpattir api subhūte tena bodhisattvena mahāsattvena śikṣitā bhavati / na khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakasaṃpatyāṃ sthāsyāmīti śikṣate, śrāvakasaṃpattirvā me bhaviṣyatīti naivaṃ śikṣate / ye 'pi te subhūte śrāvakagaṇāḥ, tān api sa jānāti, na ca tatrāvatiṣṭhate / evaṃ ca vyavacārayati, na ca prativahati - mayāpyete śrāvakaguṇā deśayitavyāḥ prakāśayitavyā iti śikṣate / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sadevamānuṣāsurasya lokasya dakṣiṇīyatāṃ gacchati / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvāṃstato 'nyān dakṣiṇīyān śrāvakapratisaṃyuktān pratyekabuddhapratisaṃyuktāṃścābhibhavati, sarvajñatā cāsya āsannībhavati / evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na riñcati, prajñāpāramitāṃ carati prajñāpāramitāyāmavirahitaḥ prajñāpāramitāvihāreṇa / evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'parihāṇadharmā aparihāṇadharmeti veditavyaḥ / sarvajñatāyā dūrīkaroti śrāvakabhūmim, pratyekabuddhabhūmiṃ ca, āsannībhavatyanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / sacetpunarasyaivaṃ bhavati - iyaṃ sā prajñāpāramitā imāṃ sarvajñatāmāhariṣyati, ityevaṃ saṃjānīte, carati prajñāpāramitām /

atha tām api prajñāpāramitāṃ na saṃjānīte - iyaṃ sā prajñāpāramitā, asya vā prajñāpāramitā sarvajñatāmāhariṣyatīti vā, evam api subhūte bodhisattvo mahāsattvo na saṃjānīte, na samanupaśyati / sacedevaṃ carati bodhisattvo mahāsattvaḥ, carati prajñāpāramitāyāmiti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣāparivarto nāma pañcaviṃśatitamaḥ // asp_26: māyopamaparivartaḥ ṣaḍviṃśatitamaḥ / atha khalu śakrasya devānāmindrasyaitadabhūt - caranneva tāvadayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānabhibhavati, kaḥ punarvādo yadā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddho bhaviṣyati / lābhāsteṣāṃ sattvānāṃ sulabdhāḥ, sujīvitaṃ ca te sattvā jīvanti, yeṣāṃ sarvajñatāyāṃ cittaṃ krāmati / kaḥ punarvādo yairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpāditam / spṛhaṇīyāste sattvā ye sattvasārā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyante //

atha khalu śakro devānāmindro māndāravāṇi puṣpāṇyabhinirmāya puṣpāṇāmañjaliṃ kṛtvā tathāgatamarhantaṃ samyaksaṃbuddhamabhyavākirat, evaṃ ca vācamabhāṣata - yairbodhisattvayānikaiḥ pudgalairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpāditam - anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyāmahe, abhisaṃbudhya sarvasattvān mahatā saṃsārārṇavenohyamānān same pārime tīre pratiṣṭhāpayiṣyāma iti, samṛdhyantāṃ teṣāmabhīpsitāḥ paricintitāḥ, parigṛhītāścittotpādāḥ eteṣāmeva buddhadharmāṇāṃ paripūraṇāya bhavantu, eteṣāmeva sarvajñatāpratisaṃyuktānāṃ dharmāṇāṃ paripūraṇāya bhavantu, eteṣāmeva svayaṃbhūdharmāṇāṃ paripūraṇāya bhavantu, eteṣāmeva asaṃhāryadharmāṇāṃ paripūraṇāya bhavantu / na me bhagavan ekacittotpādo 'pyutpadyate, yatte bodhisattvā mahāsattvā mahākaruṇayā samanvāgatā vivarteran anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheriti / na me bhagavan ekacittotpādo 'pyutpadyate yatte bodhisattvayānikāḥ pudgalā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhuṃ saṃprasthitāḥ, tato vivarteran / iti yadbhūyasyā mātrayā praṇidhiṃ janayiṣyantyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau imāni saṃsārāvacarāṇi duḥkhāni sattvānāṃ saṃpaśyantaḥ / tatkasya hetoḥ? tayā mahākaruṇayā arthakāmā hitakāmā hi te sadevamānuṣāsurasya lokasyānukampakāḥ, ye imairevaṃrūpaiścittotpādaiḥ samanvāgatāḥ kimiti vayaṃ tīrṇāḥ sattvāṃstārayema, muktā mocayema, āśvastā āśvāsayema, parinirvṛtāḥ parinirvāpayema, ityetaiścittotpādairviharanti /

yasteṣāṃ bhagavan prathamayānasaṃprasthitānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ cittotpādānanumodate, avinivartanīyānāmapyavinivartanīyadharmatāmanumodate, ekajātipratibaddhānām api bodhisattvānāṃ mahāsattvānāmekajātipratibaddhadharmatāmanumodate, kiyatsa bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati? evamukte bhagavān śakraṃ devānāmindrametadavocat - syātkhalu punaḥ kauśika śakyeta sumeroḥ parvatarājasya palāgreṇa tulyamānasya pramāṇaṃ grahītum, na tveva kauśika tasya kulaputrasya vā kuladuhiturvā bodhisattvasya mahāsattvasyānumodanāsahagatasya cittotpādasya puṇyapramāṇaṃ grahītum / syātkhalu punaḥ kauśika śakyeta cāturmahādvīpake lokadhātau palāgreṇa tulyamāne pramāṇaṃ grahītum, na tveva kauśika tasyānumodanāsahagasya cittotpādasya puṇyapramāṇaṃ grahītum / syātkhalu punaḥ kauśika śakyeta sāhasre cūlike lokadhātau tulyamāne palāgreṇa pramāṇaṃ grahītum, na tveva kauśika tasyānumodanāsahagatasya cittotpādasya puṇyapramāṇaṃ grahītum / syātkhalu punaḥ kauśika śakyeta (vaidya 216) dvisāhasre madhyame lokadhātau palāgreṇa tulyamāne pramāṇaṃ grahītum, na tveva kauśika tasyānumodanāsahagatasya cittotpādasya puṇyapramāṇaṃ grahītum / syātkhalu punaḥ kauśika śakyeta trisāhasramahāsāhasre lokadhātau tulyamāne palāgreṇa pramāṇaṃ grahītum, na tveva kauśika tasya kulaputrasya vā kuladuhiturvā bodhisattvasya mahāsattvasyānumodanāsahagatasya cittotpādasya puṇyapramāṇaṃ grahītum //

evamukte śakro devānāmindro bhagavantametadavocat - mārādhiṣṭhitāste bhagavan sattvā veditavyāḥ, ye bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prathamacittotpādamupādāya yāvadanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhānāmevamaprameyamanumodanāsahagatasya cittotpādasya puṇyamiti na śṛṇvanti, na jānanti, na paśyanti, tāmanumodanāṃ na samanvāharanti / mārapakṣikā bhagavaṃste sattvā bhaviṣyanti, ye bodhisattvānāṃ mahāsattvānāmimāṃścittotpādānnānumodiṣyante / mārabhavanebhyaś ca te bhagavan sattvāścyutā bhaviṣyanti, ya imāṃścittotpādāṃsteṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nānumodiṣyante / tatkasya hetoḥ? mārabhavanavidhvaṃsanakarā hi tairbhagavan ime cittotpādā abhinirhṛtāḥ, yairamī cittotpādā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmitāḥ, anumoditā vā amī cittopādāḥ / anumoditavyā bhagavaṃsteṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāmamī cittotpādāḥ, yairbodhisattvairmahāsattvairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpāditam / yeṣāṃ bhagavaṃstathāgato 'parityaktaḥ, dharmo 'parityaktaḥ, saṃgho 'parityaktaḥ, taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiśceme cittotpādā anumoditavyāḥ //

evamukte bhagavān śakraṃ devānāmindrametadavocat - evametatkauśika, evam etat / yeṣāṃ kauśika tathāgato 'parityaktaḥ, dharmo 'parityaktaḥ, saṃgho 'parityaktaḥ, taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiśceme cittotpādā anumoditavyāḥ / yaiḥ kauśika kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiśceme cittopādā anumoditā bodhisattvayānikairvā pratyekabuddhayānikairvā śrāvakayānikairvā, te kṣipraṃ tathāgatānarhataḥ samyaksaṃbuddhānārāgayiṣyanti, na virāgayiṣyanti / evamukte śakro devānāmindro bhagavantametadavocat - evametadbhagavan, evametatsugata / yaiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiśceme cittotpādā anumoditā bodhisattvayānikairvā pratyekabuddhayānikairvā śrāvakayānikairvā, te kṣipraṃ tathāgatānarhataḥ samyaksaṃbuddhānārāgayiṣyanti, na virāgayiṣyanti / evaṃ tairanumodanāsahagataiścittotpādakuśalamūlairyatra yatropapatsyante, tatra tatra satkṛtāś ca bhaviṣyanti, gurukṛtāś ca bhaviṣyanti, mānitāś ca bhaviṣyanti, pūjitāś ca bhaviṣyanti, arcitāś ca bhaviṣyanti, apacāyitāś ca bhaviṣyanti / na ca te amanaāpāni rūpāṇi drakṣyanti [note: conze translates "nor hear any unpleasant sounds"] / na ca te amanaāpān gandhān ghrāsyanti / na ca te amanaāpān rasān paribhokṣyante / na ca te amanaāpāni spraṣṭavyāni sprakṣyanti / na ca teṣāmapāyeṣūpapattiḥ pratikāṅkṣitavyā / svargopapattisteṣāṃ pratikāṅkṣitavyā /

tatkasya hetoḥ? tathā hi taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhirvā sarvasattvasukhāvahānyaprameyāṇāmasaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ kuśalamūlānyanumoditāni yair api bhagavaṃśchandamutpādya bodhaye bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāṃ te cittotpādā anumoditāḥ, teṣāṃ te cittotpādā (vaidya 217) vivardhamānā anuttarāyāḥ samyaksaṃbodherāhārakā bhaviṣyanti / te 'pyanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya aprameyānasaṃkhyeyān sattvān parinirvāpayiṣyanti / bhagavānāha - evametatkauśikaḥ, evametat, yathā tvayā vāgbhāṣitā tathāgatasyaivānubhāvena / yena kauśika kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāṃ te cittotpādā anumoditāḥ, anena kauśika paryāyeṇa tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāṃ tāṃścittotpādānanumodya aprameyāṇāṃ sattvānāmasaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ kuśalamūlānyanumoditāni bhavanti, avaropitāni abhinirhṛtāni ca bhavanti //

subhūtirāha - kathaṃ ca bhagavan māyopamaṃ cittamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - tatkiṃ manyase subhūte samanupaśyasi tvaṃ māyopamaṃ cittam? subhūtirāha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte samanupaśyasi tvaṃ māyām? āha - no hīdaṃ bhagavan / nāhaṃ bhagavan māyopamaṃ cittaṃ nāpi māyāṃ samanupaśyāmi / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte yanna māyāṃ nāpi māyopamaṃ cittaṃ samanupaśyasi, tatkiṃ tvamanyatra māyāyā māyopamādvā cittāt taṃ dharmaṃ samanupaśyasi yo dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate? āha - no hīdaṃ bhagavan / nāhaṃ bhagavan anyatra māyāyā māyopamādvā cittāt taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi, yo dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / so 'haṃ bhagavan anyatra māyāyā māyopamādvā cittāt taṃ dharmasamanuśyan katamaṃ dharmamupadekṣyāmi astīti vā nāstīti vā? yaś ca atyantavivikto dharmaḥ, na so 'stīti vā nāstīti vā upaiti / yo 'pi dharmo 'tyantatayā viviktaḥ, nāsāvanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / tatkasya hetoḥ? na hi bhagavan asaṃvidyamāno dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / tasmāttarhi bhagavan atyantaviviktā prajñāpāramitā / yaś ca dharmo 'tyantaviviktaḥ, nāsau dharmo bhāvayitavyaḥ / nāpyasau kasyaciddharmasyāvāhako vā nirvāhako vā / kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'tyantaviviktāṃ prajñāpāramitāmāgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate? anuttarāpi nāma bhagavan samyaksaṃbodhiratyantaviviktā /

yadā bhagavan prajñāpāramitāpyatyantaviviktā, anuttarāpi samyaksaṃbodhiratyantaviviktā, tadā kathaṃ bhagavan viviktena viviktamabhisaṃbuddhaṃ bhavati? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - sādhu sādhu subhūte / evametatsubhūte, evam etat / atyantaviviktā subhūte prajñāpāramitā, atyantaviviktaiva anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / yata eva subhūte atyantaviviktā prajñāpāramitā, ata eva atyantaviviktā anuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃbudhyate / sacetsubhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāmatyantaviviktāmiti saṃjānīte, na sā prajñāpāramitā syāt / evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāmāgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate, nāpi subhūte prajñāpāramitāmāgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / na ca vivekena vivekamabhisaṃbudhyate, abhisaṃbudhyate ca bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim / na ca prajñāpāramitāmanāgamyābhisaṃbudhyate //

(vaidya 218) subhūtirāha - yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārthamājānāmi, tathā gambhīre bhagavan arthe carati bodhisattvo mahāsattvaḥ / bhagavānāha - evametatsubhūte, evam etat / gambhīre 'rthe subhūte carati bodhisattvo mahāsattvaḥ / duṣkarakārakaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ, yo gambhīre 'rthe carati, taṃ cārthaṃ na sākṣātkaroti yaduta śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā //

subhūtirāha - yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārthamājānāmi, tathā na kaścidduṣkarakārako bodhisattvo mahāsattvaḥ / tatkasya hetoḥ? tathā hi bhagavan sa eva dharmo nopalabhyate yaḥ sākṣātkuryāt, so 'pi dharmo nopalabhyate yaḥ sākṣātkriyate, so 'pi dharmo nopalabhyate yena sākṣātkriyeta / sacedbhagavan evaṃ bhāṣyamāṇo bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati, nāvalīyate na saṃlīyate, na vipṛṣṭhībhavati, notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsamāpadyate, carati prajñāpāramitāyām / saceccarāmīti na samanupaśyati, carati prajñāpāramitāyām / āsannā me 'nuttarā samyaksaṃbodhiriti sacedevamati na samanupaśyati, carati prajñāpāramitāyām / dūrīkṛtā me śrāvakabhūmiḥ pratyekabuddhabhūmirveti sacedasyaivam api na bhavati, carati prajñāpāramitāyām / tadyathāpi nāma bhagavan ākāśasya naivaṃ bhavati - kasyacidahamāsannaḥ, kasyacidvā dūra iti / tatkasya hetoḥ? avikalpatvādbhagavan ākāśasya / evameva bhagavan prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati - anuttarāṃ samyaksabodhirmamāsannā, śrāvakabhūmiḥ pratyekabuddhabhūmiś ca mama dūra iti / tatkasya hetoḥ? nirvikalpatvādbhagavan prajñāpāramitāyāḥ / tadyathāpi nāma bhagavan māyāpuruṣasya naivaṃ bhavati - māyākāro mamāsannaḥ, yaḥ punaranyo janakāyaḥ saṃnipatitaḥ sa mama dūra iti / tatkasya hetoḥ? avikalpatvādbhagavan māyāpuruṣasya / evameva bhagavan prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati - anuttarā samyaksaṃbodhirmamāsannā, śrāvakabhūmiḥ pratyekabuddhabhūmiś ca mama dūra iti /

tatkasya hetoḥ? avikalpatvādbhagavan prajñāpāramitāyāḥ / tadyathāpi nāma bhagavan pratibhāsasya naivaṃ bhavati - yenārambaṇena pratibhāsa utpadyate tanmamāsanne, ye tu khalu punaratra nopasaṃkrāntā ādarśe vā udakapātre vā te mama dūra iti / tatkasya hetoḥ? avikalpatvādbhagavan pratibhāsasya / evameva bhagavan prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati - anuttarā samyaksaṃbodhirmamāsannā, śrāvakabhūmiḥ pratyekabuddhabhūmiś ca mama dūra iti / tat kasya hetoḥ? avikalpatvādbhagavan prajñāpāramitāyāḥ / tadyathāpi nāma bhagavaṃstathāgatasya kaścitpriyo vā apriyo vā na saṃvidyate, tatkasya hetoḥ? sarvakalpavikalpaprahīṇatvāttathāgatasya, evameva bhagavan prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya na kaścitpriyo vā apriyo vā saṃvidyate / tatkasya hetoḥ? avikalpatvādbhagavan prajñāpāramitāyāḥ / yathaiva hi bhagavan sarvakalpavikalpaprahīṇastathāgataḥ, tathaiva bhagavan prajñāpāramitāpi sarvakalpavikalpaprahīṇā / tadyathāpi nāma bhagavaṃstathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena yo nirmitako nirmitaḥ, na tasyaivaṃ bhavati - śrāvakabhūmiḥ pratyekabuddhabhūmiś ca mama dūre, anuttarā samyaksaṃbodhirmamāsanneti / tatkasya (vaidya 219) hetoḥ? avikalpatvādbhagavannirmitasya / evameva bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāṃ carato naivaṃ bhavati - śrāvakabhūmiḥ pratyekabuddhabhūmiś ca mama dūre, anuttarā samyaksaṃbodhirmamāsanneti / tatkasya hetoḥ? avikalpatvādeva bhagavan prajñāpāramitāyāḥ /

