Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 2/4

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Aṣṭādaśasāhasrikā Prajñāpāramitā, 55-82

Thông tin
GRETIL — Edward Conze: The Gilgit Manucript of the Aṣṭādaśasāhasrikāprajñāpāramitā, Chapters 55 to 70, Corresponding to the 5th Abhisamaya. Roma 1962 (Serie Orientale Roma, 26). = AdSPG I and Edward Conze: The Gilgit Manuscript of the Aṣṭādaśasāhasrikāprajñāpāramitā, Chapters 70 to 82, Corresponding to the 6th, 7th and 8th Abhisamayas. Roma 1974 (Serie Orientale Roma, 46). = AdSPG II.CC BY-NC-SA 4.0

mahāsattvasya dhyānapāramitāyāṃ sthitasya na rāgasahagataṃ cittam utpadyate na doṣasahagataṃ na mohasahagataṃ, na vihiṃsā sahagataṃ cittam utpadyate. (adspg i 102) na? anyatra sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair viharati, tāni ca kuśalamūlaṃ na śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ phenapiṇḍopamaṃ rūpaṃ pratyavekṣate. budbudopamāṃ vedanām marīcyupamāṃ saṃjñāṃ kadalyupamāṃ saṃskārān māyopamaṃ vijñānaṃ pratyavekṣate. tasyaivaṃ pratyavekṣamāṇasya pañcasu upādānaskandheṣv asārakasaṃjña pratyupasthitā bhavati. tasyaivaṃ pratyavekṣamāṇasyaivam bhavati. cchidyamāneṣv aṅgapratyaṅgeṣu ko 'tra chinnanti kiṃ veha cchidyate. kasya vā kāyaḥ kasya vā vedanā kasyeyaṃ saṃjñā kasya vā saṃskārā kasya vā vijñānaṃ? tasyaivaṃ pratyevekṣamāṇasyaivaṃ bhavati. ko 'trākruśyate vā paribhāṣyate vā yatra ākruśyamānasya vā paribhāṣyamāṇasya vā vyāpāda utpadyate? evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitvā

viviktam eva kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalaiḥ dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamadhyānam (adspg i 103) upasaṃpadya viharati. yāvac caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa dhyānānāṃ dhyānāṅgānāṃ ca nimittam udgṛhya anekavidham ṛddhividhiṃ pratyanubhavati. yāvad vistareṇa kartavyaṃ, yāvad divyena śrotradhātunā ubhayāṃc chabdāṃc chṛṇoti. divyāṃś ca mānuṣāṃś ca, parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasaiva cittaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. yāvad anuttaraṃ cittam anuttaraṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. so 'nekavidhaṃ pūrve nivāsam anusmarati. yāvad vistareṇa kartavyaṃ. yāvat sa divyena cakṣuṣā atikrāntamānuṣeṇa yāvad, yathākarmopagān sattvān paśyati. sa imāḥ [f. 241b] pañcābhijñā. pratiṣṭhāya buddhakṣetrād buddhakṣetraṃ saṃkrāmati. buddhān bhagavataḥ paryupāsīnaḥ kuśalamūlāny avaropayan sattvān paripāvayan buddhakṣetraṃ pariśodhayaṃs. tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādharaṇaṃ kṛtvā anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito rūpaṃ nopalabhate. vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaṃ nopalabhate. dānapāramitāṃ nopalabhate śīlapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitāṃ nopalabhate. smṛtyupasthānāni

