Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 1/4

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Aṣṭādaśasāhasrikā Prajñāpāramitā, 55-82

Thông tin
GRETIL — Edward Conze: The Gilgit Manucript of the Aṣṭādaśasāhasrikāprajñāpāramitā, Chapters 55 to 70, Corresponding to the 5th Abhisamaya. Roma 1962 (Serie Orientale Roma, 26). = AdSPG I and Edward Conze: The Gilgit Manuscript of the Aṣṭādaśasāhasrikāprajñāpāramitā, Chapters 70 to 82, Corresponding to the 6th, 7th and 8th Abhisamayas. Roma 1974 (Serie Orientale Roma, 46). = AdSPG II.CC BY-NC-SA 4.0

Aṣṭādaśasāhasrikā Prajñāpāramitā, 55-82

aṣṭādaśasāhasrikā prajñāpāramitā, parivartas 55 - 70

parivarta 55. [f. 215b] atha bhagavān ayuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato 'pi śrāvakabhūmaye vā pratyekabuddhabhūmaye vā traidhātukāya vā na spṛhayate, na anuśamsācittam utpādayati, svapnopamān eva sarvadharman vyavalokayati, pratiśrutkopamān yāvan nirmitopamān eva sarvadharmān vyavalokayati, na ca sākṣātkaroti. idaṃ subhūte avaivartikasya bodhisattvasya mahāsattvasya-avaivartikalakṣaṇaṃ veditavyam. punar aparaṃ subhūte saced bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato 'py anekaśataparivāram anekasahasraparivāraṃ anekaśatasahasraparivāram anekakoṭīparivāram anekakoṭīsahasraparivāram anekakoṭīśatasahasraparivāram anekakoṭīniyutaśatasahasraparivāraṃ bhikṣubhikṣuṇyupāsakopāsikābhir devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragaiḥ parivṛtaṃ puraskṛtaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ dharman deśayantaṃ paśyati, sa tan dharmaṃ śrutvā tasya dharmasya artham ājñāsyāmi iti iti, dharmānudharmapratipanno viharati, sāmīcīpratipanno 'nudharmacārī. idam api subhūte avaivartikasya bodhisattvasya mahāsattvasyaiva avaivarkalakṣaṇaṃ veditavyam. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato 'pi tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ paśyati, vaihāyasam abhyudgamya bhikṣusaṃghāya dharmaṃ deśayantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ (adspg i 4) samanvāgataṃ vyāmaprabhām ṛddhiprātihāryāṇi sandarśayantaṃ nirmitāni ca nirmimāṇaṃ yāni nirmitāny anyeṣu lokadhātuṣu buddhakaryāṇi kurvanti. idam api subhūte avaivartikasya

bodhisattvasya mahāsattvasya avaivartikalakṣaṇaṃ veditavyam. punar aparaṃ subhūte sacet svapnāntaragato bodhisattvo mahāsattvo nottrasyati na santrasyati na santrāsam āpadyate, grāmaghāte vā vartamāne nagaraghāte vā vartamāne agnidāhe vā vartamāne, vyādamṛgān vā dṛṣṭvā tadanyāni vā cāṇḍālamṛgajātāni dṛṣṭvā, śirṣacchedaṃ vā pratyupasthitaṃ dṛṣṭvā, yān vā tadanyāṃ bhayabhairavāṃ saṃtrāsāṃ dṛṣṭvā, duḥkhadaurmanasya-upāyāsāṃ dṛṣṭvā, jighatsitaṃ vā pipāsitaṃ vā dṛṣṭvā, mātṛmaraṇaṃ vā pitṛmaraṇaṃ vā bhrātṛmaraṇaṃ vā bhaginīmaraṇaṃ vā dṛṣṭvā, mitrajñātisālohitamaraṇaṃ vā dṛṣṭvā na śokabhayai bhairavaḥ saṃtrāsa utpādyate. tataś ca svapnāt samanantaraprativibuddhasya sata evaṃ bhavati: svapnopamaṃ vatedaṃ sarvatraidhātukaṃ, mayāpy anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya svapnopamāḥ sarvatraidhātukadharmā deśayitavyāḥ. idam api subhūte avaivartikasya bodhisattvasya mahāsattvasya avaivartikalakṣaṇaṃ veditavyam. punar aparaṃ subhūte kathaṃ vijñāyate, yad avaivartikasya bodhisattvasya mahāsattvasya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ trayo 'pāyā na bhaviṣyanti? sacet svapnāntaragato 'pi bodhisattvo [f. 216a?] mahāsattvo nairayikān vā sattvān dṛṣṭvā tiryagyonikān vā sattvān dṛṣṭvā yamalaukikān vā sattvān dṛṣṭvā evaṃ smṛtiṃ pratilabhate, smṛtipratilabdhasyaivaṃ bhavati tathā kariṣyāmi tathā pratipatsye yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre (adspg i 5) sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ trayo 'pāyā na

bhaviṣyanti, tat kasya hetos? tathā hi yaś ca svapno yaś ca svapnāntaḥ sarvam etad advayam advaidhīkāram. idam api subhūte avaivartikasya bodhisattvasya mahāsattvasya avaivartikalakṣaṇaṃ veditavyam. punar aparaṃ subhūte saced bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato vā vibuddho vā nagaradāhe vā vartamāne evaṃ samanvāharati: ye mayā svapnānataragatena vā vibuddhena vā ākārā yāni liṅgāni yāni nimittāni dṛṣṭāni, yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vaivartiko veditavyaḥ, sacet me te ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni saṃvidyante, anena satyena satyavacanena ayaṃ nagaradāha upaśāmyatu śītībhavatv astaṃ gacchatu, sacet pratiśāmyati śītībhavaty astaṃ gacchati, veditavyaṃ subhūte, vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodher avaivartikatāyām. sacet punaḥ subhūte so 'gniskandhas tat satyavacanam atikramya gṛhād gṛhaṃ dahaty, rathyāyā rathyāyāṃ dahaty, anyāni gṛhāni dahaty anyāni gṛhāni na dahaty, anyāḥ rathyā dahaty anyāḥ rathyā na dahati, veditavyaṃ subhūte tena bodhisattvena mahāsattvena dharmapratyākhyānasaṃvartanīyam ebhiḥ sattvaiḥ karmopacitaṃ yenaiṣāṃ sattvānām ekatyāni gṛhāni dahyanta ekatyāni gṛhāni na dahyante. teṣām etad dṛṣṭadhārmikaṃ karma vipacyate. tata evaitad dharmapratyākhyānāt sāvaśeṣaṃ karma vipacyate. ayaṃ subhūte hetur ayaṃ pratyaya avaivartikasya bodhisattvasya mahāsattvasya, yair hetubhir yaiḥ pratyayair avaivartiko bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. punar aparaṃ subhūte yair ākārair yair liṅgair yair

nimittair avaivartiko bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ, tāny (adspg i 6) ākārās tāni liṅgāni tani nimittāni deśayiṣyāmi. sacet subhūte kācid eva strī vā puruṣo vā amanuṣyeṇa adhiṣṭhito bhavet, tatra bodhisattvena mahāsattvenaivaṃ samanvāhartavyaṃ: saced ahaṃ vyākṛtas taiḥ paurvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau parisamyaksaṃbuddhair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariśuddho me 'dhyāśayo yathā aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmo yathā aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmo yathā aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye pariśuddhaś ca me manasikāro 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, apagataṃ me śrāvakacittam apagataṃ me pratyekabuddhacittam, apagataśrāvākapratyekabuddhacittena anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhavyā, na ahaṃ na anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye, abhisaṃbhotsya eva aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim. ye te 'pi te asaṃkhyeya-aprameyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, na teṣāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ kiṃcid ajñātam adṛṣṭam aviditam asākṣātkṛtam anabhisaṃbuddham. yathā me te buddhā bhagavanto jānanty āśayam iti hi [f. 216b] aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye. anena satyena satyavacanena iyaṃ strī vā puruṣo vā yena amanuṣyeṇa gṛhīto vā viheṭhito vā so 'manuṣyo 'pakrāmatu. sacet subhūte so 'manuṣyas tato na apakrāmati, tasya bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhāṣamāṇasya, veditavyaṃ subhūte na ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo

vyākṛtas taiḥ paurvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. sacet (adspg i 7) punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhāṣamāṇasya so 'manuṣyabhūto 'pakrāmati, veditavyaṃ subhūte vyākṛto vatāyaṃ bodhisattvo mahāsattvas taiḥ paurvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. ebhiḥ subhūte ākārair ebhi liṅgair ebhi nimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ avaivartiko veditavyaḥ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ṣaṭsu pāramitāsv acaritasya, upāyakauśalavirahitasya, acaritāvinaś caturṣu smṛtyupasthāneṣu yāvac chūnyatānimittāpraṇihiteṣu vimokṣamukheṣu, bodhisattvanyāmam anavakrāntasya satyādhiṣṭhānena māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati. sacet subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ satyādhiṣṭhānaṃ kariṣyati: yena satyena satyavacanena ahaṃ vyākṛto 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau taiḥ paurvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ, anena satyena satyavacanena ayam amanuṣyabhūto 'pakrāmatu. tatra māraḥ pāpīyān autsukyam āpatsyate, kim ity ayam amanuṣyabhūto 'pakrāmet. tata kasya hetos? tathā hi māraḥ pāpīyān balavattaraṃ ca tejovattaraṃ ca tatra autsukyam āpatsyate, katham ayam amanuṣya ito 'pakrāmed iti. evaṃ sa māra adhiṣṭhānena tato 'pakramiṣyati. evaṃ ca tasya bodhisattvasya mahāsattvasya bhaviṣyati: mamaiṣo 'nubhāvena amanuṣyo 'pakrānto. na punar evaṃ jñāsyati: mārānubhāvenaiṣo 'manuṣyo 'pakrānta iti. sa tena anyān bodhisattvān mahāsattvān avamaṃsyate ullapiṣyati uccagghiṣyati kutsayiṣyati

paṃsayiṣyaty: ahaṃ vyākṛto 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau taiḥ paurvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair, ete punar anye na vyākṛtā anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau, (adspg i 8) sa tāvanmātrakeṇa mānaṃ vardhayiṣyati mānam utpādayiṣyati, dūrīkariṣyati sarvākārajñatāṃ dūrīkariṣyaty anuttaraṃ buddhajñānam. sa tathārūpo sattvas tāvatā anupāyakuśalo 'dhimānam utpādayiṣyati, tasya dve bhūmī pratikāṅkṣitavye. katame dve bhūmī? yaduta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā. evaṃ satyādhiṣṭhānena tasya bodhisattvasy a mahāsattvasya mārakarmotpatsyate. tatra kalyāṇamitrāṇi na seviṣyati na pratiseviṣyati na bhakṣiṣyati na paryupāsiṣyate. tad eva mārabandhanaṃ gāḍhīkariṣyati. tat kasya hetos? tathāpi ca ṣaṭpāramitāsv acaritvāt upāyakauśalena ca aparigṛhītatvāt. evam api subhūte bodhisattvena mahāsattvena mārakarma veditavyam. kathaṃ ca subhūte bodhisattvaṃ ṣaṭpāramitāsv acaritāvinaṃ yāvad anavakrāntanyāmaṃ nāmādhiṣṭhānena māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyati? iha subhūte māraḥ pāpīyān anyatarānyatareṇa veṣeṇopasaṃkramya bodhisattvam evaṃ vakṣyati: vyākṛtas tvaṃ kulaputra tathāgatena arhatā samyaksaṃbuddhena anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau [f. 217a?] idan te nāmadheyam idan te mātur nāmadheyam idan te pitur nāmadheyam idan te bhrātur nāmadheyam idan te bhaginyā nāmadheyam imāni te mitrāmātyajñātisālohitānāṃ nāmadheyāni. yāvad ā saptamasya mātāpitṛyugasya nāmadheyam upadekṣyaty, amuṣmāt tvaṃ janapadād amuṣyā diśo 'muṣmiṃ tvaṃ janapade jāto 'muṣmiṃ nagare vā grāme vā. sa sacet prakṛtyā mṛduko

bhaviṣyati, sa enam evaṃ vakṣyati: pūrvāntato 'pi tvam evaṃ mṛduko 'bhūḥ. sacet tīkṣṇo bhaviṣyati, sa enam evaṃ vakṣyati: pūrvāntato 'pi tvam evaṃ tīkṣṇo 'bhūḥ. saced āraṇyako bhaviṣyati sacet piṇḍapātiko bhaviṣyati (adspg i 9) sacet pāṃsukūliko bhaviṣyati sacet khalu paścādbhaktiko bhaviṣyati saced ekāsaniko bhaviṣyati sacet prāptapiṇḍiko bhaviṣyati sacec cchmāśāniko bhaviṣyati saced ābhyavakāśiko bhaviṣyati sacet vṛkṣamūliko bhaviṣyati sacen naiṣadyiko bhaviṣyati saced yāthāsaṃstariko bhaviṣyati sacet traicīvariko bhaviṣyati saced alpecchaḥ sacet saṃtuṣṭaḥ sacet praviviktaḥ yāvat prajñaḥ saced apagatapādamrakṣaṇaḥ sacen mandabhāṣyo bhaviṣati, sa enam evaṃ vakṣyati: pūrvāntato 'pi tvaṃ mandabhāṣyo 'bhūḥ. sacen mandamantro bhaviṣyati, sa enam evaṃ vakṣyati: pūrvāntato 'pi tvaṃ mandamantro 'bhūḥ. tat kasya hetos? tathā hi te ime evaṃrūpā dhutaguṇāḥ saṃvidyante, niścayena te pūrvāntato 'py eta eva dhutaguṇasaṃlekhā abhūvan, so 'py anena paurvakeṇa nāmāpadeśena gotrāpadeśena anena ca pratyutpannena dhutaguṇasaṃlekhāpadeśena mananām utpādayiṣyati. tam enaṃ māraḥ pāpīyān saṃmūḍham iti viditvā upasaṃkrayaivaṃ vakṣyati: vyākṛtas tvaṃ kulaputra tathāgatena arhatā samyaksaṃbuddhena anuttarasyāḥ samyaksaṃbodher avaivartikatāyām. tathā te guṇāḥ saṃvidyante. sa kadācid bhikṣuveṣeṇopasaṃkramiṣyati, sa kadācid bhikṣuṇīveṣeṇa kadācid gṛhapativeṣeṇa kadācin mātṛveṣeṇa kadācit pitṛveṣeṇopasaṃkramya evaṃ vakṣyati: vyākṛtas tvaṃ kulaputra tathāgatena arhatā samyaksaṃbuddhena anuttarasyāṃ

samyaksaṃbodhau. tat kasya hetos? tathā hi tavaite guṇāḥ saṃvidyante, ye avaivartikānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām. ye ca te mayā subhūte avaivartikānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām ākārā liṅgāni nimittāny ākhyātāni tāni tasya bodhisattvasya na (adspg i 10) saṃvidyante. veditavyaṃ subhūte tad anyair bodhisattvair mahāsattvair mārādhiṣṭhito vatāyaṃ bodhisattvaḥ. tat kasya hetos? tathā hi subhūte yāny ākārā liṅgāni nimittāny avaivartikasya bodhisattvasya mahāsattvasya tāni tasya na saṃvidyante. anena ca nāmāpadeśena tadanyān bodhisattvān mahāsattvān atimaṃsyate uccagghiṣyaty ullapiṣyati kutsayiṣyati paṃsayiṣyati. idam api subhūte nāmādhiṣṭhānena bodhisattvena mahāsattvena mārakarma veditavyam. punar aparaṃ subhūte nāmādhiṣṭhānena bodhisattvena mahāsattvena mārakarma veditavyam. tat kasya hetos? tathā hi subhūte bodhisattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsv acaritāvī skandhamāraṃ na jānāti, rūpaṃ na jānāti, vedanāsaṃjñāsaṃskārān vijñanaṃ na jānāti. [f. 217b?] taṃ ca māraḥ pāpīyān nāmādhiṣṭhānena vyākariṣyati: yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasyeti idaṃ nāma bhaviṣyati iti. yadi ca tena bodhisattvena nāmadheyam anuvitarkitam anuvicintitam anuvicāritaṃ bhaviṣyati, tatra duṣprajñajātīyasya bodhisattvasya anupāyakuśalasyaivaṃ bhaviṣyati: yat tan mayā nāmadheyaṃ manasā anuvitarkitam anuvincintitam anuvicāritam, idaṃ me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya nāmadheyaṃ bhaviṣyati. yathā yathā māraḥ pāpīyān nirdekṣyati, mārakāyikā devatā mārādhiṣṭhito vā bhikṣus, tathā tathāsyaivaṃ

bhaviṣyati: yathā ca me cittotpāda utpanno, yathā ca me nāmadheyam anena bhikṣuṇā nirdiṣṭaṃ sameti nāma nāmnā ahan tena tathāgatena arhatā samyaksaṃbuddhena vyākṛto 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhāv iti. ye ca te mayā subhūte avaivartikasya bodhisattvasya (adspg i 11) mahāsattvasya ākāra liṅgāni nimittāny ākhyātāni tāni tasya bodhisattvasya na saṃvidyante. tena cāsau nāmnā tena ca vyākaraṇāpadeśena anyān bodhisattvān mahāsattvān atimaṃsyate. sa tayā atimananatayā dūribhaviṣyaty anuttarasyāḥ samyaksaṃbodheḥ. tasyopāyakauśalavirahitasya prajñāpāramitāvirahitasya kalyāṇamitravirahitasya pāpamitraparigṛhītasya dve bhūmī pratikāṅkṣitavye, yaduta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā, atha vā ciraṃ suciraṃ saṃdhāvya saṃsṛtya kalyāṇamitrāṇi sevitvā bhajitvā paryupāsya imām eva prajñāpāramitām āgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. sacet punaḥ subhūte bodhisattvaḥ kalyāṇamitrāṇi na abhīkṣṇaṃ lapsyate darśanāya vandanāya paryupāsanāya, sacet tenaiva ca ātmabhāvapratilaṃbhena tān paurvikāṃś cittotpādān na vigarhiṣyati na pratideśayiṣyati, tasya dve bhūmī pratikāṅkṣitavye, yaduta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir yā. tadyathāpi nāma subhūte śrāvakayānīyo bhikṣuś catasṛṇāṃ mūlāpattīnām anyatarānyatarām āpattim adhyāpadya abhikṣur bhavaty aśramaṇo bhavaty aśākyaputrīyaḥ so 'bhavyas tenaiva ātmabhāvena caturṇāṃ śrāmaṇyaphalānām anyatarānyatarañc chrāmaṇyaphalam anuprāptum. evam eva subhūte gurutaro 'yaṃ cittotpādo yo nāmāpadeśena bodhisattvasya manyanāsahagataś cittotpāda

utpannas, tena ca nāmadheya mātreṇa anyān bodhisattvān mahāsattvān vimaṃsyate avamaṃsyate atimaṃsyate ayan tena gurutaraś cittotpādo veditavyaḥ. (adspg i 12) iti hi subhūte imāni nāmavyapadeśena utpatsyante mārakarmāṇi sūkṣmāṇi. tiṣṭhantu subhūte catasro gurukā mūlāpattayaḥ. pañcabhyaḥ ānantaryebhyo gurutaro 'yaṃ cittotpādaḥ yo 'yaṃ bodhisattvasya nāmāpadeśena manyanāsahagataś cittotpāda utpannaḥ. ayan tena gurutaraś cittotpādo veditavyaḥ. punar aparaṃ subhūte vivekaguṇāpadeśena bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramiṣyaty upasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: vivekasya tathāgato [f. 218a?] varṇavādī na ca ahaṃ subhūte evaṃ vivekaṃ vadāmi bodhisattvasya mahāsattvasya yaduta āraṇyāni vanaprasthāni prāntāni śayyāsanāni. āha: kaḥ punar bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya anyo viveko yadi na āraṇyāni vanaprasthāni prāntāni śayyāsanāni kīdṛgrūpaḥ sa bhagavann anyo viveko bodhisattvasya mahāsattvasya? bhagavān āha: sacet subhūte bodhisattvo mahāsattvo vivikto bhavati śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārair vivikto bhavati bodhisattvo mahāsattvaḥ āraṇyeṣu vanaprastheṣu prānteṣu śayyāsaneṣu viharati vivikta eva viharati bodhisattvo mahāsattvaḥ. ayaṃ subhūte viveko mayā anujñāto bodhisattvasya mahāsattvasya anena ced vivekena rātriṃ divaṃ ca viharati vivikta eva viharati bodhisattvo (adspg i 13) mahāsattvaḥ yaś ca mayā subhūte viveko 'nujñāto bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ, yaṃ ca punar enaṃ māraḥ pāpīyān vivekam upadekṣaty āraṇyeṣu vanaprastheṣu prānteṣu śayyāsaneṣu