tadyathāpi nāma bhagavan sa nirmitako yasya kṛtyasya kṛtaśo nirmitaḥ, tatkṛtyaṃ karoti / sa ca nirmitako 'vikalpaḥ / tatkasya hetoḥ? avikalpatvādeva nirmitasya / evameva bhagavan bodhisattvo mahāsattvo yasya kṛtyasya kṛtaśa imāṃ prajñāpāramitāṃ bhāvayati, tacca kṛtyaṃ karoti, sā ca prajñāpāramitā avikalpā / tatkasya hetoḥ? avikalpatvādeva bhagavan prajñāpāramitāyāḥ / tadyathāpi nāma bhagavan dakṣeṇa palagaṇḍena vā palagaṇḍāntevāsinā vā dārumayī strī vā puruṣo vā yantrayuktaḥ kṛto bhavet / sa yasya kṛtyasyārthāya kṛtaḥ, tacca kṛtyaṃ karoti / sa ca dārusaṃghāto 'vikalpaḥ / tatkasya hetoḥ? avikalpatvādeva bhagavan dārusaṃghātasya / evameva bhagavan bodhisattvo mahāsattvo yasya kṛtyasya kṛtaśa imāṃ prajñāpāramitāṃ bhāvayati, tacca kṛtyaṃ karoti, sā ca prajñāpāramitā avikalpā / tatkasya hetoḥ? avikalpatvādeva bhagavan asyāḥ prajñāpāramitāyā iti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ māyopamaparivarto nāma ṣaḍviṃśatitamaḥ // asp_27: sāraparivartaḥ saptaviṃśatitamaḥ / atha khalvāyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - sāre batāyamāyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaścarati, yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati / evamukte āyuṣmān subhūtirāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - sāre batāyamāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaścarati, yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati //

atha khalu saṃbahulānāṃ kāmāvacarāṇāṃ devaputrasahasrāṇāmetadabhavat - namaskartavyāste sattvāḥ, yairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittānyutpāditāni abhinirhṛtāni / ye ceha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caranti, tathā caranto bhūtakoṭiṃ na sākṣātkurvanti, yaduta śrāvakabhūmau vā pratyakabuddhabhūmau vā / anenāpi paryāyeṇa duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvā veditavyāḥ, ye dharmāṇāṃ dharmatāyāṃ caranti, na ca tāṃ dharmatāṃ sākṣātkurvanti / atha khalvāyuṣmān subhūtisteṣāṃ saṃbahulānāṃ kāmāvacarāṇāṃ devaputrasahasrāṇāṃ cetasaiva cetaḥparivitarkamājñāya tāni saṃbahulāni kāmāvacarāṇāṃ devaputrāṇāṃ sahasrāṇyāmantrayante sma - nedaṃ devaputrāsteṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ duṣkaram, yatte tāṃ bhūtakoṭiṃ na sākṣātkurvanti / idaṃ tu devaputrāsteṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ duṣkaraṃ caiva paramaduṣkaraṃ caiva, yadaprameyānasaṃkhyeyānapramāṇān sattvān parinirvāpayiṣyāma iti saṃnāhaṃ saṃnahyante / te ca sattvā atyantatayā na saṃvidyante, asaṃvidyamānā nopalabhyante, sattvaviviktatvāt / evaṃ vainayikā atyantatayā na saṃvidyante / evaṃ ca bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhuṃ saṃprasthitāḥ sattvān vineṣyāma iti, ākāśaṃ sa devaputrā vinetavyaṃ manyeta yaḥ sattvān vinetavyān manyeta / tatkasya hetoḥ? ākāśaviviktatayā hi devaputrāḥ sattvaviviktatā veditavyā / anena devaputrāḥ paryāyeṇa duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvāḥ, ye 'saṃvidyamānānāmanupalabhyamānānāṃ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyante /

ākāśena na sa devaputrāḥ sārdhaṃ veditavyaṃ manyeta, yaḥ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnaddhavyaṃ manyeta / ayaṃ ca saṃnāho bodhisattvena mahāsattvena sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnaddhaḥ / sarvātyantatayā sattvānupalabdhiruktā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena / sā ca sattvaviviktatayaiva veditavyā, vainayikavivaktatayā ca sattvaviviktatā veditavyā / sacedatraivaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati, veditavyametaddevaputrāḥ - caratyayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām / tatkasya hetoḥ? sattvaviviktatayā hi rūpaviviktatā veditavyā / evaṃ sattvaviviktatayā vedanāsaṃjñāsaṃskāraviviktatā veditavyā / sattvaviviktatayā vijñānaviviktatā veditavyā / evaṃ yāvatsattvaviviktatayā sarvadharmaviviktatā veditavyā / evaṃ devaputrāḥ sarvadharmaviviktatā draṣṭavyā / evaṃ devaputrāḥ sarvadharmaviviktatāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati / yato na saṃsīdati, tataścarati prajñāpāramitāyām //

atha khalu bhagavān jānanneva āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - kiṃ kāraṇaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ sarvadharmaviviktatāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ na saṃsīdati? subhūtirāha - (vaidya 221) viviktatvādbhagavanna saṃsīdati / anena bhagavan kāranena bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmaviviktatāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ na saṃsīdati / nāpi bhagavan kaściddharmaḥ saṃsīdati / tatkasya hetoḥ? na hi bhagavan kaściddharma upalabhyate, yaḥ saṃsīdet / so 'pi bhagavan dharmo nopalabhyeta, yena dharmeṇa yo dharmaḥ saṃsīdet / bhagavānāha - evametatsubhūte, evam etat / api tu khalu punaḥ subhūte sacedevaṃ bhāṣyamāṇe deśyamāne nirdiśyamāne evamupadiśyamāne bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati na viṣīdati na viṣādamāpadyate, nāvalīyate na saṃlīyate, na vipṛṣṭhīkaroti mānasam, na bhagnapṛṣṭhīkaroti, notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsamāpadyate, carati prajñāpāramitāyām / subhutirāha - evametadbhagavan, evametatsugata / sacedbhagavan bodhisattvo mahāsattva evaṃ carati, carati prajñāpāramitāyām / evaṃ carantaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ sendrakā devāḥ sabrahmakāḥ saprajāpatikāḥ seśānāḥ sarṣinaranārīgaṇā ārātprāñjalībhūtā namasyanti /

bhagavānāha - na kevalaṃ subhūte evaṃ carantaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ sendrakā devāḥ sabrahmakāḥ saprajāpatikāḥ seśānāḥ sarṣinaranārīgaṇā ārātprāñjalībhūtā namasyanti, ye 'pi te subhūte brahmakāyikā devā brahmapurohitā brahmapārṣadyā mahābrahmāṇaḥ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā anabhrakāḥ puṇyaprasavā bṛhatphalā asaṃjñisattvā abṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhāś ca devāḥ, te 'pi subhūte taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāpāramitāyāṃ evaṃ carantaṃ namasyanti / ye 'pi te subhūte aprameyeṣvasaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā etarhi tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, te 'pi buddhā bhagavantaḥ prajñāpāramitāyāmevaṃ carantaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ buddhacakṣuṣā paśyanti / te ca subhūte bodhisattvaṃ mahāsattvāṃ prajñāpāramitāyāṃ carantamanugṛhṇanti, samanvāharanti / ye ca khalu punaḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ carantastathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairanugṛhyante samanvāhriyante, te te subhūte bodhisattvā mahāsattvā avinivartanīyā anuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyāḥ / na ca teṣāmantarāyā utpatsyante mārato vā anyato vā / tatkasya hetoḥ? ye subhūte trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvāḥ, te sarve mārāḥ pāpīyāṃso bhaveyuḥ / ekaikaś ca māraḥ pāpīyāṃstāvatīreva mārasenā abhinirmimīte / te 'pi subhūte mārāḥ pāpīyāṃsastasya buddhasamanvāhṛtasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato na pratibalā antarāyaṃ kartumanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ /

tiṣṭhantu khalu punaḥ subhūte trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sarvasattvā mārāḥ pāpīyāṃsaḥ, yāvanta subhūte gaṅgānadīvālukopameṣu trisāhasramahāsāhasreṣu lokadhātuṣu sattvāḥ, te 'pi sarve mārāḥ pāpīyāṃso bhaveyuḥ, ekaikaś ca māraḥ pāpīyāṃstāvatīreva mārasenā abhinirmimīte, te 'pi subhūte mārāḥ pāpīyāṃsastasya buddhasamanvāhṛtasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato na pratibalā antarāyaṃ kartumanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / dvābhyāṃ subhūte dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvastasmin samaye durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhirmārakāyikābhirvā devatābhiḥ / katamābhyāṃ dvābhyām? yaduta sarvasattvāścāsya aparityaktā bhavanti, sarvadharmāś ca anena śūnyatāto vyavalokitā bhavanti / (vaidya 222) ābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo durgharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhirmārakāyikābhirvā devatābhiḥ / aparābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo durgharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhirmārakāyikābhirvā devatābhiḥ / katamābhyāṃ dvābhyām? yaduta yathāvādī tathākārī ca bhavati, buddhaiś ca bhagavadbhiḥ samanvāhriyate / ābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo durgharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhirmārakāyikābhirvā devatābhiḥ / evaṃ carataḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya devā apyupasaṃkramitavyaṃ maṃsyante /

upasaṃkramya ca paripraṣṭavyaṃ maṃsyante, paripraśnīkartavyaṃ maṃsyante, paryupāsitavyaṃ maṃsyante, utsāhaṃ cāsya vardhayiṣyanti - kṣipraṃ tvaṃ kulaputra anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyase / tasmāttarhi kulaputra anenaiva vihāreṇa vihara yaduta prajñāpāramitāvihāreṇa / tatkasya hetoḥ? etenaiva hi tvaṃ kulaputra vihāreṇa viharan anāthānāṃ sattvānāṃ nātho bhaviṣyasi, atrāṇānāṃ sattvānāṃ trātā bhaviṣyasi, aśaraṇānāṃ sattvānāṃ śaraṇaṃ bhaviṣyasi, alayanānāṃ sattvānāṃ layanaṃ bhaviṣyasi, aparāyaṇānāṃ sattvānāṃ parāyaṇaṃ bhaviṣyasi, advīpānāṃ sattvānāṃ dvīpo bhaviṣyasi, andhānāṃ sattvānāmāloko bhaviṣyasi, apariṇāyakānāṃ sattvānāṃ pariṇāyako bhaviṣyasi, agatikānāṃ sattvānāṃ gatirbhaviṣyasi, mārgapranaṣṭānāṃ sattvānāmapratiśaraṇānāṃ mārgapraṇetā pratiśaraṇaṃ bhaviṣyasi / evaṃ te devaputrāstasya bodhisattvasya mahāsattvasyotsāhaṃ vardhayiṣyanti / tatkasya hetoḥ? etena hi subhūte prajñāpāramitāvihāreṇa viharato bodhisattvasya mahāsattvasya ye te 'prameyeṣvasaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantastiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, te 'pi bhikṣusaṃghaparivṛtā bodhisattvagaṇapuraskṛtāḥ prajñāpāramitāyāṃ carato viharatastasya bodhisattvasya mahāsattvasya ebhirevaṃrūpairguṇaiḥ samanvāgatasya yaduta prajñāpāramitāviharaṇaguṇaiḥ, buddhā bhagavanto nāma ca gotraṃ ca balaṃ ca rūpaṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanti, udānaṃ codānayanti tasya bodhisattvasya mahāsattvasya /

tadyathāpi nāma subhūte ahametarhi ratnaketorbodhisattvasya mahāsattvasya, śikhino bodhisattvasya mahāsattvasya nāma ca gotraṃ ca balaṃ ca varṇaṃ ca rūpaṃ ca parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmi, udānaṃ codānayāmi apareṣāṃ ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānām, ya etarhi akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike brahmacaryaṃ caranti / evameva subhūte te 'pi buddhā bhagavanto ye etarhi iha mama buddhakṣetre bodhisattvā mahāsattvā brahmacaryaṃ caranti, anena ca prajñāpāramitāvihāreṇa viharanti, teṣāṃ ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāma ca gotraṃ ca balaṃ ca varṇaṃ ca rūpaṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanti, udānaṃ codānayanti //

subhūtirāha - kiṃ sarveṣāmeva bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāma ca gotraṃ ca balaṃ ca varṇaṃ ca rūpaṃ ca parikīrtayamānarūpāste buddhā bhagavanto dharmaṃ deśayanti, udānaṃ codānayanti? bhagavānāha - no hīdaṃ subhūte / na subhūte sarveṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāma ca gotraṃ ca balaṃ ca varṇaṃ ca rūpaṃ ca parikīrtayamānarūpāste buddhā bhagavanto dharmaṃ (vaidya 223) deśayanti, udānaṃ codānayanti, kiṃ tarhi subhūte ye te 'vinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvasaṅgavigatāḥ, teṣāṃ te buddhā bhagavanto nāma ca gotraṃ ca balaṃ ca varṇaṃ ca rūpaṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanti, udānaṃ codānayanti //

subhūtirāha - santi bhagavan avinivartanīyān bodhisattvān mahāsattvān sthāpayitvā tato 'nye bodhisattvā mahāsattvāḥ, yeṣāṃ te buddhā bhagavanto nāma ca gotraṃ ca balaṃ varṇaṃ ca rūpaṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanti, udānaṃ codānayanti? bhagavānāha - santi subhūte pratipakṣabalino bodhisattvayānikāḥ pudgalāḥ avinivartanīyān bodhisattvān mahāsattvān sthāpayitvā, yeṣāṃ te buddhā bhagavanto nāma ca gotraṃ ca balaṃ ca varṇaṃ ca rūpaṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanti, udānaṃ codānayanti / te punaḥ katame? ye etarhi akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya bodhisattvacaryāmanuśikṣamāṇarūpā bodhisattvacārikāṃ caranti, anuśikṣamāṇarūpā viharanti, ime te subhūte bodhisattvayānikāḥ pudgalā avinivartanīyān bodhisattvān mahāsattvān sthāpayitvā yeṣāṃ te buddhā bhagavanto nāma ca gotraṃ ca balaṃ ca varṇaṃ ca rūpaṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanti, udānaṃ codānayanti / ye 'pi te subhūte ratnaketorbodhisattvasya mahāsattvasya bodhisattvacaryāmanuśikṣamāṇarūpā bodhisattvacaryāṃ caranti, anuśikṣamāṇā viharanti, ime 'pi te subhūte bodhisattvā mahāsattvā avinivartanīyān bodhisattvān mahāsattvān sthāpayitvā yeṣāṃ te buddhā bhagavanto nāma ca gotraṃ ca balaṃ ca varṇaṃ ca rūpaṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanti, udānaṃ codānayanti //

punaraparaṃ subhūte ye bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ carantaḥ sarvadharmā anutpattikā ityadhimuñcanti, na ca tāvadanutpattikadharmakṣāntipratilabdhā bhavanti / sarvadharmāḥ śāntā ityadhimuñcanti, na ca sarvadharmeṣvavinivartanīyavaśitāprāptimavakrāntā bhavanti / anenāpi subhūte vihāreṇa viharatāṃ teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ te buddhā bhagavanto nāma ca gotraṃ ca balaṃ ca varṇaṃ ca rūpaṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanti, udānaṃ codānayanti / yeṣāṃ khalu punaḥ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ te buddhā bhagavanto nāma ca gotraṃ ca balaṃ ca varṇaṃ ca rūpaṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanti, udānaṃ codānayanti, prahīṇā teṣāṃ śrāvakabhūmiḥ pratyekabuddhabhūmiś ca / buddhabhūmireva teṣāṃ pratikāṅkṣitavyā / te 'pi vyākariṣyante 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / tatkasya hetoḥ? yeṣāṃ hi subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ evaṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ te buddhā bhagavanto nāma ca gotraṃ ca balaṃ ca varṇaṃ na rūpaṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanti, udānaṃ codānayanti, te 'pyavinivartanīyatāyāṃ sthāsyanti //