nopalabhate samyakprahāṇāni nopalabhate. ṛddhipādāṃ nopalabhate indriyāṇi nopalabhate balāni nopalabhate. bodhyaṃgāni nopalabhate. āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ (adspg i 104) nopalabhate, yāvat sarvākārajñatāṃ nopalabhate. saṃskṛtadhātuṃ nopalabhate asaṃskṛtadhātuṃ nopalabhate. anupalabhamāno na abhisaṃskaroti. anabhisaṃskurvan notpādayati. na nirodhayati. tat kasya hetos? tathā hi subhūte utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣāṃ dharmāṇāṃ dharmasthititā sthita eva dharmadhātu sa naivotpadyate na nirudhyate. so 'vikṣiptacitta sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair avirahito bhavati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñapāramitāyāṃ caraṃ sarvadharmāṃc chūnyā iti samanupaśyati. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmāṃc chūnyā iti samanupaśyati? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaśūnyatāyāṃ carann adhyātmaśūnyatām adhyātmaśūnyateti nopalabhate. bahirddhāśūnyatāṃ bahirddhāsūnyateti nopalabhate. adhyātmabahirddhāśūnyatām adhyātmabahirddhāśūnyateti nopalabhate. śūnyatāśūnyatāṃ śūnyatāśūnyateti nopalabhate. mahāśūnyatāṃ mahāśūnyateti nopalabhate. paramārthaśūnyatāṃ paramārthaśūnyateti nopalabhate. saṃskṛtaśūnyatāṃ saṃskṛtaśūnyateti nopalabhate. asaṃskṛtaśūnyatām

asaṃskṛtaśūnyateti nopalabhate. atyaṃśūnyatām atyantaśūnyateti nopalabhate. anavarāgraśūnyatām anavarāgraśūnyateti nopalabhate. avakāraśūnyatām avakāraśūnyateti nopalabhate. prakṛtiśūnyatāṃ prakṛtiśūnyateti nopalabhate sarvadharmaśūnyatāṃ sarvadharmaśūnyateti nopalabhate, svalakṣaṇaśūnyatāṃ svalaksaṇaśūnyateti (adspg i 105) nopalabhate. sa iha caturdaśasu śūnyatāsu sthitvā bodhisattvo mahāsattvo rūpaṃ nopalabhate [f. 242a] śūnyam iti vā aśūnyam iti vā. vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ nopalabhate. śūnyam iti vā aśūnyam iti vā. smṛtyupasthānāni nopalabhate śūnyam iti vā aśūnyam iti vā. yāvad aṣṭādaśāveṇikāṃ buddhadharmāṃ nopalabhate śūnyā iti vā aśūnyā iti vā. yāvad bodhim api nopalabhate śūnyeti vā aśūnyeti vā. saṃskṛtadhātuṃ nopalabhate śūnya iti vā aśūnya iti vā. asaṃskṛtadhātuṃ nopalabhate śūnya iti vā aśūnya iti vā. sa iha prajñāpāramitāyāṃ caraṃ bodhisattvo mahāsattvo yad yad eva dānaṃ dadāty annaṃ vā pānaṃ vā yāvad anyatarānyatarān mānuṣyakāṃ pariṣkarāṃs tad dānaṃ śūnyam iti na samanupaśyati. yo vā dadāti. yasmai vā dadāti tam api śūnyam iti na samanupaśyati. tasya mātsaryacittasya vā āgrahacittasya vā avakāśo na bhavati. tat kasya heto? sarva ete prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya vikalpāna bhavaṃti. prathamacittotpādam upādāya. yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya. yathaiva tathāgatasya arhata samyaksaṃbuddhasya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya na mātsaryacittaṃ vā āgrahacittaṃ vā utpadyate, tathaiva bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ

carato na mātsaryacittaṃ vā āgrahacittaṃ vā utpadyate. eṣa eva bodhisattvasya mahāsattvasya śāstā yaduta prajñāpāramitā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitaḥ (adspg i 106) śrāvakapratyekabuddhacittānām avakāśaṃ na dadāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa śrāvākapratyekabuddhabhūmīṃ nopalabhate. tac ca cittaṃ nopalabhate. yac chrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayet. sa prathamacittotpādam upādaya. yāvad bodhimaṇḍaṃ prāṇātipātaṃ prahāṇāya dharman deśayati. ātmanā ca prāṇātipātāt prativirato bhavati. paraṃ ca prāṇātipātavairamaṇyāṃ samādāpayati. prāṇātipātavairamaṇyasya ca varṇaṃ bhāṣate. ye ca anye prāṇātipātāt prativiratā bhavaṃti teṣām api varṇavādī bhavati. samanujñaḥ. yāvad ātmanā ca mithyādṛṣṭeḥ prativirato bhavati. paraṃ ca mityādṛṣṭivairamaṇye samādāpayati mithyādṛṣṭivairamaṇyasya ca varṇaṃ bhāṣate. ye ca anye mithyādṛṣṭiviratās teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. tena ca śīlena na kaṃcid dharmaṃ parāmṛśati. śrāvakatvaṃ vā pratyekabuddhatvaṃ vā buddhatvaṃ vā prāg eva anye kecit. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāni parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya

prajñāpāramitāyāṃ sthitasya ānulomikī kṣāntir utpadyate. tasyaivaṃ bhavati. neha kaścid dharma utpadyate vā nirudhyate vā. jāyate vā jīryate vā mṛyate vā, ākrośyate vā paribhāṣyate vā, cchidyate vā bhidyate vā. [f. 242b] hanyate vā. tasya prathamacittopādam upādāya yāvad bodhimaṇḍam atrāntarāt sacet sarvasattvā āgamya ākrośeyu paribhāṣeral loṣṭadaṇḍa muṣṭiśastraprahārān dadyuś cchindyur bhidyur vā tatrāsyaivaṃ bhavati. aho dharmāṇāṃ dharmatā (adspg i 107) na ca nāmeha kaścid dharma ākrośyate vā paribhāṣyate vā cchidyate vā bhidyate vā hanyate vā badhyate vā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām sthitaḥ caturṣu ṛddhipādeṣu sthita upāyakauśalena samanvāgataḥ kāyikaṃ caitasikaṃ ca vīryaṃ saṃjanayya lokadhātum api gatvā lokadhātuśatam api gatvā lokadhātusahasram api gatvā yāval lokadhātukoṭīniyutaśatasahasraṃ api gatvā sattvānāṃ dharman deśayati. dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati śīlapāramitāyāṃ vā kṣāntipāramitāyāṃ vā vīryapāramitāyāṃ vā dhyānapāramitāyāṃ vā prajñāpāramitāyāṃ vā. pratiṣṭhāpayati. sa bodhipakṣyeṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayati. śrotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati. sakṛdāgāmīphale anāgāmīphale arhattve pratyekabodhau yāvad anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati. tathā ca pratiṣṭhāpayati. yathā na saṃskṛte dhātau pratiṣṭhāpayati. na asaṃskṛte

dhātau pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti. āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte hodhisattvo mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitas tathāgatasamādhiṃ sthāpayitvā yāvantaḥ kecit samādhayaḥ śrāvakasamādhayo vā pratyekabuddhasamādhayo vā bodhisattvasamādhayo vā tān sarvān samāpadyate. tatra samādhiṣu sthitvā aṣṭau vimokṣān anulomapratilomaṃ samāpadyate ca vyutthiṣṭhate ca. katamān aṣṭau? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpī rūpāṇi paśyaty, ayaṃ prathamo vimokṣaḥ. adhyātmarūpasaṃjñī bahirddhārūpāṇi paśyaty, ayaṃ (adspg i 108) dvitīyo vimokṣaḥ. śubhaṃ cādhimukto bhavaty, ayaṃ tritīyo vimokṣaḥ. sa sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṃgamān nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ity ākāśānāntyāyatanam upasaṃpadya viharaty, ayaṃ caturtho vimokṣaḥ. sa sarvaśa ākāśānāntyāyatana samatikramād anantaṃ vijñānam iti vijñānanantyāyatanam upasaṃpadya viharaty, ayaṃ paṃcamo vimokṣaḥ. sa sarvaśo vijñānānantyāyatanasamatikramān nāsti kiṃcid ity ākiṃcanyāyatanam upasaṃpadya viharaty, ayaṃ ṣaṣṭho vimokṣaḥ. sa sarvaśa ākiṃcanyāyatanasamatikramān naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharaty, ayaṃ saptamo vimokṣaḥ. sa sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamatikramāt saṃjñāvedayitanirodham [f. 243a] upasaṃpadya viharaty, ayam aṣṭamo vimokṣaḥ. imān aṣṭau vimokṣān anulomapratilomaṃ samāpadyate ca vyutthiṣṭhate

