Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 4/6

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā

Thông tin
GRETIL — P.L. Vaidya, Darbhanga: The Mithila Institute, 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 4).CC BY-NC-SA 4.0

subhūtirāha - ke bhagavan imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāmājñāsyanti? bhagavānāha - ye subhūte caritāvino bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti paurvakāṇāṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāmantike paripakvakuśalamūlāḥ, te subhūte bodhisattvā veditavyāḥ ye imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāmājñāsyanti / subhūtirāha - kiṃsvabhāvā bhagavaṃste bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ye imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāmājñāsyanti? bhagavānāha - vainayikaviviktasvabhāvaste subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāmājñāsyanti //

subhūtirāha - kiṃ bhagavan evaṃgatikā eva te bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti? enāmeva gatimabhisaṃbudhya sattvānāmenāmeva gatiṃ deśayiṣyanti? evaṃ te sattvānāṃ gatirbhaviṣyanti? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - evametatsubhūte, evam etat / evaṃgatikā eva te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti / enāmeva gatimabhisaṃbudhya sattvānām enāmeva gatiṃ deśayiṣyanti / evaṃ te sattvānāṃ gatirbhaviṣyanti / evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhāḥ santo 'prameyāṇāmasaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ gatirbhaviṣyanti //

subhūtirāha - duṣkarakārako bhagavan bodhisattvo mahāsattvo yenāyaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ aprameyānasaṃkhyeyān sattvān parinirvāpayiṣyāmīti / evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - evametatsubhūte, evam etat / duṣkarakārakaḥ sa subhūte bodhisattvo mahāsattvo yenāyaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ - aprameyānasaṃkhyeyān sattvān parinirvāpayiṣyāmīti / sa khalu punarayaṃ subhūte (vaidya 150) saṃnāho bodhisattvasya mahāsattvasya mahāsaṃnāhasaṃnaddhasya na rūpasaṃbaddho na rūpasyārthāya saṃbaddhaḥ / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / na vijñānasaṃbaddho na vijñānasyārthāya saṃbaddhaḥ / na śrāvakabhūmisaṃbaddho na śrāvakabhūmerarthāya saṃbaddhaḥ / na pratyekabuddhabhūmisaṃbaddho na pratyekabuddhabhūmerarthāya saṃbaddhaḥ / nāpi buddhabhūmisaṃbaddho nāpi buddhabhūmerarthāya saṃbaddhaḥ / tatkasya hetoḥ? sarvadharmāsaṃnaddho batāyaṃ subhūte saṃnāho bodhisattvasya mahāsattvasya mahāsaṃnāhasaṃnaddhasya //

subhūtirāha - asya bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ mahāsaṃnāhasaṃnaddhasya evaṃ gambhīrārāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratastrīṇi sthānāni na pratikāṅkṣitavyāni / katamāni trīṇi? yaduta śrāvakabhūmirvā pratyekabuddhabhūmirvā buddhabhūmirvā / evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - katamaṃ tvaṃ subhūte arthavaśaṃ saṃpaśyannevaṃ vadasi - asya bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃmahāsaṃnāhasaṃnaddhasya evaṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratastrīṇi sthānāni na pratikāṅkṣitavyāni / katamāni trīṇi? yaduta śrāvakabhūmirvā pratyekabuddhabhūmirvā buddhabhūmirveti? asthānaṃ subhūte hyetadanavakāśo 'sya bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃmahāsaṃnāhasaṃnaddhasya evaṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ śrāvakabhūmirvā pratyekabuddhabhūmirvā / api tu buddhabhūmirevāsya pratikāṅkṣitavyā yenāyaṃ sarvasattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ //

subhūtirāha - gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā / sā na kenacidbhāvayitavyā / tāṃ hi na kaścidbhāvitavān, nāpi kaścidbhāvayati, nāpi kaścidbhāvayiṣyati, nāpiṃ kiṃcidbhāvayitavyam, na kvacidbhāvayitavyam / tatkasya hetoḥ? na hi bhagavan prajñāpāramitāyāṃ na kaściddharmaḥ pariniṣpannaḥ / ākāśabhāvanaiṣā bhagavan yaduta prajñāpāramitābhāvanā / sarvadharmabhāvanaiṣā bhagavan yaduta prajñāpāramitābhāvanā / asaṅgabhāvanaiṣā bhagavan yaduta prajñāpāramitābhāvanā / anantabhāvanaiṣā bhagavan yaduta prajñāpāramitābhāvanā / asadbhāvanaiṣā bhagavan yaduta prajñāpāramitābhāvanā / aparigrahabhāvanaiṣā bhagavan yaduta prajñāpāramitābhāvanā //

evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - evametatsubhūte, evam etat / ato hi subhūte gambhīrāyāḥ prajñāpāramitāyā vihāreṇa viharan bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīya upaparīkṣitavyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ - kaccitsubhūte bodhisattvo mahāsattvo 'syāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ nābhiniveśaṃ karoti / kaccitparabhaṇitāni paramantritāni nābhiniviśate / kaccidbodhisattvo mahāsattvo na parasya śraddhayā gacchati / kaccitsubhūte bodhisattvo mahāsattvo 'syāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipṛṣṭhībhavati notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsamāpadyate, na kāṅkṣati na vicikitsati na dhandhāyate avagāhate 'dhimucyate 'bhinandati prajñāpāramitāyā darśanaṃ śravaṇaṃ ca / veditavyamidaṃ subhūte pūrvānte 'pyanena prajñāpāramitā paripṛṣṭā / tatkasya hetoḥ? tathā hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsamāpadyate //

(vaidya 151) subhūtirāha - yo bhagavan bodhisattvo mahāsattvo gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsamāpadyate, katamena bhagavan ākāreṇa tena prajñāpāramitā vyavacāritā bhavati? bhagavānāha - sarvajñatānimnayā subhūte saṃtatyā tena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā vyavacāritā bhavati / subhūtirāha - kathaṃ bhagavan sarvajñatānimnā saṃtatirvyavacāritā bhavati? bhagavānāha - ākāśanimnayā subhūte saṃtatyā ākāśapravaṇayā ākāśaprāgbhārayā subhūte saṃtatyā sarvajñatānimnā saṃtatirvyavacāritā bhavati / yā khalu punaḥ subhūte sarvajñatānimnayā saṃtatyā vyavacāraṇā, iyaṃ sā subhūte vyavacāraṇā / tatkasya hetoḥ? aprameyā hi subhūte sarvajñatā, apramāṇā hi subhūte sarvajñatā / yatsubhūte aprameyamapramāṇam, na tadrūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ na prāptirnābhisamayo nādhigamo na mārgo na mārgaphalaṃ na jñānaṃ na vijñānaṃ notpattirna vināśo notpādo na vyayo na nirodho na bhāvanā na vibhāvanā, nāpi kenacitkṛtaṃ nāpi kutaścidāgataṃ nāpi kvacid gacchati nāpi kvaciddeśe nāpi kvacitpradeśe sthitam, api tu aprameyapramāṇamityevaṃ saṃkhyāṃ gacchati / ākāśāprameyatayā sarvajñatāprameyatā / yā ca aprameyatā, na sā śakyā kenacidabhisaṃboddhum / na rūpeṇa na vedanayā na saṃjñayā na saṃskārairna vijñānena na dānapāramitayā na śīlapāramitayā na kṣāntipāramitayā na vīryapāramitayā na dhyānapāramitayā na prajñāpāramitayā śakyā abhisaṃboddhum / tatkasya hetoḥ? rūpameva hi subhūte sarvajñatā / evaṃ vedanaiva saṃjñaiva saṃskārā eva / vijñānameva hi subhūte sarvajñatā / dānapāramitaiva hi subhūte sarvajñatā / śīlapāramitaiva kṣāntipāramitaiva vīryapāramitaiva dhyānapāramitaiva prajñāpāramitaiva hi subhūte sarvajñatā //

atha khalu śakro devānāmindraḥ sārdhaṃ kāmāvacarairdevaputrairbrahmāpi sahāpatiḥ sārdhaṃ rūpāvacarairdevaputrairyena bhagavāṃstenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandya bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya ekānte tasthau / ekānte sthitaś ca śakro devendraḥ kāmāvacarairdevaputraiḥ sārdhaṃ brahmāpi sahāpatiḥ rūpāvacarairdevaputraiḥ sārdhaṃ bhagavantametadavocat - gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā / duravagāhā bhagavan prajñāpāramitā / durdṛśā bhagavan prajñāpāramitā / duranubodhā bhagavan prajñāpāramitā / idamapyarthavaśaṃ saṃpaśyatastathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhamātrasya bodhimaṇḍe niṣaṇṇasya alpotsukatāyāṃ cittamavanataṃ na dharmadeśanāyām //

evamukte bhagavān śakraṃ devānāmindraṃ kāmāvacarāṃś ca devaputrān brahmāṇaṃ ca sahāpatiṃ rūpāvacarāṃś ca devaputrānāmantrayate sma - evametaddevaputrāḥ, evam etat / gambhīrā bateyaṃ devaputrāḥ prajñāpāramitā / duravagohayaṃ devaputrāḥ prajñāpāramitā / durdṛśeyaṃ devaputrāḥ prajñāpāramitā / duranubodheyaṃ devaputrāḥ prajñāpāramitā / idamapyarthavaśaṃ saṃpaśyatastathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya (vaidya 152) anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhamātrasya bodhimaṇḍe niṣaṇṇasya alpotsukatāyāṃ cittamavanataṃ na dharmadeśanāyām - gambhīro batāyaṃ mayā dharmo 'bhisaṃbuddha iti, yatra na kaścidabhisaṃbuddho na kaścidabhisaṃbhotsyate na kaścidabhisaṃbudhyate / iyaṃ sā dharmasya gambhīratā / ākāśagambhīratayā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ / ātmagambhīratayā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ / sarvadharmānāgamanatayā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ / sarvadharmāgamanatayā gambhīro 'yaṃ dharmo mayābhisaṃbuddha iti //

evamukte śakro devānāmindraḥ kāmāvacarāś ca devaputrāḥ brahmāpi sahāpatiḥ rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantametadavocan - āścaryaṃ bhagavan, adbhutaṃ sugata / sarvalokavipratyanīko 'yaṃ dharmo deśyate / anugrahāya ca bhagavan dharmāṇāmayaṃ dharmo deśyate / udgrahe ca lokaścaratīti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ devaparivarto nāma pañcadaśaḥ // asp_16: tathatāparivartaḥ ṣoḍaśaḥ / atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - sarvadharmānupalambho batāyaṃ bhagavan dharmo deśyate / nāyaṃ bhagavan dharmaḥ kvacitpratihanyate / apratihatalakṣaṇo batāyaṃ bhagavan dharmaḥ ākāśasamatayā sarvapadānupalabdhitaḥ / apratimalakṣaṇo batāyāṃ bhagavan dharmo 'dvitīyatvāt / apratilakṣaṇo batāyaṃ bhagavan dharmo niṣpratyarthikatvāt / apado batāyaṃ bhagavan dharmo 'nabhinirvṛttatvāt / anutpādo batāyaṃ bhagavan dharmaḥ sarvopapatyanupapattitvāt / apatho batāyaṃ bhagavan dharmaḥ sarvapathānupalabdhitvāt //

atha khalu devānāmindro brahmā sahāpatiste ca kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantametadavocan - anujāto batāyaṃ bhagavan bhagavataḥ śrāvaka āryasubhūtiḥ sthaviraḥ / tatkasya hetoḥ? tathā hi bhagavan yaṃ yameva ayamāryasubhūtiḥ sthaviro dharmaṃ deśayati, taṃ tameva dharmaṃ śūnyatāmārabhya deśayati //

atha khalvāyuṣmān subhūtiḥ śakraṃ devānāmindraṃ brahmāṇaṃ ca sahāpatiṃ tāṃś ca kāmāvacarān rūpāvacarāṃś ca devaputrānāmantrayate sma - yaddevaputrā evaṃ vadatha - anujāto 'yaṃ subhūtiḥ sthavirastathāgatasyeti / ajātatvātsubhūtiḥ sthaviro 'nujātastathāgatasya / anujātastathatāṃ subhūtiḥ sthavirastathāgatasya / yathā tathāgatatathatā anāgatā agatā, evaṃ hi subhūtitathatā anāgatā agatā / evaṃ hi subhūtiḥ sthavirastathāgatatathatāmanujātaḥ / ādita eva subhūtiḥ sthavirastathāgatatathatāmanujātaḥ / tatkasya hetoḥ? yā hi tathāgatatathatā, sā sarvadharmatathatā / yā sarvadharmatathatā, sā tathāgatatathatā / yā ca tathāgatatathatā, yā ca sarvadharmatathatā, saiva subhūteḥ sthavirasya tathatā / tāṃ tathatāmanujātaḥ subhūtiḥ sthaviraḥ / ato 'nujātastathāgatasya / sāpi ca tathatā atathatā / tāṃ tathatāmanujātaḥ / evaṃ hi subhūtiḥ sthavirastathāgatamanujātaḥ / tathāgatasya yā sā tathatāyāḥ sthititā, tayā sthititayā subhūtiḥ sthavirastathāgatamanujātaḥ / yathā tathāgatatathatā avikārā nirvikārā, avikalpā nirvikalpā, evaṃ hi subhūtitathatā avikārā nirvikārā, avikalpā nirvikalpā / evaṃ hi subhūtiḥ sthavirastayā tathatayā avikāro nirvikāro 'vikalpo nirvikalpastathāgatasyānujātaḥ / yathā ca tathāgatatathatā avikārā nirvikārā avikalpā nirvikalpā, na kvacitpratihanyate, evaṃ sarvadharmatathatā avikārā nirvikārā avikalpā nirvikalpā, na kvacitpratihanyate / tatkasya hetoḥ? yā ca tathāgatatathatā, yā ca sarvadharmatathatā, ekaivaiṣā tathatā advayādvaidhīkārā advayatathatā /

na kvacittathatā, na kutaścittathatā, na kasyacittathatā / yataḥ sā na kasyacittathatā, tataḥ sā tathatā advayādvaidhīkārā advayatathatā / evaṃ hi subhūtiḥ sthaviro 'nujātastathāgatasyākṛtatathatayā / yā ca akṛtatathatā, na sā kadācinna tathatā / yataś ca (vaidya 154) sā na kadācinna tathatā, tataḥ sā tathatā advayādvaidhīkārā advayatathatā / evaṃ hi subhūtiḥ sthaviro 'nujātastathāgatam / yathā tathāgatatathatā sarvatra sarvadharmeṣvavikalpā nirvikalpā, evaṃ subhūtitathatā sarvatra sarvadharmeṣvavikalpā nirvikalpā / evameva ca tathāgatatathatayābhinirmitaḥ subhūtiśceti dvayamapyaluptametadabhinnaṃ bhedakānupalabdhitaḥ / evaṃ hi subhūtiḥ sthavirastathāgatamanujātaḥ / yathā tathāgatatathatā nānyatra sarvadharmatathatāyāḥ, evaṃ hi subhūtitathatā nānyatra sarvadharmatathatāyāḥ / yā nānyatra sarvadharmatathatāyāḥ, na sā kasyacinna tathatā / saiva sā tathatā sarvadharmatathatā / tāṃ tathatāṃ subhūtiḥ sthaviro 'nanyatathatānugamenopagataḥ / na cātra kaścinna kvacidanugatimupagataḥ / evaṃ hi subhūtiḥ sthavirastathāgatamanujātaḥ / yathā tathāgatatathatā nātītā na anāgatā na pratyutpannā, evaṃ sarvadharmatathatā nātītā nānāgatā na pratyutpannā / evaṃ hi subhūtiḥ sthavirastāṃ tathatāmanujātastathāgatamanujāta ityucyate / tathāgatatathatayāpi hyanugatastathatāṃ tathāgatatathatayā atītatathatāmanugataḥ / atītatathatayā tathāgatatathatāmanugataḥ / tathāgatatathatayā anāgatatathatāmanugataḥ / anāgatatathatayā tathāgatatathatāmanugataḥ / tathāgatatathatayā pratyutpannatathatāmanugataḥ /

pratyutpannatathatayā tathāgatatathatāmanugataḥ / tathāgatatathatayā atītānāgatapratyutpannatathatāmanugataḥ / atītānāgatapratyutpannatathatayā tathāgatatathatāmanugataḥ / iti hi subhūtitathatā ca atītānāgatapratyutpannatathatā ca tathāgatatathatā ca advayametadadvaidhīkāram / evaṃ sarvadharmatathatā ca subhūtitathatā ca advayametadadvaidhīkāram / yaiva ca bhagavato bodhisattvabhūtasya tathatā, saiva bhagavato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya tathatā / iyaṃ sā tathatā, yayā tathatayā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhaḥ san tathāgata iti nāmadheyaṃ labhate / asyāṃ khalu punastathātagatathatāyāṃ nirdiśyamānāyāmiyaṃ mahāpṛthivī tasyāṃ velāyāṃ ṣaḍvikāramaṣṭādaśamahānimittamakampat, prākampat, saṃprākampat, acalat prācalat saṃprācalat, avedhat prāvedhat saṃprāvedhat, araṇat prāraṇat saṃprāraṇat, akṣubhyat prākṣubhyat saṃprākṣubhyat, agarjat prāgarjat saṃprāgarjat tathāgatasyaivānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyamānasyeti / punaraparaṃ subhūtiḥ sthavirastān devaputrānāmantrayate sma - evaṃ hi devaputrāḥ subhūtiḥ sthavirastathāgatamanujātaḥ //

punaraparaṃ subhūtiḥ sthaviro na rūpamanujāto na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānamanujāto na srotaāpattiphalamanujāto na sakṛdāgāmiphalaṃ na anāgāmiphalaṃ na arhattvaphalamanujāto na pratyekabuddhatvamanujāto na buddhatvamanujātaḥ / tatkasya hetoḥ? tathā hi te dharmā na saṃvidyante nopalabhyante yairanujāyeta, ye cānujāyeran / evaṃ hi subhūtiḥ sthavirastathāgatamanujātaḥ //

atha khalvāyuṣmān śāriputro bhagavantametadavocat - gambhīracaryeyaṃ bhagavan yaduta tathatā / evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - evametacchāriputra, evam etat / (vaidya 155) gambhīracaryeyaṃ śāriputra yaduta yathatā / asmin khalu punastathatānirdeśe nirdiśyamāne trayāṇāṃ bhikṣuśatānāmanupādāyāsravebhyaścittāni vimuktāni, pañcānāṃ ca bhikṣuṇīśatānāṃ virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddham, pañcabhiś ca devaputrasahasraiḥ pūrvaparikarmakṛtairanutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā, ṣaṣṭeś ca bodhisattvānāmanupādāyāsravebhyaścittāni vimuktāni //

atha khalvāyuṣmān śāriputrasteṣāṃ bodhisattvānāmanupādāyāsravebhyaścittāni vimuktāni viditvā bhagavantametadavocat - ko bhagavan hetuḥ kaḥ pratyayo yadeteṣāṃ bodhisattvānāmanupādāyāsravebhyaścittāni vimuktāni? bhagavānāha - etaiḥ śāriputra bodhisattvaiḥ pañcabuddhaśatāni paryupāsitāni, sarvatra ca dānaṃ dattaṃ śīlaṃ rakṣityaṃ kṣāntyā saṃpāditaṃ vīryamārabdhaṃ dhyānānyutpāditāni / te khalu punarime prajñāpāramitayā aparigṛhītā upāyakauśalyena ca virahitā abhūvan / kiṃcāpi śāriputra eteṣāṃ bodhisattvānāmasti mārgaḥ śūnyatā vā ānimittacaryā vā apraṇihitamanasikāratā vā, atha ca punaretairupāyakauśalyavikalatvādbhūtakoṭiḥ sākṣātkṛtā, śrāvakabhūmau nirjātāḥ, na buddhabhūmau / tadyathāpi nāma śāriputra pakṣiṇaḥ śakuneryojanaśatiko vā dviyojanaśatiko vā triyojanaśatiko vā caturyojanaśatiko vā pañcayojanaśatiko vā ātmabhāvo bhavet / sa trāyastriṃśeṣu deveṣu vartamāno jambūdvīpamāgantavyaṃ manyeta / sa khalu punaḥ śāriputra pakṣī śakunirajātapakṣo vā bhavet, śīrṇapakṣo vā bhavet, chinnapakṣo vā bhavet / sa trāyastriṃśato devanikāyādātmānamutsṛjet - iha jambūdvīpe pratiṣṭhāsyāmīti manyeta / atha tasya pakṣiṇaḥ śakunestataḥ patataḥ ākāśe antarīkṣe sthitasya antarā cittasyaivaṃ bhavet - aho batāhaṃ punareva trāyastriṃśeṣu deveṣu pratiṣṭheyamiti / tatkiṃ manyase śāriputra api nu sa pakṣī śakuniḥ pratibalaḥ punareva trāyastriṃśeṣu deveṣu pratiṣṭhātum? āyuṣmān śāriputra āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - sacetpunarevaṃ cintayet - aho batāhamakṛto 'nupahato jambūdvīpe pratiṣṭheyamiti / tatkiṃ manyase śāriputra api nu sa pakṣī śakunirakṛto 'nupahato jambūdvīpe pratiṣṭhet? śāriputra āha - no hīdaṃ bhagavan / kṛtaś ca sa bhagavan upahataś ca bhavejjambūdvīpe ca patitaḥ san maraṇaṃ vā nigacchet maraṇamātrakaṃ vā duḥkham / tatkasya hetoḥ? evaṃ hyetadbhagavan bhavati - yadasya mahāṃścātmabhāvo bhavati, pakṣau cāsya na bhavataḥ, uccācca prapatati //

evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - evametacchāriputra, evam etat / kiṃ cāpi śāriputra bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittānyutpādya gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃstiṣṭhan dānaṃ dadyāt, śīlaṃ rakṣet, kṣāntyā saṃpādayet, vīryamārabheta, dhyānāni, samāpadyeta, mahaccāsya prasthānaṃ bhavet, mahāṃścāsya cittotpādo bhavedanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhum / sacedayaṃ prajñāpāramitayā aparigṛhīta upāyakauśalyena ca virahito bhavet, evaṃ śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati //

(vaidya 156) punaraparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ tacchīlaṃ taṃ samādhiṃ tāṃ prajñāṃ tāṃ vimuktiṃ tadvimuktijñānadarśanaṃ samanvāharati, ādhārayati nimittayogena, na sa tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ śīlaṃ na jānāti na paśyati / na samādhiṃ na prajñāṃ na vimuktiṃ na vimuktijñānadarśanaṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ jānāti, na paśyati / so 'jānannapaśyan śūnyatāyāḥ śabdaṃ śṛṇoti / sa taṃ śabdaṃ nimittīkaroti / taṃ śabdaṃ nimittīkṛtya anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitumicchati / tato veditavyam etat - sthāsyatyayaṃ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau veti / tatkasya hetoḥ? evaṃ hyetacchāriputra bhavati - yatprajñāpāramitayā aparigṛhītaḥ upāyakauśalyena ca virahito bhavati //

śāriputra āha - yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārthamājānāmi - yo bodhisattvaḥ prajñāpāramitayā aparigṛhītaḥ upāyakauśalyena ca virahitaḥ, kiṃcāpi sa bahunāpi puṇyasaṃbhāreṇa yuktaḥ kalyāṇamitravirahitaś ca bhavati, saṃśayastasyānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prāptum / tasmāttarhi bhagavan bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitā bhāvayitavyā, upāyakuśalena ca bhavitavyam / evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - evametacchāriputra, evam etat / yaḥ śāriputra bodhisattvaḥ prajñāpāramitayā aparigṛhītaḥ, upāyakauśalyena ca virahitaḥ, kiṃcāpi sa bahunā puṇyasaṃbhāreṇa yuktaḥ kalyāṇamitravirahitaś ca bhavati, saṃśayastasyānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prāptum / tasmāttarhi śāriputra bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitā bhāvayitavyā, upāyakuśalena ca bhavitavyam //

atha khalu śakro devānāmindraḥ sārdhaṃ kāmāvacarairdevaputraiḥ, brahmāpi sahāpatiḥ rūpāvacarairdevaputraiḥ sārdhaṃ bhagavantametadavocat - gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā, durabhisaṃbhavā bhagavan anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / paramadurabhisaṃbhavā bhagavan anuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃboddhum / atha khalu bhagavāṃstān śakradevendrapramukhān kāmāvacarān devaputrān sahāpatimahābrahmapramukhān rūpāvacarāṃś ca devaputrānāmantrayate sma - evametaddevaputrāḥ, evam etat / gambhīreyaṃ devaputrāḥ prajñāpāramitā / durabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / paramadurabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃboddhuṃ duṣprajñairhīnavīryairhīnādhimuktikairanupāyakuśalaiḥ pāpamitrasaṃsevibhiḥ //

atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - yadbhagavānevamāha - durabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / paramadurabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃboddhumiti, kathaṃ bhagavan durabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ? paramadurabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃboddhum, yatra na kaścidabhisaṃbudhyate? tatkasya hetoḥ? śūnyatvādbhagavan sarvadharmāṇām / na sa kaściddharmaḥ saṃvidyate yo dharmaḥ śakyo 'bhisaṃboddhum / tathā hi bhagavan sarvadharmāḥ śūnyāḥ / yasyāpi bhagavan dharmasya prahāṇāya dharmo deśyate, so 'pi dharmo na saṃvidyate / evaṃ yaścābhisaṃbudhyeta anuttarāṃ samyaksaṃbodhim, yaccābhisaṃboddhavyam, yaś ca jānīyāt, yacca jñātavyam, (vaidya 157) sarva ete dharmāḥ śūnyāḥ / anenāpi bhagavan paryāyeṇa mamaivaṃ bhavati - svabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃboddhuṃ na durabhisaṃbhaveti / evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - asaṃbhavatvātsubhūte durabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / asadbhūtatvātsubhūte durabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / avikalpatvātsubhūte durabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / aviṭhapitvātsubhūte durabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / paramadurabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃboddhum //

atha khalvāyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - śūnyamityanenāpyāyuṣman subhūte paryāyeṇa durabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / paramadurabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃboddhum / tatkasya hetoḥ? na hyāyuṣman subhūte ākāśasyaivaṃ bhavati - ahamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsye iti / evaṃ ca āyuṣman subhūte ime dharmā abhisaṃboddhavyāḥ / tatkasya hetoḥ? ākāśasamā hyāyuṣman subhūte sarvadharmāḥ / yadi cāyuṣman subhūte svabhisaṃbhavā bhavedanuttarā samyaksaṃbodhiḥ, na tvevaṃ gaṅgānadīvālukopamā bodhisattvā vivarterannanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / yasmāttarhyāyuṣman subhūte gaṅgānadīvālukopamā bodhisattvā vivartante 'nuttarayāḥ samyaksaṃbodheḥ, tasmādāyuṣman subhūte evaṃ vijñāyate - durabhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / paramadubhisaṃbhavā anuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃboddhumiti //

evamukte āyuṣman subhūtirāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - kiṃ punarāyuṣman śāriputra rūpaṃ vivartate anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ? śāriputra āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra anyatra rūpātsa dharmaḥ, yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra anyatra vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārebhyo 'nyatra vijñānāt sa dharmaḥ, yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra yā rūpatathatā, sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra yā vedanātathatā saṃjñātathatā saṃskāratathatā, yā vijñānatathatā, sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra anyatra rūpatathatāyāḥ sa dharmaḥ, yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra anyatra vedanātathatāyāḥ saṃjñātathatāyāḥ saṃskāratathatāyāḥ, anyatra vijñānatathatāyāḥ sa dharmaḥ, yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra rūpamabhisaṃbudhyate anuttarāṃ samyaksaṃbodhim? āha - no hīdamāyuṣman subhūte /

subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānamabhisaṃbudhyate anuttarāṃ samyaksaṃbodhim? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman (vaidya 158) śāriputra anyatra rūpātsa dharmaḥ, yo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra anyatra vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārebhyaḥ, anyatra vijñānātsa dharmaḥ, yo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra rūpatathatā anuttarāṃ saṃbodhimabhisaṃbudhyate? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra vedanātathatā saṃjñātathatā saṃskāratathatā vijñānatathatā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra anyatra rūpatathatāyāḥ sa dharmaḥ, yo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra anyatra vedanātathatāyāḥ saṃjñātathatāyāḥ saṃskāratathatāyāḥ, anyatra vijñānatathatāyāḥ sa dharmaḥ, yo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra rūpaṃ boddhavyamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ boddhavyamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau? āha - no hīdamāyuṣman subhūte /

subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra anyatra rūpātsa dharmaḥ, yo boddhavyo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra anyatra vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārebhyaḥ, anyatra vijñānātsa dharmaḥ yo boddhavyo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau ? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra rūpatathatā boddhavyā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra vedanātathatā saṃjñātathatā saṃskāratathatā vijñānatathatā boddhavyā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra anyatra rūpatathatāyāḥ sa dharmaḥ, yo boddhavyo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra anyatra vedanātathatāyāḥ saṃjñātathatāyāḥ saṃskāratathatāyāḥ, anyatra vijñānatathatāyāḥ sa dharmaḥ, yo boddhavyo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - tatkiṃ manyase āyuṣman śāriputra tathatā vivartate anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - tatkiṃ manyase āyuṣman śāriputra tathatāyāṃ sa dharmaḥ, yo vivartate anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ? āha - no hīdamāyuṣman subhūte /

subhūtirāha - tatkatamaḥ punarāyuṣman śāriputra sa dharmo yo vivartate anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ? yastasyāmeva dharmatāyāṃ sthitaḥ sarvadharmāsthānayogena? katamo vā punaḥ sa śāriputra dharmo yā tathatā? kaccidvā punarāyuṣman śāriputra tathatā vivartiṣyate? āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - evamāyuṣman śāriputra satyataḥ sthitito 'nupalabhyamānānāṃ sarvadharmāṇāṃ katamaḥ sa dharmaḥ, yo vivartiṣyate anuttarayāḥ samyaksaṃbodheḥ? evamukte āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ (vaidya 159) subhūtimetadavocat - yayā dharmanayajātyā āyuṣmān subhūtiḥ sthaviro nirdiśati, tayā na sa kaściddharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / ye ca khalu punarime āyuṣman subhūte trayo bodhisattvayānikāḥ pudgalāstathāgatenākhyātāḥ, eṣāṃ trayāṇāṃ vyavasthānaṃ na bhavati / ekameva hi yānaṃ bhavati yaduta buddhayānaṃ bodhisattvayānaṃ yathā āyuṣmataḥ subhūternirdeśaḥ //

atha khalvāyuṣmān pūrṇo maitrāyaṇīputra āyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - kiṃ punarāyuṣman śāriputra āyuṣmān subhūtiḥ sthaviraḥ ekam api bodhisattvaṃ nābhyupagacchati śrāvakayānikaṃ vā pratyekabuddhayānikaṃ vā mahāyānikaṃ vā / praṣṭavyastāvadayamāyuṣmān subhūtiḥ sthaviraḥ / atha khalvāyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - kiṃ punastvamāyuṣman subhūte ekam api bodhisattvaṃ nābhyupagacchasi śrāvakayānikaṃ vā pratyekabuddhayānikaṃ vā mahāyānikaṃ vā? subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra yā tathatāyāstathatā, tatra tathatāyāmekam api bodhisattvaṃ samanupaśyasi śrāvakayānikaṃ vā pratyekabuddhayānikaṃ vā mahāyānikaṃ vā? śāriputra āha - na hyetadāyuṣman subhūte / tathatāpi tāvat tribhirākārairnopalabhyate, prāgeva bodhisattvaḥ / subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra tathatā ekenāpyākāreṇopalabhyate? āha - na hyetadāyuṣman subhūte / subhūtirāha - kaccitpunastvamāyuṣman śāriputra tathatāyāmekam api bodhisattvadharmaṃ samanupaśyasi? āha - na hyetadāyuṣman subhūte / subhūtirāha - evamāyuṣman śāriputra satyataḥ sthititastasya bodhisattvadharmasyānupalabhyamānasya kutastavaivaṃ bhavati - ayaṃ śrāvakayānikaḥ, ayaṃ pratyekabuddhayānikaḥ, ayaṃ mahāyānika iti? evameteṣāmāyuṣman śāriputra bodhisattvānāṃ tathatāyāṃ pravibhāvyamānānāmaviśeṣatāṃ nirviśeṣatāṃ nirnānākaraṇatāṃ śrutvā yasya bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na pṛṣṭhībhavati, veditavyam etat - niryāsyatyayaṃ bodhisattvo mahāsattvo bodhyā iti //

atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - sādhu sādhu subhūte / evametatsubhūte, evam etat / pratibhāti te subhūte yathāpi nāma tathāgatānubhāvena buddhādhiṣṭhānenedaṃ vadasi / evameteṣāṃ bodhisattvānāṃ tathatāyāṃ pravibhāvyamānānāmaviśeṣatāṃ nirviśeṣatāṃ nirnānākaraṇatāṃ śrutvā yasya bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na pṛṣṭhībhavati, veditavyam etat - niryāsyatyayaṃ bodhisattvo mahāsattvo bodhyā iti / atha khalvāyuṣmān śāriputro bhagavantametadavocat - katamayā bhagavan bodhyā niryāsyatyayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ? bhagavānāha - anuttarayā śāriputra samyaksaṃbodhyā niryāsyatyayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ //

atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - anuttarāyāṃ bhagavan samyaksaṃbodhau niryātukāmena bodhisattvena mahāsattvena kathaṃ sthātavyaṃ kathaṃ śikṣitavyam? bhagavānāha - anuttarāyāṃ subhūte samyaksaṃbodhau niryātukāmena bodhisattvena mahāsattvena sarvasattveṣu samaṃ sthātavyam / sarvasattveṣu samaṃ cittamutpādayitavyam / na viṣamacittena pare ālambitavyāḥ / maitracittena pare ālambitavyāḥ / (vaidya 160) hitacittena pare ālambitavyāḥ / kalyāṇacittena pare ālambitavyāḥ / nihatamānacittena pare ālambitavyāḥ / apratihatacittena pare ālambitavyāḥ / avirhisācittena pare ālambitavyāḥ / aviheṭhanācittena pare ālambitavyāḥ / sarvasattveṣu mātṛsaṃjñāmupasthāya pitṛsaṃjñāṃ putrasaṃjñāṃ duhitṛsaṃjñāṃ copasthāpya pare ālambitavyāḥ / evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmena sarvasattvānāmantike sthātavyam, evaṃ śikṣitavyam - sarvasattvānāmahaṃ nātha iti / svayaṃ ca sarvapāpanivṛttau sthātavyam / dānaṃ dātavyaṃ śīlaṃ rakṣitavyaṃ kṣāntyā saṃpādayitavyaṃ vīryamārabdhavyaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ prajñāyāṃ parijayaḥ kartavyaṃ, anulomapratilomapratītyasamutpādo vyavalokayitavyaḥ, anyeṣām api tatra samādāpakena tadvarṇavādinā tatsamanujñena ca bhavitavyam / evaṃ satyeṣu yāvadbodhisattvanyāmāvakrāntau sattvaparipācane ca sthitvā anyeṣām api tatra samādāpakena tadvarṇavādinā tatsamanujñena ca bhavitavyam / tasyaivaṃ spṛhayata evaṃ śikṣamāṇasya anāvaraṇaṃ rūpaṃ yāvaddharmasthitiranāvaraṇā bhaviṣyatīti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ tathatāparivarto nāma ṣoḍaśaḥ // asp_17: avinivartanīyākāraliṅganimittaparivartaḥ saptadaśaḥ / atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - avinivartanīyasya bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya ke ākārāḥ, kāni liṅgāni, kāni nimittāni? kathaṃ vā bhagavan vayaṃ jānīyāma ayamavinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva iti? bhagavānāha - yā ca subhūte pṛthagjanabhūmiḥ, yā ca śrāvakabhūmiḥ, yā ca pratyekabuddhabhūmiḥ, yā ca buddhabhūmiḥ, iyaṃ tathatābhūmirityucyate / sarvāścaitāstathatāyā advayā advaidhīkārā avikalpā nirvikalpā iti tāṃ tathatāṃ tāṃ dharmatāmavataranti / tathatāyāṃ sthitastathatāṃ na kalpayati na vikalpayati, evamavatarati / evamavatīrṇo yathātathatāṃ śrutvāpi tato 'pi cāpakramya na kāṅkṣati na vimatiṃ karoti, na vicikitsati, naivamiti na dhandhāyati, api tu evametattathataivetyadhimuñcatyavagāhate, na ca yatkiṃcanapralāpī bhavati, arthasaṃhitāmeva vācaṃ bhāṣate nānarthasaṃhitām, na ca pareṣāṃ kṛtākṛtāni vyavalokayati / ebhiḥ subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo nānyeṣāṃ śramaṇānāṃ brāhmaṇānāṃ vā mukhamullokayati - ime bhagavantaḥ śramaṇā brāhmaṇā vā jñeyaṃ jānanti, dṛśyaṃ paśyantīti / na cānyān devānnamaskaroti, na cānyebhyo devebhyaḥ puṣpaṃ vā dhūpaṃ vā gandhaṃ vā mālyaṃ vā vilepanaṃ vā cūrṇaṃ vā vastraṃ vā chatraṃ vā dhvajaṃ vā ghaṇṭāṃ vā patākāṃ vā dīpaṃ vā dātavyaṃ manyate, na cānyaṃ devaṃ vyapāśrayate / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ / sa khalu punaḥ subhūte avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo nāpāyeṣūpapadyate, na ca strībhāvaṃ parigṛhṇāti //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo daśakuśalān karmapathān samādāya vartate / sa ātmanā ca prāṇātipātātprativirato bhavati, parān api ca prāṇātipātaviramaṇāya samādāpayati / ātmanā ca adattādānātprativirato bhavati, parān api ca adattādānaviramaṇāya samādāpayati / ātmanā ca kāmamithyācārātprativirato bhavati, parān api ca kāmamithyācāraviramaṇāya samādāpayati / ātmanā ca surāmaireyamadyapramādasthānātprativirato bhavati, parān api surāmaireyamadyapramādasthānaviramaṇāya samādāpayati / ātmanā ca anṛtavacanātprativirato bhavati, parān api ca anṛtavacanaviramaṇāya samādāpayati / ātmanā ca piśunavacanātprativirato bhavati, parān api ca piśunavacanaviramaṇāya samādāpayati / ātmanā ca paruṣavacanātprativirato bhavati, parān api ca paruṣavacanaviramaṇāya samādāpayati / ātmanā ca saṃbhinnapralāpātprativirato bhavati, parān api ca saṃbhinnapralāpaviramaṇāya samādāpayati / ātmanā ca abhidhyātaḥ prativirato bhavati, parān api ca abhidhyānaviramaṇāya samādāpayati / (vaidya 162) ātmanā ca vyāpādātprativirato bhavati, parān api ca vyāpādaviramaṇāya samādāpayati / ātmanā ca mithyādarśanātprativirato bhavati, parān api ca mithyādarśanaviramaṇāya samādāpayati / evaṃ khalu subhūte avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ svayaṃ ca daśakuśalān karmapathān samādāya vartate, parān api ca daśakuśaleṣu karmapatheṣu saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati pratiṣṭhāpayati dṛḍhīkaroti / sa svapnāntaragato 'pi daśakuśalān karmapathānekaikato vā bāhulyato vā sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ nādhyāpadyate, cittenāpi na samudācarati / tasya khalu punaḥ subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya svapnāntaragatasyāpi daśakuśalāḥ karmapathā āmukhībhavanti / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo yaṃ yaṃ dharmaṃ paryavāpnoti, dadāti ca, taṃ taṃ evaṃcittaḥ paryavāpnoti, dadāti ca - imamahaṃ dharmaṃ sarvasattvānāmarthāya paryavāpnomi dadāmi ca, hitāya sukhāya ca / iti caiṣa bhavatu, anayā dharmadeśanayā dhārmikā abhiprāyāḥ sarvasattvānāṃ paripūryantāmiti / tacca dharmadānaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ karoti / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo gambhīreṣu dharmeṣu bhāṣyamāṇeṣu na kāṅkṣati, na vimatiṃ karoti, na vicikitsati na dhandhāyati, hitavacanaś ca bhavati, mitavacanaś ca bhavati, snigdhavacanaś ca bhavati, alpastyānamiddhaś ca bhavati, niranuśayaś ca bhavati / so 'bhikrāman vā pratikrāman vā na bhrāntacitto 'bhikrāmati vā, pratikrāmati vā / upasthitasmṛtirabhikrāmati, upasthitasmṛtiḥ pratikrāmati / na vilambitaṃ pādaṃ bhūmerutkṣipati, na vilambitaṃ pādaṃ bhūmau nikṣipati / sukhamevotkṣipati, sukhaṃ nikṣipati / na ca sahasā pādaṃ bhūmerutkṣipati, na ca sahasā pādaṃ bhūmau nikṣipati, paśyannaiva bhūmipradeśamākrāmati / tasya khalu punaḥ subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya śarīre cīvaraparibhogo na yūkilo bhavati / sa caukṣasamudācāraś ca bhavati / alpābādhaś ca bhavati / alpādīnavaś ca bhavati / yāni khalu punaranyeṣāṃ sattvānāmaśītiḥ kṛmikulasahasrāṇi kāye saṃbhavanti, tāni tasya kāye sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ na saṃbhavanti / tatkasya hetoḥ? tathā hi tasya tāni kuśalamūlāni sarvalokābhyudgatāni bhavanti //