punaraparaṃ subhūte ye bodhisattvā mahāsattvā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā adhimokṣyanti, na dhandhāyiṣyanti, na kāṅkṣiṣyanti, na vicikitsiṣyanti, evametadyathā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bhāṣitamityadhimucya vistareṇa śroṣyanti, evaṃ ca cittamutpādayiṣyanti - (vaidya 224) imāṃ vayaṃ prajñāpāramitāmakṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntikādvistareṇa śṛṇuyāmeti, teṣāṃ ca bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāṃ ye cāsya buddhakṣetre brahmacaryaṃ caranti, teṣāṃ cāntikādimāmeva prajñāpāramitāṃ śrutvā adhimokṣyanti, te 'pyenāṃ prajñāpāramitāmadhimucyamānā yathā tathāgatena bhāṣitā tathā cādhimokṣyante, tathā cādhimucyamānā avinivartanīyatāyāṃ sthāsyanti / evaṃ subhūte bahukaraṃ prajñāpāramitāyāḥ śravaṇam api vadāmi, kaḥ punarvādo ya enāmadhimokṣyanti / adhimucya tathatvāya sthāsyanti / tathatvāya pratipatsyante / tathatvāya sthitvā tathatvāya pratipadya tiṣṭhanti tathatāyām / tathatāyāṃ tiṣṭhantaḥ sarvajñatāyāṃ ca dharmaṃ deśayanti //

subhūtirāha - yadā bhagavaṃstathatāvinirmukto nānyaḥ kaściddharma upalabhyate, tadā ko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ sthāsyati tathatāyām, ko vā ayamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate, ko vā ayamimaṃ dharmaṃ deśayiṣyati? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - yatsubhūte evaṃ vadasi - yadā tathatāvinirmukto nānyaḥ kaściddharma upalabhyate, tadā ko 'yaṃ bhagavan dharmastathatāyāṃ sthāsyati, ko vācamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate, ko vāyamimaṃ dharmaṃ deśayiṣyatīti / na subhūte tathatāvinirmukto 'nyaḥ kaściddharma upalabhyate, yo dharmastathatāyāṃ sthāsyati / tathataiva tāvatsubhūte nopalabhyate, kaḥ punarvādo yastathatāyāṃ sthāsyati / na subhūte tathatā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / so 'pi subhūte dharmo na kaścidupalabhyate, yo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddho vā, abhisaṃbhotsyate vā, abhisaṃbudhyate vā / na subhūte tathatā dharmaṃ deśayati / so 'pi subhūte nopalabhyate, yo dharmo deśyeta //

atha khalu śakro devānāmindro bhagavantametadavocat - gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā / duṣkarakārakā bhagavan bodhisattvā mahāsattvāḥ, ye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmāḥ / tatkasya hetoḥ? na ca nāma bhagavan kaściddharmastathatāyāṃ tiṣṭhati, nāpi kaściddharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate, nāpi kaściddharmaṃ deśayati / atra ca te nāvalīyante, nāpi kāṅkṣanti, nāpi dhandhāyante //

atha khalvāyuṣmān subhūtiḥ śakraṃ devānāmindrametadavocat - yatkauśika evaṃ vadasi - duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvāḥ, yeṣāmevaṃ gambhīreṣu dharmeṣu bhāṣyamāṇeṣu na bhavati / kāṅkṣāyitatvaṃ dhandhāyitatvaṃ veti / sarvadharmeṣu kauśika śūnyeṣu kasyātra kāṅkṣāyitatā vā bhavati dhandhāyitatā vā bhavati? śakra āha - yadyadeva āryasubhūtirnirdiśati, tattadeva śūnyatāmārabhya nirdiśati, na ca kvacitsajjati / tadyathāpi nāma antarīkṣe iṣuḥ kṣipto naiva kvacitsajjati, evameva āryasubhūterdharmadeśanā na kvacitsajjati //

atha khalu śakro devānāmindro bhagavantametadavocat - kaccidahaṃ bhagavan subhūtiṃ sthaviramārabhya evaṃ bhāṣamāṇaṃ evaṃ nirdiśaṃstathāgatasyoktavādī bhavāmi dharmavādī ca, dharmasya cānudharmaṃ vyākurvan vyākaromi? evamukte bhagavān śakraṃ devānāmindrametadavocat - yatkhalu (vaidya 225) tvaṃ kauśika evaṃ bhāṣase - evametatkauśika, evam etat / evaṃ bhāṣamāṇaṃ evaṃ nirdiśaṃstathāgatasyoktavādī bhavasi dharmavādī ca, dharmasya cānudharmaṃ vyākurvan vyākaroṣi / tatkasya hetoḥ? yadyadeva hi kauśika subhūteḥ sthavirasya pratibhāti, tattadeva kauśika śūnyatāmārabhya pratibhāti / tatkasya hetoḥ? subhūtirhi kauśika sthaviraḥ prajñāpāramitām api tāvanna samanupaśyati, nopalabhate, kutaḥ punaryaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati / bodhimeva tāvannopalabhate, kiṃ punaryo bodhimabhisaṃbhotsyate / sarvajñatāmeva tāvannopalabhate, kutaḥ punaryaḥ sarvajñatāmanuprāpsyati / tathatāmeva tāvannopalabhate, kutaḥ punaryastathāgato bhaviṣyati / anutpādameva tāvannopalabhate, kiṃ punaryo 'nutpādaṃ sākṣātkariṣyati / bodhisattvameva tāvannopalabhate, kutaḥ punaryo bodhimabhisaṃbhotsyate / balānyeva tāvannopalabhate, kutaḥ punaryo balasamaṅgī bhaviṣyati / vaiśāradyānyeva tāvannopalabhate, kutaḥ punaryo viśārado bhaviṣyati / dharmameva tāvannopalabhate, kutaḥ punaryo dharmaṃ deśayiṣyati / sarvadharmaviviktavihāreṇa sarvadharmānupalambhavihāreṇa hi kauśika subhūtiḥ sthaviro viharati /

yaḥ khalu punarayaṃ kauśika subhūteḥ sthavirasya sarvadharmaviviktavihāraḥ sarvadharmānupalambhavihāraśca, eṣa kauśika vihāro bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato viharataḥ śatatamīm api kalaṃ nopaiti / sahasratamīm api śatasahasratamīm api koṭītamīm api koṭīśatatamīm api koṭīsahasratamīm api koṭīśatasahasratamīm api koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalāṃ nopaiti / saṃkhyām api kalām api gaṇanām api upamām api aupamyam api upanisām api upaniṣadam api na kṣamate / tathāgatavihāraṃ hi kauśika sthāpayitvā tato 'nyān sarvān vihārānabhibhavatyayaṃ vihāraḥ, yo 'yaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato viharato vihāraḥ / ayaṃ kauśika teṣāṃ sarvavihārāṇāmagra ākhyāyate, śreṣṭha ākhyāyate, jyeṣṭha ākhyāyate, vara ākhyāyate, pravara ākhyāyate, praṇīta ākhyāyate, uttama ākhyāyate, anuttama ākhyāyate, niruttara ākhyāyate, asama ākhyāyate, asamasama ākhyāyate / sarvaśrāvakapratyekabuddhavihārānayaṃ vihāro 'bhibhavati, yo 'yaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato viharato vihāraḥ / tasmāttarhi kauśika sarvasattvānāmagratāṃ gantukāmena śreṣṭhatāṃ gantukāmena jyeṣṭhatāṃ gantukāmena varatāṃ gantukāmena pravaratāṃ gantukāmena praṇītatāṃ gantukāmena uttamatāṃ gantukāmena anuttamatāṃ gantukāmena niruttaratāṃ gantukāmena asamatāṃ gantukāmena asamasamatāṃ gantukāmena kauśika kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā anena vihāreṇa vihartavyam, yo 'yaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ viharatāṃ vihāra iti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sāraparivarto nāma saptaviṃśatitamaḥ // asp_28: avakīrṇakusumaparivarto 'ṣṭāviṃśatitamaḥ / atha khalu tasmin samaye 'nyataro devaputrastrāyastriṃśairdevaputraiḥ sārdhaṃ māndāravāṇi mahāmāndāravāṇi ca puṣpāṇi gṛhītvā yena bhagavāṃstenopasaṃkrāntaḥ / ṣaṣṭhaṃ śataṃ ca bhikṣūṇāṃ tasminneva samaye tasyāmeva parṣadi saṃnipatitaṃ saṃniṣaṇṇaṃ cābhūt / te utthāyāsanebhya ekāṃsānyuttarāsaṅgāni kṛtvā dakṣiṇāni jānumaṇḍalāni pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamayāmāsuḥ / teṣā bhikṣūṇāṃ buddhānubhāvena te 'ñjalipragrahā māndāravamahāmāndāravāṇāṃ puṣpāṇāṃ paripūrṇā abhūvan / te tairmāndāravairmahāmāndāravaiś ca puṣpaistathāgatamarhantaṃ samyaksaṃbuddhamavākiran, abhyavākiran, abhiprākiran, evaṃ ca vācamabhāṣanta - vayaṃ bhagavan asyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyāmaḥ, vayaṃ bhagavan anena anuttareṇa prajñāpāramitāvihāreṇa vihāriṣyāma iti //

atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāṃ smitaṃ prādurakarot / dharmatā khalu punareṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām - yadā smitaṃ prāduṣkurvanti, atha tadā nānāvarṇā anekavarṇā raśmayo bhagavato mukhadvārānniścaranti - tadyathā nīlapītalohitāvadātamāñjiṣṭhasphaṭikarajatasuvarṇavarṇāḥ / te niścarya anantāparyantān lokadhātūnābhayā avabhāsya yāvadbrahmalokamabhyudgamya punareva pratyudāvṛtya bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavato mūrdhanyantardhīyante //

atha khalvāyuṣmānānanda utthāyāsanādekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamayya bhagavantametadavocat - nāhetukaṃ nāpratyayaṃ tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāduṣkurvanti / ko bhagavan hetuḥ, kaḥ pratyayaḥ smitasya prāduṣkaraṇāya? evamukte bhagavānāyuṣmantamānandametadavocat - idamānanda bhikṣūṇāṃ ṣaṣṭhaṃ śatamanāgate 'dhvani tārakopame kalpe anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate, abhisaṃbudhya ca sattvebhyo dharmaṃ deśayiṣyati / sarve caikanāmāno bhaviṣyanti yaduta avakīrṇakusumanāmānaḥ / tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ śāstāro loke bhaviṣyanti / teṣāṃ khalu punarānanda avakīrṇakusumanāmnāṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ sarveṣāṃ samaḥ śrāvakasaṃgho bhaviṣyati / sarveṣāṃ ca teṣāmavakīrṇakusumanāmnāṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ samamevāyuḥpramāṇaṃ bhaviṣyati viṃśatikalpasahasrāṇi / sarveṣāmeva caikaikasya vaistārikaṃ pravacanaṃ bhaviṣyati pṛthuvaipulyaprāptaṃ devamanuṣyeṣu / sarveṣāmeva ca saddharmaḥ samaṃ sthāsyati, viṃśatimeva kalpasahasrāṇyekaikasya / sarve ca te yato yata eva grāmanagaranigamajanapadarāṣṭrarājadhānīto 'bhiniṣkramiṣyanti, abhiniṣkramya yatra yatra dharmacakraṃ pravartayiṣyanti, pravartya ca yatra yatra ca vihariṣyanti, yato yataś ca yatra yatraiva ca pravekṣanti, yena yena ca yato yata eva cābhiniṣkramiṣyanti, tatastatastatra tatra teṣāṃ praviśatāmabhiniṣkrāmatāṃ viharatāṃ ca pañcavarṇikānāṃ puṣpāṇāṃ puṣpavarṣāḥ pravartiṣyante /

tasmāttarhi ānanda bodhisattvairmahāsattvairuttamena vihāreṇa vihartukāmaiḥ prajñāpāramitāvihāreṇa (vaidya 227) vihartavyam / tathāgatavihāreṇa ānanda vihartukāmaiḥ prajñāpāramitāvihāreṇa vihartavyam / ye hi kecidānanda bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyanti, niṣṭhā tatra gantavyā - manuṣyebhya evaite cyutā bhaviṣyanti / te ihopapannāstuṣitebhya eva vā devanikāyebhyaścyutā bhaviṣyanti manuṣyeṣvevopapannāḥ / tatkasya hetoḥ? tathā hi manuṣyeṣu tuṣiteṣu ca deveṣu iyaṃ prajñāpāramitā vistareṇa pracariṣyatīti / tathāgatāvalokitāḥ khalu punarānanda te bodhisattvā mahāsattvā veditavyāḥ, ya iha prajñāpāramitāyāṃ cariṣyanti, ya imāṃ prajñāpāramitāmudgrahīṣyanti, dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti pravartayiṣyanti deśayiṣyantyupadekṣyantyuddekṣyanti svādhyāsyanti, antaśo likhiṣyanti, udgṛhya dhārayitvā vācayitvā paryavāpya pravartya deśayitvopadiśyoddiśya svādhyāyya antaśo likhitvā bodhisattvān mahāsattvānavavadiṣyanti anuśāsiṣyanti saṃdarśayiṣyanti samādāpayiṣyanti samuttejayiṣyanti saṃpraharṣayiṣyanti / avaropitakuśalamūlāste ānanda bodhisattvā mahāsattvā veditavyāstathāgateṣvarhatsu samyaksaṃbuddheṣu / na kevalaṃ śrāvakapratyekabuddhānāmantike taiḥ kuśalamūlānyavaropitāni iha prajñāpāramitāyāṃ śikṣitum, niḥsaṃśayaṃ khalu punarānanda tathāgateṣvarhatsu samyaksaṃbuddheṣu taiḥ kuśalamūlānyavaropitāni bodhisattvairmahāsattvaiḥ, ya iha prajñāpāramitāyāṃ śikṣante, na cotrāsamāpadyante /

ye ca ānanda enāṃ prajñāpāramitāmudgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti pravartayiṣyanti deśayiṣyantyupadekṣyantyuddekṣyanti svādhyāsyanti likhiṣyanti ca, arthataś ca dharmataś ca nayataścānugamiṣyanti, niṣṭhā ānanda tatra gantavyā - saṃmukhībhūtāste abhūvan bodhisattvā mahāsattvāstathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāmiti / ye caināṃ prajñāpāramitāṃ na pratikrośanti, na prativahanti, na pratikopayanti, na pratisaṃharanti, na pratiṣedhayanti, na pratikṣipanti, na pratibādhitavyāṃ maṃsyante, te 'pyānanda bodhisattvā mahāsattvāḥ pūrvajinakṛtādhikārā veditavyāḥ //

kiṃcāpyānanda bodhisattvena mahāsattvena tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāmantike kuśalamūlamavaropitam, evaṃ hi tanna śrāvakapratyekabuddhatvāya dāsyati vipākam / sacedbodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau na visaṃvādayiṣyati praṇidhānam, api tu khalu punarānanda prāyeṇa tena bodhisattvena mahāsattvena kṛtajñena bhavitavyaṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavatā / tasmāttarhi te ānanda parīndāmi anuparīndāmi imāṃ prajñāpāramitāṃ bhūyasyā mātrayā akṣarasaṃnipātādudgrahaṇāya dhāraṇāya vācanāya paryavāptaye pravartanāya cirasthitaye yatheyaṃ nāntardhīyeta / sacettvamānanda yo mayā te dharmo deśitaḥ sākṣāt sthāpayitvā prajñāpāramitām, tāṃ sarvāṃ dharmadeśanāmudgṛhya punareva vipraṇāśayeḥ, punarevotsṛjeḥ vismārayeḥ, na me tvamānanda etāvatā aparāddhaḥ syāḥ / yatkhalu punastvamānanda prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ padaṃ vā padasāmantakaṃ vā nāśayeḥ, utsṛjeḥ, vismārayeḥ, tāvatā tvamānanda mamāparāddhaḥ syāḥ, na ca me tvaṃ cittamārādhayeḥ / sacetpunastvamānanda prajñāpāramitāmudgṛhya punareva nāśayeḥ, punarevotsṛjeḥ, vismārayeḥ, na tvayāhaṃ satkṛto gurukṛtaḥ syām, na mānito na pūjito nārcito nāpacāyitaḥ syām / ye 'pi (vaidya 228) te ānanda atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantaḥ, te 'pi tvayā ānanda na satkṛtā na gurukṛtā na mānitā na pūjitā nārcitā nāpacāyitā bhavanti / sacetpunastvamānanda prajñāpāramitāmudgṛhya punareva nāśayeḥ, punarevotsṛjeḥ, vismārayeḥ, tāvatā tvamānanda mamāparāddhaḥ syāḥ, na ca me tvaṃ cittamārādhayeḥ / tatkasya hetoḥ? uktametadānanda tathāgatena -