ca. nava ca anupūrvasamāpattīr anulomapratilomaṃ samāpadyate ca vyutthiṣṭhate ca. katamā nava? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ viviktam eva kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. yāvac cathurthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. yāvat naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamatikramāt saṃjñāvedayitanirodham upasaṃpadya viharati. iha nava anupūrvasamāpattīr anulomapratilomaṃ samāpadyate ca vyutthiṣṭhate ca. sa eṣām aṣṭānāṃ vimokṣāṇām āsāṃ ca navānām anupūrvasamāpattīnāṃ vibhaṅgaṃ kṛtvā imaṃ siṃhavijṛṃbhitaṃ samādhiṃ samāpadyate. katamaś ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya (adspg i 109) siṃhavijṛṃbhitaḥ samādhiḥ? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktam eva kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanād vyutthāya nirodhaṃ samāpadyate. nirodhasamāpatter vyutthāya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samāpadyate. naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanād vyutthāya prathamadhyānaṃ samāpadyate. sa imaṃ siṃhavijṛṃbhitaṃ samādhiṃ vipākīkṛtya viṣkandakasamādhiṃ samāpadyate. katamaś ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya viṣkandakasamādhi? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktam eva kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmai savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamadhyānam upasaṃpadya viharati. prathamadhyānād vyutthāya yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati. naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanād

vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyate. nirodhasamāpatter vyutthāya dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. dvitīyād dhyānād vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyate. nirodhasamāpatter vyutthāya tritīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. tṛtīyād dhyānād vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyate. nirodhasamāpatter vyutthāya caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. caturthād dhyānād vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyate. nirodhasamāpatter vyutthāya ākāśānantyāyatanaṃ samāpadyate. ākāśanantyāyatanād vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyate. nirodhasamāpatter vyutthāya vijñānanantyāyatanaṃ samāpadyate. vijñānānantyāyatanād vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyate. nirodhasamāpatter vyutthāya (adspg i 110) akiṃcanyāyatanaṃ samāpadyate. ākiṃcanyāyatanād vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyate. nirodhasamāpatter vyutthāya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samāpadyate. naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanād vyutthāya nirodhasamāpattiṃ samāpadyate. nirodhasamāpatter vyutthāya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samāpadyate. naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanād vyutthāya asamahitacitte 'vatiṣṭhate. [f. 243b] asamahitacittān nirodhasamāpattiṃ samāpadyate. nirodhasamāpatter vyutthāya. asamahitacitte 'vatiṣṭhate. asamahitacittān naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samāpadyate. naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanād vyutthāya asamahitacitte 'vatiṣṭhate. asamahitacittād ākiṃcanyāyatanaṃ samāpadyate. ākiṃcanyāyatanād vyutthāya. asamahitacitte 'vatiṣṭhate. asamahitacittād vijñānānantyāyatanaṃ samāpadyate. vijñānānantyāyatanād vyutthāya asamahitacitte