viharet sa tena vivekena saṃkīrṇa eva san śrāvakapratyekabuddhabhūmipratisaṃyuktair manasikārair avirahita prajñāpāramitā anabhisaṃyukto sarvākārajñatāṃ na paripūrayiṣyati. evaṃ so 'nena vihāreṇa viharan na pariśuddhamanasikāra eva saṃs tadanyān bodhisattvān mahāsattvān atimaṃsyate. ye grāmānte viharanti. pariśuddhacitta manasikārāḥ śrāvakacittena asaṃkīrṇāḥ pratyekabuddhacittena asaṃkīrṇās tadanyair vā pāpakaiś cittotpādair asaṃkīrṇāḥ dhyānavimokṣasamādhisamāpattīnām abhijñāparijñāparipūriṃ gatāḥ. atha ca punaḥ so 'nupāyakuśalo bodhisattvaḥ kiñcāpi yojanaśatikeṣv aṭavīkāntāreṣv anapagatavyāḍamṛgapakṣiṣv anapagatacauracaṇḍāleṣv anapagatadaṃṣṭṛvyāḍarākṣasa-anuvicariteṣu (adspg i 14) tatra madhyagataḥ vā saṃkalpayati varṣaṃ vā varṣaśataṃ vā varṣasahasraṃ vā varṣaśatasahasraṃ vā varṣakoṭīṃ vā varṣakoṭīśataṃ vā varṣakoṭīsahasraṃ va varṣakoṭīśatasahasraṃ vā varṣakoṭīniyutaśatasahasraṃ vā tato vottari imañ ca vivekaṃ na jānīyād yena vivekena bodhisattvā mahāsattvā adhyāśayasaṃprasthitā viharanti, saṃkīrṇa eva viharati bodhisattvo mahāsattvaḥ, saṃkliṣṭha eva tatra viveke niśrita ālīno 'dhyavasito 'idhyavasitavān, na me sa tāvatā cittam abhirādhayati. yaś ca mayā viveka ākhyāto bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tena vivekena samanvāgatas tasminn api sa viveke na saṃdṛśyate. tat kasya hetos? tathā hi sa virahitas tena vivekena. tam enaṃ māraḥ pāpīyān upasaṃkramya uparyantarīkṣe sthitvaivaṃ vakṣyati: sādhu sādhu kulaputra eṣa sa bhūto vivekas tathāgatena ākhyātaḥ etena tvaṃ vivekena

vihara. evaṃ tvaṃ kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyase. sa tato vivekāt taṃ vivekaṃ pradhānatamaṃ mānyamānaḥ punar api grāmāntam avatīrya tadanyān bodhisattvayānikān bhikṣūn pariśuddhacittamanasikārān yāvat peśalān kalyāṇadharmāṇo 'vamaṃsyate. saṃkīrṇavihāreṇeme āyuṣmanto viharanti, ye te viviktaṃ vihariṣyanti bodhisattvā mahāsattvās [f. 218b] tān saṃkīrṇavihariṇaś codayiṣyaty ākīrṇavihariṇaś codayiṣyaty atimaṃsyate. ye ca te saṃkīrṇavihariṇo vihariṣyanti, tān viviktavihāreṇa samudācariṣyati, tatra ca gauravam utpādayiṣyati. yatra ca gauravam utpādayitavyaṃ tatra mānam utpādayiṣyati. tat kasya heto? tathā hi sa maṃsyate, aham amanuṣyaiś codye aham amanuṣyaiḥ smārye. eṣa subhūte vihāro yena vihāreṇa ahaṃ viharāmi. ko grāmāntavihariṇaś codayiṣyati. ko grāmāntavihāriṇaḥ smārayiṣyati? evaṃ sa bodhisattvo bodhisattvayānikān kulaputrān atimaṃsyate. ayaṃ subhūte pudgalo bodhisattvaś caṇḍālo veditavyo bodhisattvadūṣī veditavyo bodhisattvaprativarṇiko veditavyaḥ cauraḥ sadevamānuṣāsure loke cauro veditavyaḥ. sa ca punaḥ bodhisattvayānikaiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhir vā tādṛgjātīyaḥ pudgalo na sevitavyo na bhakṣitavyo na paryupāsitavyaḥ. tat kasya hetor? ādhimānikā hi subhūte te tathārūpāḥ pudgalā veditavyaḥ. yasya khalu punar bodhisattvasya mahāsattvasya aparityaktā sarvākārajñatā aparityaktā ca anuttarā samyaksaṃbodhis, tena bodhisattvena mahāsattvena adhyāśayena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena, sarvasattvānām arthaṃ kartukāmena tādṛgjātīyāḥ pudgalā na

sevitavyā na bhajitavyā na paryupāsitavyāḥ. api tu khalu svārthayogam anuyuktena bhavitavyam. nityam udvignamānasena. saṃsārād uttrastamānasena. asaṃsṛṣṭena traidhātuke. tatraiva ca bodhisattvacaṇḍālaiḥ maitry utpādayitavyā tatraiva anukampām upādāya kāruṇyatā utpādayitavyā. muditopekṣotpādayitavyā. evaṃ ca cittam utpādayitavyaṃ, tathā kariṣyāmi yathaite mama doṣāḥ sarvathā sarvaṃ sarveṇa sarvaṃ na bhaviṣyanti, notpatsyante. saced utpatsyante, kṣipram etāṃ prahāsyāmi iti śikṣā karaṇīyā. ayaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānām svayamabhijñāparākramo veditavyaḥ. punar aparaṃ subhute (adspg i 16) bodhisattvena mahāsattvena adhyāśayena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena kalyāṇamitrāṇi sevitavyāni bhajitavyāni paryupāsitavyāni. āha: kāni punar bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni? bhagavān āha: buddhā bhagavantaḥ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni, bodhisattvā api subhūte mahāsattvā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni, śrāvakā api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni, ye ca ṣaṭpāramitān ākhyāyanti deśayanti prakāśayanti. [f. 219a] prasthāpayanti vivaranti vibhajanti uttānīkurvanti saṃprakāśayanti, ime 'pi subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni. punar aparaṃ subhūte ṣaṭpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni, catvāri smṛtyupasthānāni yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi

veditavyāni, tathatā bhūtakoṭir dharmadhātur bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kalyāṇamitrāṇi veditavyāni. punar aparaṃ subhūte ṣaṭpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ śāstāro veditavyāḥ, ṣaṭpāramitā mārgaḥ, ṣaṭpāramitā ālokaḥ. ṣaṭpāramitā ulkā avabhāso buddhir medhā prajñā, ṣaṭpāramitās trāṇaṃ, ṣaṭparamitāḥ śaraṇaṃ, ṣaṭpāramitā parāyaṇaṃ, ṣaṭpāramitā mātā. catvāri smṛtyupasthānāni yāvat sarvākārajñatā sarvavāsanānusandhi prahāṇāya saṃvartate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye 'pi te 'bhūvann (adspg i 17) atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās, teṣāṃ api buddhānāṃ bhagavatām ima eva bodhipakṣyā dharmāḥ mātāpitarau bhūvan. ye 'pi te subhūte bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās teṣām api subhūte buddhānāṃ bhagavatām ima eva bodhipakṣyā dharmāḥ mātāpitarau bhaviṣyanti. ye 'pi te subhūte etarhi daśasu dikṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, teṣām api buddhānāṃ bhagavatām ima eva bodhipakṣyā dharmā mātāpitarau. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ato niiyātā atītānāgata pratyutpannā buddhā bhagavantas. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena, buddhakṣetraṃ pariśodhayitukāmena, sattvāṃ paripācayitukāmena, caturbhiḥ saṃgrahavastubhiḥ sattvāḥ saṃgṛhītavyāḥ. katamaiś caturbhir? yaduta dānena priyavacane na arthacaryayā samānārthatayā. imam apy ahaṃ subhūte arthavaśaṃ saṃpaśyann evaṃ vadāmi: ete bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ śāstāro mātāpitarau

layanaṃ trāṇaṃ dvīpaṃ śaraṇaṃ parāyaṇaṃ yaduteṣā eva bodhipakṣyā dharmā. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena aparapraṇeyatāṃ gantukāmena aparapraṇeyatāyāṃ sthātukāmena, sarvasattvānāṃ saṃśayāṃc chetukāmena, buddhakṣetraṃ pariśodhayitukāmena, sattvāṃś ca paripācayitukāmena ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? atra hi prajñāpāramitāyāṃ te dharmā vistareṇopadiṣṭā yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam. subhūtir āha: kiṃlakṣaṇā bhagavaṃ prajñāpāramitā? bhagavān āha: ākāśāsaṃgalakṣaṇā (adspg i 18) subhūte prajñāparamitā. na subhūte prajñāpāramitā [f. 219b] lakṣaṇaṃ, na prajñāpāramitāyāḥ kiṃ lakṣaṇam. āha: syād bhagavaṃ paryāyo yena lakṣaṇena prajñāpāramitā saṃvidyate tena lakṣaṇena sarvadharmāḥ saṃvidyeran? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat yena lakṣaṇena prajñāpāramitā saṃvidyate tenaiva lakṣaṇena sarvadharmāḥ saṃvidyante. tat kasya hetoḥ? sarvadharmā hi subhūte viviktasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ svabhāvaśūnyāḥ. anena subhūte paryāyeṇa yena lakṣaṇeṇa prajñāpāramitā saṃvidyate, tena lakṣaṇena sarvadharmāḥ saṃvidyante. yaduta śūnyatālakṣaṇena viviktalakṣaṇena. āha: yadi bhagavaṃ sarvadharmāḥ sarvadharmair viviktāḥ sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyās, tat kathaṃ bhagavaṃ sattvānāṃ saṃkleśavyavadānaṃ prajñāyate. na hi bhagavaṃ viviktam saṃkliśyate na vyavadāyate, na sūnyatā saṃkliśyate na vyavadāyate. na viviktaṃ na? śūnyatā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. na viviktena śūnyatāyāṃ kaścid dharma upalabhyate. na viviktena śūnyatāyāṃ

sattva upalabhyate yo bodhim abhisaṃbudhyeta asya bhagavaṃ vayaṃ bhāṣitasya katham arthan ājānīyāma? bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte dīrgharātraṃ sattvā ahaṃkāramamakāre caranti? āha: evam etad bhagavann evam etat sugataḥ. dīrgharatraṃ sattvā ahaṃkāramamakāre caranti. bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte api nv ahaṃkāramamakārau viviktau śūnyau? aha: śūnyau bhagavaṃc chūnyau sugataḥ. bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte api nv ahaṃkāramamakāreṇa sattvāḥ saṃsaranti saṃdhāvanti. āha: evam etad bhagavann evam etat sugataḥ. ahaṃkāramamakāreṇa sattvāḥ saṃdhāvanti saṃsaranti. bhagavān āha: evaṃ khalu subhūte sattvasaṃkleśaḥ prajñāyate: yatra na ahaṃkāro na mamakāraḥ tatra nodgrāhaḥ, (adspg i 19) nodgrahaḥ na tatra sattvāḥ sandhāvanti na saṃsaranti, na tatra saṃkleśaḥ. evaṃ khalu subhūte sattvānāṃ vyavadānaṃ prajñāyate. āha: evaṃ caraṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo na rūpe carali, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne carati. na caturṣu smṛtyupasthāneṣu carati yāvan na aṣṭādaśeṣv āveṇikeṣu buddharmeṣu carati. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmā nopalabhyante yaś cared yata vā cared yatra vā cared. evaṃ caraṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo anavamardanīyo bhavati. sadevamānuṣāsureṇa lokena. evaṃ caraṃ punar bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhair na śakyam abhibhavitum. tat kasya hetoḥ? tathā hi so 'nabhibhūtasthāne sthito yaduta bodhisattvanyāme, anabhibhūto hi bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattva sarvākārajñātāmanasikāreṇa avirahita evaṃ

caraṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattva sarvākārajñatayā abhyāśī bhavati. bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte [f. 220a] yāvatyo jāṃbudvīpakā sattvās te sarve mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabheran, mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabhya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeran, tān ca kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā. yāvajjīvaṃ tiṣṭhanto satkuryāt gurukuryāt mānayet pūjayet, tac ca kuśalamūlam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet, tat kiṃ manyase subhūte api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahu puṇyaṃ prasaved? ahā: bahu bhagavan bahu sugata. bhagavān āha: ataḥ subhūte sa kulaputro (adspg i 20) vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved yaḥ prajñāpāramitāṃ pareṣām ācakṣīta deśayet prakāśayet prasthāpayed vivared vibhajed uttānikuryāt saṃprakāśayet prajñāpāramitāpratisaṃyuktaiś ca manasikārair viharet, evaṃ yāvantas trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvāṃs te sarve mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabheraṃs, tān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayet, caturṣu dhyāneṣu caturṣu apramāṇeṣu catasriṣv ārūpyasamāpattīṣu yāvat srotaāpattiphale sakṛdāgamīphale anāgāmīphale arhattve pratyekabodhau pratiṣṭhāpayed, anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayet tāñ ca kuśalamūlān anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayet, tat kiṃ manyase subhūte api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahu puṇyaṃ prasavet? āha: bahu bhagavan bahu sugata. bhagavān āha: ataḥ subhūte sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ

prasaved, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ pareṣām ācakṣīta deśayet prakāśayet prasthāpayed vivared vibhajed uttānīkuryāt saṃprakāśayet sarvākārajñatāpratisaṃyuktaiś ca manasikārair viharet, sa subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānāṃ dakṣiṇīyatāṃ gacchati. tat kasya hetos? tathā hi na kasyacit sattvasya tādṛśo vihāro yādṛśo bodhisattvasya mahāsattvasya, sthāpayitvā tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham. tat kasya hetos? tathā hi te kulaputrā prajñāpāramitāyāṃ caranto mahāmaitrīm abhinirharanti, sarvasattvān vadhyagatān iva samanupaśyanti, te mahākaruṇām abhinirharanti, te tena vihāreṇa viharaṃto muditayā pramodanto 'bhipramodanti. te (adspg i 21) mahāmuditām abhinirharanti. te tena nimittena sārdhaṃ na saṃvasanti. te mahopekṣāṃ pratilabhante. ayaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvanāṃ mahāṃ prajñāloko yaduta dānapāramitālokaḥ śīlapāramitālokāḥ kṣāntipāramitālokaḥ vīryapāramitālokaḥ dhyānapāramitālokaḥ prajñāpāramitālokaḥ. anabhisaṃbuddhā api te kulaputrāḥ sarvasattvānāṃ dakṣiṇīyatāṃ gacchanti, na ca vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. yasya ca te paribhuñjate cīvarapiṇḍapātaśayyāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān [f. 220b] te prajñāpāramitāpratisaṃyuktair manasikārair viharanto dāyakadānapatīnāṃ dakṣiṇāṃ śodhayanti, sarvākārajñatāyāś ca abhyāsī bhavanti. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena amoghaṃ rāṣṭrapiṇḍaṃ paribhoktukāmena sarvasattvānāṃ mārgam upadeśayitukāmena, vipulam avabhāsaṃ kartukāmena, traidhātukabandhanagatān sattvān parimocayitukāmena,

sarvasattvānām anuttarāṃ prajñācakṣur utpādayitukāmena, prajñāpāramitāpratisaṃyuktair manasikārair satatasamitaṃ vihartavyam. sacet subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tair prajñāpāramitāpratisamuyktair manasikārair viharet tena prajñāpāramitāpratisaṃyuktā eva kathā kathitavyā. tena prajñāpāramitāpratisaṃyuktān eva kathān kathitvā prajñāpāramitāpratisaṃyuktair eva manasikārair vihartavyaṃ. tena prajñāpāramitā pratisaṃyuktamanasikāreṇa viharatā anyeṣāṃ manasikārāṇām avakāśo na dātavyaḥ, tathā ca kartavyaṃ yathā tair eva prajñāpāramitāpratisaṃyuktair manasikārair rātriṃ divam anikṣiptadhuro (adspg i 22) viharet. tadyathāpi nāma subhūte kenacid eva puruṣeṇa maṇiratnam apratilabdhapūrvaṃ bhavet. so yena samayena pratilabheta tan maṇiratnaṃ pratilabhya udāreṇa prītiprāmodyasaumanasyena samanvāgato bhavet. tasya sahapratilambham eva tan maṇiratnaṃ punaḥ praṇaśyet sa tatonidānaṃ mahatā duḥkhadaurmanasyena saṃyukto bhavet. sa? tasya satatasamitaṃ ratnapratisaṃyuktā eva manasikārāḥ pravarterann: aho vatāhaṃ tena manoramena maṇiratnena visaṃyukta iti. evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena ratnam idam iti sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair avirahitena bhavitavyam. na ca tat sarvākārajñatāratna nāmitavyam eva satataṃ sukhasaumanasya bahulo bhaviṣyati. āha: yat punar bhagavaṃ sarvamanasikārā svabhāvena virahitāḥ sarvamanasikārāḥ svabhāvena śūnyā, tat kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair avirahito bhavati? na hi virahite bodhisattva

upalabhyate, na manasikāro na sarvākārajñatā. bhagavān āha: sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ jānāti: virahitāḥ sarvadharmāḥ svabhāvena. te na śrāvākaiḥ kṛtā na pratyekabuddhair kṛtā na ca buddhair bhagavadbhir kṛtā sthitaivaiṣāṃ dharmāṇāṃ dharmatā dharmasthititā dharmaniyāmatā tathatā avitathatā ananyatathatā dharmadhātur bhūtakoṭiḥ. avirahito bodhisattvo mahāsattvo prajñāpāramitāyā bhavati. tat kasya hetor? [f. 221a] eṣā hi subhūte prajñāpāramitā svabhāvena viviktā, svabhāvena śūnyā, sā naiva vivardhate na ca parihīyate. āha: saced bhagavan prajñāpāramitā svabhāvena viviktā svabhāvena śūnyā, kathaṃ bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ samudagamya (adspg i 23) anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate? bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvo prajñāpāramitāyāṃ samudāgamya vivardhate vā parihīyate vā, na bhūtakoṭir vivardhate vā parihīyate vā, na dharmadhātur vivardhate vā parihīyate vā. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitā ekaṃ na dve, sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhāṣyamāṇe cittaṃ na avalīyate na saṃlīyate nottrasyati na santrasyati na saṃtrāsam āpadyate, niṣṭhā tatra gantavyās sthito 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ avaivartyadhātau. caraty ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan yeyaṃ prajñāpāramitā śūnyatā riktatā vaśikatā asārakatā sā prajñāpāramitāyāṃ carati? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: tato 'nyatra bhagavan prajñāpāramitāyā kaścid dharma upalabhyate yaḥ prajñāpāramitāyāṃ