prajñāpāramitā atītānāgatapratyutpannānāṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ mātā jananī janayitrī sarvajñatāyā āhāriketi / tasmāttarhi ānanda parīndāmi anuparīndāmi te imāṃ prajñāpāramitām, yatheyaṃ nāntardhīyeta / udgrahītavyeyamānanda prajñāpāramitā, dhārayitavyeyamānanda prajñāpāramitā, vācayitavyeyamānanda prajñāpāramitā, paryavāptavyeyamānanda prajñāpāramitā, pravartayitavyeyamānanda prajñāpāramitā, deśayitavyeyamānanda prajñāpāramitā, upadeṣṭavyeyamānanda prajñāpāramitā, uddeṣṭavyeyamānanda prajñāpāramitā, svādhyātavyeyamānanda prajñāpāramitā, likhitavyeyamānanda prajñāpāramitā, bhāvayitavyeyamānanda prajñāpāramitā / sumanasikṛtā ca sudhṛtā ca suparyavāptā ca supravartitā ca tvayā ānanda iyaṃ prajñāpāramitā kartavyā / suparivyaktenākṣarapadavyañjanena suniruktā codgrahītavyā / tatkasya hetoḥ? atītānāgatapratyutpannānāṃ hi ānanda tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ dharmakāyateti tāṃ dharmatāṃ pramāṇīkṛtya / yathā tattvamānanda etarhi me tathāgatasya tiṣṭhato dhriyamāṇasya yāpayato hitaiṣitayā premato vā gauravato vā kalyāṇato vā sparśavihārato vā kartavyaṃ vā dātavyaṃ vā samanvāhartavyaṃ vā manyase, tathaiva tvayā ānanda iyaṃ prajñāpāramitā udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā deśayitavyā upadeṣṭavyā uddeṣṭavyā svādhyātavyā likhitavyā bhāvayitavyā satkartavyā gurukartavyā mānayitavyā pūjayitavyā arcayitavyā apacāyitavyā, tayā hitaiṣitayā tena premṇā tena gauraveṇa tayā guṇavattayā / evaṃ tvayā ānanda ahaṃ pūjito bhavāmi, te ca

bodhisattvā mahāsattvāḥ / atītānāgatapratyutpannānāṃ ca buddhānāṃ bhagavatāmantike prema ca prasādaś ca gauravaṃ cotpāditaṃ bhavati / yadi te ānanda ahaṃ priyo manaāpo 'parityaktastathāgataḥ, tataste ānanda iyaṃ prajñāpāramitā priyā manaāpā aparityajanīyā bhavatu, yathā te ekapadam api na praṇaśyet, yathā nāntardhīyeta / bahv api te ānanda ahaṃ bhāṣeyaṃ prajñāpāramitāyāḥ parīndanāmāramya kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā kalpaśataṃ vā kalpasahasraṃ vā kalpaśatasahasraṃ vā kalpakoṭīṃ vā kalpakoṭīśataṃ vā kalpakoṭīsahasraṃ vā kalpakoṭīśatasahasraṃ vā tato vā upari / saṃkṣepeṇa ānanda yādṛśastavāhaṃ śāstā, tādṛśī te prajñāpāramitā śāstā / yādṛśāste atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantaḥ sadevamānuṣāsurasya lokasya śāstāraḥ, tādṛśī prajñāpāramitā sadevamānuṣāsurasya lokasya śāstā / tasmāttarhi ānanda aparimāṇā prajñāpāramitā / aparimāṇayā parīndanayā prajñāpāramitāṃ te parīndāmyanuparīndāmi sadevamānuṣāsurasya lokasya hitāya sukhāya / yasya ānanda tathāgato na parityaktaḥ, dharmo na parityaktaḥ, saṃgho na parityaktaḥ, atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhirna parityaktā, tasya prajñāpāramitā aparityaktā bhavatu / iyamasmākamanuśāsanī / (vaidya 229) yo 'pi kaścidānanda enāṃ prajñāpāramitāmudgṛhṇīyāddhārayetparyadvācayedāpnuyātpravartayeddeśayedupadiśeduddiśetsvādhyāyet likhedbhāvayet, atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ tena bodhiranuparigṛhītā bhavet / yo hi kaścidānanda enāṃ prajñāpāramitāṃ pralujyamānāmanuparigṛhṇīte, atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ

bhagavatāṃ tena bodhiranuparigṛhītā bhavati / tatkasya hetoḥ? prajñāpāramitānirjātā hi ānanda buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiḥ / ye 'pi te ānanda abhūvannatīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, teṣāmapyānanda buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitānirjātaiva anuttarā samyaksaṃbodhirabhūt / te 'pi te ānanda anāgate 'dhvani bhaviṣyanti tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, teṣāmapyānanda buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitānirjātaiva anuttarā samyaksaṃbodhirbhaviṣyati / ye 'pi te ānanda aprameyeṣvasaṃkhyeṣu lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā etarhi tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, teṣāmapyānanda buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitānirjātaiva anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / tasmāttarhi ānanda bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmena ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitukāmena iyameva prajñāpāramitā śrotavyā udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā deśayitavyopadeṣṭavyoddeṣṭavyā svādhyātavyā likhitavyā / ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ yogamāpattavyam / tatkasya hetoḥ? eṣā hi ānanda prajñāpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mātā jananī janayitrī / ye 'pi kecidānanda bodhisattvā mahāsattvāḥ ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitvā niryātāḥ, niryāsyanti niryānti ca anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sarve te ānanda prajñāpāramitāmāgamya ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitāḥ / te 'pi sarve enāmeva prajñāpāramitāmāgamya ṣaṭsu pāramitāsu nirjātāḥ / tatkasya hetoḥ? prajñāpāramitānirjātā hi ānanda sarvāḥ pāramitāḥ āhārikā bhavantyanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ /

tasmāttarhi ānanda bhūyasyā mātrayā enāṃ prajñāpāramitāṃ dvitīyakam api tṛtīyakam api parīndāmyanuparīndāmi te, yatheyaṃ nāntardhīyeta / eṣā hi ānanda tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāmakṣayo dharmakoṣaḥ, yaduta prajñāpāramitā / tatkasya hetoḥ? yo hi ānanda atīte 'dhvani anavarāgre saṃsāre sattvānāṃ buddhairbhagavadbhirdharmo deśitaḥ, sarvaḥ sa ita eva dharmakoṣāt, yaduta prajñāpāramitātaḥ / ye 'pi te ānanda anāgate 'dhvani buddhā bhagavanto 'parimite saṃsāre 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya sattvānāṃ dharmaṃ deśayiṣyanti, te 'pi buddhā bhagavanta ita eva dharmakoṣāt, yaduta prajñāpāramitātaḥ / ye 'pi te ānanda etarhi aprameyeṣvasaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantastiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, dharmaṃ ca deśayanti, teṣāmapyānanda buddhānāṃ bhagavatāmita eva dharmakoṣātprabhāvanā bhavati, yaduta prajñāpāramitātaḥ / tasmāttarhi ānanda akṣaya eṣa dharmakoṣo yaduta prajñāpāramitākoṣaḥ / sacettvamānanda śrāvakayāni śrāvakayānikānāṃ pudgalānāṃ śrāvakabhūmau dharmaṃ deśayes tasyāṃ ca dharmadeśanāyāṃ ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau satvās te sarve arhatvaṃ sākṣāt kuryus tathāpi tvayā me śrāvakeṇa dharmacakrapravartanānupravartanato dharmadeśayatā śrāvakakṛtyaṃ na kṛtaṃ syāt sacet punas tvam ānanda bodhisatvasya mahāsatvasya ekam api prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ dharmaṃ deśayeḥ saṃprakāśayeḥ evam ahaṃ tvayā śrāvakeṇa dharmacakrapravartanānuvartanato dharmaṃ deśayanato ārādhitaḥ syān. na tu tayā paurvikayā dharmadeśanayā yayā te trisāhasramahāsāhasre lokadhātau

sarvasatvā arhatvaṃ prāpitās. teṣāṃ cārhatāṃ yad dānamayaṃ puṇyakriyāvastu śīlamayaṃ puṇyakriyāvastu bhāvanāmayaṃ puṇyakriyāvastu tat kiṃ manyase ānandāpi nu sa bahu puṇyaskandhaḥ?" / ānandaḥ āha / "bahu bhagavan! bahu sugata!" bhagavān āha / "tata sa ānanda! śrāvakayānikaḥ pudgalo bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati yo bodhisatvānāṃ mahāsatvānāṃ prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ dharmaṃ deśayati. ato 'pi sa ānanda! bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati yo bodhisatvo mahāsatvo 'parasya bodhisatvasya mahāsatvasya prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ dharmaṃ deśayati / antaśa ekadivasam api tiṣṭhatv ānandaikadivasam antaśaḥ purobhaktam api. tiṣṭhatv ānanda! purobhaktam api. tiṣṭhatv ānanda! purobhaktaṃ deśitaḥ / antaśa ekanālikām api ekanālikāntaram api vā tiṣṭhatv ānanda! ekanālikāntaram antaśo muhūrtam api tiṣṭhatv ānanda! muhūrtam antaśa ekalavam api tiṣṭhatv ānanda! ekalavam antaśa ekakṣaṇasaṃnipātam api yo hy ānanda! bodhisatvo mahāsatvaḥ aparasya bodhisatvasya mahāsatvasya ekakṣaṇalavam api prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ dharmaṃ deśayanty ayaṃ tato 'tibahutaraṃ puṇyaṃ prasavati / idaṃ hy ānanda! tasya bodhisatvasya mahāsatvasya dharmadānaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhayānikānāṃ pudgalānāṃ kuśalamūlāny abhibhavati //

evam ānanda! kuśalamūlasamanvāgato bodhisatvo mahāsatva evam etat kuśalamūlaṃ samanvāharann asthānam etad ānandānavakāśo yat sa bodhisatvo mahāsatvo vivartetānuttarāyāḥ samyaksaṃbodher naitat sthānaṃ vidyate" // atha khalu bhagavāṃs tasyāṃ velāyāṃ tathārūpam ṛddhyabhisaṃskāram abhisaṃskṛtavān yathārūpeṇa ṛddhyabhisaṃskṛtena tāś catasraḥ parṣado bhikṣubhikṣuṇyupāsakopāsikādevanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragā manuṣyāmanuṣyā vā sarve te buddhānubhāvenākṣobhyaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ paśyanti sma bhikṣusaṃghaparivṛtaṃ bodhisattvagaṇapuraskṛtaṃ (vaidya 230) dharmaṃ deśayantaṃ sāgaropamāyāṃ gambhīrāyāmakṣobhyāyāṃ parṣadi bodhisattvairmahāsattvairacintyaguṇasamanvāgataiḥ parivṛtaṃ puraskṛtaṃ sarvaiścārhadbhiḥ kṣīṇāsravairniḥkleśairvaśībhūtaiḥ suvimuktacittaiḥ suvimuktaprajñairājāneyairmahānāgaiḥ kṛtakṛtyaiḥ kṛtakaraṇīyairapahṛtabhārairanuprāptasvakārthaiḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaiḥ samyagājñāsuvimuktacitaiḥ sarvacetovaśiparamapāramiprāptaiḥ //

atha khalu bhagavāṃstamṛddhyabhisaṃskāraṃ punareva pratisaṃharati sma / pratisaṃhṛte ca bhagavatā tasmin ṛddhyabhisaṃskāre na bhūyaḥ sa bhagavānakṣobhyastathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ saṃdṛśyate sma / te ca sarve bodhisattvā mahāsattvāḥ, te ca mahāśrāvakāḥ, tacca buddhakṣetraṃ tāsāṃ catasṛṇāṃ gandharvāsuragaruḍakinnaramahoragāṇāṃ manuṣyāmanuṣyāṇāṃ ca na cakṣuṣa ābhāsaṃ bhūya āgacchanti sma / tatkasya hetoḥ? pratisaṃhṛto hi tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena sa ṛddhyabhisaṃskāraḥ / tena te sarve sarveṣāṃ teṣāṃ na bhūyaścakṣuṣa ābhāsamāgacchanti sma //

atha khalu bhagavānāyuṣmantamānandamāmantrayate sma - evamānanda sarvadharmā na cakṣuṣo 'pyābhāsamāgacchanti, na dharmādharmāṇāmābhāsamāgacchanti, na dharmādharmān paśyanti, na dharmādharmān jānanti / tatkasya hetoḥ? sarvadharmā hi ānanda ajānakā apaśyakāḥ, na kāryasamarthāḥ / tatkasya hetoḥ? nirīhakā hi ānanda sarvadharmā agrāhyā ākāśanirīhakatayā / acintyā hyānanda sarvadharmā māyāpuruṣopamāḥ / avedakā hyānanda sarvadharmā asadbhāvatāmupādāya / evaṃ caranta ānanda bodhisattvā mahāsattvāścaranti prajñāpāramitāyam / na kaṃciddharmamabhiniviśante / evaṃ śikṣamāṇā ānanda bodhisattvā mahāsattvāḥ śikṣante prajñāpāramitāyām / sarvaśikṣāparamapāramitāṃ mahābodhiṃ prāptukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam / tatkasya hetoḥ? eṣā hyānanda śikṣā sarvaśikṣāṇāmagrā ākhyāyate, śreṣṭhā ākhyāyate, jyeṣṭhā ākhyāyate, varā ākhyāyate, pravarā ākhyāyate, praṇītā ākhyāyate, uttamā ākhyāyate, anuttamā ākhyāyate, niruttarā ākhyāyate, asamā ākhyāyate, asamasamā ākhyāyate, sarvalokahitāvahā sarvalokasukhāvahā anāthānāṃ nāthakarī buddhānujñātā buddhapraśastā / asyāmānanda prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā atra śikṣāyāṃ sthitvā tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā imaṃ trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātumekena padāṅguṣṭhenotkṣipya punareva nikṣipeyuḥ / na ca teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāmevaṃ syāt - utkṣipto vāyaṃ trisāhasramahāsāhasro lokadhātuḥ nikṣipto veti / tatkasya hetoḥ? aprameyāsaṃkhyeyaguṇasamanvāgatā hi prajñāpāramitā /

asyāmānanda prajñāpāramitāśikṣāyāṃ śikṣitvā buddhā bhagavanto 'tītānāgatapratyutpanneṣu dharmeṣvasaṅgatāmanuprāptāḥ / yāvatya ānanda kāścicchikṣāḥ atītānāgatapratyutpanne 'dhvani, sarvāsāṃ tāsāmānanda śikṣāṇāmiyameva prajñāpāramitāśikṣā agrā ākhyāyate, śreṣṭhā ākhyāyate, jyeṣṭhā ākhyāyate, varā ākhyāyate, pravarā ākhyāyate, praṇītā ākhyāyate, uttamā ākhyāyate, anuttamā ākhyāyate, niruttarā ākhyāyate, asamā ākhyāyate, asamasamā ākhyāyate / apramāṇā hyānanda prajñāpāramitā / akṣayā hyānanda prajñāpāramitā / aparyantā hyānanda prajñāpāramitā / tatkasya hetoḥ ? asattvādeva (vaidya 231) prajñāpāramitāyāḥ / ākāśasya hi sa ānanda pramāṇaṃ vā kṣayaṃ vā paryantaṃ vā grahītavyaṃ manyetaḥ, yaḥ prajñāpāramitāyāḥ pramāṇaṃ vā kṣayaṃ vā paryantaṃ vā grahītavyaṃ manyeta / tatkasya hetoḥ? apramāṇā hyānanda prajñāpāramitā / akṣayā hyānanda prajñāpāramitā / aparyantā hyānanda prajñāpāramitā / na mayā ānanda prajñāpāramitāyāḥ pramāṇaṃ vā kṣayo vā paryanto vā ākhyātaḥ / nāmakāyapadakāyavyañjanakāyāḥ khalu punarānanda pramāṇabaddhāḥ / neyamānanda prajñāpāramitā pramāṇabaddhā / tatkasya hetoḥ? na hyānanda nāmakāyapadakāyavyañjanakāyāḥ prajñāpāramitā / na hi pramāṇavatīyamānanda prajñāpāramitā / aparimāṇā hyānanda prajñāpāramitā //