yathā yathā ca tasya tāni kuśalamūlāni vivardhante, tathā tathā sa bodhisattvo mahāsattvaḥ kāyapariśuddhiṃ ca parigṛhṇīte, vākpariśuddhiṃ ca parigṛhṇīte, cittapariśuddhiṃ ca parigṛhṇīte / subhūtirāha - kā punarbhagavaṃstasya bodhisattvasya mahāsattvasya cittapariśuddhirveditavyā? (vaidya 163) bhagavānāha - yathā yathā subhūte tasya bodhisattvasya mahāsattvasya tāni kuśalamūlāni vivardhante, tathā tathā sa bodhisattvo mahāsattvaścittālpakṛtyatāṃ ca parigṛhṇīte, cittāśāṭhyatāṃ ca cittāmāyāvitāṃ ca cittākuṭilatāṃ cittāvaṅkatāṃ ca parigṛhṇīte, yayā ca subhūte cittapariśuddhyā śrāvakapratyekabuddhabhūmimatikrānto bhavati / iyaṃ subhūte tasya bodhisattvasya mahāsattvasya cittapariśuddhirveditavyā / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo na lābhasatkāraślokaguruko bhavati, na cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraguruko bhavati, nerṣyāmātsaryabahulo bhavati / na ca gambhīreṣu dharmeṣu bhāṣyamāṇeṣu saṃsīdati / sthirabuddhiś ca bhavati, gambhīrabuddhiś ca bhavati, satkṛtya ca parato dharmaṃ śṛṇoti / yaṃ ca satkṛtya parato dharmaṃ śṛṇoti, taṃ sarvaṃ prajñāpāramitāyāṃ saṃsyandayati / yāni ca laukikāni śilpasthānakarmasthānāni, tāni sarvāṇi prajñāpāramitāmāgamya dharmatayā saṃsyandayati / na ca kaṃciddharma samanupaśyati, yaṃ na dharmadhātunā yojayati / sarvameva ca taṃ prayujyamānaṃ samanupaśyati / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ avinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte māraḥ pāpīyānaṣṭau mahānirayānabhinirmāya tatra ekaikasmin mahāniraye bahūni bodhisattvaśatāni bahūni bodhisattvasahasrāṇi bahūni bodhisattvaśatasahasrāṇyabhinirmāya avinivartanīyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvamevaṃ vadet - ye tathāgatena avinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvā vyākṛtāḥ, te eteṣu mahānirayeṣūpapannāḥ / tvamapyevaṃ mahānirayeṣu prapatsyase, yatastvamavinivartanīyo vyākṛtaḥ / punareva tvametadbodhicittaṃ pratideśaya, pratiniḥsṛja / kiṃ te buddhatvena? evaṃ tvaṃ na nirayeṣūpapatsyase / evaṃ tvaṃ kurvan svargopago bhaviṣyasīti / sacedevam api bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ na kṣubhyati, na calati, evaṃ jānāti - asthānametadanavakāśaḥ, yadavinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'pāyeṣūpapadyate iti / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān śramaṇaveṣeṇa avinivartanīyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvamupasaṃkramyaivaṃ vakṣyati - yadetattvayā pūrvaṃ śrutaṃ tatpratideśaya, yattvayā pūrvaṃ parigṛhītaṃ tatpratiniḥsṛja / sacettvamevaṃ pratideśayiṣyasi, sacettvamevaṃ pratiniḥsrakṣyasi, evaṃ vayaṃ tvāṃ punaḥ punarupasaṃkramiṣyāmaḥ / yadetattvayedānīṃ śrutam, naitadbuddhavacanam / kavikṛtaṃ kāvyam etat / yatpunaridamahaṃ bhāṣe, etadbuddhabhāṣitam, etadbuddhavacanamiti / etacchrutvā sacedbodhisattvaḥ kṣubhyati calati, veditavyametatsubhūte - nāyaṃ vyākṛto bodhisattvastathāgataiḥ / aniyato 'yaṃ (vaidya 164) bodhisattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / nāyamavinivartanīyadhātau sthita iti / sacetpunaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na kṣubhyati na calati, śrutvāpi cemāṃ vācaṃ mārasya pāpīyasaḥ dharmatāmeva pratisarati, anutpādamevānirodhamevānabhisaṃskārameva pratisarati, na parasya śraddhayā gacchati / tadyathāpi nāma subhūte arhan bhikṣuḥ kṣīṇāsravo na parasya śraddhayā gacchati dharmatāyāṃ pratyakṣakārī / asaṃhāryo bhavati māreṇa pāpīyasā / evameva subhūte avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'navamardanīyaḥ śrāvakayānikaiḥ pudgalaiḥ pratyekabuddhayānikaiś ca / apratyudāvartanīyadharmā bhavati, śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā niyato bhavati sarvajñatāyāṃ samyaksaṃbodhiparāyaṇaḥ / sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā avinivartanīyadhātau sthito bhavati, tadā aparapraṇeyo bhavati / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvamupasaṃkramya kaścidevaṃ vakṣyatisaṃsāracārikaiṣā, naiṣā bodhisattvacārikā / ihaiva tvaṃ duḥkhasyāntaṃ kuru / na bhūyastāni saṃsārāvacarāṇi duḥkhadaurmanasyāni pratyanubhaviṣyasīti / aho bata tavāyamihaiva tāvadātmabhāvo 'nabhinirvṛtto bhaviṣyati, kutaḥ punastvamanyamātmabhāvaṃ parigrahītavyaṃ manyase iti vā / sacedevam api na kṣubhyati na calati, tamenaṃ māraḥ pāpīyān svayamevaṃ vakṣyati - icchasi tvaṃ draṣṭuṃ tān bodhisattvān mahāsattvān yairgaṅgānadīvālukopamān kalpān buddhā bhagavantaḥ pratyupasthitāścīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ, gaṅgānadīvālukopamānāṃ buddhānāṃ bhagavatāmantikeṣu brahmacaryaṃ caritam, gaṅgānadīvālukopamā eva buddhā bhagavantaḥ paryupāsitāḥ paripṛṣṭāḥ paripraśnīkṛtāś ca asyaiva bodhisattvayānasyārthāya kathaṃ bodhisattvairmahāsattvaiḥ sthātavyamiti? yathā ca bodhisattvairmahāsattvaiḥ sthātavyam, tathā ca taistathāgatairevākhyātam / tathāpi sthitvā tathā caritvā tathaiva yogamāpadya adyāpi taireva tāvanna anuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃbuddhā / tathā avavādānuśāsanyāṃ sthitaistathā śikṣamāṇaiḥ sarvajñatā nānuprāptā / kutaḥ punastvamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimanuprāpsyasīti? sacedevam api na kṣubhyati na calati, taṃ māraḥ pāpīyāṃstasminneva pṛthivīpradeśe bhikṣūnabhinirmāyaivaṃ vakṣyati - ete bhikṣavo 'rhantaḥ kṣīṇāsravāḥ saṃvṛttāḥ, ye bodhaye saṃprasthitā abhūvan, tatra tarhi arhattvamanuprāptā arhattve sthitāḥ /

kutaḥ punastvamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimanuprāpsyatīti? sacetkhalu punarevam api bhāṣyamāṇe evaṃ nirdiśyamāne bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ na kṣubhyati na calati, ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ / sacedbodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ parataḥ śrutvaivaṃ vivekapadāni dharmatāyā na parihīyate, na pratyudāvartate 'sya mānasam, na cānyathābhāvaścittasya bhavati, tāni ca sarvāṇi mārakarmāṇi tathā saṃjānāti - asthānaṃ subhūte anavakāśaḥ, yatsa bodhisattvo mahāsattvastathā caran pāramitāsu na sarvajñatāmanuprāpnuyāt -(vaidya 165) asthānametadanavakāśo yattathā caratastathā śikṣamāṇasya bodhisattvasya mahāsattvasya yathā tathāgatairākhyātaṃ tayā caryayā avirahitasya ebhiḥ pāramitāpratisaṃyuktairmanasikārairviharato māraḥ pāpīyānnāvatāraṃ lapsyate / sacedbodhisattvo mahāsattvo mārakarmāṇi budhyate, parataś ca śrutvā vivekapadāni na parihīyate, na pratyudāvartate 'sya mānasam, na cāsya cittamanyathā bhavati, tāni ca mārakarmāṇi tathā saṃjānāti / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo na rūpasaṃjñāmabhisaṃskāroti, na rūpasaṃjñāmutpādayati / evaṃ na vedanāsaṃjñāṃ na saṃjñāsaṃjñāṃ na saṃskārasaṃjñām / na vijñānasaṃjñāmabhisaṃskaroti, na vijñānasaṃjñāmutpādayati / tatkasya hetoḥ? tathā hi avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ svalakṣaṇaśūnyairdharmairbodhisattvanyāmāvakrāntaḥ / tam api dharmaṃ nopalabhate nābhisaṃskāroti notpādayati / tata ucyate anutpādajñānakṣāntiko bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīya iti / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān bhikṣuveṣeṇopasaṃkramya bodhisattvaṃ mahāsattvamevaṃ vicchandayiṣyati - ākāśasamaiṣā yaduta sarvajñatā / asanneṣa dharmo yaduta sarvajñatā / asaṃvidyamāna eṣa dharmo yaduta sarvajñatā / ko 'trājñāsyati, ko 'trābhisaṃbhotsyate? naitena kaścinniryāsyati - yaścābhisaṃbudhyeta, yaccābhisaṃboddhavyam, yaś ca ājānīyāt, yacca ājñātavyam / sarvatra te dharmā ākāśasamāḥ / nirarthakaṃ tvaṃ vihanyase / mārakarmairvaitatparidīpitaṃ yaduta anuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃboddhavyeti, naitadbuddhabhāṣitamiti / tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā evaṃ jñātavyamevaṃ samanvāhartavyamevaṃ veditavyam - mārakarmaivaitat, yeyaṃ vivecanatā / evaṃ cintayitvā tatra dṛḍhacittena bhavitavyam, aprakampyacittenāsaṃhāryacittena bhavitavyam / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakapratyekabuddhabhūminirvṛttaḥ sarvajñatāyāṃ pravṛtto bhavati / sa ākāṅkṣan prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate / tathā dvitīyaṃ tathā tṛtīyaṃ tathā caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate / sa ebhiścaturbhirdhyānairviharati, dhyānaparijayaṃ ca karoti, dhyānāni ca samāpadyate, na ca dhyānavaśenopapadyate / sa punareva kāmāvacarān dharmānadhyālambate / idam api subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya avinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo na nāmaguruko bhavati, na kīrtiśabdaślokaguruko bhavati, na nāmni sajjate / so 'saṃkṣubhitacitto bhavati, sarvasattveṣu (vaidya 166) hitacittaś ca bhavati / so 'bhikrāman vā pratikrāman vā abhrāntacitto 'bhikrāmati, abhrāntacittaḥ pratikrāmati / smṛtimānevābhikrāmati, smṛtimāneva pratikrāmati / sacetso 'gāramadhyāvasati, nāsya bhavatyadhimātraḥ kāmeṣu kāmābhiṣvaṅgo vā abhiprāyo vā / sa nirvitsaṃjñyeva kāmān paribhuṅkte / sa utrastasaṃjñyeva kāmān paribhuṅkte / tadyathāpi subhūte caurakāntāramadhyagataḥ puruṣaḥ āhārakṛtyaṃ kurvannutrastasaṃjñyevāhāraṃ kuryāt, gamanasaṃjñyevāhāraṃ kuryāt, kadā nu khalu nāma ahamitaścaurakāntārādatikrānto bhaviṣyāmītyevaṃsaṃjñī aviśrabdhamāhāramāharati / evameva subhūte avinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvā agāramadhyāvasanto yān yāneva kāmān paribhuñjate, tāṃstānanarthikā eva agṛddhā eva asaktā eva kāmān paribhuñjate / anarthikā eva ca te bhavanti priyarūpasātarūpaiḥ pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ / te 'gāramadhyāvasanto na samaviṣameṇa jīvikāṃ kalpayanti / dharmeṇaiva jīvikāṃ kalpayanti nādharmeṇāpi / maraṇamupagacchanti na tveva pareṣāmapamardanaṃ kurvanti / tatkasya hetoḥ? tathā hi taiḥ satpuruṣairmahāpuruṣairatipuruṣaiḥ puruṣapravaraiḥ puruṣaśobhanaiḥ puruṣarṣabhaiḥ puruṣodāraiḥ puruṣaśauṭīraiḥ puruṣapuṃgavaiḥ puruṣadhuryaiḥ puruṣapadmaiḥ puruṣapuṇḍarīkaiḥ puruṣājāneyaiḥ puruṣanāgaiḥ puruṣasiṃhaiḥ puruṣadamyasārathibhiḥ sarvasattvāḥ paramasukhe niyojayitavyāḥ / evaṃ hi subhūte agāramadhyāvasanti bodhisattvā mahāsattvā yathāpi nāma prajñāpāramitābalādhānaprāptatvāt / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgatā bodhisattvā mahāsattvā avinivartanīyā anuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyāḥ //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya vajrapāṇirmahāyakṣo nityānubaddho bhavati / sa durdharṣo bhavati, anatikramaṇīyaś ca bhavati manuṣyairvā amanuṣyairvā, durāsadaḥ sarvasattvānām / sa na vikṣiptacitto bhavati, na vikalendriyo bhavati, paripūrṇaindriyaś ca bhavati nāparipūrṇendriyaḥ / puruṣavṛṣabhendriyasamanvāgataś ca bhavati nāsatpuruṣaḥ / sa yānīmāni strīṇāṃ vaśīkaraṇāni mantrajāpyauṣadhividyābhaiṣajyādīni, tāni sarvāṇi sarveṇa sarvaṃ na prayojayati / śuddhājīvaś ca bhavati na mithyājīvaḥ / na vigrahavivādaśīlaḥ / ṛjudṛṣṭikaś ca bhavati / nātmotkarṣī na parapaṃsakaḥ / sa ebhiścānyaiś ca guṇaiḥ samanvāgato bhavati / sa na striyaṃ na ca puruṣaṃ vyākaroti - putro vā te bhaviṣyati, duhitā vā te bhaviṣyatīti / tasyaivamādikā evaṃrūpā ādeyatādoṣā na bhavanti / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya ye ākārā yāni liṅgāni yāni nimittāni yairākārairyairliṅgairyairnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo veditavyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, tānākārāṃstāni liṅgāni tāni nimittāni deśayiṣyāmi / te punaḥ katame? tadyathā - na te skandhāyatanadhātupratītyasamutpādayogānuyogamanuyuktā viharanti, na saṃgaṇikārāmakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, na rājakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, na caurakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, na senākathāyogānuyogamanuyuktā (vaidya 167) viharanti, na yuddhakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, na grāmanagaranigamajanapadarāṣṭrarājadhānīkathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, nātmakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, nāmātyamahāmātrakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, na strīpuruṣanapuṃsakakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, na yānodyānavihāraprāsādahradasarastaḍāgapuṣkariṇīvanārāmaśailakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, na yakṣarākṣasapretapiśācakaṭapūtanakumbhāṇḍakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, nānnapānavastrābharaṇagandhamālyavilepanakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, na vīthīcatvaraśṛṅgāṭakaviśikhāpaṇaśibikākuṭumbakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, na gītanṛtyākhyāyikānaṭanartakacāraṇakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, na sāgaranadīdvīpakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, na dharmaviruddhakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, na pṛthagjanaratikathāyogānuyogamanuyuktā viharanti, api tu prajñāpāramitākathāyogānuyogamanuyuktā viharanti /

avirahitāś ca bhavanti sarvajñatāpratisaṃyuktairmanasikāraiḥ / na ca te kalahabhaṇḍanavigrahavivādakathāyogānuyogamanuyuktā viharanti / dharmakāmā eva ca te bhavanti, nādharmakāmāḥ / abhedavarṇavādinaś ca te bhavanti, na bhedavarṇavādinaḥ / mitrakāmāś ca te bhavanti, nāmitrakāmāḥ / dharmavādinaś ca te bhavanti, nādharmavādinaḥ / te tathāgatadarśanamevākāṅkṣanta ākāṅkṣanti anyeṣu lokadhātuṣu ye tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāstiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, teṣāmantike upapattaye cittamutpādayanti / te ākāṅkṣantastatropapadyante / evaṃ te avirahitā bhavanti tathāgatadarśanena tathāgataparyupāsanena tathāgataparyupasthānena ca //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvāḥ kāmāvacarebhyo devebhyaścyutā rūpāvacarebhya ārūpyāvacarebhyo vā devebhyaścyutāḥ santaḥ ihaiva madhyadeśe jambūdvīpe pratyājāyante / yatra sattvāḥ kalāsu kovidāḥ, kāvyeṣu kovidāḥ, mantreṣu kovidāḥ, vidyāsu kovidāḥ, śāstreṣu kovidāḥ, nimitteṣu kovidāḥ, dharmārthakovidāḥ / alpakāḥ pratyantajanapadeṣu pratyājāyante, yadbhūyastvena madhyadeśe pratyājāyante / ye 'pi pratyanteṣu janapadeṣu pratyājāyante, te 'pi mahānagareṣu pratyājāyante / ete 'pi teṣāṃ guṇāḥ saṃvidyante / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati - avinivartanīyo vāham, na vāhamavinivartanīya iti / nāsyaivaṃ vicikitsotpadyate, na cāsya saṃśayo bhavati, svasyāṃ bhūmau nāpyasya saṃsīdanā bhavati / tadyathāpi nāma subhūte srotaāpannaḥ srotaāpattiphale svakāyāṃ bhūmau na kāṅkṣati na vicikitsati / na cāsya saṃśayo bhavati / svasyāṃ bhūmau nāpyasya saṃsīdanā bhavati / utpannotpannāni ca mārakarmāṇi kṣipramevābudhyate / na cotpannotpannānāṃ mārakarmaṇāṃ vaśena gacchati / tadyathāpi nāma subhūte puruṣa ānantaryakārī ānantaryacittena avirahito bhavati, yāvanmaraṇāvasthāyām, na taccittaṃ śaknoti prativinodayituṃ (vaidya 168) vā viṣkambhayituṃ vā / anuvartata evāsya taccittaṃ yāvanmaraṇakālasamaye 'pi / evameva subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya avinivartanīyacittaṃ sthitaṃ bhavati, svakāyāmavinivartanīyāyāṃ bhūmāvavikampyaṃ bhavati / sadevamānuṣāsureṇāpi lokena na śakyaṃ cālayituṃ vā kampayituṃ vā / utpannotpannāni ca mārakarmāṇyeva budhyate / na cotpannotpannānāṃ mārakarmaṇāṃ vaśena gacchati / tasya svasyāṃ bhūmau niṣkāṅkṣasya nirvicikitsasya jātivyativṛttasyāpi na śrāvakacittaṃ na pratyekabuddhacittaṃ votpadyate / jātivyativṛttasyāpyevaṃ bhavatināhaṃ nābhisaṃbhotsye / abhisaṃbhotsye evāhamanuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ svasyāṃ bhūmau sthitaḥ / aparapraṇeyo bhavati, anavamardanīyaś ca bhavati svasyāṃ bhūmau / tatkasya hetoḥ? tathā hi sa sthito 'saṃhāryeṇa cittena asaṃhāryeṇa jñānena samanvāgato bhavati /

sacetkhalu punarmāraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkrāmet, tamupasaṃkramyaivaṃ vadet - ihaiva tvamarhattvaṃ sākṣātkuru / na tvaṃ vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / na tava te ākārāstāni liṅgāni tāni nimittāni vā saṃvidyante, yairākārairyairliṅgairyairnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / kiṃ vātra tvaṃ carasīti? sacetpunarbodhisattvasya mahāsattvasya anyathā cittaṃ bhavati, veditavyametatsubhūte nāyaṃ bodhisattvo vyākṛtaḥ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāviti / sacetpunarevaṃ samanvāharati - māro batāyaṃ pāpīyān buddhaveṣamabhinirmāyopasaṃkrāntaḥ, mārādhiṣṭhito vā māranirmito veti, nāyaṃ tathāgataḥ / yathoktaṃ tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena tathā tannānyathā / sacedevaṃ pratyavekṣate, evaṃ samanvāharati - māro batāyaṃ pāpīyān buddhādhiṣṭhānaṃ kṛtvā māṃ vivecayitukāmo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodhita iti / sacenmāraḥ pratyudāvartate, veditavyametatsubhūte vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ / sthito 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyāyāṃ bodhisattvabhūmau / sacetsubhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ime ākārā imāni liṅgāni imāni nimittāni saṃvidyante, veditavyametatsubhūte yathā asyeme guṇāḥ / addhā batāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo vyākṛtaḥ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ / sthito 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyāyāṃ bodhisattvabhūmau /

tatkasya hetoḥ? tathā hyasya te ākārāstāni liṅgāni tāni nimittāni saṃvidyante, yāni avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ saddharmaparigrahasya kṛtaśaḥ ātmaparityāgam api karoti, jīvitaparityāgam api karoti / tasmādbodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyaḥ saddharmaparigrahāya paramudyogamāpadyate atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ premṇā ca gauraveṇa ca / dharmakāyā buddhā bhagavanta iti dharme prema ca gauravaṃ copādāya (vaidya 169) saddharmaparigrahaṃ karoti / nāyaṃ kevalamatītānāmeva buddhānāṃ bhagavatāṃ saddharmaparigrahaḥ, pratyutpannānām api buddhānāṃ bhagavatāmeṣa eva saddharmaparigrahaḥ, anāgatānām api buddhānāṃ bhagavatāmeṣa eva saddharmaparigrahaḥ - aham api tatra teṣāmanāgatānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ saṃkhyāṃ gaṇanāṃ praviṣṭa iti, aham api tatra vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, mamāpyeṣa eva saddharmaparigraha iti / sa imamapyarthavaśaṃ saṃpaśyan saddharmaparigrahasya kṛtaśa ātmaparityāgam api karoti, jīvitaparityāgam api karoti / na ca tatra saṃsīdati, na ca kausīdyamāpadyate / ebhir api subhūte ākārairebhirliṅgairebhirnimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvastathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya dharmaṃ deśayato na kāṅkṣati, na vicikitsati / subhūtirāha - kiṃ tathāgatasyaiva bhagavan dharmaṃ deśayato na kāṅkṣati na vicikitsati, na śrāvakasya? bhagavānāha - śrāvakasyāpi subhūte dharmaṃ deśayato na kāṅkṣati na vicikitsati / tatkasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā / tena sarvadharmāṇāṃ dharmatāmaviruddhāṃ śṛṇoti / śṛṇvaṃś ca na kāṅkṣati, na vicikitsati / ebhiḥ subhūte guṇaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo bhavati / imāny api subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya ākāraliṅganimittāni veditavyānyanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheriti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāmavinivartanīyākāraliṅganimittaparivarto nāma saptadaśaḥ // asp_18: śūnyatāparivarto 'ṣṭādaśaḥ / atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - āścaryaṃ bhagavan mahāguṇasamanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ / apramāṇaguṇasamanvāgato bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ / aparimitaguṇasamanvāgato bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ / evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - evametatsubhūte, evam etat / tatkasya hetoḥ? avinivartanīyena hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena anantamaparyantaṃ jñānaṃ pratilabdhamasaṃhāryaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ //

subhūtirāha - pratibalo bhagavan avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya gaṅgānadīvālukopamān kalpānākārān liṅgāni nimittāni nirdeṣṭum / ata eva bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya gambhīrāṇi gambhīrāṇi sthānāni prajñāpāramitāpratisaṃyuktāni sūcayitavyāni / evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - sādhu sādhu subhūte yastvaṃ gambhīrāṇi gambhīrāṇi sthānānyārabhya nigamayitukāmaḥ / gambhīramiti subhūte śūnyatāyā etadadhivacanam / ānimittasya apraṇihitasya anabhisaṃskārasya anutpādasya ajāterabhāvasya virāgasya nirodhasya nirvāṇasya vigamasyaitatsubhūte adhivacanaṃ yaduta gambhīramiti //

subhūtirāha - eteṣāmeva bhagavan kevalametaddharmāṇāmadhivacanaṃ na punaḥ sarvadharmāṇām? bhagavānāha - sarvadharmāṇāmapyetatsubhūte adhivacanaṃ yaduta gambhīramiti / tatkasya hetoḥ? rūpaṃ hi subhūte gambhīram / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ hi subhūte gambhīram / kathaṃ ca subhūte rūpaṃ gambhīram? kathaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ? kathaṃ ca subhūte vijñānaṃ gambhīram? yathā subhūte tathatā, tathā gambhīraṃ rūpam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / yathā subhūte tathatā, tathā gambhīraṃ vijñānam / tatra subhūte yathā rūpatathatā, tathā gambhīraṃ rūpam / yathā vedanātathatā saṃjñātathatā saṃskāratathatā / tatra subhūte yathā vijñānatathatā, tathā gambhīraṃ vijñānam / yatra subhūte na rūpam, iyaṃ rūpasya gambhīratā / yatra subhūte na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam, iyaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāṇām, iyaṃ vijñānasya gambhīratā //

subhūtirāha - āścaryaṃ bhagavan yāvatsūkṣmeṇopāyena rūpataś ca nivārito nirvāṇaṃ ca sucitam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / yāvatsūkṣmeṇopāyena vijñānataś ca nivārito nirvāṇaṃ ca sūcitam / bhagavānāha - imāni subhūte gambhīrāṇi gambhīrāṇi sthānāni prajñāpāramitāpratisaṃyuktāni yaścintayiṣyanti tulayiṣyati upanidhyāsyati - evaṃ mayā sthātavyaṃ yathā prajñāpāramitāyāmājñaptam / evaṃ mayā śikṣitavyaṃ yathā prajñāpāramitāyāmākhyātam / evaṃ mayā pratipattavyaṃ yathā prajñāpāramitāyāmupadiṣṭam / tathā saṃpādayamānastathopanidhyāyaṃstathopaparīkṣamāṇastathā prayujyamānastathā ghaṭamānastathā vyāyacchamāna ekadivasamapyatra yogamāpadyate / ayaṃ bodhisattvo mahāsattvastenaikadivasena kiyatkarma karoti? tadyathāpi nāma subhūte kaścideva puruṣo rāgacarito vitarkacaritaḥ / tasya puruṣasya rāgacaritasya vitarkacaritasya striyā abhirūpayā prāsādikayā darśanīyayā saha saṃketaḥ kṛto bhavet / sā khalu punaḥ strī (vaidya 171) paraparigṛhītā bhavet / na vaśayedātmānamagārānniṣkramitum / tatkiṃ manyase subhūte kiṃpratisaṃyuktāstasya puruṣasya vitarkāḥ pravarteran? subhūtirāha - strīpratisaṃyuktā eva bhagavaṃstasya puruṣasya vitarkāḥ pravarteran - iyamāgacchati, iyamāgatā / tayā sārdhamevaṃ kariṣyāmi, evaṃ ramiṣyāmi, evaṃ krīḍiṣyāmi, evaṃ pravicārayiṣyāmīti / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte divasasyātyayena tasya puruṣasya kiyanto vitarkā utpadyeran? subhūtirāha - bahavo bhagavan divasasyātyayena tasya puruṣasya vitarkā utpadyeran /

bhagavānāha - yāvantaḥ subhūte tasya puruṣasya divasasyātyayena vitarkā utpadyeran, iyataḥ subhūte kalpān bodhisattvo mahāsattvaśchorayati vipṛṣṭhīkaroti saṃsārādvyantīkaroti, ya iha prajñāpāramitāyāṃ yathājñaptaṃ yathākhyātaṃ yathopadiṣṭaṃ yathoddiṣṭaṃ yathānirdiṣṭaṃ tiṣṭhati śikṣate pratipadyate upanidhyāyati yogamāpadyate, tāṃś ca doṣān vivarjayati, yairdoṣairbodhisattvo mahāsattvo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / evaṃ hi subhūte yaś ca bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyogamanuyuktaḥ, anena vihāreṇa viharan yaduta prajñāpāramitāpratisaṃyuktairmanasikāraiḥ, ekadivasena tāvatkarma karoti / yaś ca prajñāpāramitāvirahito bodhisattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃstiṣṭhan dānaṃ dadyāt, ayameva tato viśiṣyate yo 'yaṃ bodhisattvo mahāsattva evamekadivasam api prajñāpāramitāyāṃ yogamāpadyate //

punaraparaṃ subhūte yaś ca bodhisattvo mahāsattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃstiṣṭhan srotaāpannebhyo dānaṃ dadyāt, pratiṣṭhāpayet, evaṃ sakṛdāgāmiṣvanāgāmiṣvarhatsu dānaṃ dadyāt, pratiṣṭhāpayet / pratyekabuddheṣu dānaṃ dadyāt pratiṣṭhāpayet / tathāgateṣvarhatsu samyaksaṃbuddheṣu dānaṃ dadyāt pratiṣṭhāpayet, virahitaś ca prajñāpāramitāyā / yaś ca bodhisattvo mahāsattvo yathopadiṣṭaṃ yathoddiṣṭaṃ yathānirdiṣṭaṃ prajñāpāramitāyāṃ tathaiva yogamāpadyeta ekadivasam api / ayaṃ bodhisattvo mahāsattvastataḥ paurvakādbodhisattvadbahutaraṃ puṇyaṃ prasavati //

punaraparaṃ subhūte yo bodhisattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃstiṣṭhan srotaāpanneṣu yāvatsamyaksaṃbuddheṣu dānaṃ dadyāt pratiṣṭhāpayet, śīleṣu ca paripūrṇakārī bhavet, virahitaś ca prajñāpāramitayā bhavet / yaś ca bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāvihārī tato manasikārādvyutthāya dharmaṃ deśayet, ayameva subhūte bodhisattvo mahāsattvastataḥ paurvakādbodhisattvādbahutaraṃ puṇyaṃ prasavati //

punaraparaṃ subhūte yo bodhisattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃstiṣṭhan srotaāpanneṣu yāvatsamyaksaṃbuddheṣu dānaṃ dadyāt pratiṣṭhāpayet, śīleṣu ca paripūrṇakārī bhavet, kṣāntyā ca samanvāgato bhavet, virahitaś ca prajñāpāramitayā / yaś ca bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāvihārī tato manasikāradvyutthāya dharmadānaṃ dadyāt, ayameva subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsattvastataḥ paurvakādbodhisattvādbahutaraṃ puṇyaṃ prasavati //

(vaidya 172) punaraparaṃ subhūte yo bodhisattvo mahāsattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃstiṣṭhan srotaāpanneṣu yāvatsamyaksaṃbuddheṣu dānaṃ dadyāt pratiṣṭhāpayet, śīleṣu paripūrṇakārī kṣāntyā ca samanvāgataḥ, ārabdhavīryaḥ san dhyāneṣu bodhipakṣeṣu ca dharmeṣu yogamāpadyeta, virahitaś ca prajñāpāramitayā / yaś ca khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvastathā dharmadānaṃ datvā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet, ayameva subhūte bodhisattvo mahāsattvastataḥ paurvakādbodhisattvādbahutaraṃ puṇyaṃ prasavati //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvastathā dharmadānaṃ datvā prajñāpāramitoktena pariṇāmena anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet, ayaṃ tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvastathā dharmadānaṃ datvā prajñāpāramitoktena pariṇāmena anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet, pariṇāmya ca pratisaṃlāne na punareva yogamāpadyeta / yaś ca khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvastathā dharmadānameva dadyāt, na punaḥ pratisaṃlāne yogamāpadyeta, sa bodhisattvo mahāsattvo na tāvatpuṇyaṃ prasavati, yāvadya evaṃ dharmadānaṃ dadad bodhisattvo mahāsattvaḥ pratisaṃlāne ca punareva yogamāpadyamānaḥ prajñāpāramitayā ca parigṛhītastatpratisaṃlānamavirahitaṃ karoti prajñāpāramitayā, ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati //

subhūtirāha - yadā bhagavan abhisaṃskāro vikalpa ityuktaṃ bhagavatā, tadā kathaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavatītyucyate? bhagavānāha - so 'pīdānīṃ subhūte puṇyābhisaṃskāro bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ śūnyaka ityevākhyāyate, riktaka ityevākhyāyate, tucchaka ityevākhyāyate, asāraka ityevākhyāyate / yathā yathā khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ sarvadharmān pratyavekṣate, tathā tathā subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'virahito bhavati prajñāpāramitayā / yathā yathā ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'virahito bhavati prajñāpāramitayā, tathā tathā aprameyamasaṃkhyeyaṃ puṇyaṃ prasavati //

subhūtirāha - aprameyasya ca bhagavan asaṃkhyeyasya ca kiṃ nānākaraṇaṃ vā, kaḥ prativiśeṣo vā? bhagavānāha - aprameyamiti subhūte yatra pramāṇānyuparamante / asaṃkhyeyamiti subhūte yanna śakyaṃ saṃkhyayāpi kṣapayitum //

subhūtirāha - syādbhagavan paryāyo yadrūpamaprameyaṃ bhavet, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / syādbhagavan paryāyo yadvijñānamaprameyaṃ bhavet? bhagavānāha - yatsubhūtirevamāha - syādbhagavan paryāyo yadrūpamaprameyaṃ bhavet, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / syādbhagavan paryāyo yadvijñānamaprameyaṃ bhavediti / syātsubhūte paryāyo yena rūpamevāprameyaṃ bhavet, evaṃ vedanaiva saṃjñaiva saṃskārā eva / syātsubhūte paryāyo yena vijñānamevāprameyaṃ bhavet / subhūtirāha - kasya punarbhagavan etadadhivacanamaprameyamiti? bhagavānāha - śūnyatāyāḥ subhūte etadadhivacanamaprameyamiti / ānimittasyaitadadhivacanam / apraṇihitasya subhūte etadadhivacanamaprameyamiti //

(vaidya 173) subhūtirāha - kiṃ śūnyatāyā eva bhagavan kevalametadadhivacanamaprameyamiti, ānimittasyaiva apraṇihitasyaiva bhagavan kevalametadadhivacanamaprameyamiti, nānyeṣāṃ dharmāṇām? bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte nanu mayā sarvadharmāḥ śūnyā ityākhyātāḥ? subhūtirāha - śūnyā eva bhagavan sarvadharmāstathāgatenākhyātāḥ / bhagavānāha - ye ca subhūte śūnyāḥ, akṣayā api te / yā ca śūnyatā, aprameyatāpi sā / tasmāttarhi subhūte eṣāṃ dharmāṇāmarthato viśeṣo vā nānākaraṇaṃ vā nopalabhyate / abhilāpā ete subhūte tathāgatenākhyātāḥ abhilapitāḥ - aprameyamiti vā, asaṃkhyeyamiti vā, akṣayamiti vā, śūnyamiti vā, ānimittamiti vā, apraṇihitamiti vā, anabhisaṃskāra iti vā, anutpāda iti vā, ajātiriti vā abhāva iti vā, virāga iti vā, nirodha iti vā, nirvāṇamiti vā / deśanābhinirhāranirdeśa eṣa subhūte tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenākhyātaḥ //

subhūtirāha - āścaryaṃ bhagavan yāvadyadiyaṃ tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena sarvadharmāṇāṃ dharmatā deśitā, sā ca sarvadharmāṇāṃ dharmatā anabhilāpyā / yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārthamājānāmi, tathā sarvadharmā api bhagavan anabhilāpyāḥ / bhagavānāha - evametatsubhūte, evam etat / sarvadharmā api subhūte anabhilāpyāḥ / tatkasya hetoḥ? yā ca subhūte sarvadharmāṇāṃ śūnyatā, na sā śakyā abhilapitum / subhūtirāha - kiṃ punarbhagavan anabhilapyasyārthasya vṛddhirvāsti, parihāṇirvā vidyate? bhagavānāha - no hīdaṃ subhūte / subhūtirāhasacedbhagavan anabhilapyasyārthasya na vṛddhirna parihāṇiḥ, dānapāramitāyā api bhagavan na vṛddhirna parihāṇirbhaviṣyati / evaṃ śīlapāramitāyā api, kṣāntipāramitāyā api, vīryapāramitāyā api, dhyānapāramitāyā api, prajñāpāramitāyā api bhagavan na vṛddhirna parihāṇirbhaviṣyati / sacedbhagavan āsāṃ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ na vṛddhirna parihāṇiḥ, kathaṃ bhagavan vivardhamānānāṃ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ balena bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate? kathaṃ ca anuttarāyāḥ samyaksaṃbodherabhyāsannībhavati? na ca bhagavan apratipūrayan pāramitāṃ bodhisattvo mahāsattvo 'bhyāsannībhavatyanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / bhagavānāha - evametatsubhūte, evam etat / na khalu punaḥ subhūte pāramitārthasya kācidvṛddhirvāsti parihāṇirvā vidyate / api tu khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayata upāyakuśalasya naivaṃ bhavati - iyaṃ dānapāramitā vivardhate, iyaṃ dānapāramitā parihīyate iti / api tu khalu punarasyaivaṃ bhavati - nāmadheyamātrametadyaduta dānapāramiteti / sa dānaṃ dadat tān manasikārāṃstāṃścittotpādāṃstāni kuśalamūlāni anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati / yathā anuttarā samyaksaṃbodhistathā pariṇāmayati //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayataḥ upāyakuśalasya naivaṃ bhavati - iyaṃ śīlapāramitā vivardhate, iyaṃ śīlapāramitā (vaidya 174) parihīyate iti / api tu khalu punarasyaivaṃ bhavati - nāmadheyamātrametadyaduta śīlapāramiteti / sa śīlaṃ samādāya vartamānastān manasikārāṃstāṃścittotpādāṃstāni kuśalamūlāni anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati / yathā anuttarā samyaksaṃbodhistathā pariṇāmayati //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayataḥ upāyakuśalasya naivaṃ bhavati - iyaṃ kṣāntipāramitā vivardhate, iyaṃ kṣāntipāramitā parihīyate iti / api tu khalu punarasyaivaṃ bhavati - nāmadheyamātrametadyaduta kṣāntipāramiteti / sa kṣāntyā saṃpādayaṃstān manasikārāṃstāṃścittotpādāṃstāni ca kuśalamūlāni anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati / yathā anuttarā samyaksaṃbodhistathā pariṇāmayati //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayata upāyakuśalasya naivaṃ bhavati - iyaṃ vīryapāramitā vivardhate, iyaṃ vīryapāramitā parihīyate iti / api tu khalu punarasyaivaṃ bhavati - nāmadheyamātrametadyaduta vīryapāramiteti / sa vīryamārabhamāṇastān manasikārāṃstāṃścittotpādāṃstāni ca kuśalamūlāni anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati / yathā anuttarā samyaksaṃbodhistathā pariṇāmayati //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayataḥ upāyakuśalasya naivaṃ bhavati - iyaṃ dhyānapāramitā vivardhate, iyaṃ dhyānapāramitā parihīyate iti / api tu khalu punarasyaivaṃ bhavati - nāmadheyamātrametadyaduta dhyānapāramiteti / sa dhyānāni samāpadyamānastān manasikārāṃstāṃścittotpādāṃstāni ca kuśalamūlāni anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati / yathā anuttarā samyaksaṃbodhistathā pariṇāmayati //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayataḥ upāyakuśalasya naivaṃ bhavati - iyaṃ prajñāpāramitā vivardhate, iyaṃ prajñāpāramitā parihīyate iti / api tu khalu punarasyaivaṃ bhavati - nāmadheyamātrametadyaduta prajñāpāramiteti / sa prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāṃ bhāvayaṃstān manasikārāṃstāṃścittotpādāṃstāni ca kuśalamūlāni anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati / yathā anuttarā samyaksaṃbodhistathā pariṇāmayati //

atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - kā punareṣā bhagavan anuttarā samyaksaṃbodhiḥ? bhagavānāha - tathataiṣā subhūte anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / na ca subhūte tathatā vivardhate, vā, parihīyate vā / sacedbodhisattvo mahāsattvastatpratisaṃyuktairmanasikārairabhīkṣṇaṃ bahūlaṃ viharati, evaṃ sa āsannībhavatyanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, taiś ca manasikārairna parihīyate / evaṃ khalu subhūte anabhilapyasyārthasya na vṛddhirna parihāṇirbhavati / evaṃ pāramitānāṃ na vṛddhirna parihāṇirbhavati / evaṃ sarvadharmāṇām api subhūte na vṛddhirna parihāṇirbhavati / evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattva ebhirevaṃrūpairmanasikārairviharan āsannībhavatyanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheriti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śūnyatāparivarto nāmāṣṭādaśaḥ // asp_19: gaṅgadevībhaginīparivarta ekonaviṃśaḥ / atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - kiṃ punarbhagavan prathamacittotpādena bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate, utāho paścimacittotpādena bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate? paurvako bhagavaṃścittotpādaḥ paścimakena cittotpādena asamavahitaḥ, paścimakaścittotpādaḥ paurvakeṇa cittotpādena asamavahitaḥ / kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya kuśalamūlānāmupacayo bhavati? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - tatkiṃ manyase subhūte tailapradyotasya jvalato 'rciṣā prathamābhinipātena sā vartirdagdhā, utāho paścimābhinipātenārciṣā sā vartirdagdhā? subhūtirāha - no hīdaṃ bhagavan / na hi bhagavan arciṣā prathamābhinipātena sā vartirdagdhā / na ca prathamābhinipātamanāgamya arciṣā sā vartirdagdhā / na ca bhagavan paścimābhinipātenārciṣā sā vartirdagdhā, na ca paścimābhinipātamanāgamya arciṣā sā vartirdagdhā / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte api nu sā vartirdagdhā? subhūtirāha - dagdhā bhagavan, dagdhā sugata / bhagavānāha - evameva subhūte na ca prathamacittotpādena bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate, na ca prathamacittotpādamanāgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / na ca paścimacittotpādena anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate, na ca paścimacittotpādamanāgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / na ca taiścittopādairna cānyatra tebhyaścittotpādebhyo 'bhisaṃbudhyate / abhisaṃbudhyate ca bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim //

evamukte āyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - gambhīro 'yaṃ bhagavan pratītyasamutpādaḥ / na ca nāma bhagavan prathamacittotpādenaiva bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate, na ca nāma prathamacittotpādamanāgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / na ca nāma paścimacittotpādenaiva bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate, na ca nāma paścimacittotpādamanāgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate, na ca nāma taiścittotpādairna cānyatra tebhyaścittotpādebhyo 'bhisaṃbudhyate / abhisaṃbudhyate ca bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim //

evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - tatkiṃ manyase subhūte yaccittaṃ niruddham, api nu tatpunarutpatsyate? subhūtirāha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte yaccittamanutpannam, api nu tannirodhadharmi? āha - nirodhadharmi bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte yannirodhadharmi, api nu tannirotsyate? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte yaccittamanutpannam, api nu tannirodhadharmi? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte yannirodhadharmi, api nu tannirotsyate? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte yaccittamanutpādānirodhadharmi, (vaidya 176) api nu tannirotsyate? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte yo dharmaḥ prakṛtyā svabhāvaniruddha eva, sa dharmo nirotsyate? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte yā dharmāṇāṃ dharmatā sā nirotsyate? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte tathaiva sthāsyati yathā tathatā? āha - tathaiva bhagavan sthāsyati yathā tathatā / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte yadi tathaiva sthāsyati yathā tathatā, tadā mā kuṭasthā bhūt? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte gambhīrā tathatā? āha - gambhīrā bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase tathatāyāṃ cittam? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte cittaṃ tathatā? āha - no hīdaṃ bhagavan /

bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte anyattathatāyāścittam? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - samanupaśyasi tvaṃ subhūte tathatām? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte ya evaṃ carati sa gambhīre carati? āha - yo bhagavan evaṃ carati, sa na kvaciccarati / tatkasya hetoḥ? tathā hyasya te samudācārā na pravartante, na samudācaranti / bhagavānāha - yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ carati, sa kva carati? āha - carati bhagavan paramārthe / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ paramārthe carati, sa nimitte carati? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte api nu tasya nimittamavibhāvitam? āha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte api nu bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato nimittaṃ vibhāvitaṃ bhavati? subhūtirāha - na sa bhagavan bodhisattvo mahāsattva evaṃ prayujyate - kathamahaṃ bodhisattvacaryāṃ carannihaiva nimittaprahāṇamanuprāpnuyāmiti / sacetpunaranuprāpnuyāt, apratipūrṇaiḥ sarvabuddhadharmaiḥ śrāvako bhavet / etattadbhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyaṃ yat, tacca nimittaṃ jānāti, yallakṣaṇaṃ yannimittamānimitte ca parijayaṃ karoti //

atha khalvāyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - ya āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragatastrīṇi vimokṣamukhāni bhāvayati - śūnyatāmānimittamapraṇihitaṃ ca, api nu tasya prajñāpāramitā vivardhate? subhūtirāha - sacedāyuṣman śāriputra divasabhāvanayā vivardhate, evaṃ svapnāntaragatasyāpi vivardhate / tatkasya hetoḥ? avikalpo hi āyuṣman śāriputra svapnaś ca divasaścokto bhagavatā / sacedāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitālābhī divase divase prajñāpāramitāyāṃ carati, tato 'sya prajñāpāramitābhyāsataḥ svapnāntaragatasyāpi bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāvaipulyena bhavitavyam / śāriputra āha - yatpunarāyuṣman subhūte strī vā puruṣo vā svapnāntaragataḥ karma śubhamaśubhaṃ vā karoti, kiṃ bhavati tasya karmaṇa ācayo vā upacayo vā? subhūtirāha - yathā svapnopamāḥ sarvadharmā uktā bhagavatā, tathā na tasya karmaṇo bhavatyācayo vā upacayo vā / atha punarāyuṣman śāriputra sa puruṣaḥ prativibuddhaḥ san vikalpayan hatasaṃjñāmutpādayati, (vaidya 177) bhavati tasya karmaṇa ācayo vā upacayo vā / kathaṃ ca āyuṣman śāriputra vikalpayan hatasaṃjñāmutpādayati? sacetsvapnāntaragataḥ prāṇātipātaṃ kṛtvā prativibuddhaḥ sannevaṃ vikalpayati - aho hataḥ, sādhu hataḥ, suṣṭhu hataḥ, mayā hataḥ, ityevaṃ vikalpayan hatasaṃjñāmutpādayati /