carati? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: kaccit punar bhagavan prajñāpāramitā prajñāpāramitāyāṃ carati? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: kaccit punar bhagavaṃc chūnyatā śūnyatāyāṃ carati? bhagavān āha : no hīdaṃ subhūte. āha: kaccit punar bhagavan anyatra śūnyatāyāḥ śūnyatāyāṃ carati? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: kiṃ punar bhagavan rūpaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati. vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: kiṃ punar bhagavan ṣaṭpāramitā prajñāpāramitāyāṃ caranti, yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranti? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: kiṃ punar bhagavan yā rūpaśūnyatāriktatātucchatā-asārakatātathatā-avitathatā-ananyatathatā, dharmatā dharmadhātu dharmaniyāmatā bhūtakoṭiḥ (adspg i 24) sā prajñāpāramitāyāṃ carati? bhagavan āha: no hīdaṃ subhūte. āha: kiṃ punar bhagavan yāvad aṣṭādaśāveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ śūnyatāriktatātucchatā-asārakatātathatā-avitathatā-ananyatathatā dharmatā dharmadhātu dharmaniyāmatā bhūtakoṭiḥ sā prajñāpāramitāyāṃ carati? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: sacet punar bhagavann ete dharmā na caranti prajñāpāramitāyāṃ, tat kathaṃ punar bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyāṃ? bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte samanupaśyasi tvaṃ taṃ dharmaṃ yat prajñāpāramitāyāṃ [f. 221b] carati? āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte samanupaśyasi tvam tāṃ prajñāpāramitāṃ yatra bodhisattvena caritavyam? āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: tat

kiṃ manyase subhūte yad dharma yaṃ tvaṃ na samanupaśyasi. kaścit sa dharma upalabhyate? āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yo dharmo nopalabhyate api nu sa dharma utpatsyate vā nirotsyate vā? āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: iyaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānām anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ. evaṃrūpayā subhūte kṣāntyā samanvāgato. bodhisattvo mahāsattvo vyākṛyate buddhair bhagavadbhir anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. iyam ucyate subhūte daśabalavaiśāradyapratisaṃvin mahāmaitryā mahākaruṇā aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā pratisaṃvider tāṃ. yāṃ pratipadyamāno bodhisattvo mahāsattva. evaṃ caran evaṃ ghaṭamāṇaḥ (adspg i 25) evaṃ vyāyacchamāno anuttarasamyaksaṃbuddhajñānaṃ mahājñānaṃ sarvākārajñatājñānaṃ nānuprāpsyatīti. nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā. tasya na kadācit teṣāṃ dharmāṇāṃ hānir bhaviṣyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan sarvadharmāṇām utpādāya vyākṛyate bodhisattvo mahāsattvo anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: kiṃ punar bhagavan sarvadharmāṇām anutpattikatāya vyākṛyate bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: tat kiṃ bhagavan naivotpattito nānutpattito vyākṛyate bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: sacet punar bhagavan naivotpattito nānutpattito bodhisattvo

vyākṛyate 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau, tat katham idānīṃ vyākaraṇaṃ bhavati bodhisattvasya mahāsattvasya anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau? bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte samanupaśyasi tvaṃ tad dharmaṃ yo vyākṛyate 'nuttarasyāṃ samyaksambodhau? āha: no hīdaṃ bhagavan. na nahan tad dharmaṃ samanupaśyāmi yo dharmo vyākṛyate 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. tam apy ahaṃ bhagavan dharmaṃ na samanupaśyāmi yo dharmo 'bhisaṃbudhyate yena vā dharmeṇa abhisaṃbudhyate. .... tā. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. sarvadharmān anupalaṃbhamānasya (adspg i 26) bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavaty. aham abhisaṃbhotsye. anena abhisaṃbhotsyate idam abhisaṃbhotsyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarva ete vikalpā na saṃvidyante. tat [f. 222a] kasya hetoḥ? avikalpā hi subhūte prajñāpāramitā. [55]

parivarta 56.

atha śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: gaṃbhīrā bhagavan prajñāpāramitā dudṛśyā duranubodhā atarkyā atarkā avacarā yāvat sūkṣmā nipuṇā paṇḍitavijñāvedanīyā bhagavan prajñāpāramitā atyantiviviktatām upādāya. na te bhagavan sattvā avarakeṇa kuśalamūlena samanvāgatā bhaviṣyanti, ya imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti tathātvāya ca pratipatsyante na ca anyeṣāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇām avakāśaṃ dāsyanti yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsjante. bhagavān āha: evam etat kauśika evam etat. na te sattvā avarakeṇa kuśalamūlena samanvāgatā bhaviṣyanti ya imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyanti dhārayisyanti vācayiṣyanti. tathātvāya ca pratipatsyante na ca anyeṣāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇām avakāśaṃ dāsyanti. yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. tat kiṃ manyase kauśika ye ca yāvantyo jāṃbudvīpakā sattvās te sarve daśabhiḥ kuśalaiḥ karmapathaiḥ samanvāgatā bhaveyuś caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ paṃcabhir abhijñābhiḥ, yaś ca kaluputro vā kuladuhitā vā imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyāt udgṛhya dhārayitvā vācayitvā paryavāpya tathātvāya pratipadyeta. (adspg i 28) asya kauśika kuśalamūlasya etat paurvakaṃ kuśalamūlaṃ śatatamīm api kalāṃ nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api. kotitamīm api yāvat koṭiniyutaśatasahasratamīm api kalāṃ nopaiti. saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upaniśām api na kṣamate. atha anyataro bhikṣu.

śakraṃ devānām indram etad avocat: abhibhūtā kaubhikṣu (sic). śakraṃ devānām indram etad avocat: abhibhūtā kauśika tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā te sarvajāṃcaturdhyānasamanvāgatāś (sic) caturapramāṇasamanvāgatāś caturārūpyasamāpattisamanvāgatāḥ paṃcābhijñāsamanvāgatā ya imāṃ prajñāpāramitām avikṣiptena cittena udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati tathātvāyā ca pratipatsyate. na cānyeṣāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇām avakāśaṃ dāsyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. evam ukte śakro devānām indras taṃ bhikṣum etad avocat: ekacittotpādena bhikṣos tena bodhisattvena mahāsattvena te sarvajāṃbudvīpakā sattvā daśakuśalakarmapathasamanvāgatāś caturdhyānasamanvāgatāś caturapramāṇasamanvāgatāś caturārūpyasamāpattisamanvāgatāḥ paṃcābhijñāsamanvāgatā abhibhūtāḥ. kaḥ punar vādo ya imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati [f. 222b] paryavāpsyati udgṛhyā dhārayitvā vācayitvā paryavāpya tathātvāya pratipatsyate. tena sadevamānuṣāsuro loko abhibhūto bhaviṣyati sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhavaṃ gamiṣyati. na kevalaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhavaṃ gamiṣyati bodhisattva mahāsattvo. ye 'pi te srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino (adspg i 29) 'rhantaḥ pratyekabuddhās tān api sarvān abhibhavaṃ gamiṣyati bodhisattvo mahāsattvaḥ. na kevalaṃ srotaāpannā yāvat pratyekabuddhā, ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvā dānapāramitāyāṃ caraṃty upāyakauśalavirahitā prajñāpāramitāvirahitās tān api sarvān abhibhavaṃ gamiṣyati bodhisattvo mahāsattvaḥ. na kevalaṃ

ye dānapāramitāyāṃ caranti, ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvāḥ śīlapāramitāyāṃ caranty upāyakauśalavirahitāḥ prajñāpāramitāvirahitās tān apy abhibhavaṃ gamiṣyati bodhisattvo mahāsattva. na kevalaṃ ye kṣānti pāramitāyāṃ caranti, ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvā vīryapāramitāyāṃ caranty upāyakauśalavirahitās prajñāpāramitayā virahitās tān apy abhibhavaṃ gamiṣyati bodhisattvo mahāsattva. na kevalaṃ ye vīryapāramitāyāṃ caranti, ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvā dhyānapāramitāyāṃ caranty upāyakauśalavirahitāḥ prajñāpāramitāvirahitās tān apy abhibhavaṃ gamiṣyati bodhisattvo mahāsattvāḥ. ye te bodhisattvā mahāsattvā yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caranti, te sadevamānuṣāsureṇa lokena na śakyam abhibhavitum. prajñāpāramitāyāṃ yaś carati bodhisattvo mahāsattvo yathopadiṣṭāṃ prajñāpāramitām anuvartate, ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñātāvaṃśasya anupacchedāya sthitaḥ. ayaṃ bodhisattvo mahāsattvas tathāgatān na dūrīkaroti. ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ evaṃ pratipadyamāno na virāgayati bodhimaṇḍam. ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvān saṃsīdān uddhartukāmaḥ. ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ evaṃ śikṣamāṇo bodhisattvaśikṣāyāṃ na śrāvakaśikṣāyāṃ śikṣate. na pratyekabuddhaśikṣāyāṃ śikṣate. evaṃ (adspg i 30) śikṣamāṇasya bodhisattvasya mahāsattvasya catvāro maharājāno upasaṃkramitavyaṃ maṃsyaṃte, upasaṃkramyaivaṃ vakṣyanti: śīghraṃ bho mahāpuruṣa śikṣasva laghu śikṣasva imāni tāni catvāri pātrāṇi yāni tvayā parigṛhītavyāni bodhimaṇḍaniṣaṇṇe 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya yāni

parigrahītāni paurvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhai. evaṃ śikṣamāṇaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāparamitāyām upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante catvāro mahārājakāyikāḥ devarājā. sārdhaṃ mahārājakāyikair devaputrai punar trāyastriṃśa devaputrā apy enam upsaṃkramitavyaṃ maṃsyaṃte. sārdhaṃ trāyastriṃśair devaputraiḥ suyāmo 'pi devarājā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyaṃte, sārdhaṃ yāmair devaputrai saṃtuṣito 'pi devarājā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyaṃte, sārdhaṃ tuṣitair devaputraiḥ nirmito 'pi devarājā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyaṃte. sārdhaṃ nirmāṇāratibhir devaputraiḥ vaśavarty api devarājā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante, sārdhaṃ vaśavartibhir devaputraiḥ brahmāpi sahaṃpatir upasaṃkramitavyaṃ maṃsyate. sārdhaṃ brahmakāyikair devaputraiḥ ābhāsvarā api devā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyaṃte. śubhakṛtsnāḥ bṛhatphalāḥ avṛhāḥ atapāḥ [f. 223a] sudṛśāḥ sudarśanāḥ śuddhāvāsakāyikā devā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante. yo bodhisattvo mahāsattva iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭhāyāṃ carati, tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair sa bodhisattvo mahāsattvo nityaṃ samanvāhṛto bhaviṣyati ya iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyati. evaṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yāni kānicil laukikāni duḥkhāni paropakramāṇi (adspg i 31) kāye utpatsyante tāni sarveṇa sarvaṃ kāye notpatsyante. na nipatiṣyanti. ime bhikṣor dṛṣṭadhārmikā guṇā bhaviṣyanti tasya bodhisattvasya mahāsattvasyeha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ. tasmin samaye yāni tāni sannipātikāni

glānyāni, tadyathā cakṣurogaḥ śrotrarogaḥ jihvārogo dantaśūlaṃ kāyaśūlaṃ cittaśūlaṃ yāvat tāni sarvāṇi kāye notpatsyante na nipatiṣyanti. ime bodhisattvasya mahāsattvasya dṛṣṭadhārmikā guṇāḥ pratikāṃkṣitavyā iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ. athāyuṣmataḥ ānandasyaitad abhūt: kim ayaṃ śakro devānām indra ātmīyena svakena pratibhānena prajñāpāramitām upadiśati. prajñāpāramitāyāś ca guṇānuśaṃsāna utāho buddha anubhāvena? atha śakro devānām indra āyuṣmata ānandasya cetasyaiva cetaḥparivitarkam ājñāya āyuṣmantam ānandam etad avocat: buddha anubhāva eṣa bhadanta ānanda veditavyo yo 'haṃ prajñāpāramitām upadiśāmi. prajñāpāramitāyaś ca guṇānuśaṃsāṃ. atha bhagavān āyuṣmantam ānandam etad avocat: evam etat ānanda evam etat, tathāgatasyaiṣo 'nubhāva tathāgatasyaitad adhiṣṭhānam. yac chakro devānām indraḥ prajñāpāramitām upadiśati. asyāś ca prajñāpāramitāyā guṇānuśaṃsān. yasmin khalu punar samaye ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate prajñāpāramitāṃ bhāvayati, tasmiṃ samaye ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mārāḥ pāpīyāṃs te sarve saṃśayaprāptā bhavaṃti: kim ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo bhūtakotiṃ sākṣātkṛtya śrotaāpattiphalam anuprāpsyati (adspg i 32) sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhatvaṃ pratyekabuddhatvam anuprāpsyati, utāho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyā avirahito bhavati tasmin samaye māraḥ pāpīyāṃc chokaśalyaviddho bhavati. punar

aparam ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān ulkapātān avasṛjati. bhayaṃ janayaty apy eva nāma bodhisattvasya mahāsattvasya avalīnatā bhavet romaharṣo vā bhaved avalīnacittatā vā bhaved ekacittavikṣepo vā bhavet sarvākārajñatāmanasikārāt. athāyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kina punar bhagavan sarvān bodhisattvān mahāsattvān māraḥ pāpīyān upasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ? bhagavān āha: na khalv ānanda sarvāṃ bodhisattvāṃ mahāsattvān māraḥ pāpīyān upasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ. ānanda āha: kiyadrūpān puruṣān upasaṃkrāmati? [f. 223b] bhagavān āha: yeṣām ānanda bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ pūrvāntataḥ iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ cittaṃ nādhimuktaṃ tāṃ māra pāpīyān upasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ. punar aparam ānanda ya iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām bhāṣyamāṇāyāṃ bodhisattvā saṃśayaprāptā 'bhūvan syād veyaṃ prajñāpāramitā na vā syād iyaṃ prajñāpāramitā, etān ānanda māraḥ pāpīyān upasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ. punar (adspg i 33) aparam ānanda bodhisattvaḥ kalyāṇamitravirahito bhavati. so 'paśyaṃ kalyāṇamitram imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ na śṛṇoti. aśṛṇvan na jānāti, ajānaṃ na tathātvāyā pratipadyate. kathaṃ prajñāpāramitā bhāvayitavyeti. punar aparam ānanda bodhisattvaḥ prajñāpāramitayā virahitaḥ asaddharmaparigrāhaṃ karoty asyāpy ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān avakāśaṃ labhate. punar aparam ānanda prajñāpāramitayā virahito bodhisattvo mahāsattvaḥ asaddharmasya varṇāṃ bhāṣate, tatra mārasya pāpīyasa evaṃ

bhavati: sahāyako 'yaṃ mama yo asaddharmasya varṇaṃ bhāṣate, bahūnām apy eṣa bodhisatttvayānikānāṃ sahāyako labdho yo 'saddharmasya varṇāṃ bhāṣate. ayaṃ mama abhiprāyaṃ paripūrayiṣyati, yat te bodhisattvayānikā dvayor bhūmyo sthāsyanti. yaduta śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabūmau vā. punar aparam ānanda kiyadrūpasya bodhisattvasya māro 'vatāraṃ labhate? yo bodhisattva iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām bhāṣyamaṇāyām evaṃ vadati: gaṃbhīreyaṃ prajñāpāramitā kin te 'nayā gaṃbhīrayā prajñāpāramitayā śrutayā bhāṣitayā dhāritayā vācitayā paryavāptayā? aham eva tāvad gādhaṃ nopalabhe. kutas tvaṃ lapsyase? asyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpiyān avatāraṃ labhate. punar aparam ānanda yasmiṃ samaye bodhisattvo 'nyatarān bodhisattvān mahāsattvān avamanyate: ahaṃ dānapāramitāyāṃ carāmi yāvad ahaṃ prajñāpāramitāyāṃ carāmi na tvaṃ dānapāramitāyāṃ carasi yāvan na tvaṃ prajñāpāramitāyāṃ carasi, asyāpy (adspg i 34) ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ lapsyate. punar aparam ānanda yasmiṃ samaye bodhisattva ātmānam utkṛṣṭaṃ manyate tasminn ānanda samaye māraḥ pāpīyān tuṣṭo bhavaty udagra āttamanaḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajāto bhavati tasyāpy ānanda bodhisattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ labhate. punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvasya mahāsattvasya nāmagrahaṇaṃ vā gotragrahaṇaṃ vā parikīrtitaṃ bhavati, sa tena nāmagrahanena vā gotragrahaṇena vā tadanyān bodhisattvān mahāsattvān peśalān yāvat kalyāṇadharmāṇo 'bhimanyate. ātmānam utkarṣayati. paraṃ paṃsayati. te cāsya guṇā

na saṃvidyante, yāny avaivartikānāṃ bodhisattvanāṃ mahāsattvānām ākārā liṅgāni nimittāni. sa tair ākāraliṅganimittair asaṃvidyamānai kleśam utpādayaty ātmānaṃ cotkarṣayati paraṃś ca paṃsayati. evaṃ ca vadati: na tvam atra bodhisattvayāne sandṛśyase na bodhisattvagotre sandṛśyase, yathāham atra bodhisattvayāne bodhisattvagotre saṃdṛśye, sa tena tāṃ bodhisattvayānikān pudgalāṃ kutsayati paṃsayati. tatra mārasya pāpīyasa evaṃ bhavaty: aśūnyaṃ me bhavanaṃ bhaviṣyaty utsadā bhaviṣyanti mahānarakās tiryagyonir yamalokaḥ [f. 224a] pretaviṣayaś ca. tathā tathā ca māraḥ pāpīyāṃs taṃ bodhisattvam adhiṣṭhāsyati. yathā ādeyavacano bhaviṣyati. tasya tayā ādeyavacanatayā bahujanaḥ śrotavyaṃ śraddhatavyaṃ maṃsyante. tasya te śrutvā dṛṣṭānugītam āpatsyante. te dṛṣṭānugītam āpadyamānās tathātvāya (adspg i 35) śikṣiṣyante: te tathātvāya śikṣamāṇās tathātvāya pratipadyamānāḥ kleśaṃ vardhayiṣyanti, evaṃ te viparyastayā santatyā yad yad eva karma ārapsyante kāyena vā vācā vā manasā vā sarvaṃ tad aniṣṭhatvāya akāntatvāya amana āpatvāya saṃvartiṣyate. evaṃ te mahānarakā utsadā bhaviṣyanti tiryagyonir yamalokaḥ pretaviṣaya utsado bhaviṣyati. mārabhavanam utsado bhaviṣyati. imam ānanda arthavaśaṃ saṃpaśyaṃ māraḥ pāpīyān āttamanā bhaviṣyati, pramuditaḥ prītisaumanasyajātaḥ. punar aparam ānanda saced bodhisattvayānikaḥ pudgalaḥ śrāvakayānikena kulaputreṇa sārdhaṃ vivadati ahaṃ pradhānataro na tvaṃ, tatra mārasya pāpīyasa evaṃ bhavati: dūrīkariṣyati vatāyaṃ kulaputraḥ sarvākārajñātām. na sa abhyāśi

bhaviṣyati sarvākārajñatāyāḥ. tat kasya hetoḥ? naite kalahabhaṇḍanavigrahavivādā sarvākārajñatāyā mārgaḥ narakamārga eṣa tiryagyonimārga eṣa yamalokamārga eṣa naiṣa mārgaḥ sarvākārajñatāyāḥ. punar aparam ānanda saced bodhisattvayānikaḥ pudgalo 'pareṇa bodhisattvayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahabhaṇḍanavigrahavivādaṃ karoti tatra mārasya pāpīyasa evaṃ bhavati: ubhāv etau dūrīkarisyatas sarvākārajñatām. ubhāv etau nābhisaṃbhotsyete 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim. tat kasya hetoḥ? tathā hi naiṣa (adspg i 36) mārgaḥ naiṣa pratipat sarvākārajñatāyā ya ābhyāṃ kulaputrābhyām ārabdhaḥ, narakatiryagyoniyamalokamārga eṣa ya ābhyāṃ kulaputrābhyām ārabdhaḥ. punar aparam ānanda saced avyākṛto bodhisattvo vyākṛtasya bodhisattvasya antike cittam āghātayet kalahabhaṇḍanavigrahavivādaṃ kuryāt, tena punar eva tāvata eva kalpān samnāhaḥ sannaddhavyaḥ yāvanto 'sya te cittotpādāḥ pāpakā utpannāḥ kalahabhaṇḍanavigrahavivādān kurvataḥ. saced asya sarvākārajñatā aparityaktā bhavati. ānanda āha: asti punar bhagavann eṣāṃ cittotpādānāṃ niḥsaraṇatā utāho tāvata eva kalpāṃs tena saṃnāhaḥ sannaddhavyaḥ? bhagavān āha: sanniḥsaraṇo mayā ānanda dharmo deśitaḥ śrāvakayānikānāṃ pratyekabuddhayānikānāṃ bodhisattvayānikānāṃ ca pudgalānām. tatra ānanda yo 'yaṃ bodhisattvayānikaḥ pudgalo bodhisattvayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahet vā vivadeta vā ākrośed vā paribhāṣeta vā kalahitvā vivadya ākruṣya paribhāṣya na pratideśayed anuśayaṃ vahed anubaddho 'nuśayena viharen, na aham ānanda tasya pudgalasya niḥsaraṇaṃ