ānanda āha - kena punaḥ kāraṇena bhagavan bhagavatā prajñāpāramitāyāḥ pramāṇaṃ nākhyātam ? bhagavānāha - akṣayatvādānanda prajñāpāramitāyāstathāgataḥ pramāṇaṃ na nirdiśati / viviktatvādānanda prajñāpāramitāyāḥ pramāṇaṃ tathāgatena nākhyātam / na hyānanda viviktasya dharmasya viviktatāpyupalabhyate, kutaḥ punarasya pramāṇaṃ bhaviṣyati? evamānanda prajñāpāramitā aprameyatvādapramāṇā aparimāṇā / ye 'pi te ānanda atīte 'dhvanyabhūvaṃstathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, te 'pyānanda ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāvitāḥ / na cānanda iyaṃ prajñāpāramitā kṣīṇā vā parikṣīṇā vā / ye 'pi te ānanda anāgate 'dhvani bhaviṣyanti tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, te 'pyānanda ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāvayiṣyante / na cānanda iyaṃ prajñāpāramitā kṣeṣyate vā parikṣeṣyate vā / ye 'pi te ānanda etarhyaprameyeṣvasaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāstiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, te 'pyānanda ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāvyante / na ceyamānanda prajñāpāramitā kṣīyate vā parikṣīyate vā / ahamapyānanda etarhi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ / mamāpyānanda ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāvanā / na cānanda iyaṃ prajñāpāramitā kṣīyate vā parikṣīyate vā / tatkasya hetoḥ? ākāśaṃ hi sa ānanda kṣayayitavyaṃ manyeta, yaḥ prajñāpāramitāṃ kṣayayitavyāṃ manyeta / tasmāttarhyānanda akṣayeyaṃ prajñāpāramitā //

atha khalvāyuṣmataḥ subhūteretadabhavat - gambhīramidaṃ sthānaṃ tathāgatena bhāṣitam / yannvahaṃ tathāgataṃ pṛccheyametatsthānam / atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - akṣayā bhagavan prajñāpāramitā? bhagavānāha - akṣayā hi subhūte prajñāpāramitā yaduta ākāśākṣayatvātsarvadharmānutpādataḥ / subhūtirāha - kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā? bhagavānāha - rūpākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā / evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ / vijñānākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā / evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā / avidyākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā / evaṃ saṃskārākṣayatvena vijñānākṣayatvena nāmarūpākṣayatvena ṣaḍāyatanākṣayatvena sparśākṣayatvena (vaidya 232) vedanākṣayatvena tṛṣṇākṣayatvena upādānākṣayatvena bhavākṣayatvena jātyakṣayatvena jarāmaraṇākṣayatvena śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā / iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya antadvayavivarjitā pratītyasamutpādavyavalokanā / evaṃ vyavalokayan subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ pratītyanutpādamanādyantamadhyaṃ taṃ vyavalokayati / ayaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāveṇiko dharmo bodhimaṇḍe niṣaṇṇasya, yadevaṃ pratītyasamutpādaṃ vyavalokayati /

evaṃ vyavalokayataḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pratītyasamutpādaḥ sarvajñajñānapratilambho bhavati / yo hi kaścitsubhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ anena akṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitāyāṃ caran pratītyasamutpādaṃ vyavalokayati, sa na śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā sthāsyati, api tu sthāsyati sarvajñatāyām / ye kecitsubhūte bodhisattvā mahāsattvā vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, sacet imān manasikārānidaṃ copāyakauśalyamanāgamya na jānanti - kathaṃ prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattvena akṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitā abhinirhartavyā, kathaṃ ca akṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitāyāṃ pratītyasamutpādo vyavalokayitavya iti / ye kecitsubhūte bodhisattvā mahāsattvā vivṛttā vivartante, vivartsyante ca anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, sarve te idamupāyakauśalyamanāgamya vivṛttā vivartante vivartsyante ca / ye kecitsubhūte bodhisattvā mahāsattvā na vivṛttā na vivartante na vivartsyante ca, sarve te imāṃ prajñāpāramitāmāgamya na vivṛttā na vivartante na vivartsyante ca anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / evaṃ prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattvena akṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitā abhinirhartavyā / evaṃ ca akṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitāyāṃ pratītyasamutpādo vyavalokayitavyaḥ / evaṃ khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ pratītyasamutpādaṃ vyavalokayan na kaṃciddharmamahetukamutpadyamānaṃ samanupaśyati, na kaṃciddharmaṃ nityaṃ vā dhruvaṃ vā śāśvataṃ vā avipariṇāmadharmakaṃ vā samanupaśyati /

na kaṃciddharmaṃ kārakaṃ vā vedakaṃ vā samanupaśyati / iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya imāṃ prajñāpāramitāmakṣayābhinirhāreṇa abhinirharato 'syāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ pratītyasamutpādavyavalokanā / yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāmakṣayābhinirhāreṇa abhinirharan pratītyasamutpādaṃ vyavalokayati, tasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvo na rūpaṃ samanupaśyati, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān, na vijñānaṃ samanupaśyati, nāvidyāṃ samanupaśyati / evaṃ na saṃskārānna vijñānaṃ na nāmarūpaṃ na ṣaḍāyatanaṃ na sparśaṃ na vedanāṃ na tṛṣṇāṃ nopādānaṃ na bhavaṃ na jātiṃ na jarāmaraṇaṃ na śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsān samanupaśyati / idaṃ buddhakṣetramiti na samanupaśyati, anyadbuddhakṣetramiti na samanupaśyati / tam api dharmaṃ na samanupaśyati, yena dharmeṇa idaṃ vā anyadvā buddhakṣetraṃ samanupaśyet / iyaṃ sā subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā / yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, tasmin samaye māraḥ pāpīyān paramaśokaśalyasamarpito bhavati / (vaidya 233) tadyathāpi nāma subhūte puruṣo mātāpitṛṣu kālagateṣu paramaśokaśalyasamarpito bhavati, evameva subhūte yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, tasmin samaye māraḥ pāpīyān paramaśokaśalyasamarpito bhavati //

subhūtirāha - kimeka eva bhagavan māraḥ pāpīyān paramaśokaśalyasamarpito bhavati, utāho bahavo mārāḥ pāpīyāṃsaḥ paramaśokaśalyasamarpitā bhavanti, utāho ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mārāḥ pāpīyāṃsaḥ te 'pi sarve tasmin samaye paramaśokaśalyasamarpitā bhavanti? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāvihāreṇa viharati, tasmin samaye ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mārāṃ pāpīyāṃsaḥ te sarve paramaśokaśalyasamarpitā bhavanti, svakasvakeṣvāsaneṣu na ramante / tatkasya hetoḥ? prajñāpāramitāvihāreṇa hi viharato 'sya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya sadevamānuṣāsuro loko 'vatāraṃ na labhate grahaṇāya, gādhaṃ na labhate, yatrainaṃ gṛhītvā viheṭhayedvā vivartayedvā anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / tasmāttarhiḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam / tatkasya hetoḥ? prajñāpāramitāyāṃ hi subhūte carato bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati / prajñāpāramitāyāṃ hi subhūte carato bodhisattvasya mahāsattvasya sarvāḥ ṣaṭ pāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchanti, sarvāṇi copāyakauśalyāni bhāvanāparipūriṃ gacchanti / tasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato yāni kānicinmārakarmāṇyutpadyeran, sarvāṇi tānyutpadyamānānyeva sa prajñāsyati, prajānan visarjayiṣyati /

sarvopāyakauśalyāni subhūte parigrahītukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam, prajñāpāramitā bhāvayitavyā / yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāmabhinirharati, tasmin samaye subhūte na bodhisattvena mahāsattvena ye 'prameyeṣvasaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantastiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, te samanvāhartavyāḥ / teṣām api itonirjātaiva sarvajñatā yaduta prajñāpāramitātaḥ / evaṃ samanvāhṛtya tena bodhisattvena mahāsattvena punarevaṃ cittamutpādayitavyam - ahamapyetān dharmānanuprāpsyāmi ye tairbuddhairbhagavadbhiranuprāptā iti / evaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā ime cittotpādā utpādayitavyā abhinirhartavyā divasasyātyayena, antaśo 'cchaṭāsaṃghātamātrakam api / yaś ca subhūte aupalambhiko bodhisattvo mahāsattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpān dānaṃ dadyāt, ayameva tata aupalambhikādbodhisattvānmahāsattvādbahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, yo 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo divasasyātyayena imāṃ prajñāpāramitāmabhinirharet, antaśo 'cchaṭāsaṃghātamātrakam api / ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyatāyāṃ sthāsyati / tathāgatasamanvāhṛtaḥ sa bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ, yo 'syāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran imāṃścittotpādānutpādayati divasasyātyayena (vaidya 234) antaśo 'cchaṭāsaṃghātamātrakam api / kaḥ punarvādo yasyeme cittotpādā divasamanuvarteran /

tathāgatasamanvāhṛtasya hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kā gatiḥ pratikāṅkṣitavyā? tathāgatasamanvāhṛtasya hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya nānyā gatiḥ pratikāṅkṣitavyā anyatrānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / abhavyaścāsāvapāyeṣūpapattum / svargopapattireva tasya pratikāṅkṣitavyā / tatrāpi tathāgatairavirahito bhaviṣyati, tathāgatāvirahiteṣu ca buddhakṣetreṣūpapatsyate, sattvāṃś ca paripācayiṣyati / ime 'pi subhūte guṇāḥ, ime 'pyanuśaṃsā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ, prajñāpāramitāmabhinirharataḥ, imāṃścittotpādānutpādayataḥ antaśo 'cchaṭāsaṃghātamātrakam api / kaḥ punarvādo yasyeme cittotpādā divasamanuvarteran, tadyathāpi nāma subhūte gandhahastino bodhisattvasya mahāsattvasya ya etarhyakṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike brahmacaryaṃ caratīti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāmavakīrṇakusumaparivarto nāmāṣṭāviṃśatitamaḥ //

asp_29: anugamaparivarta ekonatriṃśattamaḥ / punaraparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena evaṃ prajñāpāramitā anugantavyā - sarvadharmāsaṅgataḥ prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmāsaṃbhedanataḥ prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmāsaṃbhavataḥ prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmānirvikārasamā iti prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmāṇāmanātmavijñaptitaḥ prajñānubodhanataḥ prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmāś ca nāmamātreṇa vyavahāramātreṇābhilapyante iti prajñāpāramitā anugantavyā / vyavahāraś ca na kvacinna kutaścinna kaścidvyavahāraḥ / sarvadharmā avyavahārā avyāhārā avyavahṛtā avyāhṛtā iti prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmāpramāṇataḥ prajñāpāramitā anugantavyā / rūpāpramāṇataḥ prajñāpāramitā anugantavyā / evaṃ vedanāpramāṇataḥ saṃjñāpramāṇataḥ saṃskārāpramāṇataḥ / vijñānāpramāṇataḥ prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmānimittataḥ prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmanirvedhataḥ prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmaprakṛtipariśuddhitaḥ prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmāvacanataḥ prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmāṇāmanirodhataḥ prahāṇasamatayā prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmāṇāṃ nirvāṇaprāptitastathatāsamatayā prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmā nāgacchanti, na gacchanti, ajānānā ajātā atyantājātita iti prajñāpāramitā anugantavyā / ātmaparādarśanataḥ prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmā āryārhantaḥ prakṛtipariśuddhā iti prajñāpāramitā anugantavyā / apahṛtabhārāḥ sarvadharmābhārānāropaṇatayeti prajñāpāramitā

anugantavyā / sarvadharmādeśāpradeśataḥ prajñāpāramitā anugantavyā / tatkasya hetoḥ ? rūpaṃ hi subhūte adeśamapradeśaṃ prakṛtisvabhāvataḥ / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ hi subhūte adeśamapradeśaṃ prakṛītisvabhāvataḥ sarvadharmanirodhaprahlādanatvāditi prajñāpāramitā anugantavyā / aratyaviratitaḥ prajñāpāramitā anugantavyā / araktāviraktatayā prajñāpāramitā anugantavyā / tatkasya hetoḥ? rūpaṃ hi subhūte satattvena svabhāvena na rajyate na virajyate / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ hi subhūte satattvena svabhāvena na rajyate na virajyate prakṛtipariśuddhatvāditi prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmā asaktāḥ saṅgāsaṅgavigatā iti prajñāpāramitā anugantavyā / bodhiḥ sarvadharmā buddhajñānāvabodhanatayeti prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmaśūnyānimittāpraṇihitatayā prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmā bhaiṣajyamaitrīpūrvaṃgamatayeti prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmā maitrīvihāriṇaḥ karuṇāvihāriṇo muditāvihāriṇa upekṣāvihāriṇa iti prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmā brahmabhūtā doṣānutpādanataḥ sarvadoṣānutpādanata iti prajñāpāramitā anugantavyā / sarvadharmāṇāmapraṇihitato 'pratihatita iti prajñāpāramitā anugantavyā / samudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / gaganāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / meruvicitratayā prajñāpāramitāvicitratā anugantavyā / rūpāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā (vaidya 236) anugantavyā / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā

anugantavyā / sūryaraśmimaṇḍalāparyantāvabhāsanatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / sarvaśabdāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / sarvabuddhadharmasamudāgamāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / sarvasattvadhātupuṇyajñānasaṃbhārāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / pṛthivīdhātvaparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / evamabdhātutejodhātuvāyudhātvākāśadhātuvijñānadhātvaparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / kuśalākuśaladharmasaṃcayāpramāṇatayā prajñāpāramitāpramāṇatā anugantavyā / sarvadharmasaṃcayāpramāṇatayā prajñāpāramitāpramāṇatā anugantavyā / sarvadharmasamādhyaparyantatāpratilambhitayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / sarvabuddhadharmāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / sarvadharmāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / śūnyatāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / cittacaitasikāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / cittacaritāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā / kuśalākuśaladharmāparimāṇatayā prajñāpāramitāparimāṇatā anugantavyā / siṃhanādanadanatayā prajñāpāramitānadanatā anugantavyā / sarvadharmākopyatayā prajñāpāramitākopyatā anugantavyā / tatkasya hetoḥ ? rūpaṃ hi subhūte samudrasamam / evaṃ vedanāṃ saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ hi subhūte samudrasamam / rūpaṃ hi gaganasamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ gaganasamam / rūpaṃ vicitramerūsamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ vicitramerusamam /

rūpamaparyantasamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānamaparyantasamam / rūpaṃ sūryamaṇḍalaraśmyutpādasamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ sūryamaṇḍalaraśmyutpādasamam / rūpaṃ sarvaśabdāparyantasamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ sarvaśabdāparyantasamam / rūpaṃ sarvasattvadhātvaparyantasamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ sarvasattvadhātvaparyantasamam / rūpaṃ sarvabuddhadharmasamudāgamāparyantasamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ sarvabuddhadharmasamudāgamāparyantasamam / rūpaṃ sarvasattvadhātupuṇyajñānasaṃbhārāparyantasamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ sarvasattvadhātupuṇyajñānasaṃbhārāparyantasamam / rūpaṃ pṛthivīsamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ pṛthivīsamam / rūpamapsamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānamapsamam / rūpaṃ tejaḥsamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ tejaḥsamam / rūpaṃ vāyusamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ vāyusamam / rūpamākāśasamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānamākāśasamam / rūpaṃ vijñānasamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ vijñānasamam / rūpaṃ kuśalākuśaladharmasaṃcayavigatam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ kuśalākuśaladharmasaṃcayavigatam / rūpaṃ sarvadharmasaṃcayavigatam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ sarvadharmasaṃcayavigatam / rūpaṃ sarvadharmasamādhyaparyantatāsamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ sarvadharmasamādhyaparyantatāsamam / rūpaṃ vigamaḥ, rūpasvabhāvo rūpatathatā buddhadharmāḥ /

evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ vigamaḥ, (vaidya 237) vijñānasvabhāvo vijñānatathatā buddhadharmāḥ / rūpaṃ sarvadharmāparyantadharmatā / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ sarvadharmāparyantadharmatā / rūpaṃ śūnyamaparyantadharmatā / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ śūnyamaparyantadharmatā / rūpaṃ cittacaitasikāparyantatā / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ cittacaitasikāparyantatā / rūpaṃ cittacaritotpattiḥ / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ cittacaritotpattiḥ / rūpaṃ kuśalamakuśalam, yāvadanupalabdhiḥ / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ kuśalamakuśalam, yāvadanupalabdhiḥ / rūpaṃ siṃhanādasamam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ siṃhanādasamam / rūpamakopyam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānamakopyam / evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā anugantavyā //

yadāyaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva evamenāṃ prajñāpāramitāmanugamiṣyati, vyavacārayiṣyati avatariṣyati avabhotsyate cintayiṣyati tulayiṣyati upaparīkṣiṣyate bhāvayiṣyati sarvamāyāśāṭhyavivarjitairmanasikāraiḥ, sarvamanyanāvivarjitairmanasikāraiḥ, ātmotkarṣaṇavivarjitairmanasikāraiḥ, sarvakausīdyavivarjitairmanasikāraiḥ, parapaṃsanāvivarjitairmanasikāraiḥ, ātmasaṃjñāvivarjitairmanasikāraiḥ, sattvasaṃjñāvivarjitairmanasikāraiḥ, lābhasatkāraślokavivarjitairmanasikāraiḥ, pañcanīvaraṇavivarjitairmanasikāraiḥ, īrṣyāmātsaryavivarjitairmanasikāraiḥ, sarveñjanāvivarjitairmanasikāraiḥ, tadā nāsya durlabhā bhaviṣyati sarvaguṇānāṃ paripūriḥ, buddhakṣetrasyānuttarāṇāṃ ca buddhadharmāṇāṃ paripūririti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāmanugamaparivarto nāmaikonatriṃśattamaḥ // asp_30: sadāpraruditaparivartastriṃśattamaḥ / punaraparaṃ subhūte tatheyaṃ prajñāpāramitā paryeṣṭavyā, yathā sadāpraruditena bodhisattvena mahāsattvena paryeṣitā, ya etarhi bhīṣmagarjitanirghoṣasvarasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike brahmacaryaṃ carati / evamukte āyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - kathaṃ bhagavan sadāpraruditena bodhisattvena mahāsattveneyaṃ prajñāpāramitā paryeṣitā? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - sadāpraruditena subhūte bodhisattvena mahāsattvena pūrvaṃ prajñāpāramitāṃ paryeṣamāṇena kāye 'narthikena jīvitanirapekṣeṇa lābhasatkāraślokeṣvaniśritena paryeṣamāṇena paryeṣitā / tena prajñāpāramitāṃ paryeṣamāṇena araṇyagatena antarīkṣānnirghoṣaḥ śruto 'bhūt - gaccha tvaṃ kulaputra pūrvasyāṃ diśi / tataḥ prajñāpāramitāṃ śroṣyasi / tathā ca gaccha, yathā na kāyaklamathamanasikāramutpādayasi, na styānamiddhamanasikāramutpādayasi, na bhojanamanasikāramutpādayasi, na pānīyamanasikāramutpādayasi, na rātrimanasikāramutpādayasi, na divasamanasikāramutpādayasi, na śītamanasikāramutpādayasi, noṣṇamanasikāramutpādayasi / mā ca kvaciccittaṃ praṇidhāḥ adhyātmaṃ vā bahirdhā vā / mā ca kulaputra vāmenālokayan gāḥ, mā dakṣiṇena, mā pūrveṇa, mā paścimena, mottareṇa, mordhvam, mādhaḥ, mā ca anuvidiśamavalokayan gāḥ / tathā ca kulaputra gaccha, yathā nātmato na satkāyataścalasi / yathā na rūpataścalasi, yathā na vedanāto na saṃjñāto na saṃskārataḥ, yathā na vijñānataścalasi / yo hyataścalati, sa vitiṣṭhate / kuto vitiṣṭhate? buddhadharmebhyo vitiṣṭhate / yo buddhadharmebhyo vitiṣṭhate, sa saṃsāre carati / yaḥ saṃsāre carati, sa na carati prajñāpāramitāyām / sa prajñāpāramitāṃ nānuprāpnotīti //

evamukte sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvastaṃ nirghoṣametadavocat - evaṃ vai kariṣyāmi / tatkasya hetoḥ? ahaṃ hi sarvasattvānāmālokaṃ kartukāmo buddhadharmān samudānetukāma iti / evamukte sa nirghoṣaḥ sadāpraruditaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvametadavocat - sādhu sādhu kulaputra sadāprarudita //

atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvaḥ punar api śabdamaśrauṣīt / evaṃ cāśrauṣīt - śūnyatānimittāpraṇihiteṣu ca tvayā kulaputra sarvadharmeṣvadhimuktimutpādya prajñāpāramitā paryeṣṭavyā / nimittaparivarjitena bhāvaparivarjitena sattvadṛṣṭiparivarjitena ca tvayā bhavitavyam / pāpamitrāṇi ca tvayā kulaputra parivarjayitavyāni / kalyāṇamitrāṇi ca tvayā sevitavyāni bhaktavyāni paryupāsitavyāni, yāni ca śūnyatānimittāpraṇihitānutpādājātāniruddhābhāvāḥ sarvadharmā iti dharmaṃ deśayanti / evaṃ tvaṃ kulaputra pratipadyamāno nacireṇa prajñāpāramitāṃ śroṣyasi pustakagatāṃ vā dharmabhāṇakasya bhikṣoḥ kāyagatām / yasya ca tvaṃ kulaputra antikātprajñāpāramitāṃ śṛṇuyāḥ śāstṛsaṃjñā tvayā tatrotpādayitavyā / kṛtajñena ca tvayā bhavitavyaṃ kṛtavedinā ca - eṣa mama kalyāṇamitraṃ yasyemāṃ prajñāpāramitāmantikācchṛṇomi / yāmahaṃ śṛṇvan (vaidya 239) kṣiprameva avinivartanīyo bhaviṣyāmyanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, āsannaś ca bhaviṣyāmi tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānām / tathāgatāvirahiteṣu buddhakṣetreṣūpapatsye / akṣaṇāṃś ca vivarjayiṣyāmi / kṣaṇasaṃpadaṃ ca ārāgayiṣyāmīti / imāstvayā kulaputra anuśaṃsāḥ paritulayamānena dharmabhāṇake bhikṣau śāstṛsaṃjñotpādayitavyā / na ca tvayā kulaputra lokāmiṣapratisaṃyuktayā cittasaṃtatyā dharmabhāṇako bhikṣuranubaddhavyaḥ / dharmārthikena ca tvayā dharmagauraveṇa dharmabhāṇako bhikṣuranubaddhavyaḥ / mārakarmāṇi ca tvayā avaboddhavyāni /

asti hi kulaputra māraḥ pāpīyān dharmabhāṇakasya bodhisattvasya mahāsattvasya rūpaśabdagandharasasparśānupasaṃharati sevituṃ bhaktuṃ paryupāsitum / tāṃścāsāvabhibhūya upāyakauśalyena parisevate bhajate paryupāste / tatra ca tvayā kulaputra dharmabhāṇake bhikṣau nāprasādacittamutpādayitavyam / api tvevaṃ cittamutpādayitavyam - nāhaṃ tadupāyakauśalyaṃ jāne, yadeṣa upāyakauśalyaṃ prajānāti / eṣa sattvavinayena sattvānāṃ kuśalamūlaparigrahamupādāya enān dharmān pratisevate bhajate paryupāste / na hi kvacidbodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ saṅgo vā ārambaṇaṃ vā saṃvidyate / tatkṣaṇaṃ ca tvayā kulaputra dharmāṇāṃ bhūtanayaḥ pratyavekṣitavyaḥ / katamaś ca kulaputra dharmāṇāṃ bhūtanayaḥ? yaduta sarvadharmā asaṃkleśā avyavadānāḥ / tatkasya hetoḥ? sarvadharmā hi svabhāvena śūnyāḥ / sarvadharmā hi niḥsattvā nirjīvā niṣpoṣā niṣpuruṣā niṣpudgalā māyopamāḥ svapnopamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamāḥ / evaṃ tvaṃ kulaputra sarvadharmāṇāṃ bhūtanayaṃ pratyavekṣamāṇo dharmabhāṇakamanubadhnan nacireṇa prajñāpāramitāyāṃ niryāsyasi / aparam api tvaṃ kulaputra mārakarma samanvāhareḥ / sacetkulaputra dharmabhāṇakaḥ prajñāpāramitārthikaṃ kulaputramavasādayati, na samanvāharati, tatra tvayā kulaputra na prativāṇiḥ kartavyā / api tu dharmārthikenaiva dharmagauraveṇaiva anirviṇṇamānasena dharmabhāṇako bhikṣuranubaddhavyaḥ //

atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvastasya nirghoṣasyāntikādimāmanuśāsanīṃ pratigṛhya yena pūrvā dik tena pratikrāmati sma / aciraprakrāntasya cāsyaitadabhūt - na mayā sa nirghoṣaḥ paripṛṣṭaḥ - kiyaddūraṃ mayā gantavyamiti / sa tatraiva pṛthivīpradeśe sthito 'bhūt / tatra rudan krandan śocan paridevamānaḥ evaṃ cintayati sma - asminneva pṛthivīpradeśe ekaṃ vā rātriṃdivamatināmayiṣyāmi, dve vā, trīṇi vā, catvāri vā, pañca vā, ṣaḍ vā, sapta vā rātriṃdivānyatināmayiṣyāmi / na kāyaklamathamanasikāramutpādayiṣyāmi / na styānamiddhamanasikāramutpādayiṣyāmi / na bhojanamanasikāramutpādayiṣyāmi / na pānīyamanasikāramutpādayiṣyāmi / na rātrimanasikāramutpādayiṣyāmi / na divasamanasikāramutpādayiṣyāmi / na śītamanasikāramutpādayiṣyāmi / noṣṇamanasikāramutpādayiṣyāmi, yāvanna prajñāpāramitāṃ śroṣyāmīti / tadyathāpi nāma subhūte kaścideva puruṣaḥ ekaputrake kālagate mahatā duḥkhadaurmanasyena samanvāgato 'bhavat, tasya putraśokena nānyaḥ kaścinmanasikāraḥ pravartate, api tvekaputrakamanasikāra eva pravartate / evameva subhūte sadāpraruditasya bodhisattvasya mahāsattvasya tasmin (vaidya 240) samaye nānyaḥ kaścinmanasikāraḥ pravartate sma, api tu kadā nāmāhaṃ tāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyāmīti //

atha khalu subhūte sadāpraruditasya bodhisattvasya mahāsattvasya tathotkaṇṭhitasya tathāgatavigrahaḥ purataḥ sthitvā sādhukāramadāt - sādhu sādhu kulaputra, yastvamenāṃ vācaṃ bhāṣase / evaṃ hi kulaputra paurvakair api tathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caradbhiḥ prajñāpāramitā paryeṣitā, yathā tvametarhi paryeṣase / tena hi tvaṃ kulaputra etenaiva vīryeṇa etenaivotsāhenaṃ etayaivārthikatayā etayaiva cchandikatayā anubadhya pūrvāmeva diśaṃ gaccha / asti kulaputra itaḥ pañcabhiryojanaśatairgandhavatī nāma nagarī saptaratnamayī, saptabhiḥ prākārairanuparikṣiptā, saptabhiḥ parikhābhiḥ saptabhistālapaṅktibhiranuparikṣiptā, dvādaśa yojanāni āyāmena, dvādaśa yojanāni vistāreṇa, ṛddhā ca sphītā ca kṣemā ca subhikṣā ca ākīrṇabahujanamanuṣyā ca pañcabhirantarāpaṇavīthiśatairālekhyavicitrasadṛśairdarśanīyairnirviddhā asamasamairanutpīḍajanayugyayānasaṃkramaṇasthānasthāpitaiḥ sumāpitā / samantataḥ prākārāś ca tasyā nagaryāḥ saptaratnamayāḥ / teṣāṃ ca saptaratnamayānāṃ prākārāṇāṃ jāmbūnadasya suvarṇasya khoḍakaśīrṣāṇi pramāṇavantyupodgatāni / sarvasmiṃś ca khoḍakaśīrṣe saptaratnamayo vṛkṣo jāto nānāvicitrai ratnamayaiḥ phalaiḥ phalavān / sarvataś ca khoḍakavṛkṣādratnamayaṃ sūtraṃ dvitīyaṃ khoḍakavṛkṣāntaramavasaktam / sarvāvatī ca sā nagarī sauvarṇena kiṅkiṇījālena praticchannā / tasya ca kiṅkiṇījālasya vāteneritasya valgurmanojño rañjanīyaḥ śabdo niścarati /

tadyathāpi nāma pañcāṅgikasya tūryasya sametya saṃgītyāṃ kuśalairgandharvaiḥ saṃpravāditasya valgurmanojño rañjanīyo nirghoṣo niścarati, evameva tasya kiṅkiṇījālasya vāteritasya valgurmanojño rañjanīyo nirghoṣo niścarati / tena ca śabdena te sattvāḥ krīḍanti ramante paricārayanti / samantācca tasyā nagaryāḥ parikhā vāriparipūrṇā anusārivārivāhinyo vāriṇo nātiśītasya nātyuṣṇasya pūrṇāḥ / tasmiṃś ca vāriṇi nāvaḥ saptānāṃ ratnānāṃ vicitrā darśanīyāsteṣāmeva sattvānāṃ pūrvakarmavipākenābhinirvṛttāḥ, yāsu te sattvā abhiruhya krīḍanti ramante paricārayanti / sarvaṃ ca tadvāri utpalapadmakumudapuṇḍarīkasaṃchāditam, anyaiś ca abhijātābhijātaiḥ sugandhagandhibhiḥ puṣpaiḥ saṃchāditam / nāsti sā kācittrisāhasramahāsāhasre lokadhātau puṣpajātiryā tatra nāsti / samantācca tasyā nagaryāḥ pañcodyānaśatāni / sarvāṇi tāni saptaratnamayāni vicitrāṇi darśanīyāni / ekaikasmiṃścodyāne pañca pañca puṣkariṇīśatāni / krośaḥ krośaḥ pramāṇaṃ samantāttatpuṣkariṇīnām / sarvāsu tāsu puṣkariṇīṣu saptaratnamayāni vicitrāṇi darśanīyāni utpalapadmakumudapuṇḍarīkāṇi jātāni, yaistadudakaṃ saṃchāditam / sarvāṇi ca tānyutpalapadmakumudapuṇḍarīkāni śakaṭacakrapramāṇapariṇāhāni sugandhāni nīlāni nīlavarṇāni nīlanidarśanāni nīlanirbhāsāni, pītāni pītavarṇāni pītanidarśanāni pītanirbhāsāni, lohitāni lohitavarṇāni lohitanidarśanāni lohitanirbhāsāni, avadātāni avadātavarṇānyavadātanidarśanānyavadātanirbhāsāni / sarvāś ca tāḥ puṣkariṇyo haṃsasārasakāraṇḍavakrauñcacakravākopanikūjitāḥ /

(vaidya 241) sarvāni ca tānyudyānāni amamānyaparigrahāṇi, teṣāmeva sattvānāṃ pūrvakarmavipākenābhinirvṛttāni, yathāpi nāma dīrgharātraṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavatāṃ buddhanetrīcitrīkārānugatasugataśrutacittānāṃ sattvānāṃ dīrgharātraṃ gambhīreṣu dharmeṣvadhimuktānām / tatra ca kulaputra gandhavatyāṃ nagaryāṃ madhyeśṛṅgāṭakasya dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya gṛhaṃ yojanaṃ samantāt / saptānāṃ ratnānāṃ citraṃ darśanīyam / saptabhiḥ prākāraiḥ saptabhistālapaṅktibhiranuparikṣiptam / tasmiṃś ca gṛhe catvāryudyānāni gṛhaparibhogopabhogaparibhogāya / nityapramuditaṃ ca nāmodyānam / aśokaṃ ca nāma śokavigataṃ ca nāma puṣpacitraṃ ca nāmodyānam / ekaikasmiṃścodyāne 'ṣṭāvaṣṭau puṣkariṇyo yaduta bhadrā ca nāma, bhadrottamā ca nāma, nandā ca nāma, nandottamā ca nāma, kṣamā ca nāma, kṣamottamā ca nāma, niyatā ca nāma, avivāhā ca nāma / tāsāṃ ca khalu puṣkariṇīnāmekaṃ pārśvaṃ sauvarṇamayaṃ dvitīyaṃ pārśvaṃ rūpyamayaṃ tṛtīyaṃ pārśvaṃ vaidūryamayaṃ caturthaṃ pārśvaṃ sphaṭikamayam / adhobhūmiḥ karketanamayī, suvarṇavālukāstīrṇā / ekaikasyāṃ ca puṣkariṇyāmaṣṭāvaṣṭau sopānāni nānāvicitrai ratnamayaiḥ sopānaphalakaiḥ pratimaṇḍitāni / sarvasmiṃś ca sopānaphalakavivarāntare jāmbūnadasya suvarṇasya kadalīvṛkṣo jātaḥ / sarvāś ca tāḥ puṣkariṇyo nānotpalapadmakumudapuṇḍarīkasaṃchāditasalilā haṃsasārasakāraṇḍavakrauñcacakravākopakūjitāḥ / samantācca tāsāṃ puṣkariṇīnāṃ nānācitrāḥ puṣpavṛkṣā jātāḥ / teṣāṃ puṣpavṛkṣāṇāṃ vāteneritāni puṣpāṇi puṣkariṇīṣu patanti /

sarvāsu ca tāsu puṣkariṇīṣu candanagandhikaṃ vāri, varṇopetaṃ rasopetaṃ sparśopetam / tatra ca dharmodgato bodhisattvo mahāsattvaḥ saparivāro 'ṣṭaṣaṣṭayā strīsahasraiḥ sārdhaṃ pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ samarpitaḥ samanvaṅgībhūtaḥ krīḍati ramate paricārayati / ye 'pi tatra nagare anye sattvā vāstavyāḥ, striyaś ca puruṣāśca, te 'pi sarve nityapramuditā udyāneṣu puṣkariṇīṣu ca pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ samarpitāḥ samanvaṅgībhūtāḥ krīḍanti ramante paricārayanti / sa khalu punardharmodgato bodhisattvo mahāsattvaḥ sārdhaṃ parivāreṇa tāvatkālaṃ krīḍati ramate paricārayati, tatastrikālaṃ prajñāpāramitāṃ deśayati / ye 'pi te sattvāstatra gandhavatyāṃ nagaryāṃ vāstavyāḥ te 'pi madhyenagaraśṛṅgāṭakasya dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya āsanaṃ prajñapayanti, suvarṇapādakaṃ vā rūpyapādakaṃ vā vaiḍūryapādakaṃ vā sphaṭikapādakaṃ vā, tūlikāstīrṇaṃ vā, goṇikāstīrṇaṃ vā, uparigarbholikaṃ vā, kāśikavastrapratyāstaraṇaṃ vā ardhakrośamuccaistvena / upariṣṭāccāntarīkṣe cailavitānaṃ muktāvicitritaṃ samaṃ sahitā niratāḥ kimayaṃ saṃsthita iti susaṃsthitavicitravipākatayā dhārayanti / samantācca taṃ pṛthivīpradeśaṃ pañcavarṇikaiḥ kusumairabhyavakiranti saṃpravikiranti / nānāgandhadhūpadhūpitaṃ ca taṃ pṛthivīpradeśaṃ kurvanti, yathāpīdaṃ dharmāśayaviśuddhyā tasya dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya dharmagauraveṇa ca / tatra dharmodgato bodhisattvo mahāsattvo niṣaṇṇaḥ prajñāpāramitāṃ deśayati /