'vatiṣṭhate. asamahitacittād ākāśānantyāyatanaṃ samāpadyate. ākāśānantyāyatanād vyutthāya asamahita [f. 243a] citte 'vatiṣṭhate. asamahitacittāc caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate. caturthadhyānād vyutthāya asamahitacitte 'vatiṣṭhate. asamahitacittāt tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate. tṛtīyadhyānād vyutthāya asamahitacitte 'vatiṣṭhate. asamahitacittād dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate. dvitīyād dhyānād vyutthāya asamahitacitte 'vatiṣṭhate. asamahitacittāt prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate. prathamadhyānād vyutthāya asamahitacitte 'vatiṣṭhate. sa iha avaskandakasamādhau sthitvā sarvadharmasamatām anuprāpnoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti. ((6))

parivarta 63.

atha khalv āyuṣman subhūtir bhagavantam etad avocat: kiyac ciraṃ saṃprasthito vatāyaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ yo 'nenopāyakauśalena samanvāgataḥ? bhagavān āha: asaṃkhyeyakalpakoṭīniyutasaṃprasthito 'yaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ yo 'nenopāyakauśalena samanvāgataḥ. āha: kiyanto buddhān bhagavantaḥ paryupāsito 'yaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo yo 'nenopāyakauśalena samanvāgataḥ? bhagavān āha: gaṅgānadīvālukopamān buddhān bhagavantaḥ paryupāsito sa bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ yo 'nenopāyakauśalena samanvāgataḥ. āha: kin tena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena kuśalamūlam avaropitama yo 'nenopāyakauśalena samanvāgataḥ? bhagavān āha: prathamacittotpādam upādāya subhūte na sā kācid dānapāramitā yā tena bodhisattvena mahāsattvena na paripūritā yo 'nenopāyakauśalena samanvāgataḥ. na sā kācic chīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā yā tena bodhisattvena mahāsattvena na paripūritā yo 'nenopāyakauśalena samanvāgataḥ. āha: āścaryam etad bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ye 'nenopāyakauśalena samanvāgatāḥ. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. āścaryam etad bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ye 'nenopāyakauśalena samanvāgatāḥ tadyathāpi nāma subhūte sūryacandramaṇḍalaṃ caturo (adspg i 112) dvīpān avabhāsayati, caluraś ca dvīpān anugacchaty anuparivartate, evam eva subhūte prajñāpāramitā pañcasu pāramitāsu karma karoti, pañcapāramitā anugacchaty anuparivartate. prajñāpāramitā avirahitatvāt pañcapāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ

labhante, prajñāpāramitāvirahitatvān na pāramitānāmadheyaṃ labhante. tadyathāpi nāma subhūte yathā rājā cakravartī virahitaḥ saptabhī ratnair na rājā cakravartīti nāmadheyaṃ labhate, evam eva subhūte pañcapāramitā prajñāpāramitāvirahitatvān na pāramitānāmadheyaṃ labhante. tadyathāpi nāma subhūte apuruṣā strī sudharṣaṇā bhavati dhūrtakaiḥ, evam eva subhūte prajñāpāramitāvirahitatvāt pañcapāramitāḥ sudharṣaṇā bhavanti māreṇa vā mārakāyikābhir vā devatābhiḥ. tadyathāpi nāma subhūte saṃgrāmāvacaraḥ puruṣaḥ sarvasannāhasannaddhaḥ saṃgrāme vartamāne durādharṣo bhavati pratirājānair vā pratyarthikair vā pratyamitrair vā, evam eva subhūte pañcapāramitāḥ prajñāpāramitā avirahitatvād durādharṣā bhavanti māreṇa vā mārakāyikābhir vā devatābhir, ādhimānikair vā pudgalair vā, yāvan bodhisattvacaṇḍālair vā. tadyathāpi nāma subhūte koṭṭarājāno rājñā cakravartinā anuvidheyā bhavanti, sāyamprātarupasthānāya gacchanti, evam eva subhūte pañcapāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā yena sarvākārajñatā tena anugacchanti. tadyathāpi nāma subhūte yāḥ kācit kunadyaḥ sarvās tā yena gaṅgānadī tena anugacchanti, (adspg i 113) tā gaṅgānadyā sārdhaṃ mahāsamudram upayānti, evam eva subhūte pañcapāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītāḥ yena sarvākārajñatā tena anugacchanti. tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya dakṣiṇahastaḥ sarvakṛtyāṇi karoty, evam eva subhūte prajñāpāramitā draṣṭavyā. yathā vāmahastaḥ evaṃ pañcapāramitā draṣṭavyā. tadyathāpi nāma subhūte yat kunadīṣu yac ca mahānadīṣu udakaṃ sarvaṃ tan mahāsamudram