vadāmi, avaśyam eva tena pudgalena tāvata eva kalpāṃ sannāha sannaddhavyaḥ, saced asya aparityaktā bhavati sarvākārajñatā. yaḥ punar ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ kalahitvā vivadya ākruśya paribhāṣya pratideśayati. nānuśayaṃ vahaty āyatyāṃ saṃvaram āpadyate, durlabdhā me lābhā yan mayā sarvasattvānāṃ duḥkham apahartavyaṃ tad ahaṃ mantrite pratimantrayāmi. yan mayā sarvasattvānāṃ saṃkramabhūtena bhavitavyam. so 'haṃ parasya apriyaṃ (adspg i 37) vadāmi prativacanaṃ dadāmi. evam api me na kartavyam. jaḍaiḍamūkasadṛśena me bhavitavyaṃ, adhyāśayaś [f. 224b] ca me na vikopayitavyaḥ, yat mayaite sattvāḥ parinirvāpayitavyāḥ anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya tad aham atraiva vyāpadye tad aham atraiva kṣubhyāmi na mayātra vyāpattavyaṃ na mayātra kṣubhitavyam. asya ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya sanniḥsaraṇaṃ vadāmi, asya bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ na labhate. punar aparam ānanda bodhisattvena mahāsattvena śrāvakayānikaiḥ pudgalaiḥ sārdhaṃ saṃsargo na kartavyam. sacet tiṣṭhante na kasyacid antike vyāpattavyaṃ na kṣubhitavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi naitan mama pratirūpaṃ syād yad aham eṣām antike vyāpadyeyaṃ vā kṣubhyeyaṃ vā. tat kasya hetoḥ? tathā hy ete mayā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya sarvaduḥkhebhyaḥ parimocayitavyāḥ. ānanda āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvayānikānāṃ pudgalānām antike sthātavyam? bhagavān āha: tadyathāpi nāma ānanda śāstuḥ. evaṃ bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvayānikasya pudgalasya

antike sthātavyam. tat kasya hetor? eṣa me sahāyaka ekanau samārūḍho yathaivānena śikṣitavyaṃ tathaiva me śikṣitavyaṃ. yatraiva anena śikṣitavyaṃ. tatraiva mayā śikṣitavyaṃ. dānapāramitāyāṃ (adspg i 38) yāvat sarvākārajñatāyāṃ. evaṃ ca tena cittam utpādayitavyaṃ. saṃbodhimārgadeśaka eṣa me. sacet punar eṣa vyavakīrṇe vihared apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na mayātra śikṣitavyaṃ. sacet punar eṣa bodhisattvo mahāsattvaḥ avirahito viharet sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair mayā 'py evaṃ śikṣitavyaṃ. evaṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ samaśikṣo bhavati. ((56))

parivarta 57.

athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamā bhagavaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā yatra samatāyāṃ bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ? bhagavān āha: adhyātmaśūnyatā subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā, bahirdhāśūnyatā subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā, adhyātmabahirdhāśūnyatā subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā. yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā. rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ vijñānena śūnyaṃ yāvad bodhir bodhyā śūnyā, iyaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā yatra samatāyāṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. āha: kiṃ punar bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo yad rūpasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ, yad rūpasya virāgāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. yad rūpasya nirodhāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. yad rūpasya anutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. yāvad yad bodheḥ kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. evaṃ yāvad bodher virāgāya nirodhāya anutpādāya [f. 225a] śikṣate śikṣate sarvākārajñātāyāṃ. bhagavān āha: yat subhūtiḥ sthavira evam āha: yad rūpasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. yāvad yad rūpasya anutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. yāvad yad vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. yāvad yad vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya (adspg i 40) anutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ, yāvad yad bodheḥ kṣayāya śikṣate

śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. evaṃ yad bodher virāgāya nirodhāya anutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. vistareṇa kartavyaṃ. tat kiṃ manyase subhūte yā rūpasya tathatā yā vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya tathatā, yāvad yā bodhes tathatā yāvad yā tathāgatasya tathatā yayā tathatayā tathāgataḥ prajñapyate. api nu sā tathatā kṣīyate vā nirudhyate vā prahīyate vā? āha: no hīdaṃ bhagavaṃ no hīdaṃ sugata. bhagavān āha: evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathatāyāṃ śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. na tathatā kṣīyate vā nirudhyate vā prahīyate vā. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathatāyāṃ śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu śikṣate. yāvāc caturṣu smṛtyupasthāneṣu, yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvaśikṣāpāramitām anuprāpnoti. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na śakyate mārair vā mārakāyikābhir vā devatābhir dharṣayitum. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva kṣipram eva avaivartyabhūmim anuprāpnoti. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svake paitṛke tathāgatagocare (adspg i 41) carati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo nāthakaraṇeṣu dharmeṣu śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāmaitryāṃ śikṣate. mahākaruṇāyāṃ śikṣate. buddhakṣetrapariśodhanāya śikṣate. sattvaparipākāya śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo

mahāsattvas triparivartadvādaśākāradharmacakrapravartanāya śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmi iti śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathāgatavaṃśasya anupacchedāya śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ amṛtasya dvāraṃ vivariṣyāmīti śikṣate, asaṃskṛtadhātuṃ sandarśayiṣyāmīti śikṣate. na subhūte śakyaṃ hīnasattvair ihodāraśikṣāyāṃ śikṣituṃ. sarvasattvān saṃsārād uddhartukāmaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ ya iha śikṣāyāṃ śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na narakeṣu upapadyate. na tiryagyonau na yamaloke na pratyaṃtimeṣu janapadeṣu upapadyate na pukkasacaṇḍālakuleṣu upapadyate. na kāṇo bhavati. na kubjo bhavati. na laṃgo bhavati. nonāṇgo bhavati. na badhiro bhavati. na paṅkapatito bhavati. na vikalendriyo bhavati. paripūrṇendriyo bhavati, na aparipūrṇendriyaḥ. na prāṇātipātiko bhavati. nādattādāyī [f. 225b] na kāmamithyācāriko (adspg i 42) na mṛṣāvādī na paiśuniko na pāruṣikaḥ na saṃbhinnapralāpī na abhidhyālur na vyāpannacitto na mithyādṛṣṭiko bhavati, na mithyājīvikayā jīvitāṃ saṃkalpayati. na abhūta parigrāhako bhavati na duḥśīlaparigrāhako bhavati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na dīrghāyuṣkeṣu deveṣu upapadyate. tat kasya hetor? asty asyopāyakauśalaṃ yenopāyakauśalasamanvāgato bodhisattvo mahāsattvo na dīrghāyuṣkeṣu deveṣu upapadyate. tat punaḥ katamad? yaduta ihaiva prajñāpāramitāyām upāyakauśalam upadiṣṭaṃ. yena upāyakauśalena samanvāgato

dhyānāni samāpadyate. apramāṇāni samāpadyate. ārūpyasamāpattīś ca samāpadyate, na dhyānānām apramāṇānām ārūpyāsamāpattīnāṃ ca vaśena upapadyate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvabuddhadharmabalapariśuddhim adhigacchati. yaduta śrāvakapratyekābuddhabhūmipariśuddhitaḥ. āha: yad bhagavaṃ sarvadharmāḥ prakṛtipariśuddhās, tat katamasya dharmasya bodhisattvo mahāsattvaḥ pariśuddhim adhigacchati? bhagavān āha: evam etat subhāte evam etat tathā yathā vadasi. sarvadharmāḥ subhūte prakṛtipariśuddhāḥ, evaṃ pariśuddheṣu subhūte sarvadharmeṣu bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato yā cittasya asaṃsīdanatā, anavalīnatā, iyaṃ subhūte prajñāpāramitā. tat sarvabālapṛthagjanā etāṃ dharmatāṃ na jānanti na paśyanti, teṣāṃ (adspg i 43) sattvānāṃ kṛte bodhisattvā mahāsattvā dānapāramitāyāṃ caranti yāvat prajñāpāramitāyāṃ caranti yāvat sarvākārajñatāyāṃ caranti. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvāḥ sarvadharmabalavaiśāradyatāṃ pratilabhate na ca śrāvakapratyekabuddhabhūmau patati evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvacittacaritavispanditānāṃ pāraṃ gacchati. tadyathāpi nāma subhūte alpakās te mahāpṛthivīpradeśā yatra jāṃbūnadaṃ survarṇaṃ jātarūpam utpadyate. evam eva subhūte alpakās te sattvā ya iha śikṣāyāṃ śikṣante, yaduta prajñāpāramitāśikṣāyāṃ. ato bahutarāḥ te sattvāḥ ye śrāvakabhūmaye vā pratyekabuddhabhūmaye vā saṃpratiṣṭhante. tadyathāpi nāma subhūte alpakās te sattvā ye cakravartirājasaṃvartanīyaṃ karma samādāya vartante.

ato bahutarās te sattvāḥ ye koṭṭarājasaṃvartanīyaṃ karma samādāya vartante. evam eva subhūte alpakās te sattvā ye imaṃ sarvajñatāmārgaṃ samārohanti. ato bahutarāḥ sattvāḥ ye śrāvākapratyekabuddhamārgaṃ samārohanti. ye 'pi te subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃprasthitāḥ, ato 'lpatarakās te bodhisattvā mahāsattvā ye tathātvāya pratipadyante, ato bahutarā ye śrāvakatvāya vā pratyekabuddhatvāya vā tiṣṭhanti. ye 'pi te subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ prajñāpāramitāyāṃ viharantaḥ niḥsaṃśayena (adspg i 44) avaivartikabhūmim ākrāmanti. ataḥ prabhūtatarā ye na avaivartikabhūmim avakrāmanti. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena [f. 226a] avaivartikabhūmim aimprāptukāmena avaivartikabhūmau gaṇanāṃ dāntukāmenehaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata na mātsaryasahagataṃ cittam utpadyate, na dauḥśīlyasahagataṃ cittam utpadyate, na kṣobhasahagataṃ cittam utpadyate. na kausīdyasahagataṃ cittam utpadyate. na vikṣepasahagataṃ cittam utpadyate. na dauṣprajñasahagataṃ cittam utpadyate. na rāgasahagataṃ cittam utpadyate. na dveṣasahagataṃ cittam utpadyate. na mohasahagataṃ cittam utpadyate. na khilasahagataṃ cittam utpadyate. na rūpasahagataṃ cittam utpadyate, na vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānasahagataṃ cittam utpadyate. yāvan na bodhisahagataṃ cittam utpadyate. tat kasya hetos? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattva iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na kaṃcid dharmam

upalabhate. anupalabhamāno na kvacid dharme cittam utpādayati. evaṃ khalu subhūte iha gaṃbhīrāyaṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena sarvaṣaṭpāramitāḥ parigṛhītā bhavanti sarvaṣaṭpāramitāḥ samudānitā bhavanti sarvaṣaṭpāramitāḥ anugatā bhavanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām 6arvapāramitā antargatā bhavanti. tadyathāpi nāma subhūte satkāyadṛṣṭau dvāṣaṣṭidṛṣṭigatāny antargatāni bhavanti. (adspg i 45) evam eva subhūte iha gaṃbhirāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvapāramitā antargatā bhavanti. tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya kālagatasya jīvitendriye niruddhe sarvendriyāṇi niruddhāni bhavanti. evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaiha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvapāramitā antargatā bhavanti. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvapāramitānāṃ pāraṃgantukāmena iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ. iha punaḥ subhūte gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānām agryatāyāṃ śikṣate. tat kiṃ manyase subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvāḥ api nu te bahavaḥ? āha: bahavo bhagavaṃ bahavaḥ sugata. jāmbūdvīpakā eva tāvad bhagavaṃ sattvā bahavaḥ kaḥ punar vādo ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvāḥ. bhagavān āha: yāvantaḥ subhūte trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve anupūrvacaramaṃ mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabhya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeraṃs. teṣāṃ sarveṣām ekaikaṃ bodhisattvo mahāsattvo yāvajjīvaṃ tiṣṭhan taṃ

cīvarapiṇḍapātaśayyāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair upattiṣṭhet, tat kiṃ manyase subhūte api nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasucīta? āha: bahu bhagavan bahu sugata. bhagavān [f. 226b] āha: ataḥ sa subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati (adspg i 46) ya imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. tathātvāya ca pratipatsyate. tat kasya hetoḥ? evaṃ mahārthikā hi subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā. anuttarasyāḥ samyaksaṃbodher āhartrī. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvānām anuttareṇa. bhavitukāmena sarvasattvānām anāthānāṃ nāthena bhavitukāmena. aśaraṇānāṃ śaraṇena bhavitukāmena. aparāyaṇānāṃ parāyaṇena bhavitukāmena. andhānāṃ cakṣuṣā bhavitukāmena avidyāndhakāraprakṣiptānāṃ dīpena bhavitukāmena. buddhatvam anuprāptukāmena buddhaviṣayam anugantukāmena buddhavikrīḍitaṃ vikrīḍitukāmena. buddhasiṃhanādaṃ naditukāmena buddhabherīṃ parāhantukāmena buddhaśaṃkhaṃ pravātukāmena buddhasāṃkathyaṃ kartukāmena ihaiva gaṃbhirāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ. tat kasya hetor? prajñāpāramitāyāṃ subhūte śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvo na sā kācit saṃpattir yāṃ na pratilabhate. yā anena na pratilabdhavyā. subhūtir āha: śrāvakasaṃpattir api bhagavann anena pratilabhdavyāḥ, pratyekabuddhasaṃpattir apy anena pratilabdhavyāḥ? bhagavān āha: śrāvakasaṃpattir apy anena subhūte pratilabdhavyā, pratyekabuddhasaṃpattir apy anena

pratilabdhavyāḥ, tatra ca na sthātavyaṃ na pratiṣṭhātavyaṃ. jñānena ca darśanena ca tāṃ dṛṣṭvā atikramitavyā. bodhisattvanyāmo 'vakramitavyaḥ. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyā (adspg i 47) abhyāśī bhavaty anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahasattvaḥ sadevamānuṣāsure loke dakṣiṇīyatāṃ gacchati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo ye tadanye dakṣiṇīyāḥ. śrāvakapratyekabuddhās tān sarvān abhibhūya gacchati. sarvākārajñatāyāś ca abhyāśī bhavaty. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na riñcati prajñāpāramitāṃ carati ca prajñāpāramitāyām avirahitaś ca prajñāpāramitāyā. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattva iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām aparihāṇadharma veditavyaḥ sarvākārajñatāyā, dūrīkaroti śrāvakapratyekabuddhabhūmī abhyāśī bhavaty anuttarasyāḥ samyaksaṃbodheḥ. sacet punar asyaivaṃ bhavati. iyaṃ prajñāpāramitā, iha prajñāpāramitā, anayā prajñāpāramitayā sarvākārajñātām āhariṣyāmi iti, saced evaṃ jānāti na carati prajñāpāramitāyāṃ. atha tāṃ prajñāpāramitāṃ na jānāti. iyaṃ prajñāpāramitā iha prajñāpāramitā, tam api na jānāti na paśyati. yasya prajñāpāramitā yena vā prajñāpāramitā yo vā prajñāpāramitayā [f. 227a] niryāya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. sacet punar asyaivaṃ bhavati: neyaṃ prajñāpāramitā neha prajñāpāramitā, na anayā prajñāpāramitayā kaścid dharmo niryāti sthitatvād dharmadhātos tathatāyā bhūtakoṭeḥ. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaś carati

prajñāpāramitāyāḥ. ((57))

parivarta 58.

atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhūc: carann api iha bodhisattvo mahāsattvaḥ dānapāramitāyāṃ śilapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu sarvasattvān abhibhavati. kaḥ punar vādo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya. sulabdhāḥ taiḥ sattvail lābhāḥ sujīvitāṃ ca teṣāṃ sattvānāṃ jīvitaṃ yeṣāṃ sarvākārajñatāyāṃ cittaṃ krāmati. kaḥ punar vādo ye 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye cittam utpādayanti. spṛhaṇīyās te sattvā yair anuttarasyai samyaksaṃbodhaye cittam utpāditam utpādayiṣyanti imāṃ ca prajnāpāramitāṃ śṛṇvantaḥ. atha śakro devānām indro māndāravāṇi puṣpāṇi gṛhītvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrānta upasaṃkramya tair māndāravaiḥ puṣpais tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham avakiranti sma abhyavakiranti sma abhiprakiranti sma. avakīrya abhyavakīrya abhiprakīryaivaṃ vacam abhāṣata: ye bodhisattvayānikāḥ pudgalā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim adhyālambante, teṣām anena kuśalamūlena buddhadharmāṇāṃ paripūrir bhavatu sarvākārajñatādharmāṇāṃ paripūrir bhavatu. esām eva svayaṃbhūdharmāṇāṃ paripūrir bhavatu, eṣām eva anāsravadharmāṇāṃ paripūrir bhavatu. na hi me bhagavann ekacittotpādo 'py utpadyate. yad bodhisattvayānikaḥ pudgalo 'nuttarasyai (adspg i 49) samyaksaṃbodhaye saṃprasthito vivarteta. na me bhagavann ekacittotpādo 'py utpadyate yad bodhisattvo mahāsattvo vivartya śrāvakatve vā pratyekabodhau vā patet. api tu khalu janayec chandam anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. bhūyasyā mātrayā praṇidhiṃ

kuryād anuttarasyai samyaksaṃbodhaye. imāni saṃsārāvacarāṇi duḥkhāni dṛṣṭvā arthakāmo hitakāmaḥ sukhakāmo yogakṣemakāmaḥ sadevamānuṣāsurasya lokasyaibhiś cittotpādaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattva evaṃ vicunuyāt. kim iti vayaṃ tīrṇā atīrṇān sattvāṃs tārayema, kim iti vayaṃ muktā amuktān sattvān mocayema. kim iti vayam āśvāstā anāśvāstān sattvān āśvāsayema, [f. 227b] kim iti vayaṃ parinirvṛtā aparinirvṛtān sattvān parinirvāpayema. kiyat sa bhagavaṃ kulaputro vā kuladuhitā vā puṇyaṃ prasaved. yaḥ prathamayānasaṃprasthitānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta. ciracaritānām api bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta avaivartikānām api bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta ekajātipratibaddhānām api bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? evam ukte bhagavāṃc chakraṃ devānām indram etad avocat: syāt kauśika cāturmahādvīpake lokadhātau palāgrapramāṇena parimāṇāṃ, na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃś cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇaṃ. syāt kauśika trisāhasramahāsāhasre lokadhātau palāgrapramāṇena parimāṇāṃ. na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃ (adspg i 50) cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇaṃ. syāt punaḥ kauśika trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mahāsamudreṣu yaḥ apskandhas tasya apskandhasya śatadhābhinnayā bālāgrakoṭyā udakabindūnām utkṣipyamāṇānāṃ pramāṇaṃ. na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃ cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇaṃ. evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: mārādhiṣṭhitā bhagavaṃs te