śāriputra āha - sacedāyuṣman subhūte sa puruṣaḥ prativibuddhaḥ san vikalpayan hatasaṃjñāmutpādayati - aho hataḥ, sādhu hataḥ, suṣṭhu hataḥ, mayā hata iti, bhavati tasya karmaṇa ācayo vā upacayo vā? buddho bhagavān api vikalpayan kṣayasaṃjñāmutpādayati / tasyāpi karmaṇa ācayo vā upacayo vā bhavet? subhūtirāha - no hīdamāyuṣman śāriputra / tatkasya hetoḥ? sarvakalpavikalpaprahīṇo hi tathāgataḥ / tadyathāpi nāma ākāśameva āyuṣman śāriputra nānārambaṇaṃ karmotpadyate, nānārambaṇaṃ cittamutpadyate / tasmāttarhyāyuṣman śāriputra sārambaṇameva karmotpadyate, na anārambaṇam / sārambaṇameva cittamutpadyate, na anārambaṇam / dṛṣṭaśrutamatavijñāteṣvāyuṣman śāriputra dharmeṣu buddhiḥ pravartate / tatra kācidbuddhiḥ saṃkleśaṃ parigṛhṇāti, kācidbuddhirvyavadānaṃ parigṛhṇāti / tasmāttarhi āyuṣman śāriputra sārambaṇaiva cetanotpadyate na anārambaṇā, sārambaṇameva karmotpadyate na anārambaṇam / śāriputra āha - yadāyuṣman subhūte sarvārambaṇāni viviktāni ākhyātāni bhagavatā, tadā kasmādāyuṣman subhūte sārambaṇaiva cetanotpadyate na anārambaṇā? subhūtirāha - nimittīkṛtya āyuṣman śāriputra vidyamānamevārambaṇamārambaṇīkṛtya sārambaṇaiva cetanotpadyate, na anārambaṇā / cetanāpyāyuṣman śāriputra viviktā, nimittam api viviktam / evamavidyāpratyayāḥ saṃskārā api viviktāḥ, saṃskārapratyayaṃ vijñānamapi, yāvajjātipratyayaṃ jarāmaraṇam api viviktam / evameva āyuṣman śāriputra sarvārambaṇāni viviktāni / nimittena viviktā cetanā lokavyavahāramupādāyotpadyata iti //

śāriputra āha - yadāyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato dānaṃ dadyāt, tacca dānamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati / pariṇāmitaṃ kiṃ taddānaṃ vaktavyam? subhūtirāha - ayamāyuṣman śāriputra maitreyo bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃmukhībhūtaḥ / eṣa tathāgatena vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / eṣo 'trārthe kāyasākṣī / eṣa praṣṭavyaḥ / eṣa enamarthaṃ visarjayiṣyati / atha khalvāyuṣmān śāriputro maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvametadavocat - ayamāyuṣman maitreya subhūtiḥ sthavira evamāha - mayaṃ maitreyo bodhisattvo mahāsattvaḥ / eṣa enamarthaṃ visarjayiṣyatīti / visarjaya āyuṣmannajita enamartham / atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattva āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - yadāyuṣmān subhūtirevamāha - ayaṃ maitreyo bodhisattvo mahāsattvaḥ / eṣa enamarthaṃ visarjayiṣyatīti / kiṃ punarāyuṣman subhūte yadetannāmadheyaṃ maitreya iti? etadenamarthaṃ visarjayiṣyati, uta rūpaṃ visarjayiṣyati, uta vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, atha vijñānaṃ visarjayiṣyati, utāho varṇo visarjayiṣyati, atha saṃsthānaṃ visarjayiṣyati, utāho yā rūpasya śūnyatā, sā visarjayiṣyati? evaṃ yā vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām, (vaidya 178) yā vijñānasya śūnyatā, sā visarjayiṣyati? yā khalu punarāyuṣman subhūte rūpasya śūnyatā, na sā pratibalā visarjayitum / evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām / yā khalu punarāyuṣman subhūte vijñānasya śūnyatā, na sā pratibalā visarjayitum / tamapyahamāyuṣman subhūte dharmaṃ na samanupaśyāmi, yo dharmo visarjayet / tamapyahaṃ dharmaṃ na samanupaśyāmi, yo dharmo visarjayitavyaḥ / tamapyahaṃ dharmaṃ na samanupaśyāmi, yena dharmeṇa visarjayet / tamapyahaṃ dharmaṃ na samanupaśyāmi, yo dharmo vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau //

atha khalvāyuṣmān śāriputro maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvametadavocat - kaccitpunarāyuṣman maitreya tvayā ete dharmā evaṃ sākṣātkṛtāḥ, yathainān vācā bhāṣase? maitreya āha - na mayā āyuṣman śāriputra ete dharmā evaṃ sākṣātkṛtāḥ, yathainān vācā bhāṣe / evamapyahamenānāyuṣman śāriputra dharmānna vedmi, nopalabhe, na samanupaśyāmi, yathā vācā bhāṣe, cittena vā cintayāmi / api tu khalu punarāyuṣman śāriputra na kāyena spṛśyeta, na vācā bhāṣyeta, na manasā samanvāhriyeta / evaṃsvabhāvāḥ sarve dharmā asvabhāvatvāt / atha khalvāyuṣmataḥ śāriputrasyaitadabhūt - gambhīraprajño batāyaṃ maitreyo bodhisattvo mahāsattvaḥ, yathāpi nāma dīrgharātraṃ prajñāpāramitāyāṃ caritāvī nirdiśati //

atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ śāriputramāmantrayate sma - kutaste śāriputra etadabhūt - gambhīraprajño batāyaṃ maitreyo bodhisattvo mahāsattva iti? samanupaśyasi tvaṃ śāriputra taṃ dharmaṃ yena dharmeṇa samanvāgato 'rhanniti prabhāvyate? śāriputra āha - na hyetadbhagavan / bhagavānāha - evameva śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati - ayaṃ dharmo vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, ayaṃ dharmo vyākariṣyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, ayaṃ dharmo vyākriyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, ayaṃ dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate / evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvaścarati prajñāpāramitāyām / sa carannotrasyati, na saṃtrasyati, na saṃtrāsamāpadyate / labdhabalādhānatvānnāhaṃ nābhisaṃbhotsya ityevaṃ yogamāpadyate / sacedevaṃ carati, carati prajñāpāramitāyām //

punaraparaṃ śāriputra vyālakāntāramadhyagatena bodhisattvena mahāsattvena notrasitavyam, na saṃtrasitavyam, na saṃtrāsamāpattavyam / tatkasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena sarvaṃ parityaktavyaṃ sarvasattvānāmarthāya / tenaivaṃ cittamutpādayitavyam - yadi cenmāṃ vyālā bhakṣayeyuḥ, tebhya eva taddānaṃ dattaṃ bhavatu / mama ca dānapāramitāparipūrirbhaviṣyati / anuttarā ca me samyaksaṃbodhirāsannībhaviṣyati / tathā ca kariṣyāmi, yathā me anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya sataḥ tiryagyonigatāḥ sattvāḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ sarvatra me buddhakṣetre na bhaviṣyanti, na prajñāsyante, divyopabhogaparibhogāś ca bhaviṣyantīti //

punaraparaṃ śāriputra corakāntāramadhyagatena bodhisattvena mahāsattvena notrasitavyam, na saṃtrasitavyam, na saṃtrāsamāpattavyam / tatkasya hetoḥ? sarvasvaparityāgakuśalābhiratā hi (vaidya 179) bodhisattvā mahāsattvā bhavanti / utsṛṣṭakāyenāpi ca bodhisattvena mahāsattvena bhavitavyaṃ parityaktasarvapariṣkāropakaraṇena / tenaivaṃ cittamutpādayitavyam - sacenmama sattvāḥ sarvapariṣkāropakaraṇāni hareyuḥ, tebhya eva taddānaṃ dattaṃ bhavatu / yadi cenmāṃ kecijjīvitādvyaparopayeyuḥ, tatra na mayā vyāpādakrodharoṣā utpādayitavyāḥ / teṣām api ca mayā na kāyena na vācā na manasā aparāddhavyam / evaṃ ca me tasmin samaye dānapāramitā ca śīlapāramitā ca kṣāntipāramitā ca paripūriṃ gamiṣyati / anuttarā ca me samyaksaṃbodhirabhyāsannībhaviṣyati / tathā ca kariṣyāmi, tathā ca pratipatsye, yathā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya sataścorakāntārāṇy api tasmin buddhakṣetre sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ na bhaviṣyanti, na prajñāsyante / tathā ca buddhakṣetrapariśuddhaye vyāpatsye, yathā me anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya satastasmin buddhakṣetre ete cānye ca doṣāḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ na bhaviṣyanti, na prajñāsyante //

punaraparaṃ śāriputraṃ pānīyakāntāramadhyagatena bodhisattvena mahāsattvena notrasitavyaṃ na saṃtrasitavyaṃ na saṃtrāsamāpattavyam / tatkasya hetoḥ? asaṃtrastānutrastadharmāṇo hi bodhisattvā mahāsattvā bhavanti / evaṃ cānena cittamutpādayitavyam - sarvasattvānāṃ mayā sarvatṛṣṇācchedāya śikṣitavyam / na ca bodhisattvena mahāsattvenotrasitavyam, na saṃtrasitavyam, na saṃtrāsamāpattavyam / sacedahaṃ tṛṣṇayā kālaṃ kariṣyāmi, pretaloke mamopapattirbhaviṣyatīti / api tu khalu punaḥ sarvasattvānāmantike mahākaruṇācittamutpādayitavyam - aho bata alpapuṇyā amī sattvāḥ, yadeteṣāṃ loke evaṃrūpāṇi pānīyakāntārāṇi prajñāyante / tathā punarahaṃ kariṣyāmi, tathā pratipatsye, yathā me anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya satastasmin buddhakṣetre sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ pānīyakāntārāṇi na bhaviṣyanti, na prajñāsyante / tathā ca sarvasattvān puṇyaiḥ saṃniyokṣye, yathā aṣṭāṅgopetapānīyalābhino 'mī bhaviṣyanti / tathā ca dṛḍhaṃ vīryamārapsye sarvasattvānāṃ kṛtaśaḥ, yathā vīryapāramitā ca me tasmin samaye paripūriṃ gamiṣyatīti //

punaraparaṃ śāriputra bubhukṣākāntāramadhyagatena bodhisattvena mahāsattvena notrasitavyaṃ na saṃtrasitavyaṃ na saṃtrāsamāpattavyam / evaṃ cānena saṃnāhaḥ saṃnāhyaḥ - tathā dṛḍhaṃ vīryamārapsye, tathā ca svaṃ buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmi, yathā me anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya satastasmin buddhakṣetre evaṃrūpāṇi bubhukṣākāntārāṇi sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ na bhaviṣyanti, na prajñāsyante / sukhitā eva te sattvā bhaviṣyanti sukhasamaṅginaḥ sarvasukhasamarpitāḥ / tathā ca kariṣyāmi, yathā teṣāṃ sattvānāṃ yo ya evābhiprāyo bhaviṣyati, yadyadevākāṅkṣiṣyanti manasā, tattadeva prādurbhaviṣyati tadyathāpi nāma devānāṃ trāyastriṃśānāṃ manasaiva sarvamutpadyate, yathā teṣāṃ sattvānāṃ manasaiva sarvaṃ prādurbhaviṣyati, manasā sarvamutpatsyate, tathā dṛḍhaṃ vīryamārapsye / yathā teṣāṃ sattvānāṃ dhārmikā abhiprāyāḥ paripūriṃ gamiṣyanti, avaikalyaṃ ca jīvitapariṣkāraiḥ sarvasattvānāṃ (vaidya 180) bhaviṣyati sarvathā sarvataḥ sarvadā, tathā ca svacittapariśuddhaye vyāyaṃsye sarvasattvānāṃ kṛtaśaḥ, yathā dhyānapāramitā ca me tasmin samaye paripūriṃ gamiṣyatīti //

punaraparaṃ śāriputra vyādhikāntāramadhyagatena bodhisattvena mahāsattvena notrasitavyaṃ na saṃtrasitavyaṃ na saṃtrāsamāpattavyam / evaṃ cānenopaparīkṣitavyaṃ cintayitavyaṃ tulayitavyam - neha sa kaściddharmo yo vyādhyā bādhyate, nāpi sa kaściddharmo yo vyādhirnāma / evaṃ tena śūnyatā pratyavekṣitavyā / na cotrasitavyaṃ na saṃtrasitavyaṃ na saṃtrāsamāpattavyam / na ca śāriputra bodhisattvena mahāsattvenaivaṃ cittamutpādayitavyam - cireṇānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsye iti notrasitavyaṃ na saṃtrasitavyaṃ na saṃtrāsamāpattavyam / tatkasya hetoḥ? yo hi cittakṣaṇaḥ, iyatī saiṣā apūrvā koṭiryaduta akoṭiḥ / evaṃ tena bodhisattvena mahāsattvena na duṣkarasaṃjñotpādayitavyā - bahvī dīrghā caiṣā apūrvā koṭiriti, ekacittakṣaṇasamāyuktā hyeṣā apūrvā koṭiryaduta akoṭiḥ / evaṃ śāriputra bodhisattvena mahāsattvena cireṇānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsye iti notrasitavyaṃ na saṃtrasitavyaṃ na saṃtrāsamāpattavyam / yaḥ khalu punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattva ebhyaścānyebhyaś ca dṛṣṭaśrutamatavijñātebhyo bhayabhairavebhyo notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsamāpadyate, jñātavyamidaṃ śāriputra bhavyo 'yaṃ kulaputro vā kuladuhitā vā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhumiti / evaṃ ca śāriputra bodhisattvena mahāsattvena mahāsaṃnāhaḥ saṃnaddhavyaḥ - tathā kariṣyāmi, tathā dṛḍhaṃ vīryamārapsye, yathā me anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya satastasmin buddhakṣetre sarvasattvānāṃ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ sarvavyādhayo na bhaviṣyanti, na prajñāsyante / tathā kariṣyāmi, yathā tathāgatānāmuktavādī yathoktakārī ca bhaviṣyāmi / tathā ca prajñāpāramitāyāṃ parijayaṃ kariṣyāmi sarvasattvānāṃ kṛtaśaḥ, yathā prajñāpāramitāpi me tasmin samaye paripūriṃ gamiṣyatīti //

atha khalu tatra parṣadi anyatarā strī saṃnipatitā saṃniṣaṇṇābhūt / sā utthāyāsanādekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamya bhagavantametadavocat - ahaṃ bhagavan atra sthāne notrasiṣyāmi, na saṃtrasiṣyāmi, na saṃtrāsamāpatsye / anutrastā ca asaṃtrastā ca sarvasattvebhyo dharmaṃ deśayiṣyāmīti / atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāṃ suvarṇavarṇasmitaṃ prādurakarot / tadanantāparyantān lokadhātūnābhayā spharitvā yāvadbrahmalokamabhyudgamya punareva pratyudāvṛtya bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata eva mūrdhni antaradhīyata / samanantaraṃ prāduṣkṛte ca bhagavatā tasmin smite atha khalu sā strī suvarṇapuṣpāṇi gṛhītvā bhagavantaṃ suvarṇapuṣpairabhyavākiradabhiprākirat / atha khalu tāni suvarṇapuṣpāṇyasaktāni antarīkṣe vihāyasi sthitānyabhūvan //

atha khalvāyuṣmānānanda utthāyāsanādekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamya bhagavantametadavocat - ko bhagavan hetuḥ, (vaidya 181) kaḥ pratyayaḥ smitasya prāduṣkaraṇāya? nāhetukaṃ nāpratyayaṃ tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāduṣkurvanti / evamukte bhagavānāyuṣmantamānandametadavocat - iyamānanda gaṅgadevā bhaginī anāgate 'dhvani suvarṇapuṣpo nāma tathāgato bhaviṣyati arhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca / buddho bhagavāṃlloka utpatsyate, tārakopame kalpe 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate / seyamānanda gaṅgadevā bhaginī strībhāvaṃ vivartya puruṣabhāvaṃ pratilabhya itaścyutvā akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya buddhakṣetre abhiratyāṃ lokadhātāvupapatsyate / tatra copapannā akṣobhyasya tathāgatāsyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike brahmacaryaṃ cariṣyati / tataścyutā satī buddhakṣetrādbuddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati avirahitā tathāgatadarśanena / tato 'pi buddhakṣetrādbuddhakṣetrāṇi saṃkramiṣyati / yānyavirahitāni bhaviṣyanti buddhairbhagavadbhistatra tatra saṃkramiṣyati / tadyathāpi nāma ānanda rājā cakravartīṃ prāsādātprāsādaṃ saṃkrāmet, sa yāvajjīvaṃ pādatalābhyāṃ dharaṇītalaṃ nākrāmet, sa yāvanmaraṇāvasthāyāṃ bhūmitalaṃ pabhdyāmanākramya kālaṃ kuryāt, evameva ānanda iyaṃ gaṅgadevā bhaginī buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati / tatra ca avirahitā bhaviṣyati buddhairbhagavadbhiryāvannānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate //

atha khalvāyuṣmata ānandasyaitadabhūt - ye tatrākṣobhyasya tathāgatāsyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, tathāgatasaṃnipāta eva sa veditavyaḥ / atha khalu bhagavānāyuṣmata ānandasya imamevaṃrūpaṃ cetasaiva cetaḥparivitarkamājñāya āyuṣmantamānandametadavocat - evametadānanda, evam etat / uttīrṇapaṅkāste bodhisattvā mahāsattvāḥ, ye akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya buddhakṣetre brahmacaryaṃ caranti / bodhipariniṣpatyupagatāste ānanda bodhisattvā mahāsattvā veditavyāḥ / tasya khalu punarānanda suvarṇapuṣpasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya na pramāṇabaddhaḥ śrāvakasaṃgho bhaviṣyati / tatkasya hetoḥ? tāvanto hyānanda tatra śrāvakā bhaviṣyanti yeṣāṃ nāsti pramāṇam / api tvaprameyā asaṃkhyeyā ityevaṃ saṃkhyāṃ gamiṣyanti / tena khalu punarānanda kālena tena samayena tasmin buddhakṣetre na vyālakāntārāṇi bhaviṣyanti, na caurakāntārāṇi na pānīyakāntārāṇi na vyādhikāntārāṇi na durbhikṣakāntārāṇi bhaviṣyanti / etāni cānyāni ca ānanda asātakāntārāṇi tasmin buddhakṣetre sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ na bhaviṣyanti, na prajñāsyante / suvarṇapuṣpasya khalu punarānanda tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya imānyevaṃrūpāṇi bhayabhairavakāntārāṇi sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ tadānīṃ na bhaviṣyanti, na prajñāsyante //

evamukte āyuṣmānānando bhagavantametadavocat - anayā bhagavan gaṅgadevayā bhaginyā katamasya tathāgatasyāntike prathamacittotpādakuśalamūlamavaropitamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau? evamukte bhagavānāyuṣmantamānandametadavocat - anayā ānanda gaṅgadevayā bhaginyā dīpaṃkarasya (vaidya 182) tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike prathamacittotpādakuśalamūlamavaropitam, anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmitaṃ ca / sa ca dīpaṃkarastathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ suvarṇapuṣpairevāvakīrṇo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayamānayā / yadā mayā pañcabhirutpalairdīpaṃkarastathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'vakīrṇaḥ, anutpattikeṣu ca mayā dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā, tato 'haṃ dīpaṃkareṇa tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau - bhaviṣyasi tvaṃ māṇavaka anāgate 'dhvani śākyamunirnāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca buddho bhagavāniti / tadā etasyā bhaginyā mama vyākaraṇaṃ śrutvā evaṃ cittamudapādi - aho bata ahamapyevaṃ vyākriyeya anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau yathāyaṃ māṇavako vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / evaṃ ca ānanda etasyā bhaginyā dīpaṃkarasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike prathamacittotpādakuśalamūlamavaropitamabhūdanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / evamukte āyuṣmānānando bhagavantametadavocat - kṛtaparikarmā bateyaṃ bhagavan kṛtaparyantā gaṅgadevā bhaginī vyākṛtā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / evamukte bhagavānāyuṣmantamānandametadavocat - evametadānanda, evam etat yathā vadasi - kṛtaparikarmā bateyaṃ kṛtaparyantā gaṅgadevā bhaginī vyākṛtā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāviti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ gaṅgadevībhaginīparivarto nāma ekonaviṃśatitamaḥ //

asp_20: upāyakauśalyamīmāṃsāparivarto viṃśatitamaḥ / atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - prajñāpāramitāyāṃ bhagavaṃścaratā bodhisattvena mahāsattvena kathaṃ śūnyatāyāṃ parijayaḥ kartavyaḥ, kathaṃ vā śūnyatāsamādhiḥ samāpattavyaḥ? bhagavānāha - iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā rūpaṃ śūnyamiti pratyavekṣitavyam / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ śūnyamiti pratyavekṣitavyam / tathā ca pratyavekṣitavyamavikṣiptayā cittasaṃtatyā yathā pratyavekṣamāṇo rūpamiti tāṃ dharmatāṃ dharmatayā na samanupaśyet / tāṃ ca asamanupaśyan dharmatāṃ na sākṣātkuryādbhūtakoṭim / evamukte āyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - yadbhagavānevamāha - na bodhisattvena mahāsattvena śūnyatā sākṣātkartavyeti / kathaṃ bhagavan tasmin samādhau sthito bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāṃ na sākṣātkaroti? bhagavānāha - yataḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākāravaropetāṃ śūnyatāṃ pratyavekṣate, na ca sākṣātkariṣyāmīti pratyavekṣate, na ca sākṣātkartavyeti pratyavekṣate, parijayaṃ kariṣyāmīti pratyavekṣate, parijayasyāyaṃ kālaḥ, nāyaṃ kālaḥ sākṣātkriyāyā iti pratyavekṣate, asamāhita evārambaṇe cittamupanibadhnāti - prajñāpāramitā ca me parigṛhītā bhaviṣyati, na ca sākṣātkṛteti / atrāntarā bodhisattvo mahāsattvo na parihīyate bodhipakṣairdharmaiḥ, na ca āsravakṣayaṃ karoti, atra ca parijayaṃ karoti / yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāsamādhivimokṣamukhena viharati, tasmin samaye bodhisattvena mahāsattvena ānimittena ca samādhinā vihartavyam, na ca