evaṃrūpeṇa kulaputra dharmagauraveṇa dharmāṇāṃ saṃniśrayatayā (vaidya 242) śraddheyaśraddadhānatayā śraddhotpādanena te sattvā dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasyāntikātprajñāpāramitāṃ śṛṇvanti / tatra ca bahūni prāṇiśatāni bahūni prāṇisahasrāṇi bahūni prāṇiśatasahasrāṇi saṃnipatitāni devamanuṣyāṇāṃ śṛṇvanti / tato 'nye keciduddiśanti, kecitsvādhyāyanti, kecillikhanti, kecidyoniśomanasikāreṇānugacchanti / sarvaṃ ca te sattvā avinipātadharmāṇo 'vinivartanīyā anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / tasya tvaṃ kulaputra dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasyāntikaṃ gaccha / tataḥ śroṣyasi prajñāpāramitām / sa hi tava kulaputra dīrgharātraṃ kalyāṇamitraṃ saṃdarśakaḥ samādāpakaḥ samuttejakaḥ saṃpraharṣako 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / tenāpi kulaputra pūrvamevaṃ prajñāpāramitā paryeṣitā, yathā tvametarhi paryeṣase / gaccha tvaṃ kulaputra rātriṃdivamadhiṣṭhitamanasikāramutpādayamāno nacireṇa prajñāpāramitāṃ śroṣyasi //

atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvaḥ idaṃ śrutvā tuṣṭa udagra āttamanaskaḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajāto 'bhūt / tadyathāpi nāma puruṣaḥ saviṣeṇa śalyena viddho nānyaṃ manasikāramutpādayati, api tu kadā nāmāhaṃ śalyahartāraṃ vaidyaṃ lapsye yo mamedaṃ śalyamuddhariṣyati, yo māmito duḥkhānmocayiṣyatīti / evameva sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvastasmin samaye nānyaṃ kaṃciddharmaṃ manasi karoti, api tu kadā nāmāhaṃ taṃ kulaputraṃ drakṣyāmi yo māṃ prajñāpāramitāṃ śrāvayiṣyati, yanmama dharmaṃ śrutvā upalambhamanasikārāḥ prahāsyanta iti //

atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvastasminneva pṛthivīpradeśe sthitaḥ tasya dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāṃ deśayataḥ śṛṇoti sma / śṛṇvaṃś ca sarvadharmeṣvaniśritasaṃjñāmutpādayati sma / tasyānekāni samādhimukhānyāmukhībhūtānyabhūvan / tadyathāsarvadharmasvabhāvavyavalokano nāma samādhiḥ / sarvadharmasvabhāvānupalabdhirnāma samādhiḥ / sarvadharmasvabhāvajñānanirgamo nāma samādhiḥ / sarvadharmanirnānātvo nāma samādhiḥ / sarvadharmanirvikāradarśī nāma samādhiḥ / sarvadharmāvabhāsakaro nāma samādhiḥ / sarvadharmatamopagato nāma samādhiḥ / sarvadharmajñānavidhvaṃsano nāma samādhiḥ / sarvadharmavidhūnano nāma samādhiḥ / sarvadharmānupalabdhirnāma samādhiḥ / kusumābhikīrṇo nāma samādhiḥ / sarvadharmātmabhāvābhinirhāro nāma samādhiḥ / māyāvivarjito nāma samādhiḥ / ādarśamaṇḍalapratibhāsanirhāro nāma samādhiḥ / sarvasattvarutanirhāro nāma samādhiḥ / rajopagato nāma samādhiḥ / sarvasattvābhipramodano nāma samādhiḥ / sarvasattvarutakauśalyānugato nāma samādhiḥ / nānārutapadavyañjanābhinirhāro nāma samādhiḥ / astambhito nāma samādhiḥ / prakṛtyavyavahāro nāma samādhiḥ / anāvaraṇavimokṣaprāpto nāma samādhiḥ / rājopagato nāma samādhiḥ / nāmaniruktipadavyañjano nāma samādhiḥ / sarvadharmavipaśyano nāma samādhiḥ / sarvadharmaviṣayāpagato nāma samādhiḥ / sarvadharmānāvaraṇakoṭirnāma samādhiḥ / gaganakalpo nāma samādhiḥ / vajropamo nāma samādhiḥ / āsannarūparājo nāma samādhiḥ / asapatnarājo nāma samādhiḥ / jayalabdho nāma samādhiḥ /

avivartyacakṣurnāma samādhiḥ / dharmadhātuniyato nāma samādhiḥ / dharmadhātunirgato nāma samādhiḥ / āśvāsadātā nāma samādhiḥ / siṃhābhigarjito (vaidya 243) nāma samādhiḥ / sarvasattvābhibhavano nāma samādhiḥ / vigatarajo nāma samādhiḥ / asaṃkliṣṭo nāma samādhiḥ / padmavyūho nāma samādhiḥ / kāṅkṣocchedano nāma samādhiḥ / sarvasārānugato nāma samādhiḥ / sarvadharmābhyudgato nāma samādhiḥ / abhijñābalavaiśāradyaprāpto nāma samādhiḥ / sarvadharmanirvedhako nāma samādhiḥ / sarvadharmavibhavamudrā nāma samādhiḥ / sarvadharmavibhavasamudro nāma samādhiḥ / sarvadharmanirviśeṣadarśī nāma samādhiḥ / sarvadṛṣṭikṛtagahanavivarjito nāma samādhiḥ / tamopagato nāma samādhiḥ / sarvadharmanimittāpagato nāma samādhiḥ / sarvasaṅgavimukto nāma samādhiḥ / sarvakausīdyāpagato nāma samādhiḥ / gambhīradharmaprabhākaro nāma samādhiḥ / merukalpo nāma samādhiḥ / asaṃhāryo nāma samādhiḥ / māramaṇḍalavidhvaṃsanakaro nāma samādhiḥ / trailokyānabhiniviṣṭo nāma samādhiḥ / raśminirhāro nāma samādhiḥ / tathāgatadarśano nāma samādhiḥ / sarvatathāgatadarśī nāma samādhiḥ / sa eṣu samādhiṣu sthitaḥ san daśadiśi loke buddhān bhagavataḥ paśyati sma aprameyānasaṃkhyeyān imāmeva prajñāpāramitāṃ prakāśayato bodhisattvebhyo mahāsattvebhyaḥ / te ca tathāgatāḥ sādhukāraṃ dadati sma, svāsanaṃ cāsya kurvanti sma / evaṃ cāvocan - asmābhir api kulaputra pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caradbhirevameva prajñāpāramitā parigaveṣitā / parigaveṣamāṇaiś ca ete eva samādhayaḥ pratilabdhāḥ, ye tvayaitarhi pratilabdhāḥ /

enāṃś ca samādhīn pratilabhya gatiṃgatāḥ saṃvṛttāḥ, prajñāpāramitāyāmavinivartanīyeṣu buddhadharmeṣu pratiṣṭhitāḥ / te vayameteṣāmeva samādhīnāṃ prakṛtiṃ svabhāvaṃ vyavalokayantastaṃ dharmaṃ na samanupaśyāmo yaḥ samāpadyate vā vyuttiṣṭhate vā, yo bodhāya caret, yo vā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeta / iyaṃ sā kulaputra prajñāpāramitā, yā na kenaciddharmeṇa manyamānatā / amanyamānatāsthitairasmābhiriyamevaṃrūpā kāyasya suvarṇavarṇatā pratilabdhā / dvātriṃśacca mahāpuruṣalakṣaṇāni / aśītiścānuvyañjanāni / vyāmaprabhatā ca / acintyaṃ ca anuttaraṃ buddhajñānaṃ buddhaprajñā, anuttaraś ca buddhasamādhiḥ, sarvabuddhadharmaguṇapāramitā ca anuprāptā yasyā guṇapāramitāyā na śakyaṃ tathāgataireva tāvatpramāṇaṃ grahītuṃ paryanto vā nidarśayitum, kiṃ punaḥ śrāvakapratyekabuddhaiḥ? tasmāttarhi kulaputra eteṣveva tvayā dharmeṣu gauravamutpādayitavyaṃ bhūyasyā mātrayā arthikatayā chandikatayā ca / arthikasya hi kulaputra chandikasya ca na durlabhā bhavatyanuttarā samyaksaṃbodhiḥ / kalyāṇamitreṣu ca tvayā kulaputra tīvraṃ gauravamutpādayitavyam, prema ca karaṇīyam, prasādaś ca karaṇīyaḥ / kalyāṇamitraparigṛhītā hi bodhisattvā mahāsattvāḥ kṣiprameva anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyante //

atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvastāṃstathāgatānetadavocat - ko 'smākaṃ kalyāṇamitramiti? ta enametadavocan - dīrgharātraṃ tvaṃ kulaputra dharmodgatena bodhisattvena mahāsattvena anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau paripācitaḥ parigṛhītaś ca / prajñāpāramitāyāmupāyakauśalye buddhadharmeṣu ca śikṣāpitaḥ / sa tava kulaputra parigrāhakaḥ kalyāṇamitraṃ ca / tattvayā kṛtajñatayā kṛtaveditayā ca satkṛtya tatkṛtaṃ dhārayitavyam / sacettvaṃ kulaputra dharmodgataṃ bodhisattvaṃ (vaidya 244) mahāsattvamekaṃ vā kalpaṃ dvau vā kalpau trīn vā kalpān kalpaśataṃ vā kalpasahasraṃ vā kalpaśatasahasraṃ vā tato vā uttare cailoṇḍukamiva śirasā parikarṣeḥ, sarvasattvasukhopasthānaṃ cāsyopasthāpayeḥ, yāvantastrisāhasramahāsāhasre lokadhātau rūpaśabdagandharasasparśāḥ, tān sarvānupanāmayeḥ / evam api tvayā kulaputra tasya kulaputrasya naiva kṛtasya pratikṛtaṃ bhavet / tatkasya hetoḥ? tasya hi kulaputra kulaputrasya anubhāvena tavaiṣāmevaṃrūpāṇāṃ samādhīnāṃ pratilambhaḥ saṃvṛttaḥ / prajñāpāramitopāyakauśalyaśravaś ca prajñāpāramitāpratilambhaś ca saṃvṛttaḥ //

atha khalu te tathāgatāḥ sadāpraruditaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samāśvāsya antarhitā abhūvan / sa ca kulaputrastebhyaḥ samādhibhyo vyudasthāt / vyutthitasya cāsya etadabhūt - kutaste tathāgatāḥ, kva vā te tathāgatā iti / sa tāṃstathāgatānapaśyan mahatīmutkaṇṭhāṃ paritasanaṃ cāpannaḥ / tasyaitadabhūt - āryo dharmodgato bodhisattvo mahāsattvo dhāraṇīpratilabdhaḥ pañcābhijñaḥ pūrvajinakṛtādhikāraḥ mama saṃparigrāhakaḥ kalyāṇamitraṃ ca / dīrgharātraṃ ca mama tenārthaḥ kṛtaḥ / yannvahametamarthaṃ dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvamabhigamyopasaṃkramya paripṛccheyam - kutaste tathāgatā āgatāḥ, kva vā te tathāgatā gatā iti //

atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvo dharmodgate bodhisattve mahāsattve prema ca prasādaṃ ca citrīkāraṃ ca gauravaṃ ca upasthāpayati / upasthāpya evaṃ prācintayat - kiyadrūpayā nu khalvahaṃ satkriyayā taṃ dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvamupasaṃkrāmeyam? daridraścāsmi / na ca me kiṃcittathārūpaṃ vastraṃ vā ratnaṃ vā suvarṇaṃ vā maṇayo vā muktā vā vaidūryaṃ vā śaṅkhaśilā vā pravālaṃ vā rajataṃ vā puṣpaṃ vā dhūpo vā gandho vā mālyaṃ vā vilepanaṃ vā cūrṇaṃ vā cīvaraṃ vā chatraṃ vā dhvajaṃ vā ghaṇṭā vā patākā vā saṃvidyate / kenāhaṃ dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ satkuryāṃ gurukuryām? na ca mamaitatpratirūpaṃ bhavet, yadahamevameva dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvamupasaṃkrāmeyam / daridraścāsmi / na ca me prītirvā prāmodhaṃ votpadyate //

atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattva evaṃrūpairguṇairgauravamanasikārairgacchan anupūrveṇa anyataraṃ nagaramanuprāpto 'bhūt / tatra tasyāntarāpaṇamadhyagatasya etadabhūt - yannvahamimamātmabhāvaṃ vikrīya tena mūlyena dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya satkāraṃ kuryām / dīrgharātraṃ hi mamātmabhāvasahasrāṇi bhagnāni kṣīṇāni niruddhāni vikrītāni / punaḥ punaraparimāṇe saṃsāre aparimāṇāni ca nirayaduḥkhāni mayā kāmahetoḥ kāmanidānamanubhūtāni / na punarevaṃrūpāṇāṃ dharmāṇāṃ kṛtaśa evaṃrūpāṇāṃ vā sattvānāṃ satkārāyeti / atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvontarāpaṇamadhyagataḥ śabdamanuśrāvayāmāsa, ghoṣamudīrayati sma - kaḥ puruṣeṇārthikaḥ, kaḥ puruṣeṇārthikaḥ, kaḥ puruṣaṃ kretumicchatīti //

atha khalu mārasya pāpīyasa etadabhūt - ayaṃ sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvo dharmakāmatayā yadyātmānaṃ vikrīya dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya satkāraṃ kariṣyati, (vaidya 245) prajñāpāramitāmupāyakauśalyaṃ ca pariprakṣyati - kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kṣipramanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariniṣpatsyate iti, tadā śrutasāgaratāṃ cānuprāpsyati, adhṛṣyaś ca bhaviṣyati māreṇa vā mārakāyikābhirvā devatābhiḥ, sarvaguṇapāramitāṃ cānuprāpsyati / tatra ca bahūnāṃ sattvānāmarthaṃ kariṣyati / tāṃś ca mama viṣayādatikrāmayiṣyati anyāṃś ca anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya / yannvahamasyāntarāyaṃ kuryāmiti //

atha khalu māraḥ pāpīyāṃstān brāhmaṇagṛhapatikāṃstathā pratyutthāpayāmāsa, yathā te taṃ ghoṣaṃ nāśrauṣuḥ sadāpraruditasya bodhisattvasya mahāsattvasya - kaḥ puruṣeṇārthikaḥ, kaḥ puruṣeṇārthikaḥ, kaḥ puruṣaṃ kretumicchatīti / atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvo yadā ātmanaḥ krāyakaṃ na labhate, tadā ekāntaṃ gatvā prārodīt, aśrūṇi prāvartayat / evaṃ cāvocat - aho batāsmākaṃ durlabdhā lābhāḥ, ye vayamātmabhāvasyāpi krāyakaṃ na labhāmahe - yadvayamātmabhāvaṃ vikrīya dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ satkuryāmeti //

atha khalu śakrasya devānāmindrasyaitadabhūt - yannvahaṃ sadāpraruditaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ tulayeyam - kiṃ nvayaṃ sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvo 'dhyāśayapratipanna ātmabhāvaparityāgaṃ prati dharmakāmatayā, uta neti / atha khalu śakro devānāmindro māṇavakaveṣamabhinirmāya yena sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvaḥ, tenopasaṃkrāmati sma / upasaṃkramya sadāpraruditaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvametadavocat - kiṃ tvaṃ kulaputra dīnadīnamanā utkaṇṭhitamānaso 'śrūṇi pravartayamānaḥ sthitaḥ? sadāpraruditastamevamāha - ahaṃ māṇavaka ātmānaṃ vikretukāmaḥ / asya cātmabhāvasya krāyakaṃ na labhe / taṃ māṇavakarūpī śakra āha - kasya punastvaṃ kulaputra arthāya ātmānaṃ vikretukāmaḥ? sadāpraruditastamāha - ahaṃ māṇavaka dharmakāmatayā imamātmānaṃ vikrīya dharmapūjāṃ kartukāmaḥ, āryaṃ dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ satkartukāmaḥ / so 'hamasyātmabhāvasya krāyakaṃ na labhe / tasya me etadabhūt - aho batāhamatyalpapuṇyaḥ, yo 'hamasyātmabhāvasyāpi krāyakaṃ na labhe, yena taṃ vikrīya prajñāpāramitāyāḥ pūjāṃ kuryām, āryaṃ ca dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ satkuryāmiti / atha khalu māṇavakaḥ sadāpraruditaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvametadavocat - na khalu mama kulaputra puruṣeṇa kṛtyam / api tu khalu punaḥ piturbhe yajño yaṣṭavyaḥ / tatra me puruṣasya hṛdayena kṛtyam, lohitena ca asthimajjayā ca /