sattvā bhaviṣyanti ya imāṃś cittotpādān na anumodiṣyante, mārapakṣikā bhagavaṃs te sattvā bhaviṣyanti ya imāṃś cittotpādān na anumodiṣyante, mārabhavanād bhagavaṃs te sattvāś cyutā bhaviṣyanti ya imāṃś cittotpādān na anumodiṣyante. tat kasya hetoḥ? mārabhavanavidhvaṃsanakarā hi bhagavaṃs te sattvā ya imāṃś cittotpādān abhinirhṛtya anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayanti. anumoditavyās te cittotpādā ye 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye cittotpādā utpāditā. yeṣām aparityakto buddhaḥ aparityakto dharmaḥ aparityaktaḥ saṃghas, tair ime cittotpādā anumoditavyāḥ, anumodya anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāḥ. yathā na dvayasaṃjñā na advayasaṃjñā. bhagavān āha: evam etat kauśika evam etat. tathā yathā vadasi. ya imān kauśika cittotpādān anumodiṣyante, te kṣipram eva tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān ārāgayiṣyanti, ārāgya na virāgayiṣyanti. evaṃ te ebhir anumodanāsahagataiś cittotpādakuśalamūlaiḥ samanvāgatā yatra yatropapatsyante tatra tatra satkṛtā bhaviṣyanti, gurukṛtā mānitāḥ pūjitā bhaviṣyanti, na ca te jātv amanaāpaṃ rūpaṃ drakṣyanti. na amanaāpāñc chabdāṃc chroṣyanti. (adspg i 51) na amanaāpān gandhān ghrāsyanti na amanaāpān rasān āsvādayiṣyanti na amanaāpān sparśān sprakṣyanti. na amanaāpān dharmān vijñāsyanti, na ca te jātu buddhair bhagavadbhir virahitā bhaviṣyanti. buddhakṣetrād [f. 228a] buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyanti. tāṃś ca buddhān bhagavataḥ paryupāsiṣyante, kuśalamūlān ca avaropayiṣyanti. tat kasya hetos? tathā hi kauśika taiḥ kulaputraiś ca kuladuhitṛbhiś ca

asaṃkhyeyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prathamayānasaṃprasthitānāṃ kuśalamūlāny anumoditāni dvitīyabhūmisthitānāṃ tṛtīyabhūmisthitānāṃ yāvad daśamībhūmīsthitānāṃ yāvad ekajātipratibaddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāni kuśalamūlāny anumoditāni. taiś ca kuśalamūlair vivardhamānair anuttarasyāḥ samyaksaṃbodher abhyāśībhavanti. te 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇān sattvān parinirvāpayiṣyanti. tad anena api kauśika paryāyeṇa tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prathamayānasaṃprasthitānāṃ bodhisattvānām mahāsattvānāṃ kuśalamūlāny anumodya anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni yathā na cittaṃ na anyatra cittena. cārikāṃ caratām avaivartikānām ekajātipratibaddhānāṃ tāni kuśalamūlāny anumodya anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni yathā na cittaṃ na anyatra cittena. athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad (adspg i 52) avocat: kathaṃ bhagavaṃ māyopamaṃ cittam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte samanupaśyasi tvaṃ tan māyopamaṃ cittaṃ? āha: no hīdaṃ bhagavan na ahaṃ bhagavan māyāṃ na māyopamaṃ cittaṃ samanupaśyāmi. bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte. yatra na māyā na māyopamaṃ cittaṃ samanupaśyasi tvaṃ tac cittaṃ yac cittam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate? āha: no hīdaṃ bhagavaṃ. bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte anyatra māyāyā māyopamād vā cittāt taṃ dharmaṃ samanupaśyasi. yo dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? āha: no hīdāṃ bhagavaṃ na ahaṃ bhagavann

anyatra māyāyā nānyatra māyopamāc cittāt tad dharmaṃ samanupaśyāmi. yo dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. so 'haṃ bhagavann anyan dharmam asamanupaśyan, kataman dharmam upadekṣyāmy astitā vā nāstitā vā veti? yo dharmo 'tyantatayā vivikto na so 'stitāṃ vā nāstitāṃ vopaiti. yo dharmo 'tyantatayā vivikto na so dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, na ca asaṃvidyamāno dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃ sarvadharmā na saṃvidyante. ye saṃkliśyeran vā vyavadāyeran vā. tat kasya hetos? tathā hi bhagavaṃ prajñāpāramitā atyantatayā viviktā dhyānapāramitā atyantatayā viviktā vīryapāramitā atyantatayā viviktā kṣāntipāramitā atyantatayā viviktā śīlapāramitā atyantatayā viviktā. dānapāramitā (adspg i 53) atyantatayā viviktā yāvad bodhir atyantatayā vivikta. yaś ca atyantatayā vivikto dharmo [f. 228b] na sa bhāvayitavyo na vibhāvayitavyaḥ. nāpi sā kasyacid dharmasya āhartrī prajñāpāramitā atyantaviśuddhatvāt. atyantaviviktā prajñāpāramitā. kathaṃ prajñāpāramitām āgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate? anuttarāpi samyaksaṃbodhir atyantatayā viviktā, tat kathaṃ viviktena viviktasya anubodho bhavati? bhagavān aha: sādhu sādhu subhūte evam etat subhūte evam etat. atyantaviviktā hi subhūte prajñāpāramitā. atyantavivktā hi dhyānapāramitā atyantaviviktā hi vīryapāramitā atyantaviviktā hi kṣāntipāramitā atyantaviviktā hi śīlapāramitā atyantaviviktā hi dānapāramitā atyantaviviktā hi yāvad

bodhiḥ atyantaviviktā hi yāvat sarvākārajñatā. yathā subhūte atyantaviviktā prajñāpāramitā. yāvat sarvākārajñatā tathā atyantaviviktā anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbudhyate. sacet subhūte prajñāpāramitā na atyantaviviktā syād yāvat sarvākārajñatā na atyantaviviktā syāt na sā syāt prajñāpāramitā yāvan na sā syāt sarvākārajñatā, tasmāt tarhi subhūte yathā prajñāpāramitā atyantaviviktā yathā yāvat sarvākārajñatā atyantaviviktā. evaṃ hi subhūte na prajñāpāramitām anāgamya anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbudhyate. na ca vivekena viveko 'bhisaṃbudhyate. abhisaṃbudhyate ca anuttarā samyaksaṃbodhiḥ, na ca anāgamya prajñāpāramitām abhisaṃbudhyate. āha: gaṃbhīre bhagavann arthe carati bodhisattvo mahāsattvaḥ. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, gaṃbhīre subhūte arthe carati bodhisattvo mahāsattvaḥ. duṣkarakārakaḥ subhūte bodhisattvo (adspg i 54) mahāsattva yad gaṃbhīre 'rthe carati. taṃ ca arthaṃ na sākṣātkaroti. yaduta śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā. āha: yathā ahaṃ bhagavato bhāṣitasya artham ājānāmi. na kiṃcid duṣkaraṃ karoti. kathaṃ duṣkarakārako bodhisattvo mahāsattvaḥ? tat kasya hetos? tathā hi bhagavaṃ so 'rtho nopalabhyate. yaḥ sākṣātkṛyeta, sāpi prajñāpāramitā nopalabhyate. yayā sākṣatkṛyeta, so 'pi dharmo nopalabhyate yaḥ sākṣātkuryāt. anupalabhyamāneṣu bhagavaṃ sarvadharmeṣu katamo 'rthaḥ sākṣātkariṣyati. katamayā vā prajñāpāramitayā sākṣātkariṣyate. katamo vā dharmaḥ sākṣātkariṣyate. yaṃ sākṣātkṛtya nottrasyati. na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadya

bhagavann anupalaṃbhacarir bodhisattvacarir yatra caraṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmeṣv anandhakāratām anuprāpnoti. saced bhagavann evaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvasya mahāsattvasya. cittaṃ na avalīyate na saṃlīyate nottrasyati. na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate. evaṃ caraṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyāṃ. sa carāmi iti na samanupaśyati. prajñāpāramitām api na samanupasyati. anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya ity api na samanupaśyati. tasya khalu punar bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati: dūrīkariṣyāmi śrāvakapratyekabhūmī āsanno 'smin [f. 229a] sarvākārajñatāyāḥ. tadyathāpi nāma bhagavaṃ na abhyavakāśasyaivaṃ bhavati: kasyacid ahaṃ dūre vā 'bhyāśe vā. tat kasya hetor? abhadatvād acalatvād bhagavann abhyavakāśasya avikalpatvād bhagavann abhyavakāśasya. evam eva bhagavan (adspg i 55) bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati: śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre anuttarā samyaksaṃbodhir mama abhyāśe. tat kasya hetor? avikalpatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ. tadyathāpi nāma bhagavaṃ māyāpuruṣasya naivaṃ bhavati: māyā me dūre, māyākāro me 'bhyāśe, yaḥ punar ayaṃ janakāyaḥ sannipatita, eṣa me dūre vā 'bhyāśe vā. tat kasya hetor? avikalpatvād bhagavan māyāpuruṣasya. evam eva bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati: śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre anuttarā samyaksaṃbodhir mama abhyāśe. tadyathāpi nāma

bhagavan na pratibimbasyaivaṃ bhavati: yena āraṃbaṇena pratibimbam utpannaṃ tat mama abhyāśe, ye punar atra upasaṃkrāntā ādarśe vā udakapātre vā te me dūre. tat kasya hetor? avikalpatvād bhagavan pratibimbasya. evam eva bhagavam bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati: śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre, anuttarā samyaksaṃbodhir mama abhyāśe. tat kasya hetor? avikalpatvāt punar bhagavaṃ prajñāpāramitāyā. na hi bhagavaṃ prajñāpāramitāyāḥ priyo vā apriyo vā asti. tat kasya hetos? tathā hy asyāḥ svabhāvo nopalabhyate, yasya priyo vā apriyo vā bhavet. tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgatasya arhataḥ samyaksaṃbuddhasya na kaścit priyo vā apriyo vā saṃvidyate, evam eva bhagavaṃ prajñāpāramitāyā na kaścit priyo vā apriyo vā saṃvidyate. tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvakalpavikalpaprahīṇaḥ, evam eva bhagavaṃ prajñāpāramitā (adspg i 56) sarvakalpavikalpaprahīṇā, avikalpatām upadāya. tadyathāpi nāma bhagavan na tathāgatanirmitasyaivaṃ bhavati: śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre, anuttarā samyaksaṃbodhir mama abhyāśe. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavaṃs tathāgatasya tathāgatanirmitasya ca. evam eva bhagavan na bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati: śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre, anuttarā samyaksaṃbodhir mama abhyāśe. tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgato nirmitaṃ nirmimīta sa yasya kāryasya kṛte nirmitas tat kāryaṃ karoti, sa ca nirmitaḥ avikalpo

nirvikalpaḥ, evam eva bhagavan yasya kāryasya kṛte prajñāpāramitā bhāvyate tac ca kāryaṃ karoti, sā ca prajñāpāramitā avikalpā nirvikalpā. tadyathāpi nāma bhagavan dakṣeṇa palagaṇḍena vā palagaṇḍāntevasinā vā yantraṃ yuktaṃ syāt strivigraho vā puruṣavigraho vā, hastivigraho vā, balīvardavigraho vā. tac ca yadṛśasya kāryasya kṛte kṛtaṃ tat kāryaṃ karoti. tac ca yantram avikalpaṃ, evam eva bhagavan yasya kṛtyasya kṛte prajñāpāramitā bhāvyate, tat kāryaṃ karoti. sā ca prajñāpāramitā avikalpā. athāyuṣmāñc chāradvatīputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: [f. 229b] kiṃ punar āyuṣmaṃ subhūte prajñāpāramitāiva avikalpā utāho dhyānapāramitā api, yāvad dānapāramitā apy avikalpā? subhūtir āha: dhyānapāramitā apy āyuṣmañc chāradvātīputra avikalpā. yāvad dānapāramitā apy avikalpā. āha: kiṃ punar āyuṣmaṃ subhūte rūpam apy avikalpaṃ yāvad vijñānam apy avikalpaṃ? cakṣur apy avikalpaṃ yāvad mano 'py avikalpaṃ? kiṃ punar rūpam apy avikalpaṃ (adspg i 57) yāvad dharmam apy avikalpaṃ? cakṣurvijñānam apy avikalpaṃ yāvad manovijñānam apy avikalpaṃ? cakṣuḥsaṃsparśo 'py avikalpo yāvan manaḥsaṃparśo 'py avikalpaḥ? cakṣuḥsaṃsparśajā api vedanā avikalpā yāvan manahsaṃsparśajā api vedanā avikalpāḥ? kiṃ punar dhyānāny apramāṇāny ārūpyasamāpattayo 'py avikalpā? smṛtyupasthānāny api yāvan mārgo 'pi śūnyatā ānimittam apraṇihitam apy avikalpaṃ? kiṃ punar daśatathāgatabalāni. catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahāmaitrī mahākaruṇā apy avikalpāḥ yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddharmā apy avikalpā bodhir apy

avikalpā saṃskṛtadhātur asaṃkṛtadhātur apy avikalpāḥ? subhūtir āha: sarvadharmā apy āyuṣmañc chāradvatīputra avikalpāḥ. āha: yady āyuṣmaṃ subhūte sarvadharmā apy avikalpāḥ, kuto 'yaṃ paṃcagatikaḥ saṃsāra iti bheda āgataḥ narakatiryagyoniyamalokadevamanuṣyāḥ, kuta iyaṃ prabhāvanā śrotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ? subhūtir āha: ye te āyuṣmañc chāradvatīputra sattvā viparyāsasamutthitaṃ karma abhisaṃskurvanti kāyena vācā manasā, teṣāṃ tathārūpāṇy āyatanāny abhinirvartante. cchandamūlakaṃ karmavipākaṃ parigṛhya vikalpasamutthitaṃ narakatiryagyoniyamalokadevamanuṣyagatīr abhinirvartayanti. yat punar āyuṣmañc chāradvatīputra evam āha: kutaḥ punaḥ śrotaāpannā prabhāvyante sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhā, kuto 'pi bodhisattvā mahāsattvāḥ, kutas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ prabhāvyanta iti? avikalpataḥ āyuṣmañc chāradvatīputra śrotaāpannāḥ prabhāvyante (adspg i 58) avikalpataḥ śrotaāpattiphalaṃ yāvad avikalpato 'rhantaḥ avikalpato 'rhatvaṃ, avikalpataḥ pratyekabuddhāḥ avikalpataḥ pratyekabodhiḥ, avikalpato buddhāḥ avikalpato bodhiḥ. ye 'pi te āyuṣmañc chāradvatīputra abhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās, te 'py āyuṣmañc chāradvatīputra buddhā bhagavantaḥ avikalpā vikalpaprahīnāḥ, evam anāgatā apy avikalpā bhaviṣyanti. ye 'pi te śāradvatīputra etarhi daśasu dikṣu lokadhātuṣu pratyutpanne 'dhvani buddhā bhagavanto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhās te 'py āyuṣmañc

chāradvatīputra buddhā bhagavantaḥ avikalpā vikalpaprahīṇāḥ. tad anena te āyuṣmañc chāradvatīputra paryāyeṇa evaṃ veditavyaṃ, sarvadharmā avikalpā avikalpatathatāṃ pramāṇīkṛtya bhūtakoṭitathatān dharmadhātutathatāṃ pramāṇikṛtya. evaṃ khalv āyuṣmañc chāradvatīputra bodhisattvena mahāsattvena avikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, avikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carann avikalpān sarvadharmān abhisaṃbudhyate. ((58))

parivarta 59.

atha āyuṣmañc charadvatīputra ayuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sāre vatāyam [f. 230a] āyuṣmaṃ subhūte carati bodhisattvo mahāsattvo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. sāre vatāyaṃ carati bodhisattvo mahāsattvaḥ. evam ukte āyuṣmāṃ subhūtir āyuṣmantaṃ śāradvatīputram etad avocat: asāre vatāyaṃ caraty āyuṣmañc chāradvatīputra bodhisattvo mahāsattvo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣmañc chāradvatīputra asārikā prajñāpāramitā yāvad asārikā sarvākārajñatā. tat kasya hetos? tathā hi bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann asāram eva nopalabhate na samanupaśyati. kutaḥ punaḥ sāram upalapsyate. yāvad asārikāṃ sarvākārajñatāṃ nopalabhate. kutaḥ punaḥ sāram upalapsyate. atha saṃbahulānāṃ kāmāvacarāṇāṃ rūpāvacarāṇāṃ ca devaputrāṇām etad abhūn: namaskaraṇīyās te kulaputrāś ca kuladuhitaraś ca yair anuttarasyai samyaksaṃbodhaye cittam utpāditaṃ ye ceha gaṃbhirāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ caranti. atra ca arthe caranti. na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkurvanti. yāṃ sākṣātkṛtya śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā avatiṣṭheran. anena api paryāyeṇa namaskaraṇīyās te bodhisattvā mahāsattvā ya imān dharmatāṃ na sākṣātkurvanti. athāyuṣmāṃ subhūtis tān devaputrān etad avocat: nedaṃ devaputrā duṣkaraṃ (adspg i 60) bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ya imān dharmatāṃ na sākṣātkurvanti yaya sākṣātkṛyayā śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā avatiṣṭherann. idaṃ teṣāṃ devaputrā duṣkarataraṃ yad aprameya asaṃkhyeya aparimāṇān sattvān parinirvāpayiṣyāma iti sannāhaṃ

sannahyanti. te ca sattvā atyantatayā nopalabhyante yāṃ parinirvāpayeyuḥ. evaṃ cāran bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃprasthito bhavaty anuttarasyai samyaksaṃbodhaye sarvasattvān vineṣyāmi iti. ākāśaṃ sa vinetavyaṃ manyeta, yaḥ sattvān vinetavyaṃ manyeta. tat kasya hetor? ākāśaviviktatayā sattvaviviktatā draṣṭavyā, ākāśaśūnyatayā sattvaśūnyatā draṣṭavyā. ākāśāsāratayā sattvāsāratā draṣṭavyā, ākāśatucchatayā sattvatucchatā draṣṭavyā. anena api devaputrāḥ paryāyeṇa duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvāḥ ye avidyamānānāṃ sattvānāṃ kṛte sannāhaṃ sannahyanti. ākāśena te sārdhaṃ vivaditukāmā ye sattvānāṃ kṛte sannāhaṃ sannahyanti. sa ca sannāho bodhisattvena mahāsattvena sannaddhas te ca sattvā nopalabhyante yeṣāṃ sattvānām arthāya bodhisattvena mahāsattvena sannāhaḥ sannaddhas. tat kasya hetoḥ? sattvaviviktatayā sannāhaviviktatā draṣṭavyā. saced evaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati, carati bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ. tat kasya hetoḥ? rūpaviviktatayā sattvaviviktatā. vedanāsaṃjñāsaṃskāra vijñānaviviktatayā sattvaviviktatā. rūpaviviktatayā prajñāpāramitāviviktatā. rūpaviviktatayā yāvat sarvākārajñātāviviktatā. sacet punaḥ (adspg i 61) subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya sarvadharmaviviktatāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ cittaṃ na avalīyate na saṃlīyate na cāsya mānasaṃ saṃtrāsam āpadyate, carati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ. atha bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kena kāraṇena subhūte bodhisattvo mahāsattvo na [f. 230b] saṃsīdati prajñāpāramitāyāṃ?