ānimittaṃ sākṣātkartavyam / tatkasya hetoḥ? evamārūḍhakuśalamūladharmasamanvāgato hi bodhisattvo mahāsattvaḥ - paripākasyāyaṃ kālaḥ, nāyaṃ kālaḥ sākṣātkriyāyā iti pratyavekṣate / prajñāpāramitayā ca parigṛhīto bhūtakoṭiṃ na sākṣātkaroti / tadyathāpi nāma subhūte kaścideva puruṣaḥ paramaśūraś ca bhavet, paramavīryasamanvāgataś ca bhavet, dṛḍhapratiṣṭhānaś ca bhavet, abhirūpaś ca bhavet, prāsādikaś ca bhavet, paramadarśanīyaś ca bhavet, bahuguṇasamanvāgataś ca bhavet, paramaguṇasamanvāgataś ca bhavet, paramaiśvaryaśīlaśrutatyāgādiguṇaiś ca samanvāgato bhavet, medhāvī ca bhavet, vacanasamarthaś ca bhavet, pratibhānasaṃpannaś ca bhavet, pratipattisaṃpannaś ca bhavet, kālajñaś ca bhavet, deśajñaś ca bhavet, sthānajñaś ca bhavet, iṣvastre ca paramagatiṃ gato bhavet, bahupraharaṇāvaraṇaś ca bhavet, sarvāsu ca kalāsu paramakuśalo bhavet, supariniṣpannatayā sarveṣveva ca śilpasthāneṣu paramagatiko bhavet, smṛtimāṃś ca bhavet, matimāṃś ca bhavet, gatimāṃś ca bhavet, dhṛtimāṃś ca bhavet, nītimāṃś ca bhavet, sarvaśāstraviśāradaś ca bhavet, mitravāṃś ca bhavet, arthavāṃś ca bhavet, balavāṃś ca bhavet, ahīnāṅgaś ca bhavet, paripūrṇendriyaś ca bhavet, sarvopakaraṇasaṃpannaś ca bhavet, bahujanasya ca priyo manaāpaś ca bhavet / sa yadyadeva kiṃcitkāryamārabheta, tatra tatra sarvatra nistaraṇasamartho bhavet, nayena ca vyavaharet, sarvatra cāsya mahālābho bhavet / tena mahālābhena samanvāgataḥ san bahujanaṃ saṃvibhajet, satkartavyaṃ ca satkuryāt, gurukartavyaṃ ca gurukuryāt, mānayitavyaṃ ca

mānayet, (vaidya 184) pūjayitavyaṃ ca pūjayet / tatkiṃ manyase subhūte api nu sa puruṣastatonidānaṃ bhūyasyā mātrayā āttamanasko bhavet, pramuditaś ca bhavet, prītisaumanasyajātaś ca bhavet? subhūtirāha evametadbhagavan, evametatsugata / bhagavānāha - sa khalu punaḥ subhūte puruṣastayā mahāsaṃpattyā samanvāgato mātāpitṛputradārān gṛhītvā kenacideva kāraṇasāmagrīyogena mahāṭavīkāntāraṃ pratipanno bhavet mahāpratibhayaṃ bālānāṃ bhīṣaṇaṃ romaharṣaṇam / sa tatra praviṣṭaḥ saṃstān mātāpitṛputradārānabhayenābhinimantrayet - mā bhaiṣṭa, mā bhaiṣṭa, ahamito yuṣmān mahābhayabhairavādaṭavīkāntārātkṣemeṇa svastinā śīghramapakrāmayiṣyāmi, śīghraṃ parimocayiṣyāmīti / tatra khalu punaḥ subhūte aṭavīkāntāre tasya puruṣasya bahavaḥ pratyarthikāḥ bahavaḥ pratyamitrāḥ pratyupasthitā bhaveyuḥ / tatkiṃ manyase subhūte api nu sa śūraḥ puruṣastaiḥ pratyarthikaiḥ pratyamitrairabhyutthitairavinivartyo dṛḍhavīryabalasamanvāgataḥ prajñāvānatisnigdhaḥ sānukrośo dhīro mahāsaṃbhārasamanvāgatastān mātāpitṛputradārān parityajya tato mahābhayabhairavādaṭavīkāntārādātmānamekamapakrāmayitavyaṃ manyeta? subhūtirāha - no hīdaṃ bhagavan / tatkasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃstasya puruṣasya tanmātāpitṛputradāramaparityaktam, ādhyātmikaś ca bāhyaś ca balavān saṃbhāraḥ / tasya tatra aṭavīkāntāre bahutarakāś ca śūratarakarāś ca dṛḍhapraharaṇatarakarāś ca teṣāṃ pratyarthikānāṃ pratyamitrāṇāmanye udāratarakāḥ pratyarthikāḥ pratyamitrāstiṣṭhanti rakṣanti / te tasya pratyarthikāḥ pratyamitrā avatāraprekṣiṇo

'vatāragaveṣiṇo 'vatāraṃ na lapsyante / tena sa bhagavan pratibalaḥ puruṣo 'kṣato 'nupahatastanmātāpitṛputradāramātmānaṃ ca tato mahābhayabhairavādaṭavīkāntārācchaktaḥ kṣemeṇa svastinā śīghramapakrāmayituṃ yāvadgrāmaṃ vā nagaraṃ vā nigamaṃ vā anuprāptaḥ syāt //

evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - evameva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvahitānukampī maitrīvihārī karuṇāvihārī muditāvihārī upekṣāvihārī upāyakauśalyena prajñāpāramitayā ca parigṛhītaḥ kuśalamūlāni samyagbuddhānujñātayā pariṇāmanayā pariṇāmya kiṃcāpi śūnyatāmānimittamapraṇihitaṃ ca samādhivimokṣamukhānyavatarati, na tveva bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, yaduta śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā / tatkasya hetoḥ? tathā hyasya balavattamā dṛḍhatamāś ca parigrāhakāḥ, yaduta prajñāpāramitā upāyakauśalyaṃ ca / tena asyāparityaktāḥ sarvasattvāḥ, tenaiṣa pratibalaḥ svastinā kṣemeṇa anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhum / yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānāmantike maitrīcittamārambaṇīkṛtya tān paramayā maitryā paribadhnāti, atrāntare bodhisattvo mahāsattvaḥ kleśapakṣaṃ mārapakṣaṃ cātikramya śrāvakabhūmiṃ pratyekabuddhabhūmiṃ cātikramya tatra samādhāvavatiṣṭhate / aprāptaś ca sa subhūte āsravakṣayaṃ paramapāramitāyāṃ śūnyatāyāṃ parijayaṃ karoti / yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāsamādhivimokṣamukhena viharati, atrāntare bodhisattvo mahāsattvo na cedānīṃ nānimittena samādhinā viharati / na cānena ānimittaḥ samādhiḥ sākṣātkṛto (vaidya 185) bhavati / tadyathāpi nāma subhūte pakṣī śakunirākāśe 'ntarīkṣe carati, na ca bhūmau patati, na ca kaṃcinniśrayaṃ niśritya tiṣṭhati, ākāśa evāntarīkṣe viharati, na ca tatrāpi niśrito na pratiṣṭhitaḥ /

evameva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāvihāreṇa viharati, śūnyatāyāṃ parijayaṃ karoti, ānimittavihāreṇa ca viharati, ānimitte ca parijayaṃ karoti, apraṇihitavihāreṇa ca viharati, apraṇihite ca parijayaṃ karoti / na ca śūnyatāyāṃ vā ānimitte vā apraṇihite vā patatyaparipūrṇairbuddhadharmaiḥ / tadyathāpi nāma subhūte balavāniṣvastrācārya iṣvastraśikṣāyāṃ suśikṣitaḥ supariniṣṭhitaḥ / sa ūrdhvaṃ kāṇḍaṃ kṣipet / ūrdhvaṃ kāṇḍaṃ kṣiptvā tadanyaiḥ kāṇḍaistatkāṇḍaṃ bhūmau patat pratinivārayet, vārayet, tasya paurvakasya kāṇḍasya kāṇḍaparaṃparayā bhūmau patanaṃ na dadyāt, tāvattatkāṇḍaṃ bhūmau na patat, yāvannākāṅkṣet - aho batedaṃ kāṇḍaṃ bhūmau patediti / evameva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran upāyakauśalyaparigṛhītaḥ tāvattāṃ paramāṃ bhūtakoṭiṃ na sākṣātkaroti, yāvanna tāni kuśalamūlānyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau paripakvāni suparipakvāni / yadā tāni kuśalamūlānyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau paripakvāni bhavanti suparipakvāni, tadā tāṃ paramāṃ bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti / tasmāttarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā prajñāpāramitāṃ bhāvayatā evameteṣāṃ dharmāṇāṃ gambhīradharmatā pratyavekṣitavyā upanidhyātavyā, na ca sākṣātkartavyā //

evamukte āyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - duṣkarakārako bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ / paramaduṣkarakārako bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ, yaḥ śūnyatāyāṃ carati, śūnyatayā ca viharati, śūnyatāṃ ca samādhiṃ samāpadyate, na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti / atyāścaryamidaṃ bhagavan, paramāścaryamidaṃ sugata / evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - evametatsubhūte, evam etat / duṣkarakārako bodhisattvo mahāsattvaḥ / paramaduṣkarakārako bodhisattvo mahāsattvaḥ yaḥ śūnyatāyāṃ carati, śūnyatāyāṃ ca viharati, śūnyatāṃ ca samādhiṃ samāpadyate, na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti / tatkasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvā aparityaktāḥ / tasyeme evaṃrūpāḥ praṇidhānaviśeṣā bhavanti - mayaite sarvasattvāḥ parimocayitavyā iti / yadā bodhisattvo mahāsattva evaṃ cittamabhinirharati - sarvasattvā mamāparityaktāḥ, mayaite parimocayitavyā iti, śūnyatāṃ ca samādhivimokṣamukhamabhinirharati, ānimittaṃ ca samādhivimokṣamukhamabhinirharati, apraṇihitaṃ ca samādhivimokṣamukhamabhinirharati, tadā upāyakauśalyasamanvāgato bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ - nāyamantarā bhūtakoṭiṃ sākṣātkariṣyatyaparipūrṇairbuddhadharmaiḥ / tatkasya hetoḥ? tathā hi asyopāyakauśalyaṃ rakṣāṃ karoti / sa caivāsya cittotpādo yattasya sarvasattvā aparityaktāḥ / sa evamanena cittotpādenopāyakauśalyena samanvāgato 'ntarā bhūtakoṭiṃ na sākṣātkaroti //

punaraparaṃ subhūte yadā bodhisattvo mahāsattva imāni gambhīrāṇi sthānāni pratyavekṣate, pratyavekṣitukāmo vā bhavati - tadyathā śūnyatāṃ samādhivimokṣamukham, ānimittaṃ samādhivimokṣamukham, (vaidya 186) apraṇihitaṃ samādhivimokṣamukham, tenaivaṃ cittamabhinirhartavyam - dīrgharātramamī sattvāḥ sattvasaṃjñayā upalambhe caranti / teṣāṃ sattvānāmupalambhadṛṣṭikānāmupalambhadṛṣṭiprahāṇāya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya dharmaṃ deśayiṣyāmi / iti saṃcintya śūnyatāṃ samādhivimokṣamukhaṃ samāpadyate, na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti / ānimittaṃ samādhivimokṣamukhaṃ samāpadyate, na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti / apraṇihitaṃ samādhivimokṣamukhaṃ samāpadyate, na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti / evaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nena cittotpādena anena copāyakauśalyena samanvāgato nāntarā bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, na ca parihīyate maitrīsamādhito na karuṇāmuditopekṣāsamādhitaḥ / tatkasya hetoḥ? upāyakauśalyaparigṛhīto hi bodhisattvo mahāsattvo bhūyasyā mātrayā vivardhate śuklairdharmaiḥ / tīkṣṇatarāṇi cāsya śraddhādīnīndriyāṇi bhavanti, balabodhyamārgaṃ ca pratilabhate //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati - dīrgharātramamī sattvā dharmasaṃjñayā upalambhe caranti / teṣāmupalambhadṛṣṭikānāmupalambhadṛṣṭiprahāṇāya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya dharmaṃ deśayiṣyāmīti / so 'nena cittotpādena paurvakeṇa copāyakauśalyena samanvāgataḥ śūnyatāṃ samādhivimokṣamukhaṃ samāpadyate / na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti / na ca parihīyate maitrīkaruṇāmuditopekṣāsamādhitaḥ / tatkasya hetoḥ? upāyakauśalyaparigṛhīto bodhisattvo mahāsattvo bhūyasyā mātrayā vivardhate śūklairdharmaiḥ / tīkṣṇatarāṇi cāsya śraddhādīnīndriyāṇi bhavanti / balabodhyaṅgāni mārgaṃ ca pratilabhate //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati - dīrgharātramamī sattvā nimittasaṃjñayā nimitte caranti / teṣāṃ nimittasaṃjñāprahāṇāya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya dharmaṃ deśayiṣyāmīti / sa ānimittaṃ samādhivimokṣamukhaṃ samāpadyate sattvānāṃ kṛtaśaḥ / so 'nena cittotpādena paurvakeṇa copāyakauśalyena samanvāgataḥ ānimittaṃ samādhivimokṣamukhaṃ samāpadyate, na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti / na ca parihīyate maitryāḥ karuṇāyā muditāyā upekṣāyāḥ sarvasamādhitaḥ / tatkasya hetoḥ? upāyakauśalyaparigṛhīto hi bodhisattvo mahāsattvo bhūyasyā mātrayā vivardhate śūklairdharmaiḥ / tīkṣṇatarāṇi cāsya śraddhādīnīndriyāṇi bhavanti / balāni bodhyaṅgāni mārgaṃ ca pratilabhate //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati - dīrgharātramamī sattvā nityasaṃjñayā sukhasaṃjñayā ātmasaṃjñayā śubhasaṃjñayā ca viparyastāḥ / tathā kariṣyāmi yathā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya nityasaṃjñāyāḥ sukhasaṃjñāyāḥ ātmasaṃjñāyāḥ śubhasaṃjñāyā viparyāsasya prahāṇāya dharmaṃ deśayiṣyāmi - anityametatsarvaṃ na nityamiti / duḥkhametatsarvaṃ na sukhamiti / anātmakametatsarvaṃ naitatsātmakamiti / aśubhametatsarvaṃ naitacchubhamiti / so 'nena cittotpādena samanvāgataḥ paurvakeṇa copāyakauśalyena prajñāpāramitayā ca parigṛhīto nāntarā bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti (vaidya 187) aparipūrṇeṣu buddhadharmeṣu / evamapraṇihitaṃ samādhivimokṣamukhamupasaṃpadya viharati / na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti / na ca parihīyate maitrīto vā karuṇāto vā muditāto vā upekṣāto vā / tatkasya hetoḥ? upāyakauśalyaparigṛhīto bodhisattvo mahāsattvo bhūyasyā mātrayā vivardhate śūklairdharmaiḥ / tīkṣṇatarāṇi cāsya śraddhādīnīndriyāṇi bhavanti / balāni bodhyaṅgāni mārgaṃ ca pratilabhate / yo hi kaścitsubhūte bodhisattvo mahāsattva imaṃ cittotpādamutpādayati, ityapīme sattvā dīrgharātramupalambhe caritāvinaḥ etarhyupalambhe caranti / nimittasaṃjñāyāṃ caritāvinaḥ etarhy api nimittasaṃjñāyāṃ caranti / viparyāse caritāvinaḥ etarhy api viparyāse caranti / piṇḍasaṃjñāyāṃ caritāvinaḥ etarhy api piṇḍasaṃjñāyāṃ caranti / abhūtasaṃjñāyāṃ caritāvinaḥ etarhy api abhūtasaṃjñāyāṃ caranti / mithyādṛṣṭau caritāvinaḥ etarhy api mithyādṛṣṭau caranti /

tathā kariṣyāmi yathaiṣāmete doṣāḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ na bhaviṣyanti, na prajñāsyante / ityevaṃ sarvasattvān samanvāharati / evaṃ ca bodhisattvo mahāsattvo 'nena smṛtisamanvāhāreṇa anena cittotpādena samanvāgataḥ upāyakauśalyena ca samanvāgataḥ prajñāpāramitayā ca parigṛhītaḥ evameteṣāṃ gambhīrāṇāṃ dharmāṇāṃ dharmatāṃ pratyavekṣamāṇaḥ śūnyatāto vā ānimittato vā apraṇihitato vā anabhisaṃskārato vā anutpādato vā ajātito vā abhāvato vā / asthānametatsubhūte 'navakāśaḥ, yatsa bodhisattvo mahāsattva evaṃ jñānasamanvāgato 'nabhisaṃskāre vā patet, traidhātukena vā sārdhaṃ saṃvaset, naitatsthānaṃ vidyate //

evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ paripraṣṭavyo bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmena - katameṣāṃ dharmāṇāṃ parijayaḥ kartavyaḥ? kiyadrūpāṇi ca cittānyabhinirhartavyāni? yāni cittānyabhinirharan bodhisattvo mahāsattvo na śūnyatāṃ sākṣātkaroti, na ānimittaṃ sākṣātkaroti, na apraṇihitaṃ sākṣātkaroti, na anabhisaṃskāraṃ sākṣātkaroti, na anutpādaṃ sākṣātkaroti, na ajātiṃ sākṣātkaroti, na abhāvaṃ sākṣātkaroti, prajñāpāramitāṃ ca bhāvayati / sacetsubhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvena mahāsattvenaivaṃ pṛṣṭa evaṃ vyākaroti - śūnyataiva bodhisattvena mahāsattvena manasi kartavyā / ānimittameva apraṇihitameva anabhisaṃskāra eva anutpāda eva ajātireva abhāva eva bodhisattvena mahāsattvena manasi kartavya iti / sacettaṃ sarvasattvāparityāgacittotpādaṃ nopadarśayet, upāyakauśalyaṃ vā na vyākuryāt, veditavyametatsubhūte nāyaṃ vyākṛto bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāvavinivartanīyatve taiḥ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ / tatkasya hetoḥ? yo hyasāvavinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāveṇiko dharmaḥ, taṃ dharmaṃ na sūcayati, na prabhāvayati, nopadarśayati, na prajānāti, paripṛṣṭo na vyākaroti, na visarjayati, na tāṃ bhūmimavakrāmayati, yo 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya bhūmiriti //

subhūtirāha - syātpunarbhagavan paryāyo yena paryāyeṇa bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo (vaidya 188) bhavet? bhagavānāha - syātsubhūte sa paryāyo yena paryāyeṇa sa bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo bhavet / sacedbodhisattvo mahāsattva imāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā vā aśrutvā va evaṃ pratipadyeta, evaṃ visarjayet - avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ / subhūtirāha - tena hi bhagavan bahavo bodhāya caranti / alpakāḥ punarya evaṃ visarjayanti / bhagavānāha - tathā hi subhūte alpakāste bodhisattvā mahāsattvā ye vyākṛtā avinivartanīyāyāṃ jñānabhūmau / ye punaste vyākṛtā bhaviṣyanti, te evaṃ visarjayiṣyanti / te te bodhisattvā mahāsattvā uttaptāvaropitakuśalamūlā veditavyāḥ / te te bodhisattvā mahāsattvā asaṃhāryāḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena / sacetpunaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato 'pi svapnopamāḥ sarvadharmā iti vyavalokayati, na ca sākṣātkaroti, idam api subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya avinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato 'pi śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā traidhātukāya ca spṛhāmanuśaṃsācittaṃ notpādayati, idam api subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya avinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato 'pyanekaśatāyāḥ parṣado 'nekasahasrāyā yāvadanekakoṭīniyutaśatasahasrāyāḥ parṣado madhyagataṃ maṇḍalamāle niṣaṇṇaṃ bhikṣusaṃghaparivṛtaṃ bodhisattvasaṃghapuraskṛtaṃ dharmaṃ deśayantaṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksaṃbuddhamātmānaṃ paśyati / idam api subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato 'pi vaihāyasamabhyudgamya sattvebhyo dharmaṃ deśayati, tāṃ ca vyāmaprabhāṃ saṃjānīte, tāṃś ca bhikṣūnabhinirmimīte, ye 'nyāsu dikṣu gatvā anyeṣu lokadhātuṣu buddhakṛtyaṃ kurvanti, dharmaṃ ca deśayanti / evam api subhūte svapnāntaragatoa'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃjānīte / idam api subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya avinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam //

punaraparaṃ subhūte svapnāntaragato bodhisattvo mahāsattvo notrasyati, na saṃtrasyati, na saṃtrāsamāpadyate / grāmaghāte vā nagaraghāte vā nigamaghāte vā janapadaghāte vā rāṣṭraghāte vā agnidāhe vā vartamāne vyālamṛgān vā tato 'nyān api vā kṣudramṛgajātīn dṛṣṭvā śiraśchede vā pratyupasthite tato 'nyāny api vā mahābhayabhairavāṇi duḥkhadaurmanasyāni vā prāpya tato 'nyeṣām api vā sattvānāṃ mahābhayabhairavāṇi duḥkhāni dṛṣṭvā nāsya bhayabhairavamutpadyate, notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsamāpadyate / tataś ca svapnāntarātprativibuddhasya samanantaravyutthitasyaivaṃ bhavati - svapnopamamidaṃ sarvaṃ traidhātukam / evaṃ ca mayā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya samyagdeśayatā dharmo deśayitavya iti / idam api subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya avinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam //

(vaidya 189) punaraparaṃ subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya svapnāntaragatasya nairayikān sattvān dṛṣṭvā evaṃ bhavati - tathā kariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya buddhakṣetre sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ sarve 'pyapāyā na bhaviṣyantīti / idam api subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya apāyapariśuddhilakṣaṇaṃ veditavyam //

tatra subhūte kathaṃ vijñāyeta asyāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya buddhakṣetre sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ sarve 'pyapāyā na bhaviṣyantīti? sacetsubhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato 'pi nirayagatāṃstiryakpretagatān vā sattvān dṛṣṭvā smṛtiṃ pratilabhate / sa tāṃ smṛtiṃ pratilabhya evaṃ cintayati - tathā kariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya buddhakṣetre sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ sarve 'pyapāyā na bhaviṣyantīti / evaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya apāyapariśuddhilakṣaṇaṃ veditavyam / idam api subhūte avivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya avinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam //

punaraparaṃ subhūte svapnāntaragato bodhisattvo mahāsattvo nagaradāhe vā grāmadāhe vā vartamāne prativibuddhaḥ saṃstataḥ svapnādevaṃ samanvāharati yathā - mayā svapnāntaragatena ye ākārāḥ yāni liṅgāni yāni nimittāni dṛṣṭāni, yairākārairyairliṅgairyairnimittairavivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo dhārayitavyaḥ, te ākārāstāni liṅgāni tāni nimittāni mama saṃvidyante / etena satyena satyavacanena ayaṃ nagaradāho vā grāmadāho vā vartamāna upaśāmyatu, śītibhavatu, astaṃ gacchatu / sacetsubhūte grāmadāho vā nagaradāho vā upaśāmyati, śītībhavati, astaṃ gacchati, veditavyametatsubhūte vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvastaiḥ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairavinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheriti / sacennopaśāmyati, na śītībhavati, nāstaḥ gacchati, veditavyametatsubhūte nāyaṃ vyākṛto bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāviti / sacetpunaḥ subhūte so 'gnidāho 'tikramya gṛhādgṛhaṃ rathyāyā rathyāmanyatarānyatarāṃ rathyāṃ vā gṛhaṃ vā gacchati, dahati, nopaśāmyati, na śītībhavati, nāstaṃ gacchati, veditavyametatsubhūte dharmapratyākhyānaṃ duṣprajñasaṃvartanīyaṃ tena bodhisattvena mahāsattvena karmopacitam / tato 'syaitaddṛṣṭadharmasaṃvartanīyameva karma vipacyate / tata eva dharmapratyākhyānātsāvaśeṣaṃ karmaivaṃ vipacyate / ityayaṃ subhūte heturayaṃ pratyayo 'sya bodhisattvasya mahāsattvasya avinivartanīyalakṣaṇatāyā iti / ayam api subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdhārayitavyaḥ //

punaraparaṃ subhūte yairākārairyairliṅgairyairnimittairavinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo dhārayitavyaḥ, tānākārāṃstāni liṅgāni tāni nimittāni deśayiṣyāmi / tatsādhu ca suṣṭhu ca śṛṇu, manasi kuru, bhāṣiṣye 'haṃ te / sādhu bhagavannityāyuṣmān subhūtirbhagavataḥ pratyaśrauṣīt / bhagavānetadavocat - sacetsubhūte kaścideva puruṣo vā strī vā dārako vā dārikā vā (vaidya 190) amanuṣyeṇa gṛhīto bhavedāviṣṭaḥ / tatra bodhisattvena mahāsattvena upasaṃkramya evamadhiṣṭhānaṃ samanvāhartavyam / sacedahaṃ haiḥ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairvyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, pariśuddho me 'dhyāśayaḥ anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhum / yathāhamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmaḥ, pariśuddho me manasikāro 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / apagataṃ me śrāvakacittaṃ pratyekabuddhacittaṃ ca, tena mayā anuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃboddhavyā / nāhaṃ nānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsye / abhisaṃbhotsya evāhamanuttarāṃ samyaksaṃbodhim / ye 'pi te aprameyeṣvasaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantastiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, na teṣāṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ kiṃcidajñātaṃ vā adṛṣṭaṃ vā aviditaṃ vā asākṣātkṛtaṃ vā anabhisaṃbuddhaṃ vā / yathā te buddhā bhagavanto jānanto mamādhyāśayam - ityapyahamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsye iti / anena satyena satyavacanena iyaṃ strī vā puruṣo vā dārako vā dārikā vā yena amanuṣyagraheṇa gṛhīto vā āviṣṭo vā, so 'pakrāmatu / sacetso 'manuṣyaḥ evaṃ bhāṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena nāpakrāmati, veditavyametatsubhūte nāyaṃ vyākṛto bodhisattvo mahāsattvastaiḥ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāviti / sacetpunaḥ subhūte evaṃ bhāṣamāṇasya bodhisattvasya mahāsattvasya so 'manuṣyo 'pakrāmati, veditavyametatsubhūte vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvastaiḥ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāviti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāmupāyakauśalyamīmāṃsāparivarto nāma viṃśatitamaḥ //

asp_21: mārakarmaparivarta ekaviṃśatitamaḥ / tatra khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ bhāṣiṣyate - yena satyena satyavacanena ahaṃ vyākṛtaḥ taiḥ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, tena satyena satyavacena ayamamanuṣyo 'pakrāmatviti / tatra subhūte māraḥ pāpīyānautsukyamāpatsyate tasya amanuṣyasyāpakramaṇāya / tatkasya hetoḥ? māro hyatra pāpīyāṃstasya bodhisattvasya mahāsattvasya cirayānasaṃprasthitasyāntike balavattaraṃ tejovattaraṃ codyogamāpatsyate - kathamayamamanuṣyo 'pakrāmediti / evaṃ so 'manuṣyo mārādhiṣṭhānenāpakramiṣyati / evaṃ ca tasya bodhisattvasya mahāsattvasya bhaviṣyati - mamaiṣo 'nubhāvena amanuṣyo 'pakrānta iti / na punaḥ sa evaṃ jñāsyati - mārasyaiṣo 'nubhāvena amanuṣyo 'pakrānta iti / sa tena tāvanmātrakeṇautsukyamāpatsyate / sa tenautsukyena tato 'nyān bodhisattvān mahāsattvānavamaṃsyate uccagdhayiṣyati ullāpayiṣyati kutsayiṣyati paṃsayiṣyati - ahaṃ vyākṛtastaiḥ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāviti / sa tena tāvanmātrakeṇa bhūyo mānaṃ janayiṣyati, mānaṃ saṃjanayiṣyati, mānaṃ vardhayiṣyati, mānaṃ saṃvardhayiṣyati, mānaṃ stambhayiṣyati, mānamupastambhayiṣyati, mānaṃ bṛṃhayiṣyati, mānamupabṛṃhayiṣyati, mānamutpādayiṣyati / sa tena mānena atimānena mānātimānena mithyāmānena abhimānena dūrīkariṣyati sarvajñatām, dūrīkariṣyatyanuttaraṃ buddhajñānam, svayaṃbhūjñānam, sarvajñajñānam / dūrīkariṣyatyanuttarāṃ samyaksaṃbodhim / sa tathārūpāṇi kalyāṇamitrāṇi

kalyāṇadharmaṇa udārādhimuktikānadhyāśayasaṃpannānupāyakuśalānavinivartanīyadharmasamanvāgatāṃś ca bodhisattvān mahāsattvān dṛṣṭvā abhimānamutpādya avamanyamānastathārūpāṇi kalyāṇamitrāṇi na seviṣyate, na bhajiṣyate, na paryupāsiṣyate, na pariprakṣyati / tadeva mārabandhanaṃ gāḍhīkariṣyati / tasya dve bhūmī pratikāṅkṣitavye - śrāvakabhūmirvā pratyekabuddhabhūmirvā / evaṃ subhūte satyādhiṣṭhānena māraḥ pāpīyānacirayānasaṃprasthitasya bodhisattvasya mahāsattvasya alpaśraddhasya alpaśrutasya kalyāṇamitravirahitasya prajñāpāramitayā aparigṛhītasya upāyakauśalyavirahitasya antarāyaṃ kariṣyatyanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mārakarma veditavyam //

punaraparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya nāmāpadeśenāpi mārakarma bhaviṣyati / kathaṃ ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya nāmāpedeśenāpi mārakarma bhaviṣyati? iha subhūte bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ nāmāpadeśenāpi nāmādhiṣṭhānenāpi māraḥ pāpīyānupasaṃkramiṣyati / anyatarānyatareṇa veṣeṇopasaṃkramya evaṃ vakṣyati - tairvyākṛtastvaṃ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / tatkasya hetoḥ? tava hīdaṃ nāmadheyam / idaṃ te māturnāmadheyam / idaṃ te piturnāmadheyam / idaṃ te bhrāturnāmadheyam / idaṃ te bhaginyā nāmadheyam / idaṃ te mitrāmātyajñātisālohitānāṃ nāmadheyam / yāvadāsaptamaṃ mātāmahapitāmahayugasya nāmadheyamudīrayiṣyati - amuṣyāṃ diśi tvaṃ jātaḥ, amuṣmin janapade amuṣmin grāme vā nagare vā (vaidya 192) nigame vā jāta iti / sacetprakṛtvā mṛduko bhaviṣyati, tamenamevaṃ vakṣyati - pūrvam api tvameva mṛduko 'bhūḥ / sacetprakṛtyā tīkṣṇendriyo bhaviṣyati, tatastamevaṃ vakṣyati - pūrvam api tvaṃ tīkṣṇendriyo 'bhūḥ /

sacedāraṇyako bhaviṣyati, sacetpiṇḍapātiko bhaviṣyati, sacetpāṃsukūliko bhaviṣyati, sacetkhalupaścādbhaktiko bhaviṣyati, sacedekāsaniko bhaviṣyati, sacedyāthāsaṃstariko bhaviṣyati, sacetraicīvariko bhaviṣyati, sacet śmaśāniko bhaviṣyati, sacedvṛkṣamūliko bhaviṣyati, sacennaiṣadyiko bhaviṣyati, sacedabhyavakāśiko bhaviṣyati, sacennāmantiko bhaviṣyati, sacedalpecchaḥ saṃtuṣṭaḥ pravivikto bhaviṣyati, sacedapagatapādamrakṣaṇo bhaviṣyati, sacenmṛdubhāṣī alpavāg bhaviṣyati, tamenaṃ māraḥ pāpīyāṃstena tena dṛṣṭadhārmikeṇa guṇenādekṣyati - pūrvam api tvamanena cānena ca guṇena samanvāgato 'bhūḥ / niyatastaṃ vyākṛtastaiḥ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau avinivartanīyāyāṃ bodhisattvabhūmau / tatkasya hetoḥ? tathā hi te amī evaṃrūpā dhutaguṇāḥ saṃvidyante / niścayena tvaṃ pūrvamapyetaireva dhutaguṇaiḥ samanvāgato 'bhūḥ / evaṃ sa tena paurvakeṇa nāmāpadeśena nāmādhiṣṭhānena pratyutpannadhutaguṇasaṃlekhena ca manyanāmutpādayiṣyati / tasyaivaṃ bhaviṣyati - vyākṛto 'haṃ taiḥ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yathā me amī guṇāḥ saṃvidyante / taṃ ca māraḥ pāpīyānevaṃ vakṣyati - avinivartanīyastvaṃ vyākṛtastathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / tatkasya hetoḥ? tathā hi tava ete evaṃrūpā dhutaguṇā saṃvidyante /

tasya khalu punaḥ subhūte māraḥ pāyīyān kadācidbhikṣuveṣeṇopasaṃkramiṣyati, kadācidbhikṣuṇīveṣeṇa, kadācidupāsakaveṣeṇa, kadācidupāsikāveṣeṇa, kadācidbrāhmaṇaveṣeṇa, kadācidgṛhapativeṣeṇa, kadācinmātṛveṣeṇa, kadācitpitṛveṣeṇa, kadācidbhrātṛveṣeṇa, kadācidbhaginīveṣeṇa, kadācinmitrāmātyajñātisālohitaveṣeṇa upasaṃkramiṣyati / upasaṃkramyaivaṃ vakṣyati - vyākṛtastvaṃ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau avinivartanīyāyāṃ bodhisattvabhūmau / tatkasya hetoḥ? tathā hi te evaṃrūpā dhutaguṇāḥ saṃvidyante, ye 'vinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ guṇāḥ / ye khalu punaḥ subhūte mayā avinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ guṇā ākhyātāḥ ākārā liṅgāni nimittāni cākhyātāni, tāni tasya na bhaviṣyanti / veditavyametatsubhūte tato 'nyairbodhisattvairmahāsattvaiḥ - mārādhiṣṭhito batāyaṃ bodhisattvo mahāsattva iti / tatkasya hetoḥ? ye ākārā yāni liṅgāni yāni nimittāni avinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām, tāni tasya na bhaviṣyanti / sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nena nāmādhiṣṭhānena abhimānamutpādayiṣyati / abhimānamutpādya mānābhibhūtaḥ stambhābhibhūto mārādhiṣṭhānenābhibhūtastadanyān bodhisattvān mahāsattvānavamaṃsyate uccagghayiṣyati ullāpayiṣyati kutsayiṣyati paṃsayiṣyati / idam api subhūte bodhisattvena mahāsattvena nāmādhiṣṭhānena mārakarma veditavyam //

(vaidya 193) punaraparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena nāmāpadeśena nāmavyākaraṇena mārakarma veditavyam / kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena nāmāpadeśena nāmavyākaraṇena mārakarma veditavyam? iha subhūte māraḥ pāpīyān bhikṣuveṣeṇopasaṃkramya bodhisattvaṃ mahāsattvamevaṃ vyākariṣyati - tavānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya sataḥ idaṃ nāmadheyaṃ bhaviṣyatīti yadeva tena cittenānuvartitamanuvitarkitamanuvicāritaṃ bhavati - aho bata me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya sataḥ idamevaṃrūpaṃ nāmadheyaṃ bhavediti, tadeva nāmadheyaṃ vyākariṣyati / tatra duṣprajñajātīyasya anupāyakuśalasya bodhisattvasyaivaṃ bhaviṣyati - yathā mayā nāmadheyamanuvartitamanuvitarkitamanuvicāritam, aho bata me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhasya sataḥ idaṃ nāmadheyaṃ bhavediti, tathā tena bhikṣuṇā nirdiṣṭamiti / sa evaṃ yacca nāmadheyaṃ svayamanuvicintitam, yacca tena māreṇa pāpīyasā mārakāyikābhirvā devatābhirabhinirmitena mārādhiṣṭhitena vā bhikṣuṇā nāmadheyamudīritam, tadubhayaṃ tulayitvā yathā ca mama cittotpāda utpannaḥ, yathā ca anena bhikṣuṇā nirdiṣṭaṃ mama nāmadheyaṃ sameti nāmnā, nāmavyākṛto 'haṃ taiḥ paurvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāviti maṃsyate / yāni ca mayā subhūte avinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāmākārā liṅgāni nimittāni ākhyātāni, tāni tasya na bhaviṣyanti / sa tairvirahito 'nena nāmāpadeśena nāmavyākaraṇena manyanāmutpādayiṣyati /

sa manyanāmutpādya tato 'nyān bodhisattvān mahāsattvānavamaṃsyate - ahaṃ vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, naite vyākṛtā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāviti / evaṃ sa tena mānena atimānena mānātimānena abhimānena mithyāmānena ca tadanyān bodhisattvān mahāsattvānavamanyamāno dūrīkariṣyati sarvajñatām, dūrīkariṣyati buddhajñānam / tasya prajñāpāramitayā aparigṛhītasya upāyakauśalyavirahitasya kalyāṇamitravirahitasya pāpamitraparigṛhītasya dvayorbhūmyoranyatarā bhūmiḥ pratikāṅkṣitavyā - śrāvakabhūmirvā pratyekabuddhabhūmirvā / sacetpunaściraṃ suciraṃ saṃdhāvya saṃsṛtya enāmeva prajñāpāramitāmāgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmo bhavet, yadi cāsāvupasarpet kalyāṇamitrāṇi, abhīkṣṇaṃ ca tānyupasaṃkramiṣyati, tenaiva cātmabhāvapratilambhena tāvatpūrvakāṃścittotpādān vigarhiṣyati, vāntīkariṣyati, jugupsiṣyati, pratiniḥ - srakṣyati, pratideśayiṣyati, tathāpi buddhabhūmistasya durlabhā bhaviṣyati / tatkasya hetoḥ? tāvadgurutaraṃ hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mananāpattisthānam / tadyathāpi nāma subhūte bhikṣoḥ śrāvakayānikasya śrāvakabhūmau catasro mūlāpattayo gurvyo bhavanti, yato 'nyatarānyatarā māpattimadhyāpadya abhikṣurbhavatyaśramaṇo 'śākyaputrīyaḥ, iyameva tābhyaścatasṛbhya āpattibhyo gurutarā āpattiḥ, yo 'yaṃ mānacittotpādaḥ, yaduta nāmāpadeśena bodhisattvasya mahāsattvasyāvamānanayā mahānakuśalaścittotpāda utpannaḥ / ayaṃ tābhyaścatasṛbhya āpattibhyo gurutaraścittotpādo veditavyaḥ //

tiṣṭhantu subhūte catasro gurvyo mūlāpattayaḥ / pañcabhyo 'pi subhūte ānantaryebhyaḥ (vaidya 194) karmabhyo gurutaro 'yaṃ cittotpādaḥ, yo 'yaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya nāmāpadeśena mānasahagataścittotpāda utpannaḥ / ayaṃ tebhyaḥ pañcabhya ānantaryebhyaḥ karmabhyo gurutaraścittotpādo veditavyaḥ / iti hi subhūte anenāpi nāmāpadeśena sūkṣmasūkṣmāṇi mārakarmāṇyutpatsyante / tāni bodhisattvena mahāsattvena boddhavyāni / anyebhyaścāvabodhayitavyāni, buddhvā ca vivarjayitavyāni //

punaraparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān vivekaguṇena bodhisattvaṃ mahāsattvamupasaṃkramya codayiṣyati smārayiṣyati / kathaṃ ca subhūte māraḥ pāpīyān vivekaguṇena bodhisattvaṃ mahāsattvamupasaṃkramya codayiṣyati smārayiṣyati? iha subhūte māraḥ pāpīyān bodhisattvaṃ mahāsattvamupasaṃkramiṣyati, upasaṃkramyaivaṃ vakṣyati - vivekasya tathāgato varṇavādī araṇyavanaprasthagiriguhāśmaśānapalālapuñjādiṣu vihartavyamiti / na cāhaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃvidhaṃ vivekaṃ vadāmi, yaduta āraṇyakāni prāntāni śayanāsanāni vijanapadāni viviktāni, vividhāni vanaprasthagiriguhāśmaśānapalālapuñjādīni //

subhūtirāha - katamaḥ punaḥ sa bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya anyo viveko yadi vā āraṇyakāni prāntāni śayanāsanāni vijanapadāni viviktāni vividhāni vanaprasthagiriguhāśmaśānapalālapuñjādīni? yadi tāni nādhyāvasati, kiyadrūpaḥ punarbhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyānyo vivekaḥ? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - sacetsubhūte bodhisattvo mahāsattvo vivikto bhavati śrāvakapratisaṃyuktairmanasikāraiḥ, vivikto bhavati pratyekabuddhapratisaṃyuktairmanasikāraiḥ, evaṃ sa bodhisattvo mahāsattvo vivikto viharati / grāmānte 'pi hi viharan prajñāpāramitopāyakauśalyaparigṛhītaḥ sarvasattvamaitrīmahākaruṇāvihāreṇa viharet / anena vihāreṇa viharan vivikta eva sa viharati / ayaṃ khalu punaḥ subhūte mayā bodhisattvasya mahāsattvasya śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktamanasikāraviveko 'nujñātaḥ / anena vivekena viharan bodhisattvo mahāsattvo rātriṃdivānyatināmayati, vivikto viharati / sacedbodhisattvo mahāsattvo 'raṇyavanaprasthagiriguhāśmaśānaprāntaśayanāsaneṣvanena vihāreṇa viharati, vivikto bodhisattvo mahāsattvo viharati / yaṃ punaḥ subhūte māraḥ pāpīyān vivekamupadekṣyati araṇyavanaprasthagiriguhāśmaśānaprāntaśayanāsanavihārān, sa tena vivekena śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktairmanasikāraiḥ saṃkīrṇa eva san prajñāpāramitāyāmanabhiyujyamāno na sarvajñajñānaṃ paripūrayati / evaṃ sa saṃkīrṇavihāreṇa viharan so 'pariśuddhena manasikāreṇa viharan apariśuddhakāyavāṅmanaḥkarmāntaḥ eva bhaviṣyati /