taddāsyasi tvaṃ krayeṇa? atha khalu sadāpraruditasya bodhisattvasya mahāsattvasyaitadabhūt - lābhā me paramasulabdhāḥ, pariniṣpannaṃ cātmabhāvaṃ jāne prajñāpāramitopāyakauśalye buddhadharmeṣu ca, yanmayāyaṃ māṇavakaḥ krāyako labdhaḥ hṛdayasya rudhirasya ca asthimajjāyāśceti / sa hṛṣṭacittaḥ kalyacittaḥ pramuditacittastaṃ māṇavakametadavocat - dāsyāmi māṇavaka yena yenaiva te iti ātmabhāvādarthaḥ / sa tametadavocat - kiṃ te kulaputra mūlyaṃ dadāmi? sa tametadavocat - yatte māṇavaka parityaktam, taddehīti / atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvastīkṣṇaṃ śastraṃ gṛhītvā dakṣiṇaṃ bāhuṃ viddhvā lohitaṃ niḥsrāvayati sma / dakṣiṇaṃ coruṃ viddhvā nirmāṃsaṃ kṛtvā asthi bhettuṃ kuḍyamūlamupasaṃkrāmati sma / (vaidya 246) atha khalu anyatarā śreṣṭhidārakā upariṣṭātprāsādatalagatābhūt / sā adrākṣītsadāpraruditaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ bāhuṃ viddhvā rudhiraṃ niḥsrāvya ūruṃ nirmāṃsaṃ kṛtvā asthi bhettuṃ kuḍyamūlamupasaṃkrāntam / tasyā etadabhūt - kiṃ nu khalvayaṃ kulaputra ātmanaivātmanaḥ īdṛśīṃ kāraṇāṃ kārayati? yannvahamenaṃ kulaputramupasaṃkramya paripṛccheyam / atha khalu sā śreṣṭhidārikā yena sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvastenopasaṃkrāntā /

upasaṃkramya sadāpraruditaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvametadavocat - kiṃ nu khalu tvaṃ kulaputra evaṃrūpāmātmanaḥ prāṇahāriṇīṃ kāraṇāṃ kārayasi? kiṃ cānena rudhireṇa kariṣyasi tvamasthimajjābhyāṃ ca? sadāprarudita āha - asya dārike māṇavakasyāntike idaṃ vikrīya prajñāpāramitāṃ pūjayiṣyāmi, āryaṃ ca dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ satkariṣyāmi //

atha khalu sā śreṣṭhidārikā sadāpraruditaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvatadavocat - kā punaste kulaputra tato guṇajātirniṣpatsyate guṇaviśeṣo vā, yattvamātmano hṛdayaṃ rudhiraṃ cāsthimajjānaṃ ca vikrīya taṃ kulaputraṃ satkartukāmaḥ? sa tāṃ dārikāmetadavocat - sa dārike kulaputro 'smākaṃ prajñāpāramitāmupāyakauśalyaṃ copadekṣyati / tatra ca vayaṃ śikṣiṣyāmahe / tatra vayaṃ śikṣamāṇāḥ sarvasattvānāṃ pratiśaraṇaṃ bhaviṣyāmaḥ / anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya suvarṇavarṇaṃ ca kāyaṃ pratilapsyāmahe / dvātriṃśacca mahāpuruṣalakṣaṇāni aśītiṃ cānuvyañjanāni vyāmaprabhatāṃ ca anantaraśmitāṃ ca mahāmaitrī ca mahākaruṇāṃ ca mahāmuditāṃ ca mahopekṣāṃ ca / catvāri vaiśāradyāni pratilapsyāmahe, catasraś ca pratisaṃvidaḥ pratilapsyāmahe, aṣṭādaśa ca āveṇikabuddhadharmān pratilapsyāmahe, pañca ca abhijñāḥ, acintyāṃ ca śīlaviśuddhim, acintyāṃ ca samādhiviśuddhim, acintyāṃ ca prajñāviśuddhim, daśa ca tathāgatabalāni pratilapsyāmahe / anuttaraṃ ca buddhajñānamabhisaṃbhotsyāmahe / anuttaraṃ ca dharmaratnaṃ pratilapsyāmahe, yena ca sarvasattvānāṃ saṃvibhāgaṃ kariṣyāma iti //

atha khalu sā śreṣṭhidārikā sadāpraruditaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvametadavocat - āścaryaṃ kulaputra yāvadudārāḥ praṇītāścāmī tvayā dharmāḥ parikīrtitāḥ / ekaikasyāpi tāvatkulaputra evaṃrūpasya dharmasyārthāya gaṅgānadīvālukopamān api kalpānātmabhāvāḥ parityaktavyā bhaveyuḥ, prāgeva bahūnāmarthāya ekaḥ / tathodārāḥ praṇītāścāmī tvayā dharmāḥ parikīrtitāḥ, yathā mamāpyete rocante kṣamante ca / api nu khalu punaḥ kulaputra yena yenaivārthena te kṛtyam, tattatte dāsyāmi suvarṇaṃ vā maṇīn vā muktāṃ vā rajataṃ vā vaidūryaṃ vā musāragalvaṃ vā lohitārkaṃ vā sphāṭikaṃ vā puṣpaṃ vā dhūpaṃ vā gandhaṃ vā mālyaṃ va vilepanaṃ vā cūrṇaṃ vā vastraṃ vā chatraṃ vā dhvajaṃ vā ghaṇṭāṃ vā patākāṃ vā dīpaṃ vā / tena tvaṃ taṃ dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ satkariṣyasi / mā ca ātmana imāmevaṃrūpāṃ kāraṇāṃ kārṣīḥ / vayam api tvayaiva sārdhaṃ gamiṣyāmaḥ, yenāryo dharmodgato bodhisattvo mahāsattvaḥ / vayam api tvayaiva sārdhaṃ kuśalamūlānyavaropayiṣyāmaḥ, yaduta eṣāmevaṃrūpāṇāṃ dharmāṇāṃ pratilambhāyeti //

(vaidya 247) atha khalu śakro devānāmindro māṇavakaveṣamantardhāpayitvā svakenātmabhāvena sadāpraruditasya bodhisattvasya mahāsattvasya purato 'sthāt, idaṃ cāvocat - sādhu sādhu kulaputra, yasya te iyamevaṃrūpā dṛḍhasamādānatā / evaṃrūpayā ca dharmārthikatayā pūrvakair api tathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caradbhiḥ prajñāpāramitāmupāyakauśalyaṃ ca paripṛcchadbhiranuttarā ca samyaksaṃbodhirabhisaṃbuddhā, dharmaratnaṃ ca pratilabdham / tanna mama kulaputra hṛdayena kāryam, na rudhireṇa, nāsthimajjābhyām, api tu khalu punarahaṃ tvāmeva mīmāṃsitukāma ihāgataḥ / vṛṇīṣva kulaputra varam / kiyadrūpaṃ te varaṃ dāsyāmīti? sa tāmāha - anuttarān me śakra buddhadharmān dehīti / devendra āha - na mamātra kulaputra viṣaye viṣayitā / buddhānāṃ punarbhagavatāmatra viṣaye viṣayitā / anyaṃ varaṃ vṛṇīṣveti / sadāprarudita āha - alpotsukastvaṃ devendra bhava atra sthāne mamātmabhāvaparipūrimupādāya / svayamevāhamatra devendra satyādhiṣṭhānaṃ kariṣyāmi / yenāhaṃ satyena avinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodhervyākṛtastathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ, jñātaścāsmyaśāṭhyenādhyāśayena, tena devendra satyena satyavacanena mama yathāpaurāṇo 'yamātmabhāvo bhavatu / atha khalu tatkṣaṇaṃ tallavaṃ tanmuhūrtaṃ sadāpraruditasya bodhisattvasya mahāsattvasya buddhānubhāvena āśayapariśuddhyā ca yathāpaurāṇo 'sya kāyaḥ saṃsthito 'bhūt, arogo nirupadravaś ca / atha khalu śakro devānāmindro māraś ca pāpīyān niṣpratibhānaḥ sadāpraruditasya bodhisattvasya mahāsattvasyottare pratibhānamapratipadyamānastatraivāntarhito 'bhūt //

atha khalu sā śreṣṭhidārikā sadāpraruditaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvametadavocat - ehi tvaṃ kulaputra / yenāsmākaṃ niveśanam, tenopasaṃkrāma / ahaṃ te mātāpitṝṇāmantikāttaddhanaṃ dāpayiṣyāmi, yena tvaṃ tāṃ prajñāpāramitāṃ pūjayiṣyasi, taṃ cāryaṃ dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ satkariṣyasi, yaduta dharmakāmatayā / atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvaḥ sārdhaṃ tayā śreṣṭhadārikayā yenāsyāḥ svakaṃ niveśanaṃ tenopasaṃkrāmati sma / upasaṃkramya dvāramūle 'sthāt //

atha khalu sā śreṣṭhidārikā svakaṃ niveśanaṃ praviśya svāṃ mātaraṃ pitaraṃ caitadavocat - amba tāta daddhvaṃ hiraṇyaṃ suvarṇaṃ ratnāni maṇīn vastrāṇi puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajaghaṇṭāpatākāḥ / nānāvidhāś ca divyā vādyaprakṛtīrutsṛjata, mām api sārdhamebhiḥ pañcabhirdārikāśatairyā mamopasthāyikā yuṣmabhireva dattāḥ / gamiṣyāmyaham api sadāpraruditena bodhisattvena mahāsattvena sārdhaṃ dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasyāntikaṃ tasya pūjārthaṃ ca / so 'smākaṃ dharmaṃ deśayiṣyati / tena vayaṃ buddhadharmān pratilapsyāmahe / atha khalu tau tasyā dārikāyā mātāpitarau tāṃ dārikāmetadavocatām - kaḥ punareṣa dārike sadāprarudito nāma bodhisattvo mahāsattvaḥ, kva vā sa etarhi tiṣṭhati? dārikā āha - eṣa kulaputro 'smākameva niveśanadvāramūle 'vasthitaḥ / eṣa ca kulaputro 'dhyāśayena anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhuṃ saṃprasthitaḥ, yaduta sarvasattvānaparimāṇataḥ saṃsāraduḥkhānmocayitukāmaḥ, sarvadharmakāmatayātmānaṃ (vaidya 248) vikrīya prajñāpāramitāṃ pūjayitukāmaḥ, āryaṃ ca dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ satkartukāmaḥ / tasya cātmabhāvasya kaṃcitkrāyakaṃ na labhate / alabhamānaḥ san duḥkhito durmanāḥ pradhyāyan dīnamanā aśrūṇi pravartayamānaḥ sthitaḥ / sa śakreṇa devānāmindreṇa māṇavakarūpamabhinirmāyoktaḥ - kiṃ tvaṃ kulaputra duḥkhī durmanāḥ pradhyāyan dīnamānaso 'śrūṇi pravartayamānaḥ sthita iti? sa tamāha - ātmānaṃ vikretukāmo 'ham / tasya ca krāyakaṃ na labhe /

māṇavakarūpī śakrastamāha - kasya punastvaṃ kulaputra arthāyātmānaṃ vikretukāmaḥ? sadāpraruditenoktaḥ - prajñāpāramitāṃ pūjayiṣyāmi, āryaṃ ca dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ satkariṣyāmi yaduta dharmakāmatayā / tatra pratibaddhāś ca me buddhadharmā iti / māṇavakarūpī śakrastamāha - na mama kulaputra tvayārthaḥ / api tu khalu punaḥ piturme yajño bhaviṣyati / tatra me puruṣasya hṛdayena rūdhireṇa asthimajjābhyāṃ ca kṛtyamiti / tata eṣa kulaputro 'viṣaṇṇamānasa āha - dāsyāmīti / sa tīkṣṇaṃ śastraṃ gṛhītvā ātmano bāhuṃ viddhvā lohitaṃ niḥsrāvya ūruṃ ca nirmāṃsaṃ kṛtvā asthi bhettuṃ kuḍyamūlamupasaṃkrāntaḥ ekānte sthitvā asthi bhittvā majjānaṃ ca dāsyāmīti / ahaṃ cainaṃ kulaputramupariṣṭātprāsādatalagatā kṣaradrudhiramadrākṣam / tasyā mamaitadabhūt - kiṃ nu khalvayaṃ puruṣa ātmanaivātmana evaṃrūpāṃ kāraṇāṃ kārayatīti? tamenamahamupasaṃkramyaivamavocam - kimarthaṃ tvayā kulaputra ātmanaivātmana evaṃ kṣaradrūdhiraṃ śarīraṃ vikṛtaṃ kṛtam? tata eṣa māmevamāha - asya dārike māṇavakasya lohitaṃ hṛdayamasthi majjānaṃ ca dāsyāmīti / tatkasya hetoḥ? na mamānyatkiṃciddhanaṃ saṃvidyate / daridro 'smīti / tamenamahamevamavocam - kiṃ punastvaṃ tena dhanena kariṣyasīti? sa eṣa māmetadavocat - prajñāpāramitāṃ pūjayiṣyāmi, taṃ cāryaṃ dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ satkariṣyāmi yaduta dharmakāmatayeti /

tamenamahamevamavocam - kā punaste kulaputra tato guṇajātirbhaviṣyati guṇaviśeṣo veti? tataḥ so 'cintyān me buddhaguṇān varṇayati saṃprakāśayati, aprameyāṃś ca buddhadharmān - eṣāmevaṃrūpāṇāṃ buddhadharmāṇāṃ me tata āgamo bhaviṣyatīti / tasya me mahattaraṃ prītiprāmodyamutpannaṃ tānacintyān buddhaguṇān śrutvā / evaṃ ca me 'bhūt - āścaryaṃ yāvadduṣkarakārakaścāyaṃ kulaputro 'tīva dharmakāmaśca, yo 'yamevaṃrūpamātmanaḥ śarīrasya pīḍāsthānamutsahate / ayaṃ hi nāma kulaputro dharmakāmatayā ātmānaṃ parityajati / kasmādasmābhirdharmo na pūjayitavyaḥ? evaṃrūpeṣu ca sthāneṣu praṇidhānaṃ na kartavyaṃ syāt, yeṣāmasmākaṃ prabhūtā vipulāś ca bhogāḥ saṃvidyante iti / sāhamenaṃ kulaputrametadavocam - mā mā tvaṃ kulaputra imāmevaṃrūpāmātmanaḥ prāṇahāriṇīṃ kāraṇāṃ kārṣīḥ / ahaṃ te prabhūtaprabhūtaṃ dhanamanupradāpayiṣyāmi yena tavārthaḥ / tena tvaṃ tamāryaṃ dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ satkariṣyasi gurukariṣyasi / aham api tvayaiva sārdhaṃ yena dharmodgato bodhisattvo mahāsattvaḥ tenopasaṃkramiṣyāmi / aham api tasya kulaputrasya pūjāṃ kariṣyāmi / vayamapyevaṃrūpān dharmānniṣpādayiṣyāmo yaduta anuttarān buddhadharmān ye tvayā parikīrtitā iti / tanmāmamba tāta anujānīta / prabhūtaprabhūtaṃ ca me dhanaskandhaṃ daddhvam, yenāhametenaiva kulaputreṇa sārdhaṃ gatvā āryaṃ dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ pūjayiṣyāmi //

(vaidya 249) atha khalu tau tasyā dārikāyā mātāpitarau tāṃ dārikāmetadavocatām - āścaryaṃ yāvadduṣkaraṃ ca tvametasya kulaputrasya sthānamācakṣe / ekāṃśenaiva te dharmā acintyāḥ, sarvalokaviśiṣṭāḥ sarvasattvasukhāvahāśca, yeṣāmeṣa kṛtaśaḥ kulaputro duṣkaraṃ sthānamevamutsahate / anujānīva āvāṃ tvāṃ dārike / āvayorapyavakāśaṃ kuru, yadāvām api gacchāvastvayaiva sārdhaṃ taṃ dharmodgataṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ draṣṭuṃ vandituṃ paryupāsituṃ pūjayituṃ ca //

atha khalu sā śreṣṭhidārikā dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya pūjārthaṃ satkārārthaṃ ca prasthitāṃ svāṃ mātaraṃ pitaraṃ ca viditvā etadavocat - amba tāta evaṃ kuruta, yathā vadata / nāhaṃ kasyacitkuśalapakṣasyāntarāyaṃ karomi / ityuktvā evaṃ sā śreṣṭhidārikā dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya pūjārthaṃ satkārārthaṃ ca prasthitā babhūva //

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.