āha: asattvād bhagavaṃ sarvadharmāṇāṃ na saṃsīdati bodhisattvo mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ, viviktatvāc chāntatvād anutpādatvād bhagavaṃ na saṃsīdati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ. anena bhagavan kāraṇena bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati prajñāpāramitāyāṃ. tat kasya hetos? tathā hi sa bhagavaṃ nopalabhyate yaḥ saṃsīded yena vā saṃsīded yatra vā saṃsīdet. sarva ete dharmā na saṃvidyante. saced bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ evaṃ bhāṣyamāṇe na saṃsīdati na viṣīdati. na līyate na avalīyate na saṃlīyate, nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate. carati prajñāpāramitāyāṃ. tat kasya hetos? tathā hi bhagavan sarva ete dharmā na saṃvidyante yo vā saṃsīded yena vā saṃsīded yatra vā saṃsīdet. evaṃ caran bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sendrakair devāiḥ sabrahmakaiḥ saprajāpatikair namasyate. bhagavān āha: na kevalaṃ subhūte sendrakair devaiḥ sabrahmakaiḥ saprajāpatikair namasyate. bodhisattvo mahāsattvo ya evaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati. ye 'pi te abhikrāntā abhikrāntavarṇāḥ śubhakṛtsnā vṛhatphalāḥ yāvac chuddhāvāsakāyikā devaputrās te 'pi taṃ bodhisattvaṃ (adspg i 62) mahāsattvaṃ namasyaṃti ya evaṃ prajñāparamitāyāṃ carati. ye 'pi te subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā asaṃkhyeyāprameyeṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti, te 'pi taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāpāramitāyāṃ carantaṃ samanvāharanti. ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānapāramitāṃ paripūrayiṣyati. yāvat sarvākārajñatāṃ paripūrayiṣyati. yaṃ punaḥ subhūte

bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāpāramitāyāṃ carantaṃ buddhā bhagavantaḥ samanvāharanti. sa bodhisattvo mahāsattvo buddhatvapratipannako dhārayitavyaḥ. yāvantaḥ subhūte gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās te sarve mārāḥ pāpīyāṃso bhaveyur, ekaikaś ca māraḥ pāpīyāṃs tāvanto mārān pāpīyāṃso 'bhinirmimīta, te sarve apratibalās tasya bodhisattvasya mahāsattvasya antarāyaṃ kartuṃ. dvābhyāṃ subhūte dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. katamābhyāṃ dvābhyāṃ? sarvadharmaś ca anena sūnyatā vyavalokitā bhavanti. sarvasattvāś ca asya aparityaktā bhavanti. ābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo māhasattvo durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. aparābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. katamābhyāṃ dvābhyāṃ? yathāvādī ca bhavati tathākārī, buddhaiś ca bhagavadbhiḥ samanvāhṛyate. ābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsasattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. evaṃ (adspg i 63) carantaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya te devaputrā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante. paryupāsiṣyante pariprakṣyanti paripraśnayiṣyanti, utsāhaṃ ca dāsyanti: kṣipraṃ tvaṃ kulaputra buddhabodhim anuprāpsyasi. tasmāt tarhi tvaṃ kulaputra anenaiva vihāreṇa vihara yaduta śūnyatāvihāreṇa animittavihāreṇa apraṇihitavihāreṇa. [f. 231a] tat kasya hetor? anena tvaṃ kulaputra vihāreṇa viharann anāthānāṃ

sattvānāṃ nātho bhaviṣyasy aśaraṇānāṃ sattvānāṃ śaraṇaṃ bhaviṣyasy atrāṇānāṃ sattvānāṃ trāṇāṃ bhaviṣyasy aparāyaṇānāṃ sattvānāṃ parāyaṇaṃ bhaviṣyasy alayanānāṃ sattvānāṃ layanaṃ bhaviṣyasy advīpānāṃ sattvānāṃ dvīpo bhaviṣyasy andhabhūtānāṃ sattvānām ālokabhūto bhaviṣyasi iti. tat kasya hetos? tathā hy anena prajñāpāramitāvihāreṇa viharato bodhisattvasya mahāsattvasya ye 'pi te aprameyāsaṃkheyeyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhaṃti dhṛyaṃte yāpayanti dharmañ ca deśayaṃti bhikṣusaṃghaparivṛtā yo 'sau prajñāpāramitāyāṃ caraty ebhir guṇaiḥ samanvāgato yaduta prajñāpāramitāguṇais tasya bodhisattvasya mahāsattvasya nāmaṃ ca gotraṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ ca udānayaṃti. tadyathāpi nāma subhūte aham etarhi ratnaketor bodhisattvasya mahāsattvasya nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi. sikhinaś ca bodhisattvasya mahāsattvasya nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi. ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvāḥ akṣobhyasya tathāgatasya arhataḥ (adspg i 64) samyaksaṃbuddhasya antike brahmacaryaṃ caranty anayā prajñāpāramitayā avirahitās teṣām apy ahaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi. ye 'pi te pūrvasyān diśi buddhā bhagavaṃtas tiṣṭhaṃti dhṛyaṃte yāpayaṃti dharmaṃ ca deśayaṃti, tatra ye bodhisattvā mahāsattvā evaṃ brahmacaryaṃ caranty anayā prajñāpāramitayā avirahitās teṣāṃ te buddhā bhagavaṃtaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti.

evaṃ ye 'pi te dakṣiṇasyāṃ diśi paścimāyām uttarasyām adhastād upariṣṭād yāvat samaṃtād daśasu dikṣu buddhā bhagavaṃtas tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayaṃti, tatra ye bodhisattvā mahāsattvā brahmacaryaṃ caranty anayā prajñāpāramitayā avirahitās teṣāṃ te buddhā bhagavaṃtaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharman deśayanty udānaṃ codānayaṃti. ye 'pi te subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ prathamacittotpādam upādāya bodhimārgaṃ ca pariśodhayaṃti, yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyanti, teṣām api te buddhā bhagavantaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharman deśayaṃty udānaṃ codānayaṃti. tat kasya hetoḥ? evaṃ duṣkarakārakā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhavanti, ye buddhanetryā avyavacchedāya pratipannāḥ. āha: katameṣāṃ bhagavaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpāś te buddhā bhagavaṃto dharman deśayaṃti. avaivartikānām atha vaivartikānāṃ? bhagavān aha: asti subhūte [f. 231b] bodhisattvā mahāsattvā avaivartikā ye prajñāpāramitāyāṃ caraṃti. asty avyākṛtakā bodhisattvā (adspg i 65) mahāsattvā ye prajñāpāramitāyāṃ caraṃti. teṣāṃ te buddhā bhagavaṃtaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharman deśayaṃty udānaṃ codānayaṃti. āha: te punar bhagavaṃ katame? bhagavān āha: ye akṣobhyasya tathāgatasya arhataḥ samyaksaṃbuddhasya bodhisattvacārikāṃ caraṃte 'nuśikṣamāṇarūpā viharanti. ime te subhūte avaivartikā bodhisattvā mahāsattvā yeṣāṃ te buddhā bhagavantaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharman deśayanty udānaṃ codānayaṃti. ye 'pi te subhūte ratnaketor bodhisattvasya mahāsattvasya anuśikṣamāṇarūpā

bodhisattvacārikāṃ caraṃti. teṣām api te buddhā bhagavantaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharman deśayanty udānaṃ codānayaṃti. punar aparaṃ subhūte ye te bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranti, sarvadharmāṇām anutpattikatāyām adhimuktā na ca anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā. sarvadharmāḥ śūnyā ity adhimuktā na ca anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā. sarvadharmāḥ śāntā ity adhimuktā na ca anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā. sarvadharmā riktakā iti tucchakā iti vaśikā ity asārakā ity adhimuktā na ca anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā. eṣām api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ te buddhā bhagavantaḥ saṃharṣayamāṇarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayaṃti. yeṣām api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhā bhagavaṃto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharman deśayanty udānaṃ codānayaṃti. teṣām api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prahīṇāḥ śrāvakabhūmi pratyekabuddhabhūmiś ca vyākṛyaṃte te 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. yasya subhūte bodhisattvasya (adspg i 66) mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato buddhā bhagavaṃto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharman deśayanty udānaṃ codānayaṃti. sa bodhisattvo mahāsattvaḥ avaivartikatāyāṃ sthāsyati. yatra sthitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā na kāṃkṣiṣyati. na vicikitsiṣyati na dhandhāyiṣyate, evam etad yathā tathāgatena arhatā samyaksaṃbuddhena bhāṣitam iti. sa punar eva vistareṇa śroṣyaty akṣobhyasya

tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya antikāt teṣāṃ ca bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇām antikāt. ayam api bodhissattvayānikaḥ kulaputra imāṃ prajñāpāramitām adhimokṣyate, imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ yathā tathāgatena bhāṣitāṃ tathā adhimucyamāna avaivartikatāyāṃ sthāsyati. evaṃ bahukaro hi subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā śravaḥ kaḥ punar vādo ye 'dhimokṣyaṃte adhimucya tathatvāya sthāsyanti. tathātvāya pratipatsyante tathātvāya sthitvā tathātvāya pratipadya sthāsyanti sarvākārajñātāyāṃ. āha: yat punar bhagayaṃ tathātvāya [f. 232a] sthitvā yat pratipadya na kaścid dharmam upalapsyate. kathaṃ sthāsyati sarvākārajñatāyāṃ? yad bhagavaṃs tathāgatanirmito na kaṃcid dharmam upalabhyate ko 'yaṃ tathatāyāṃ sthāsyati ko vā tathatāyāṃ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate ko vā tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayiṣyati? tathataiva tāvaṃ nopalabhyate kaḥ punar vādo yaḥ tathatāyāṃ sthāsyati. tathatāyāṃ sthitvā (adspg i 67) anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayiṣyati. nedaṃ sthānaṃ vidyate. bhagavān āha: yat subhūtir evam āha. na ca tathāgatanirmito 'nyaṃ kiṃcid dharmam upalabhate yas tathatāyāṃ tiṣṭhet tathatāyāṃ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayet. tathataiva tāvan nopalabhyate. kaḥ punar vādo yas tathatāyāṃ sthāsyati. tathatāyāṃ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayiṣyati. nedaṃ sthānaṃ vidyate. evam etat subhūte evam

etat tathā yathā vadasi. na subhūte tathāgatanirmito 'nyaṃ kaṃcid dharmam upalabhate. yas tathatāyāṃ tiṣṭhet tathatāyāṃ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeta, tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayet. tathataiva tāvan nopalabhyate kaḥ punar vādo yas tathatāyāṃ sthāsyati tathatāyāṃ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayiṣyati. nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? utpādād vā subhūte tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ tathatā avitathatā ananyatathatā. dharmatā sthita evaiṣā dharmāṇāṃ dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭiḥ. neha subhūte tathatāyāṃ kaścit sthāsyati. na tathatāyāṃ sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. na tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayiṣyati. tat kasya ketoḥ? tathā hy atra tathatāyāṃ notpāda upalabhyate na vyayo na sthitasyānyathātvaṃ. tad yasya dharmasya nāpy utpāda upalabhyate na vyayo na sthitasyānyathātvaṃ (adspg i 68) na tatra kaścit sthāsyati. nāpi tatra sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. kutaḥ punas tatra sthitvā dharman deśayiṣyati. nedaṃ sthānaṃ vidyate. atha śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: gaṃbhīreyaṃ bhagavaṃ. prajñāpāramitā. duṣkarakārakā bhagavaṃ bodhisattvā mahāsattvā ye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmāḥ. tat kasya hetor? na ca nāma bhagavaṃ kaścid dharma upalabhyate nāpi kaścit tathatāyāṃ sthāsyati nāpi kaścid anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyate nāpi kaścid dharman deśayati. tatra ca

nāvalīyante na caiṣāṃ kāṃkṣayitatvaṃ vā dhandhāyitatvaṃ vā bhavati. atha subhūti sthaviraḥ śakraṃ devānām indram etad avocat: yat kauśikaivaṃ vadasi duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvā yeṣām iha gaṃbhīreṣu dharmeṣu na bhavati kāṃkṣayitatvaṃ vā dhaṃdhāyitatvaṃ veti. śūnyeṣu kauśika sarvadharmeṣu kasyātra kāṃkṣayitatvaṃ vā dhandhāyitatvaṃ vā bhaviṣyati? śakra āha: yad subhūtir sthaviro nirdiśati. tat sarvaṃ śūnyatām eva ārabhya nirdiśati. na kvacit sajjati. tadyathāpi nāma iṣur antarīkṣe kṣipto na kvacit sajjaty evam eva subhūte sthavirasya [f. 232b] dharmadeśanā na kvacit sajjati. ((59))

parivarta 60.

atha śakro devanām indro bhagavantam etad avocat: kaceid ahaṃ bhagavann evaṃ bhāṣamāṇa evam upadiśann uktavādī ca bhagavato dharmavādī ca dharmasya cānudharmatām samyak vyākurvaṃ vyākaromi? bhagavān āha: sa khalu tvaṃ kauśikaivaṃ bhāṣamāṇa evam upadiśaṃs tathāgatasyoktavādī ca dharmavādī ca dharmasya cānudharmatāṃ vyākaroṣi. śakra āha: āścaryaṃ bhagavan yāvad idaṃ subhūte sthavirasya pratibhāti. sarvaṃ taṃc chūnyatām evārabhya pratibhāty ānimittam eva apraṇihitam evārabhya pratibhāti. smṛtyupasthānāny evārabhya pratibhāti yāvan mārgam evārabhya pratibhāti. adhyātmaśūnyatām evārabhya pratibhāti yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām evārabhya pratibhāti. yāvad bodhim evārabhya pratibhāti. bhagavān āha: subhūtiḥ kauśika sthavira śūnyatayā viharan dānapāramitām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yaḥ dānapāramitāyāṃ carati. śīlapāramitām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yaḥ śīlapāramitāyāṃ carati. evaṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. smṛtyupasthānāny eva nopalabhate kaḥ punar vādo ya smṛtyupasthānāni bhāvayati. yāvan mārgam eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo mārgaṃ bhāvayati. adhyātmaśūnyatām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo 'dhyātmaśūnyatāṃ (adspg i 70) bhavayati. yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo 'bhāvasvabhāśūnyatāṃ bhāvayati. āryasatyāny eva nopalabhate kaḥ punar vādo yo āryasatyāni bhāvayati. evaṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattīr eva nopalabhate kaḥ punar vādo yo

dhyānavimokṣasamādhisamāpattīn bhāvayati. balāny eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo balāni bhāvayati. vaiśāradyāny eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo vaiśāradyāny abhinirharati. pratisaṃvida eva nopalabhate kaḥ punar vādo yaḥ pratisāṃvido 'bhinirharati. mahākaruṇām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo mahākaruṇāvihārī bhavati. āveṇikabuddhadharmān eva nopalabhate kaḥ punar vādo ya āveṇikabuddhadharmān abhinirharati. bodhim eva nopalabhate, kaḥ punar vādo yo bodhim abhisaṃbudhyate. sarvākārajñatām eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yas sarvākārajñatām anuprāpnoti. tathāgatam eva nopalabhate kaḥ punar vādo yas tathāgato bhavati. anutpādam eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yo 'nutpādaṃ sākṣātkaroti. lakṣaṇāny eva nopalabhate kaḥ punar vādo yasya lakṣaṇāni kāye bhavaṃti. anuvyaṃjanāny eva nopalabhate. kaḥ punar vādo yasya anuvyaṃjanāni kāye bhavanti. tat kasya hetoḥ? sarvadharmaviviktavihārī hi kausika subhūti sthavira anupalambhavihāri śūnyatāvihārī ānimittavihārī apraṇihitavihārī. ya eṣa kauśika subhūte sthavirasya vihāraḥ sa bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyaṃ carato vihārasya śatatamīm api kalāṃ nopaiti. sahasratamīm api śatasahasratamīm api koṭīśatasahasratamīm [f. 233a] api saṃkhyām api kalām (adspg i 71) api gaṇanām apy upamām apy upaniśām api na kṣamate. tat kasya hetoḥ? tathāgatavihāraṃ sthāpayitvā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato yo vihāro yaś ca śrāvakānāṃ vihāro yaś ca pratyekabuddhānāṃ vihāra eṣāṃ vihārāṇām ayam eva bodhisattvasya

mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato vihāro 'grya ākhyāyate jyeṣṭhaḥ śreṣṭha ākhyāyate varaḥ pravaraḥ praṇīta ākhyāyāte anuttaro niruttara ākhyāyate. tasmāt tarhi kauśika bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvānām agryatāṃ gantukāmena anena vihāreṇa vihartavyaṃ. yaduta prajñāpāramitāvihāreṇa, tat kasya hetor? atra hi kauśika prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakapratyekabuddhabūmim atikrāmati. bodhisattvanyāmam avakrāmati. bodhisattvanyāmam avakramya buddhadharmān paripūrayati. buddhadharmān paripūrya sarvākārajñatājñānam anuprāpnoti. sarvākārajñatājñānam anuprāpnuvantas tathāgatasya arhataḥ samyaksaṃbuddhasya sarvavāsanānusandhikleśaprahāṇaṃ bhavati.

atha tasyām eva parṣadi devās trayastriṃśā māndaravāṇi puṣpāṇi gṛhītvā bhagavantam avakiranti sma abhyavakiranti sma abhiprakiranti sma. ṣaṣṭyadhikaṃ ca bhikṣuśatam utthāyasanād ekāṃsaṃ cīvaraṃ prāvṛtya dakṣiṇāṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamayya animiṣābhyāṃ cakṣurbhyāṃ bhagavantaṃ prekṣamāṇā namasyanti sma. atha buddhānubhāvena teṣāṃ bhikṣūṇāṃ te 'ñjalayaḥ praṇamayanto māṇḍāravaiḥ puṣpaiḥ paripūrṇā abhūvan. te tair māndāravaiḥ puṣpais (adspg i 72) tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham avakiranti sma abhyavakiranti sma abhiprakiranti sma. avakiranto 'bhyavakiranto 'bhiprakirantaḥ evaṃ c) vācaṃ bhāṣante sma: vayaṃ bhagavann anena kuśalamūlena anena uttamavihāreṇa viharema. yatra agatiḥ. sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ.