apariśuddhakāyavāṅmanaḥkarmānta eva saṃstato 'nyān api bodhisattvān mahāsattvān grāmāntavihāriṇo 'saṃkīrṇān śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktairmanasikāraiḥ prajñopāyamahākaruṇāvihāravihāriṇo 'vamaṃsyate / araṇye 'pi viharan so 'pariśuddhakāyavāṅmanaḥkarmāntaḥ san saṃkīrṇavihāryeva bhavati, na viviktavihārī / sa prajñopāyamahākaruṇāvihāravihāriṇo (vaidya 195) grāmānte viharataḥ pariśuddhakāyavāṅmanaḥkarmasamudācārān śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktamanasikāraviviktānasaṃkīrṇān śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktairmanasikāraistāṃstāvatso 'vamanyamāno na dhyānasamādhisamāpattivimokṣābhijñānāṃ lābhī bhaviṣyati / na cāsya tāḥ paripūriṃ gamiṣyanti / tatkasya hetoḥ? tathā hi so 'nupāyakuśalo bhavati //

kiṃcāpi subhūte bodhisattvo mahāsattvo yojanaśatikeṣvaṭavīkāntāreṣu viharedapagatavyālamṛgapakṣisaṃgheṣu apagatakṣudramṛgavyālayakṣarākṣasānuvicariteṣu apagatacaurakāntārabhayabhairavopadraveṣu saṃtiṣṭhet, varṣaṃ vā varṣaśataṃ vā varṣasahasraṃ vā varṣaśatasahasraṃ vā varṣakoṭīṃ vā varṣakoṭīśataṃ vā varṣakoṭīsahasraṃ vā varṣakoṭīśatasahasraṃ vā varṣakoṭīniyutaśatasahasraṃ vā, tato vā upari / imaṃ ca vivekaṃ mayopadiṣṭaṃ na jānīyāt, yena vivekena bodhisattvo mahāsattvo 'dhyāśayasaṃprasthito 'dhyāśayasaṃpanno viharati / taṃ so 'nupāyakuśalo bodhisattvo mahāsattvo 'jānannaraṇyaparamo viharati / tatra ca viveke niśritaḥ ālīno 'dhyavasito 'dhyavasāyamāpannaḥ / naiva me subhūte etāvatā sa bodhisattvaścittamārādhayati / tatkasya hetoḥ? yaḥ subhūte viveko bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mayā ākhyātaḥ, tena vivekena viharannasmin viveke na saṃdṛśyate / tamenaṃ māraḥ pāpīyānupasaṃkramya uparyantarīkṣe vihāyasi sthitvā evaṃ vakṣyati - sādhu sādhu kulaputra, eṣa bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tathāgatena viveka ākhyātaḥ / anenaiva tvaṃ kulaputra vivekena vihara / evaṃ tvaṃ kṣipramanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyase / sa tato vivekātpunareva araṇyādgrāmāntamavatīrya tadanyān bodhisattvān mahāsattvān peśalān bhikṣūn sabrahmacāriṇaḥ kalyāṇadharmaṇo 'saṃkīrṇān śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktairmanasikāraiḥ pariśuddhakāyavāṅmanaḥkarmāntān jīvānavamaṃsyate / sa evaṃ vakṣyati - saṃkīrṇavihāreṇa bateme āyuṣmanto viharanti, na viviktavihāreṇa /

ākīrṇavihāreṇa bateme āyuṣmanto viharanti, na viviktavihāreṇa viharantīti / ye te bodhisattvā mahāsattvā viviktavihāreṇa viharanti, tān saṃkīrṇavihāreṇa codayiṣyati, ākīrṇavihāreṇa codayiṣyati / ye ca te saṃkīrṇavihāreṇa viharanti, tān sa viviktavihāreṇa samudācariṣyati, tatra gauravamutpādayiṣyati / yatra ca gauravamutpādayitavyam, tatra mānamutpādayiṣyati / tatkasya hetoḥ? ahamamanuṣyaiścodye, ahamamanuṣyaiḥ smārye / eṣa subhūte vihāro yenāhaṃ vihāreṇa viharāmi / kaṃ grāmāntavihāriṇamamanuṣyāścodayiṣyanti, kaṃ grāmāntare viharantamamanuṣyāḥ smārayiṣyanti, ityevaṃ hi bodhisattvayānikān pudgalānavamaṃsyate / ayaṃ subhūte bodhisattvacaṇḍālo veditavyaḥ, bodhisattvadūṣī veditavyaḥ, bodhisattvapratirūpako veditavyaḥ, bodhisattvaprativarṇiko veditavyaḥ, bodhisattvakāraṇḍavako veditavyaḥ, cauraḥ śramaṇaveṣeṇa, cauro bodhisattvayānikānāṃ pudgalānām, cauraḥ sadevakasya lokasya / tajjātīyaḥ khaluḥ punaḥ subhūte pudgalo na sevitavyo na bhaktavyo na paryupāsitavyaḥ / tatkasya hetoḥ? abhimānapatitā hi te tathārūpāḥ pudgalā veditavyāḥ / anyeṣām api tathārūpāṇāmalpa (vaidya 196) sthāmānācirayānasaṃprasthitānāṃ saṃdūṣaṇaṃ kuryuḥ / aviśuddhadharmāṇo hi te tathārūpāḥ pudgalāḥ veditavyāḥ / anāryā hi te tathārūpāḥ pudgalā veditavyāḥ / anāryadharmāṇo hi te tathārūpāḥ pudgalā veditavyāḥ /

yasya khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya aparityaktāḥ sarvasattvāḥ, aparityaktā sarvajñatā, aparityaktā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ, tena bodhisattvena mahāsattvena adhyāśayena anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmena sarvasattvānāmarthaṃ kartukāmena tajjātīyāḥ pudgalā na sevitavyāḥ, na bhaktavyāḥ, na paryupāsitavyāḥ / api tu khalu punaḥ subhūte sarvasattvānāmarthāya abhyutthitena eteṣāṃ ca anyeṣāṃ ca mārakarmaṇāmavabodhāya nityamevodvignacittena bhavitavyaṃ sarvasattvānāṃ mārgamapratilabhamānānāmupadeṣṭumutrastamānasena asaṃsṛṣṭena traidhātukena / tatrāpi tāvanmaitrāyamāṇena karuṇāyamānena mahākaruṇāmutpādya anukampāmupādāya samyakpratipanneṣu sattveṣu muditacittenānupalabdhidharmatayā dharmāṇāmupekṣakeṇa evaṃ cittamutpādayitavyam - tathā kariṣyāmi yathā sarve mārakarmadoṣāḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ sarvatra sarvadā ca na bhaviṣyanti, notpatsyante / sacedutpatsyante, kṣiprameva pratigamiṣyanti, evaṃ śikṣiṣye iti / ayam api bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ svayamabhijñāya parākramo veditavyaḥ / idam api subhūte bodhisattvena mahāsattvena vivekaguṇena mārakarma veditavyamiti //

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ mārakarmaparivarto nāma ekaviṃśatitamaḥ //

asp_22: kalyāṇamitraparivarto dvāviṃśatitamaḥ / atha khalu bhagavān punarapyāyuṣmantaṃ subhūtimāmantrayate sma - iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena adhyāśayasaṃprasthitena anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmena ādita evaṃ kalyāṇamitrāṇi sevitavyāni bhaktavyāni paryupāsitavyāni / subhūtirāha - katamāni tāni punarbhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi veditavyāni, yāni bodhisattvena mahāsattvena adhyāśayasaṃprasthitena anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmena ādita eva kalyāṇamitrāṇi sevitavyāni bhaktavyāni paryupāsitavyāni? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - buddhā eva subhūte bhagavantaḥ, ye ca te 'vinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvā bodhisattvacaryākuśalāḥ, ya enaṃ pāramitāsvavavadanti anuśāsati, ye 'smai prajñāpāramitāṃ deśayantyupadiśanti / imāni tāni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi veditavyāni / prajñāpāramitaiva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitraṃ veditavyam / sarvā eva ca subhūte ṣaṭ pāramitā bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi veditavyāni / ṣaḍeva pāramitāḥ śāstā, ṣaṭ pāramitā mārgaḥ, ṣaṭ pāramitā ālokaḥ, ṣaṭ pāramitā ulkā, ṣaṭ pāramitāḥ avabhāsaḥ, ṣaṭ pāramitāstrāṇam, ṣaṭ pāramitāḥ śaraṇam, ṣaṭ pāramitā layanam, ṣaṭ pāramitāḥ parāyaṇam, ṣaṭ pāramitāḥ dvīpaḥ, ṣaṭ pāramitā mātā, ṣaṭ pāramitāḥ pitā, ṣaṭ pāramitā jñānāya bodhāya anuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃvartante / tatkasya hetoḥ? atra hi subhūte prajñāpāramitā pariniṣṭhitā bhavati yaduta ṣaṭpāramitāsu / ye 'pi te subhūte atīte

'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya parinirvṛtāḥ, teṣām api buddhānāṃ bhagavatāmitonirjātaiva sarvajñatā, yaduta ṣaḍbhyaḥ pāramitābhyaḥ / ye 'pi te subhūte bhaviṣyantyanāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyante, teṣām api buddhānāṃ bhagavatāmitonirjātaiva sarvajñatā, yaduta ṣaḍbhyaḥ pāramitābhyaḥ / ye 'pi te subhūte aprameyeṣvasaṃkhyeyeṣvaparimāṇeṣvacintyeṣu lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā etarhyanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhāstiṣṭhanti, dhriyante, yāpayanti, dharmaṃ ca deśayanti, teṣām api buddhānāṃ bhagavatāmitonirjātaiva sarvajñatā, yaduta ṣaḍbhyaḥ pāramitābhyaḥ / aham api subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha etarhyanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhaḥ / mamāpi hi subhūte itonirjātaiva sarvajñatā, yaduta ṣaḍbhyaḥ pāramitābhyaḥ / tatkasya hetoḥ? āsu hi subhūte ṣaṭsu pāramitāsu saptatriṃśadbodhipakṣā dharmā antargatāḥ, catvāro brahmavihārāḥ, catvāri saṃgrahavastūni / yāvāṃś ca kaścidbuddhadharmo buddhajñānaṃ svayaṃbhūjñānamacintyajñānamatulyajñānamaprameyajñānamasaṃkhyeyajñānamasamajñānamasamasamajñānaṃ sarvajñajñānam, sarvaṃ tat ṣaṭsu pāramitāsvantargatam / tasmāttarhi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ṣaṭ pāramitā eva kalyāṇamitrāṇi veditavyāni, ṣaḍeva pāramitāḥ śāstā, ṣaṭ pāramitā mārgaḥ, ṣaṭ pāramitā ālokaḥ, ṣaṭ pāramitā ulkā, ṣaṭ pāramitā avabhāsaḥ, ṣaṭ pāramitāstrāṇam, ṣaṭ (vaidya 198) pāramitāḥ śaraṇam, ṣaṭ pāramitā layanam, ṣaṭ pāramitāḥ

parāyaṇam, ṣaṭ pāramitā dvīpaḥ, ṣaṭ pāramitā mātā, ṣaṭ pāramitāḥ pitā, ṣaṭ pāramitā jñānāya bodhāya sarvajñatāyai anuttarasamyaksaṃbodhiprāptaye saṃvartante / sarvasattvānāmapratyupakāriṇām api upakāribhūto bhavati, yadā bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭpāramitāsu śikṣate //

āsu khalu punaḥ subhūte ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitukāmena bodhisattvena mahāsattvena iyameva prajñāpāramitā śrotavyā udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā deśayitavyā upadeṣṭavyā uddeṣṭavyā svādhyātavyā, arthataś ca dharmataś ca nayataścopaparīkṣitavyā upanidhyātavyā paripraṣṭavyā paripraśnayitavyā / tatkasya hetoḥ? eṣā hi prajñāpāramitā ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ pūrvaṃgamā nāyikā pariṇāyikā saṃdarśikā avadarśikā janayitrī dhatrī / tatkasya hetoḥ? prajñāpāramitāvirahitā hi pañca pāramitā na prajñāyante, nāpi pāramitānāmadheyaṃ labhante / tasmāttarhi subhūte aparapraṇeyatāṃ gantukāmena bodhisattvena mahāsattvena aparapraṇeyatāyāṃ sthātukāmena ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam //

subhūtirāha - kiṃlakṣaṇā bhagavan prajñāpāramitā? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - asaṅgalakṣaṇā subhūte prajñāpāramitā / subhūtirāha - syādbhagavan paryāyo yena paryāyeṇa yenaivāsaṅgalakṣaṇena prajñāpāramitā saṃvidyate, tenaiva asaṅgalakṣaṇena sarvadharmāḥ saṃvidyeran? bhagavānāha - evametatsubhūte, evam etat / syātsubhūte paryāyo yena paryāyeṇa yenaiva asaṅgalakṣaṇena prajñāpāramitā saṃvidyate, tenaiva asaṅgalakṣaṇena sarvadharmāḥ saṃvidyante / tatkasya hetoḥ? sarvadharmā hi subhūte viviktāḥ / sarvadharmā hi subhūte śūnyāḥ / tasmāttarhi subhūte yenaiva asaṅgalakṣaṇena prajñāpāramitā viviktā śūnyā, tenaiva asaṅgalakṣaṇena sarvadharmā viviktāḥ śūnyāḥ / subhūtirāha - yadi bhagavan sarvadharmā viviktāḥ, sarvadharmāḥ śūnyāḥ, kathaṃ bhagavan sattvānāṃ saṃkleśaḥ prajñāyate, kathaṃ bhagavan sattvānāṃ vyavadānaṃ prajñāyate? na ca bhagavan viviktaṃ saṃkliśyate, na bhagavan viviktaṃ vyavadāyati / na ca bhagavan śūnyaṃ saṃkliśyate, na ca bhagavan śūnyaṃ vyavadāyati / na ca bhagavan viviktaṃ vā śūnyaṃ vā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / anyatrāpi bhagavan śūnyatāyāḥ sarvadharmo nopalabhyate, yo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddho vā, abhisaṃbhotsyate vā, abhisaṃbudhyate vā / kathaṃ vā vayaṃ bhagavan asya bhāṣitasyārthamājānīmaḥ? deśayatu bhagavan, deśayatu sugata / evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - tatkiṃ manyase dīrgharātraṃ sattvā ahaṃkāre mamakāre caranti? subhūtirāha - evametadbhagavan, evametatsugata /

dīrgharātraṃ sattvā ahaṃkāre mamakāre caranti / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte api nu ahaṃkāramamakārau śūnyau? subhūtirāha - śūnyau bhagavan, śūnyau sugata / bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte ahaṃkāreṇa mamakāreṇa ca sattvāḥ saṃsāre saṃsaranti? subhūtirāha - evametadbhagavan, evametatsugata / ahaṃkāreṇa mamakāreṇa ca sattvāḥ saṃsāre saṃsaranti / bhagavānāha - evaṃ khalu subhūte sattvānāṃ saṃkleśaḥ prajñāyate / yathā sattvānāmudgraho 'bhiniveśaḥ, tathā saṃkleśaḥ / na cātra (vaidya 199) kaścitsaṃkliśyate / yathā ca subhūte anudgaho 'nabhiniveśaḥ, tathā nāhaṃkāramamakārau prajñāyete / evaṃ khalu subhūte sarvasattvānāṃ vyavadānaṃ prajñāyate / yathā sattvānāmanudgraho 'nabhiniveśaḥ, tathā vyavadānam / na cātra kaścidvyavadāyati / evaṃ khalu subhūte caran bodhisattvo mahāsattvaścarati prajñāpāramitāyām / evaṃ khalu subhūte sarvadharmeṣu vivikteṣu sarvadharmeṣu śūnyeṣu sattvānāṃ saṃkleśo vyavadānaṃ ca prajñāyate / subhūtirāha - āścaryaṃ bhagavan yāvadyadidaṃ sarvadharmeṣu vivikteṣu sarvadharmeṣu śūnyeṣu sattvānāṃ saṃkleśo vyavadānaṃ ca prajñāyate / evaṃ ca bhagavaṃścaran bodhisattvo mahāsattvaścarati prajñāpāramitāyām / evaṃ hi caran bodhisattvo mahāsattvo na rūpe carati, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu, na vijñāne carati / evaṃ caran bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'navamardanīyo bhavati sadevamānuṣāsureṇa lokena /

evaṃ caran bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarveṣāṃ śrāvakayānikānāṃ pratyekabuddhayānikānāṃ ca pudgalānāṃ caryāmabhibhavati, anabhibhūtaṃ ca sthānaṃ pratilabhate / tatkasya hetoḥ? anabhibhūtaṃ hi bhagavan buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam / anenāpi bhagavan manasikāreṇa prajñāpāramitāpratisaṃyuktena vihāreṇa viharan bodhisattvo mahāsattvo rātriṃdinānyatināmayet, āsannaḥ syādanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, kṣipraṃ cānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeta / evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - evametatsubhūte, evam etat / evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaścarati prajñāpāramitāyām / evaṃ hi caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo na rūpe carati, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu, na vijñāne carati / evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'navamardanīyo bhavati sadevamānuṣāsureṇa lokena / evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarveṣāṃ śrāvakayānikānāṃ pratyekabuddhayānikānāṃ ca pudgalānāṃ caryāmabhibhavati, anabhibhūtaṃ ca sthānaṃ pratilabhate / tatkasya hetoḥ? anabhibhūtaṃ hi subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam / anenāpi subhūte manasikāreṇa prajñāpāramitāpratisaṃyuktena vihāreṇa viharan bodhisattvo mahāsattvo rātriṃdinānyatināmayet, āsannaḥ syādanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, kṣipraṃ ca anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeta //

sacetkhalu punaḥ subhūte ye jambūdvīpe sattvāḥ, te sarve 'pūrvācaramaṃ mānuṣyakamātmabhāvaṃ pratilabheran, mānuṣyakamātmabhāvaṃ pratilabhya anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpādayeran, anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpādya yāvajjīvaṃ tiṣṭheyuḥ, yāvajjīvaṃ tiṣṭhanto yāvajjīvaṃ sarvatathāgatān satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyurarcayeyurapacāyeyuḥ, evaṃ sarvasattvebhyo 'pi dānaṃ dadyuḥ, tacca dānamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayeyuḥ / tatkiṃ manyase subhūte api nu te bodhisattvā mahāsattvāstatonidānaṃ bahu puṇyaṃ prasaveyuḥ? subhūtirāha - bahu bhagavan, bahu sugata / bhagavānāha - ataḥ khalu punaḥ subhūte sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, yo bodhisattvo mahāsattvo 'ntataḥ ekadivasam api prajñāpāramitāpratisaṃyuktairmanasikārairviharati / (vaidya 200) tatkasya hetoḥ? yathā yathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāpratisaṃyuktairmanasikārai rātriṃdivaṃ viharati, tathā tathā sarvasattvānāṃ dakṣiṇīyatāṃ gacchati / tatkasya hetoḥ? tathā hi subhūte nāsti tadanyeṣāṃ sattvānāṃ tādṛśaṃ maitrīsahagataṃ cittam, yathā tasya bodhisattvasya mahāsattvasya, sthāpayitvā buddhān bhagavataḥ / tatkasya hetoḥ? apratipudgalā hi subhūte tathāgatāḥ / nirupamā hi subhūte tathāgatāḥ / acintyadharmasamanvāgatā hi subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ //

kathaṃ ca subhūte sa kulaputro vā kuladuhitā vā tāvattatpuṇyamabhinirharati? tādṛśyā subhūte prajñayā samanvāgataḥ sa bodhisattvo mahāsattvo bhavati, yādṛśyā prajñayā samanvāgato vadhyagatāniva sarvasattvān paśyati / tena tasyāṃ velāyāṃ mahākaruṇāparigṛhīto bhavati / sa divyena cakṣuṣā vyavalokayan aprameyānasaṃkhyeyānaparimeyānaparimāṇān sattvānānantaryakarmasamanvāgatān paśyati, akṣaṇaprāptāṃś ca vihanyamānāṃś ca dṛṣṭijālapraticchannāṃś ca mārgamapratilabhamānān / aparāṃś ca kṣaṇaprāptān paśyati, kṣaṇāṃś ca virāgayataḥ paśyati / tasya tasyāṃ velāyāṃ mahān saṃvega utpadyate / te cāsya sarvasattvāstayā mahāmaitryā tayā ca mahākaruṇayā sphāritvā manasikṛtā bhavanti - ahameteṣāṃ sarveṣāṃ sattvānāṃ nātho bhaviṣyāmi, ahamenān sarvasattvān sarvaduḥkhebhyo mocayiṣyāmīti / na ca tena vā anyena vā nimittena sārdhaṃ saṃvasati / ayam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahān prajñāloko 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhum / anena hi subhūte vihāreṇa viharanto bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvalokasya dakṣiṇīyatāṃ parigṛhṇanti, na ca vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / yeṣāṃ ca dāyakānāṃ dānapatīnāṃ ca paribhuñjate cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān, asyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sūpasthitacittāḥ, teṣāṃ dāyakānāṃ dānapatīnāṃ ca dānadakṣiṇāṃ viśodhayanti / sarvajñatā caiṣāmāsannībhavati /

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.