atha bhagavāṃs teṣāṃ bhikṣūṇām āśayaṃ viditvā tasyāṃ velāyāṃ smitaṃ prādurakarṣīd. dharmatā khalu punar buddhānāṃ bhagavatāṃ yadā smitam āviṣkurvanti, atha tāvad eva anekavarṇā nānāvarṇā arciṣo mukhadvārān niścaranti, tadyathā nīlapītalohitāvadātamañjiṣṭhasphaṭikarajatavarṇās, te trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum avabhāsena spharitvā punar eva āgamya bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavato mūrdhany antardhīyante sma. athāyuṣmān ānanda utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāṃjaliṃ praṇamayya bhagavantam etad avocat:

ko bhagavan hetuḥ kaḥ pratyayaḥ smitasyāviṣkuraṇe, na ahetu na apratyayaṃ tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitam āviṣkurvanti. evam ukte bhagavān āyuṣmantam ānandam etad avocat: idam ānanda ṣaṣṭyadhikaṃ śataṃ bhikṣūṇāṃ tārakopame kalpe 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. avakīrṇakusumanāmānas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā loke bhaviṣyanti. teṣāṃ khalu punar ānanda avakīrṇakusumanāmakānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ samo (adspg i 73) bhikṣusaṃgho bhaviṣyati. samaṃ buddhakṣetraṃ bhaviṣyati. samāyuṣpramāṇaṃ bhaviṣyati. yaduta varṣasahasraṃ. yato yato 'bhiniṣkramiṣyanty [f. 233b] abhiniṣkramya pravrajiṣyanti. pravrajya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. tatra tatra pañcavarṇikānāṃ kusumānāṃ kusumavarṣam abhipravarṣiṣyati. tasmāt tarhy ānanda uttamavihāreṇa vihartukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. tathāgatavihāreṇa vihartukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. yo hi kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyati. niṣṭhā tena ānanda kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā gantavyā, manuṣyebhya eva ahaṃ cyutvehopapannas, tuṣitebhyo vā devanikāyebhyaś cyutvā iha upapanno. manuṣyeṣv eveyaṃ gaṃbhīrā prajñāpāramitā vistareṇa śrutā bhaviṣyati. tuṣiteṣu vā devanikāyeṣv iyaṃ gaṃbhīrā prajñāpāramitā vistareṇa śrutā bhaviṣyati. tathāgatavyavalokitās te ānanda bodhisattvā mahāsattvā draṣṭavyā ya iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyanti. yo hi kaścid ānanda kulaputro

vā kuladuhitā vā imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyanti śrutvā ca udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti. vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti, bodhisattvayānikāṃś ca pudgalāṃś ceha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyaty anuśāsiṣyati niṣṭhā tena ānanda bodhisattvayānikena pudgalena gantavyā, saṃmukhaṃ mayā teṣāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām antikād iyaṃ (adspg i 74) gaṃbhirā prajñāpāramitā śrutā bhaviṣyaty udgṛhītā ca dhāritā ca vā citā ca paryavāptā ca bhaviṣyati, tatra ca tathāgateṣv arhatsu samyaksaṃbuddheṣu kuśalamūlāny avaropitāni bhaviṣyanti. veditavyam ānanda tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā, na mayā śrāvakāṇām antike kusalamūlāny avaropitāni, na śrāvakāṇām antikād iyaṃ gaṃbhīrā prajñāpāramitā śrutā. yo hi kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati, paryavāpsyati, arthataś ca dharmataś ca vyañjanataś ca anugamiṣyati, niṣṭhā ānanda tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā gantavyā, saṃmukhībhūto me tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. yo hi kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā na pratikrokṣyanti na prativakṣyanti śrutvā ca prasādaṃ pratilapsyante, pūrvajinakṛtādhikāraḥ sa ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā veditavyaḥ. avaropitakuśalumūlaḥ kalyāṇamitraparigṛhitāḥ. kiṃ cāpy ānanda yena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām antike kuśalamūlam avaropitaṃ, na tad visaṃvadiṣyati. śrāvakatve vā

pratyekabuddhatve vā. api tu khalu punar ānanda supratividdhena bodhisattvena mahāsattvena bhavitavyaṃ, dānapāramitāyāṃ caratā, śilakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāyāṃ caratā, yāvat sarvākārajñatāyāṃ [f. 234a] caratā. supratividdho hy ānanda bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caraṃc, chīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran, yāvat sarvākārajñatāyāṃ (adspg i 75) caran na śrāvakatve vā pratyekabuddhatve vā sthāsyati. tasmāt tarhy ānanda anuparindāmi te imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ. sacet tvam ānanda yo mayā dharmo deśitaḥ prajñāpāramitāṃ sthāpayitvā sarvāṃ tāṃ dharmadeśanām udgṛhya paryavāpsa punar eva nāśayeḥ, punar evotsṛjer, na me tvam ānanda tāvatāparādhye. sacen tvam ānanda imāṃ prajñāpāramitām udgṛhya ekapadam api nāśayes tāvatā me tvam ānanda aparādhye. sacet tvam ānanda imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhya punar eva na nāśaye punar eva notsṛjeś tāvatā me tvam ānanda nāparādhye. tasmāt tarhy ānanda, anuparindāmi te imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitāṃ yathodgṛhya dhāraye. vācayet paryavāpnuyā sumanasikṛtā ca kartavyā suparigṛhitā ca suparyavāptā ca svādhāritā ca kartavyā susanāptair akṣarapadavyañjanai suniruktā ca sūdgṛhītā ca kartavyā. yo hi kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyaty atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ tena bodhir dhāritā bhaviṣyati. yo hi kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gaṃbhīrāṃ

prajñāpāramitām udgrahīṣyaty atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ tena bodhir anuparigṛhītā bhaviṣyati. ya icchet mama ānanda saṃmukhībhūtaṃ satkartuṃ gurukartuṃ mānayituṃ pūjayituṃ. (adspg i 76) puṣpair mālyair gandhair vilepanaiś cūrṇaiś cīvaraiś chattrair dhvajaiḥ patākābhi. teneyaṃ prajñāpāramitodgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā udgṛhya dhārayitvā vācayitvā paryavāpyeyaṃ prajñāpāramitā satkartavyā gurukartavyā mānayitavyā pūjayitavyā, puṣpair mālyair gandhair vilepanaiś cūrṇaiś cīvaraiś chattrair dhvajaiḥ patākābhiḥ. prajñāpāramitāṃ satkurvatāṃ gurukurvatāṃ mānayatāṃ pūjayatām ahaṃ ca tena pūjito bhaviṣyāmy, atītānāgatapratyutpannāś ca buddhā bhagavantaḥ pūjitā bhaviṣyanti. yo hi kaścid ānanda asyāṃ gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ gauravaṃ ca premaṃ ca prasādaṃ ca utpādayiṣyati atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatām antike tena premaś ca prasādaś ca gauravaṃ cotpāditaṃ bhaviṣyati. yadi te ānanda ahaṃ priyaś ca manaāpaś ca aparityaktaś ca, tan te ānanda iyaṃ prajñāpāramitā priyā ca manaāpā ca aparityaktā ca bhavatu. yathaikapadam api te ito gaṃbhīrāyāḥ prajñāpāramitāyā na nāśayitavyaṃ. subahv api te ānanda bhāṣeyaṃ prajñāpāramitāyā parindānām ārabhya. saṃkṣiptena ānanda yādṛśa eva ahaṃ te śāstās tādṛśas te [f. 234b] iyaṃ prajñāpāramitā śāstā, tasmāt tarhy ānanda apramāṇayā parindānayā te 'ham imāṃ prajñāpāramitām anuparindāmi. tasmāt tarhy ānanda sadevamānuṣāsurasya lokasya purata ārocayāmi. yasyāparityakto buddhaḥ

aparityakto dharmaḥ aparityaktaḥ saṃghaḥ aparityaktā ca atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanta. aparityaktā ca atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhis, tasyeyaṃ prajñāpāramitā aparityaktā bhavatu. iyam asmākam anuśāsanī. yo hi kaścid ānanda (adspg i 77) kulaputro va kuladuhitā vā imaṃ gaṃbhirāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati. dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pattīyeṣyati yoniśaś ca manasikariṣyati. pareṣāṃ cemāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitām anekaparyāyeṇa vistareṇa ākhyāsyati deśayiṣyati prajñāpayiṣyati, prasthāpayiṣyati vivariṣyati vibhajiṣyati uttānīkariṣyati saṃprakāśayiṣyati sa khalu punar ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā kṣipram eva anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. abhyāśī bhaviṣyati sarvākārajñatāyā. tat kasya hetoḥ? prajnāpāramitāniryātā hy ānanda buddhānāṃ bhagavatām anuttarā samyaksaṃbodhir. ye 'pi te ānanda abhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās teṣām api buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitānirjātaiva anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. ye 'pi te ānanda bhaviṣyanty anāgāte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās teṣām api buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitānirjātaiva anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. ye 'pi te ānanda etarhi pūrvasyān diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adhastād upariṣṭād yāvat samantād daśasu dikṣu lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti teṣām api buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitānirjātaiva anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tasmāt tarhy ānanda anuttarāṃ

samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena bodhisattvena mahāsattvena. ṣaṭsu pāramitāsu caritavyaṃ. tat kasya hetor? eṣā hy ānanda bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ janetrī yaduta prajñāpāramitā. ye hi kecid (adspg i 78) ānanda bodhisattvā mahāsattvā ṣaṭsu pāramitāsu śikṣiṣyanti. sarve te niryāsyanty anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. tasmāt tarhy ānanda imāḥ ṣaṭpāramitāḥ bhūyasyā mātrayā parindāmy anuparindāmi. tat kasya hetor? eṣā hy ānanda tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ dharmakośaḥ, akṣayo hy eṣa dharmakośo yaduta ṣaṭpāramitākośaḥ. ye 'pi te ānanda pūrvasyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adhastād upariṣṭād yāvat samantād daśasu dikṣu lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti. te 'py ānanda buddhā bhagavanta iha eva ṣaṭpāramitākośād dharmaṃ deśayanti. ye 'pi te ānanda abhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'py atraiva ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā dharman deśayanta. ye 'pi te ānanda bhaviṣyanty anāgāte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'py atraiva ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. dharman deśayanti. [f. 235a] ye 'pi te anantātītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śrāvakāḥ sarve te ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā parinirvṛtāś ca parinirvānti ca parinirvāpayiṣyanti ca. sacet tvam ānanda śrāvakayānikānāṃ pudgalānāṃ śrāvavakabhūmim ārabhya dharman deśayes tayā ca dharmadeśanayā ye trisāhasramahāsāhasre

lokadhātau sattvās te sarve arhatvaṃ sākṣātkuryuḥ adyāpi tvayā me śrāvakeṇa śrāvakakṛtyaṃ na kṛtaṃ bhavet. sacet me (adspg i 79) tvam ānanda bodhisattvasya mahāsattvasyaikapadam api prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ deśayeḥ prakāśayeḥ, evam ahaṃ tvayā me? śrāvakeṇa ārādhito bhaveyaṃ, śrāvakeṇa śrāvakakṛtyaṃ kṛtaṃ bhavet. yā ca paurvikayā dharmadeśanayā ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'nupūrvacaramam arhatvaṃ sākṣātkuryus teṣāṃ ca arhatāṃ yad dānamayaṃ puṇyakriyāvastu śīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ puṇyakriyāvastu. tat kiṃ manyase ānanda api nu tad bahu bhavet? āha: bahu bhagavan bahu sugata. bhagavān āha: ataḥ sa ānanda bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved yaḥ śrāvakayānikaḥ pudgalo bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ dharman deśayed antaśa ekadivasam api, tiṣṭhatv ānandaikadivasaḥ saced ānanda ardhadivasam api, tiṣṭhatv ānanda ardhadivasaḥ. saced ānanda yāvat purobhaktam api, saced yāvan nāḍikāntaraṃ vā saced yāvad acchaṭāntaraṃ vā, saced yāvat kṣaṇaṃ vā lavaṃ vā muhūrttaṃ vā. ayam eva ānanda bahutaraṃ puṇyaṃ prasaveti yaḥ śrāvakayānikaḥ pudgalo bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ dharman deśayet sa sarvaśrāvakapratyekabuddhayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca kuśalamūlam abhibhavati. sacet punar ānanda bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāṃ prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ dharman deśayet antaśa ekadivasam apy ardhadivasam api purobhaktam api nāḍikāntaram api kṣaṇaṃ vā lavaṃ vā muhūrttaṃ vā, ayam ānanda bodhisattvo

mahāsattvaḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca kuśalamūlam abhibhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa (adspg i 80) ātmanā ca anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmaḥ paraṃ ca anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau samādāpayati saṃharṣayati samuttejayati niveśayati pratiṣṭhāpayati. evam ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caraṃś caturṣu smṛtyupasthāneṣu, yāvan mārgākārajñatāyāṃ caraṃ kuśalamulair vivardhamānaḥ asthānam ānanda anavakāśo yad anuttarasyāḥ samyaksaṃbodheḥ parihīyeta nedaṃ sthānaṃ vidyate.

asyāṃ khalu punaḥ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ bhagavāṃś catasṛṇāṃ parṣadāṃ devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragāṇāṃ tathā sthitānām eva puratas tathārūpam ṛddhyabhisaṃskāram abhisaṃskṛtavān yathārūpeṇarddhyabhisaṃskāreṇa abhisaṃskṛtena sarve te akṣobhyaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ paśyanti bhikṣusaṃghaparivṛtaṃ bhikṣusaṃghapuraskṛtaṃ dharman deśayantaṃ sāgaropamayā parṣadā akṣobhyayā, sarvair arhadbhiḥ kṣīṇāsravair niṣkleśair vaśībhūtaiḥ suvimuktacittaiḥ suvimuktaprajñair ājāneyair mahānāgaiḥ [f. 235b] kṛtakṛtyaiḥ kṛtakaraṇīyair apahṛtabhārair anuprāptasvakārthaiḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaiḥ samyagājñāsuvimuktacittaiḥ sarvacetovaśitāparapāramiprāptair bodhisattvaiś ca mahāsattvaiḥ sāgaropamabuddhibhiḥ. atha bhagavān punar eva tam ṛddhyabhisaṃskāraṃ pratisaṃhṛtavān pratisaṃhṛte ca tasmin ṛddhyabhisaṃskāre tāś catasraḥ parṣado na bhūyaḥ paśyanti tam akṣobhyaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ, śrāvakān vā bodhisattvayānikān vā pudgalaṃs, tac ca (adspg i 81) buddhakṣetram akṣobhyasya tathāgatasya arhataḥ samyaksaṃbuddhasya na bhūyaḥ paśyanti, na bhūyo buddhapramukho bhikṣusaṃghaś cakṣuṣa ābhāsam āgacchati. tat kasya hetoḥ? pratisaṃhṛto hi tathāgatena arhatā samyaksaṃbuddhena sa ṛddhyabhisaṃskāras. tena tena bhūyaḥ paśyanti. atha bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayata: paśyasi tvam ānanda tad akṣobhyasya tathāgatasya buddhakṣetraṃ taṃ ca akṣobhyam tathāgataṃ taṃ ca bhikṣusaṃghaṃ bodhisattvasaṃghaṃ ca? āha: cakṣuṣo 'pi bhagavaṃs tad buddhakṣetraṃ

nābhāsam āgacchati. nāpi sa tathāgato nāpi sa bhikṣusaṃgho nāpi sa bodhisattvasaṃghaḥ. bhagavān āha: evam eva ānanda sarvadharmā na cakṣuṣa ābhāsam āgacchanti. na dharmo dharmasya ābhāsam āgacchati. na dharmo dharmaṃ paśyati. na dharmo dharmaṃ jānāti. yathā punar eva akṣobhyas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhas te ca śrāvakās te ca bodhisattvayānikāḥ pudgalās tac ca buddhakṣetraṃ na cakṣuṣa ābhāsam āgacchati. evaṃ hy ānanda sarvadharmā na cakṣuṣa ābhāsam āgacchanti. na dharmo dharmasya ābhāsam āgacchati. na dharmo dharmaṃ paśyati. na dharmo dharmaṃ jānāti. sarvadharmā hy ānanda ajānakāḥ apaśyakāḥ akriyāsamarthāḥ. tat kasya hetoḥ? nirīhakā agrāhyā hy ānanda sarvadharmā ākaśanirīhakatayā, acintyā hy ānanda sarvadharmāḥ māyāpuruṣopamāḥ, avedakā hy ānanda sarvadharmāś cittavigatatvāt. viṭhapanapratyupasthānalakṣaṇatvād asārakatāṃ copādāya. evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvaś (adspg i 82) carati prajñāpāramitāyāṃ na ca kiṃcid dharmam abhiniviśate. evaṃ śikṣamāṇa ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣate prajñāpāramitāyāṃ. sarvapāramitāḥ paripūrayitukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ. eṣā śikṣā agryā ākhyāyate jyeṣṭhā śreṣṭhā varā pravarā praṇītā ākhyāyate anuttarā niruttarā ākhyāyate, sarvalokahitāya sarvalokasukhāya. anāthānāṃ nāthakarī huddhānujñātā buddhapraśastā. yatra sthitvā tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā iman trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ dakṣiṇena pāṇinābhyutkṣipya punar eva nikṣipeyuḥ na ca teṣāṃ sattvānām evaṃ bhaved, utkṣipto vāyaṃ

trisāhasramahāsāhasro lokadhātur nikṣipto vā. tat kasya hetoḥ? iyaṃ sā ānanda prajñāpāramitā yatra śikṣitvā buddhānāṃ bhagavatām atītānāgatapratyutpanneṣu dharmeṣv asaṃgaṃ jñānadarśanam utpannaṃ. yāvantya ānanda śikṣā sarvāsāṃ śikṣāṇām iyaṃ prajñāpāramitāśikṣā agryā ākhyāyate jyeṣṭhā śreṣṭhā ākhyāyate varā pravarā ākhyāyate. praṇītā ākhyāyate anuttarā niruttarā ākhyāyate. ākāśasya sa ānanda [f. 236a] pramāṇaṃ vā paryantaṃ vodgrahītavyaṃ manyeta. yaḥ prajñāpāramitāyāḥ pramāṇaṃ vā paryantaṃ vodgrahītavyaṃ manyeta. tat kasya hetoḥ? apramāṇā hy ānanda prajñāpāramitā. na mayā ānanda prajñāpāramitāyāḥ pramāṇam ākhyātaṃ, nāmakāyapadakāyavyañjanakāyā hy ānanda pramāṇabaddhā na prajñāpāramitā pramāṇabaddhā. ānanda āha: kena kāraṇena bhagavaṃ prajñāpāramitā apramāṇabaddhā? bhagavān āha: akṣayatvād ānanda (adspg i 83) prajñāpāramitā apramāṇabaddhā, viviktatvād ānanda prajñāpārāmitā apramāṇabaddhā. ye 'pi te ānanda abhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'pi ita eva prajñāpāramitāyāḥ prabhāvitā. na ca prajñāpāramitā kṣayaṃ gatā. ye 'pi te ānanda bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatāḥ arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'pi ita eva prajñāpāramitāyāḥ prabhāvayiṣyanti. na ca prajñāpāramitā kṣeṣyate. ye pi 'te ānandaitarhi daśasu dikṣu loke tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhṛyante yāpāyanti dharmaṃ ca deśayanti, te 'pi buddha bhagavanta ita eva prajñāpāramitāyāḥ prabhāvyante na ca prajñāpāramitā kṣiyate. tat kasya hetor? ākāśaṃ sa ānanda kṣapayitavyaṃ manyeta

yaḥ prajñāpāramitāṃ kṣapayitavyaṃ manyeta. na ca prajñāpāramitā kṣīṇā na kṣīyate na kṣeṣyate. evaṃ na dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitā kṣīṇā na kṣīyate na kṣeṣyate. na hy eṣāṃ dharmāṇām utpādo 'sti, yeṣām utpādo nāsti kutas teṣāṃ kṣayaḥ prajñāsyate? atha bhagavān jihvendriyam abhinirmāpayya sarvāntaṃ mukhamaṇḍalaṃ jihvendriyeṇa saṃcchādya āyuṣmantam ānandam āmantrayata: tasmād tarhy ānanda imāṃ prajñāpāramitāṃ catasṛṇāṃ parṣadāṃ vistareṇa cakṣīthā deśayeḥ saṃprakāśayeḥ prajñapayeḥ prasthāpayeḥ vivarer vivarer uttānīkuryād vistareṇa (adspg i 84) saṃprakāśayeḥ. iha hy ānanda gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvadharmā vistareṇopadiṣṭā yatra śrāvakayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā bodhisattsayānikair vā pudgalaiḥ śikṣitavyaṃ. yatra yathānuśiṣṭā śikṣamāṇā svasu svasu bhūmiṣu sthāsyaṃti. iyaṃ punar ānanda gaṃbhīrā prajñāpāramitā sarvākṣarāṇāṃ praveśaḥ, iyam ānanda gaṃbhīrā prajñāpāramitā sarvadhāraṇīnāṃ mukhaṃ yatra dhāraṇīmukhe bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ. imān dhāraṇīn dhārayatāṃ bodhisattvānām mahāsattvānāṃ sarvapratibhānapratisaṃvida āmukhībhavanti. iyam ānanda prajñāpāramitā atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatām akṣayaḥ saddharmakośaḥ ukto mayā. tasmāt tarhy ānanda ārocayāmi te prativedayāmi te ya imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati. paryavāpṣyati. so 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiṃ dhārayiṣyati. [f. 236b] iyaṃ sā ānanda prajñāpāramitā dhāraṇy uktā mayā. yān

tvaṃ prajñāpāramitādhāraṇīn dhārayan sarvadharmān dhārayiṣyasi. ((60))

parivarta 61.

athāyuṣmataḥ subhūter etad abhūt: gaṃbhirā vateyam tathāgatānāṃ samyakambuddhānāṃ bodhiḥ. yannv ahaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ paripṛccheyaṃ. athāyuṣmāṃ subhūtir bhagavantam etad avocat: akṣayā hi bhagavaṃ prajñāpāramitā. bhagavān āha: ākāśa akṣayatvāt subhūte akṣayā prajñāpāramitā. āha: kathaṃ bhagavaṃ prajñāpāramitā abhinirhartavyā? bhagavān āha: rūpa akṣayatvāt subhūte prajñāpāramitā abhinirhartavyā. vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitā abhinirhartavyā. dānapāramitā akṣayatvāt subhūte prajñāpāramitā abhinirhartavyā. yāvat sarvākārajñatā akṣayatvāt subhūte prajñāpāramitā abhinirhartavyā. punar aparaṃ subhūte rūpākāśākṣayatvena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. dānapāramitā ākāśākṣayatvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. śīlapāramitā ākāśāakṣayatvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. kṣāntipāramitā ākāśākṣayatvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. vīryapāramitā ākāśākṣayatvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. dhyānapāramitā ākāśākṣayatvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. yāvat sarvākārajñatākāśākṣayatvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. punar aparaṃ subhūte avidyākāśākṣayatvena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. saṃskārākāśāakṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā (adspg i 86) abhinirhartavyā. vijñānākaśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā

abhinirhartavyā. nāmarūpākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajnāpāramitā abhinirhartavyā. ṣaḍāyatanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. sparśākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. vedanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. tṛṣṇākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. upādānākāśāakṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. bhavākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. jātyākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsākāśākṣayatvena sūbhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñapāramitā [f. 237a] abhinirhartavyā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā abhinirhartavyā. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pratītyasamutpādavyavalokanatāntavivarjanatā. āveṇiko 'yaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dharmo bodhimaṇḍaniṣaṇnasya yadevaṃ pratītyasamutpādaṃ vyavalokayati. evaṃ vyavalokayaṃ pratītyasamutpādaṃ sarvajñatājñānaṃ pratilabhate. ya kaścit subhūte anena ākāśākṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitāyāṃ caraṃ pratītyasamutpādaṃ vyavalokayati. sa na śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau (adspg i 87) vā sthāsyati. sthāsyati so 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. ye 'pi kecit subhūte bodhisattvayānikā pudgalā vivartante, sarve te imāṃ

prajñāpāramitāmanasikārān anāgamya vivartante. na ca jānaṃti kathaṃ prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattvenākāśākṣayābhinirhāreṇa pratītyasamutpādo vyavalokitavyaḥ. ye 'pi kecit subhūte bodhisattvayānikā pudgalā vivartante sarve te idam upāyakauśalam anāgamya vivartaṃte 'nuttarasyāḥ samyaksaṃbodhe. ye 'pi kecit subhūte bodhisattvā mahāsattvā na vivartaṃte 'nuttarasyā samyaksaṃbodheḥ sarve te imāṃ prajñāpāramitām āgamya na vivartante 'nuttarasyāḥ samyaksaṃbodhe. upāyakauśalena caivaṃ prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattvenākāśākṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitā vyavalokitavyā abhinirhartavyā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ pratītyasamutpādaṃ vyavalokayan na kaṃcid dharmaṃ paśyaty ahetukam utpadyamānam na kaṃcid dharmaṃ nityaṃ samanupaśyati na nirudhyamānaṃ. na kaṃcid dharmam ātmataḥ samanupaśyati. na sattvato na jīvato na jaṃtuto na manujato na mānavato na poṣato na pudgalato na kārakato na kārāpakato na utthāpakato na samutthāpakato na vedakato na vedayitrīkato na jānakato na paśyakataḥ, na nityataḥ samanupaśyati na anityato na sukhato na duḥkhato na ātmato na anātmato na śāntato na aśāntataḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena pratītyasamutpādo vyavalokayitavyaḥ prajñāpāramitāyāṃ caratā. yasmiṃ subhūte samaye bodhisattvo mahāsattva (adspg i 88) prajñāpāramitāyāṃ carati, tasmiṃ samaye na rūpaṃ samanupaśyati, nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā ātmānaṃ vā anātmānaṃ vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā yāvat sarvākārajñatām na samanupaśyati

nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā, ātmānaṃ vā anātmānaṃ vā, śāntaṃ vā aśāntaṃ vā. yasmiṃ subhūte samaye bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carati, tasmim [f. 237b] samaye prajñāpāramitāyāṃ caraṃ prajñāpāramitāṃ na samanupaśyati. tam api dharmaṃ na samanupaśyati. yena prajñāpāramitāṃ samanupaśyet. evaṃ dhyānapāramitāṃ na samanupaśyati. vīryapāramitāṃ na samanupaśyati. kṣāntipāramitāṃ na samanupaśyati. śīlapāramitāṃ na samanupaśyati. dānapāramitāṃ na samanupaśyati. yāvad bodhiṃ na samanupaśyati. tam api dharmaṃ na samanupaśyati. yena dharmeṇa bodhiṃ samanupaśyet. yena ca dharmeṇa sarvavāsanānusandhiprahāṇaṃ kuryāt tam api na samanupaśyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. sarvadharma anupalaṃbhayogena. yasmiṃ subhūte samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharma anupalabhamānaḥ prajñāpāramitāyāñ carati tasmin samaye māraḥ pāpīyāṃ chokaśalyasamarpito bhavati. tadyathāpi nāma subhūte puruṣo mātāpitroḥ kālagatayo śokaśalyasamarpito bhavati. parameṇa śokaśalyena samanvāgataḥ, evam eva subhūte māraḥ pāpīyān bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvadharma anupalabhamānasya śokaśalyasamarpito bhavati. parameṇa śokaśalyena samanvāgataḥ. subhūtir āha: kim eka eva bhagavaṃ māraḥ pāpīyāṃ parameṇa śokaśalyena samarpito bhavati. utāho ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātu mārā pāpiyāṃsas (adspg i 89) te sarve parameṇa śokaśalyena samarpitā bhavaṃti? bhagavān āha: ye 'pi te subhūte trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mārāḥ

pāpīyāṃsas te sarve parameṇa śokaśalyena samanvāgatā bhavaṃti. svakasvakeṣu ca āsaneṣu na ramante. yadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāvihāreṇa avirahito bhavati. evaṃ viharato bodhisattvasya mahāsattvasya sadevamānuṣāsuro loko 'vatāraṃ na labhate gādhaṃ na labhate. yatra gṛhītvā vivartayet. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitāvihāreṇa vihartavyaṃ. prajñāpāramitāvihāreṇa viharato bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā. vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. prajñāpāramitāvihāreṇa viharato bodhisattvasya mahāsattvasya sarvapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchaṃti. athāyuṣmāṃ subhūtir bhagavaṃtam etad avocat: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā. prajñāpāramitā kathaṃ bhāvanāparipūriṃ gacchati? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ dānaṃ dadan sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayaṃs tad dānaṃ dadāti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitā [f. 238a] bhāvanāparipūriṃ gacchati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattva śīlaṃ rakṣan sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayaṃs tac chīlaṃ rakṣati. evaṃ (adspg i 90) khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapramitā bhāvanāparipūriṃ

gacchati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāṃtyā saṃpādayaṃ. sarvākārajñatāyāṃ. pariṇāmayaṃs tāṃ kṣāntiṃ bhāvayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ vīryam ārabhamāṇaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayaṃs tad vīryam ārabhate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānāni samāpadyamānaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayaṃs tāni dhyānāni samāpadyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāṃ bhāvayan sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayaṃs tāṃ prajñāṃ bhāvayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. athāyuṣmāñc subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānan dadataḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayataḥ sarvasattveṣu maitraṃ kāyakarma maitraṃ vākkarma maitraṃ (adspg i 91) manaskarma pratyupasthitaṃ

bhavati. śīlapāramitāṃ tasmiṃ samaye bodhisattvo mahāsattva parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānaṃ dadataḥ yan te parigrāhakā ākrośaṃti vā paribhāṣanti vā asahyābhir vā paruṣābhir vāgbhiḥ samudācaraṃti sa na teṣām antike cittam āghātayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyaṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānaṃ dadataḥ yan te parigrāhakā akrośanti vā paribhāṣante vā asahyābhir vā paruṣābhir vāgbhiḥ samudācaraṃti tasyākruśyamānasya vā paribhāṣyamānasya vā asahyābhir vā paruṣābhir vāgbhiḥ samudācaryamāṇasya vā dānabuddhir eva bhavati parityāgabuddhir eva bhavati. dātavyam eva mayā dānaṃ na mayā dānaṃ na dātavyaṃ, sa kāyikaṃ caitasikaṃ ca vīryaṃ saṃjanayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ [f. 238b] parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān aha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānaṃ dadan na śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty, anyatra sarvākārajñātāyām eva asya cittaṃ na pravartate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo (adspg i 92) dānapāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo

upāyakauśalena dānan dadan prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānaṃ dadato dānaṃ parityajato māyābuddhir sadā dāne pratyupasthitā bhavati. tena ca dānena na kasyacid sattvasya upakāraṃ vā apakaraṃ vā paśyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthita. upāyakauśalena prajñāparamitāṃ parigṛhṇāti. ((6))

parivarta 62.

athāyuṣman subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavān bodhisattvo mahāsattva śīlapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito yaḥ kāyiko vā vāciko vā caitasiko vā saṃcaras tena saṃcareṇa śrāvakabhūmiṃ. vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā na parāmṛśati. sa tatra ca śīlapāramitāyāṃ sthito na sattvān jīvitād vyavaropayati nādattam ādadāti. na kāmeṣu mithyācarati na mṛṣāvācaṃ bhāṣate. na piśunāṃ vācāṃ bhāṣate. na paruṣāṃ vācāṃ bhāṣate. na saṃbhinnapralāpī bhavati, na abhidhyālur bhavati na vyāpannacitto bhavati. na mithyādṛṣṭiko bhavati. sa tatra śīlapāramitāyāṃ sthito yad dānaṃ dadāty annam annārthakebhyaḥ pānaṃ pānārthakebhyo yānaṃ yānārthakebhyo vastraṃ vastrārthakebhyaḥ puṣpāṇi puṣpārthakebhyo mālyaṃ mālyārthakebhyo gandhān gandhārthakebhyo vilepanāṃ vilepanārthakebhyaḥ śayanāsanaṃ śayanāsanārthakebhyaḥ upāśrayam upāśrayārthakebhyaḥ prājīvikaṃ prājīvikārthakebhyaḥ upakaraṇam upakaranārthakebhyaḥ yāvad anyatarānyatarān mānuṣyakān pariṣkārān dadāti. tac ca dānaṃ sarvasattvai sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati. tathā ca pariṇāmayati. yathā pariṇāmo na śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ (adspg i 94) śīlapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇati. aha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitāyāṃ

sthitasya sacet sarvasattvāgamyāṃgapratyaṅgāni cchittvā cchittvā gaccheyus tatra bodhisattvasya mahāsattvasya ekacittotpādo 'pi na kṣubhyati na vyāpadyate anyatrāsyaivaṃ bhavati, sulabdhā me lābhā yatra hi nāma mama sarvasattvā aṅgapratyaṅgāni cchittvā cchittvā gacchanti. anena ca ahaṃ kāyaparityāgena. divyaṃ vajramayaṃ tathāgatakāyaṃ pratilapsye. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ [f. 239a] parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva kāyena ca cittena ca vīryaṃ na sraṃsayati. sarvasattvā mayā uttārayitavyā saṃsārād amṛte dhātau pratiṣṭhāpayitavyā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattva śīlapāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate. dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ yāvan nirodhaṃ samāpadyate. na ca śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmim adhyālambate. anyatrāsyaivaṃ bhavati. iha mayā samādhipāramitāyāṃ (adspg i 95) sthitvā sarvasattvā saṃsārāt parimocayitavyā iti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti, āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlāpāramitāyāṃ sthito na kaṃcid

dharmaṃ saṃskṛtaṃ paśyati na asaṃskṛtaṃ paśyati. na bhāvaṃ saṃskṛtaṃ paśyati. na abhāvam asaṃskṛtaṃ paśyati. na nimittaṃ saṃskṛtaṃ paśyati. na animittam asaṃskṛtaṃ paśyati. na kasyacid dharmasya astitāṃ vā nāstitāṃ vā samanupaśyati. anyatra sarvadharmatathatāṃ na vyativartaṃte. tayā ca prajñāpāramitayā upāyakauśalena ca na śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthita prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇātī? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prathamacittotpādam upādāya dānan dadato yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya sarvasattvā ākrośeyuḥ paribhāṣerann aṅgapratyaṅgāni vā cchintyuś tasya bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitāyāṃ sthitasyaivaṃ bhavati: dātavyam eva mayaitebhya sattvebhya na mayā dānaṃ na dātavyaṃ. sa teṣāṃ sattvānām annam annārthikebhyo dadāti. pānaṃ pānārthikebhyo dadāti. yāvad anyatarānyatarān mānuṣyakāṃ pariṣkārāṃ dadāti. sa tāni kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāṃ kṛtvā sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayati. yathā pariṇāmayatas triṣu buddhiṣu (adspg i 96) na pravartate. kaḥ pariṇāmayati kiṃ vā pariṇāmayati. kva vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam

upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇa na kaṃcit sattvaṃ jīvitād vyavaropayati. nādattam ādadāti na kāmeṣu mithyācarati na mṛṣāvadati na paiśunyaṃ [f. 239b] vadati. na pāruṣyaṃ vadati. na saṃbhinnapralāpī bhavati. na abhidhyālur bhavati na vyāpannacitto bhavati na mithyādṛṣṭiko bhavati. na ca asya śrāvakabhūmau vā. pratyekabuddhabhūmau vā cittaṃ krāmati. tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvā anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati. tathā ca pariṇāmayati. yathā trividhā buddhir na pravartate. kaḥ pariṇāmayati kiṃ vā pariṇāmayati. kva vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva kṣāntipāramitāyāṃ sthito evaṃ vīryaṃ saṃjanayati. gatvāhaṃ yojanaśataṃ vā gatvā yāvad yojanasahasraṃ vā yāvad yojanaśatasahasraṃ vā gatvā yāval lokadhātuṃ vā gatvā lokadhātukoṭīśatasahasraṃ vā gatvā tatra antataḥ ekasattvam api śaraṇagamane śikṣāpadeṣu vā pratiṣṭhāpayeyaṃ (adspg i 97) kṣāntau vā śrotaāpattiphale vā yāvad arhattve vā pratyekabodhau vā yāvad anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayeyam iti vīryam ārabdhavyaṃ tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva kṣāntipāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ

kṣāntipāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthito viviktam eva kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalaiḥ dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. yāvac caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, yāvan nirodhaṃ samāpadya viharati. utpanno 'nutpannāṃś ca cittacaitasikān dharmān kuśalopasaṃhitān sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayati. tathā ca pariṇāmayati. yathā dhyānāni ca dhyānāṅgāni ca tasmiṃ samaye nopalabhate. nevaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti, āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthito prajñāpāramitāṃ parigṛḥṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣantipāramitāyāṃ sthito yasmiṃ samaye dharmeṣu dharmānupaśyī viharati, viviktākāreṇa vā śāntākāreṇa vā akṣayākāreṇa vā, na ca tān dharmatāṃ sākṣātkaroti, yāvan na bodhimaṇḍaniṣaṇṇo bhavati. tatra ca niṣadya. sarvākārajñatām anuprāpnoti. utthāya ca dharmacakraṃ pravartayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo (adspg i 98) mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti. tathā ca parigṛhṇāti yathā notsṛjati. na parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo. vīryapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ [f. 240a] parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitaḥ kāyena ca cittena ca dhuraṃ na nikṣipati, avaśyam eva mayā anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhavyā.

na mayā na abhisaṃboddhavyā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. sa sattvānāṃ kṛte yojanaṃ vā yāvad yojanaśataṃ vā yojanasahasraṃ vā yojanaśatasahasraṃ vā. lokadhātuṃ vā yāval lokadhātukoṭiṃ vā lokadhātukoṭīśataṃ vā lokadhātukoṭīśatasahasraṃ vā gatvā vīryapāramitāyāṃ sthito 'ntaśa ekasattvam api bodhau pratiṣṭhāpayati. saced bodhisattvayānikaṃ pudgalaṃ na labheta tatra śravakayānikaṃ pudgalaṃ śrāvakatve pratiṣṭhāpayati. pratyekabuddhayānikaṃ pudgalaṃ pratyekabuddhatve pratiṣṭhāpayati. antaśa ekasattvam api daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayati. sa tad dharmadānaṃ dattvā āmiṣadānena sattvān saṃtarpayati. tac ca kuśalamūlaṃ na śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayati. anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo. vīryapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇa ātmanā ca prāṇātipātāt prativirato bhavati. paraṃ ca prāṇātipātavairamaṇyāṃ samādāpayati. prāṇātipātavairamaṇyasya ca varṇaṃ bhāṣate ye ca anye prāṇātipātāt prativiratā bhavanti teṣām api ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. yāvad ātmanā ea mithyādṛṣṭeḥ (adspg i 99) prativirato bhavati paraṃ ca mithyādṛṣṭivairamaṇyāṃ samādāpayati. mithyādṛṣṭivairamaṇyasya ca varṇaṃ bhāṣate. ye ca anye mithyādṛṣṭeḥ prativiratās teṣām api varṇavādī

bhavati. samanujñaḥ. sa tayā śīlapāramitayā na kāmadhātau pratitiṣṭhati. na rūpadhātau na arūpyadhātau pratitiṣṭhati. na śrāvakabhūmau na pratyekabuddhabhūmau pratitiṣṭhati. nānyatra tāni kuśalamūlāni sarvasattvai sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati. tathā ca pariṇāmayati. yathā asya trividhā buddhir na pravartate. kaḥ pariṇāmayati kiṃ vā pariṇāmayati. kva vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya sacet manuṣyabhūto vā amanuṣyabhūto vā cittavikṣepaṃ kuryāt aṅgapratyaṅgāni vā chittvā cchitvā ādāya gacchet tatra bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitāyaṃ sthitasya naivaṃ bhavati, kaścit me chinnatti vā bhinnatti vā harati vā. api tv asyaivaṃ bhavati, sulabdhā [f. 240b] me lābhā yeṣām eva kṛte kāyaṃ pariharāmi. ta evāgamya mamāṅgapratyaṅgāni chittvā chittvā ādāya gacchanti. dharmāṇāṃ vā tena prakṛtiḥ sumanasikṛtā bhavati. tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādharaṇāni kṛtvānuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte (adspg i 100) bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthita kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthito

dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktam eva kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pritisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. yāvac caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa maitrīsahagatena cittena yāvat sarvāvantaṃ lokaṃ spharitvā upasaṃpadya viharati. evaṃ karuṇāsahagatena muditāsahagatena upekṣāsahagatena cittena yāvat sarvāvantaṃ lokaṃ spharitvā upasaṃpadya viharati. yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati. sa teṣāṃ dhyānānāṃ ca apramāṇānāṃ ca ārūpyasamāpattīnāṃ. vipākaṃ na parigṛhṇāti. anyatra yatra sarvasattvānām arthaḥ kartavyas tatropapadyate. sa tān sattvān ṣaṭsu pāramitāsu paripācayati. dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ, buddhakṣetrād buddhakṣetraṃ saṃkrāmati buddhān bhagavataḥ paryupāsīnaḥ kuśalamūlānām avaropanatāyai. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ na dravyataḥ samanupaśyati. na bhāvato na nimittataḥ. śīlapāramitāṃ na dravyataḥ samanupaśyati. na bhāvato na nimittataḥ, kṣāntipāramitāṃ na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, vīryapāramitāṃ na dravyataḥ samanupaśyati (adspg i 101) na bhāvato na nimittataḥ, dhyānapāramitāṃ na

dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ. evaṃ yāvat smṛtyupasthānāni yāvat sarvākārajñatāṃ na dravyataḥ samanupaśyati. na bhāvato na nimittataḥ. sa sarvadharmān adravyataḥ samanupaśyann abhāvataḥ animittataḥ samanupaśyan, na kaścid dharme niketaṃ karoti. sa yathāvādi tathākārī bhavati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo dhyānāpāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktam eva kāmair viviktaṃ pāpakair akusalair dharmai savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamadhyānam upasaṃpadya viharati. yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati. sa tatra dhyānapāramitāyāṃ sthita avikṣiptamanas [f. 241a] tebhya sattvebhya āmiṣadānaṃ ca dharmadānaṃ ca dadāti. sa ātmanā ca āmiṣadānaṃ ca dharmadānaṃ ca dadāti. parāṃś ca āmiṣadānena ca dharmadānena ca samādāpayati. āmiṣadānadharmadānasya ca varṇaṃ bhāṣate. ye ca anye sattvā āmiṣadānaṃ ca dharmadānaṃ ca dadanti teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. tāni ca kuśalamūlāni na śrāvākabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty anyatra sarvasattvai sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvā anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthita śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.