anupraviṣṭam ekarasaṃ bhavaty, evam eva subhūte pañcapāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītāḥ sarvākārajñatām anupraviṣṭā pāramitānāmadheyaṃ labhante. tadyathāpi nāma subhūte rājñāś cakravartinaś caturaṅgasya balakāyasya cakraratnam agrato gacchati, tiṣṭhati ca. yatra rājā cakravarty annahetos tiṣṭhati, tatra rājñaś cakravartino balakāyān saṃtarpayati, na ca tac cakraratnaṃ sthānataś calati, evam eva subhūte āsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitā pariṇāyikā, yena sarvākārajñatā tena anugacchanti, tatra sthāsyanti, tatra sthitvā tataḥ sthānato nātikrāmanti, tadyathāpi nāma subhūte rājñaś cakravartinaś tac cakraratnaṃ tac ca pariṇāyakaratnaṃ tac ca gṛhapatiratnaṃ tac ca strīratnaṃ tac ca maṇiratnaṃ tac ca hastiratnaṃ tac ca aśvaratnaṃ caturaṅgasya balakāyasya agrato gacchaty, evam eva subhūte āsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitā agrato gacchaty, agrato gatvā yena sarvākārajñatā tena tiṣṭhati, na ca prajñāpāramitāyā evaṃ bhavati: dānapāramitā mama [f. 243b] anugacchet. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā anugacchet. na dānapāramitāyā evaṃ bhavaty: ahaṃ prajñāpāramitām anugaccheyaṃ. evaṃ na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryaparamitāyā na dhyānapāramitāyā (adspg i 114) evaṃ bhavaty: ahaṃ prajñāpāramitām anugaccheyaṃ. tat kasya hetoḥ? svabhāvo hy āsām eṣaḥ akiṃcitsamarthaḥ svabhāvaśūnyā tucchā marīcisamā. athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavaṃ sarvadharmā svabhāvaśūnyās, tat kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo

dānapāramitāyāṃ carañc chīlapāramitāyaṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carann anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate? bhagavān āha: iha subhūte bodisattvasya mahāsattvasya ṣaṭpāramitāsu carataḥ evaṃ bhavati: viparyastacitto vatāyaṃ lokasanniveśaḥ. sa na śakyam anupāyakauśalena saṃsārāt parimocayituṃ. ahaṃ teṣāṃ sattvānām arthāya dānapāramitāyāṃ cariṣyāmi. śīlapāramitāyāṃ cariṣyāmi kṣāntipāramitāyāṃ cariṣyāmi. vīryapāramitāyāṃ carisyāmi. dhyānapāramitāyāṃ cariṣyāmi. prajñāpāramitāyāṃ cariṣyāmi. sa teṣāṃ sattvānām arthāya ādhyatmikabahyāni vastūni parityajati, tasyaivaṃ parityajata evaṃ bhavati: na me kiṃcit parityaktaṃ. tat kasya hetos? tathā hy etad vastu svabhāvaśūnyaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva upaparīkṣamāṇo dānapāramitāṃ paripūrayati. teṣām eva sattvānām arthāya dauḥśīlasya avakāśaṃ na dadāti. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyaivaṃ bhavati: naitad me pratirūpaṃ syād yad aham anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhaye saṃprasthitaḥ prāṇātipātaṃ kuryāṃ yāvan mithyādṛṣṭiko bhaveyaṃ viṣayān vā prārthayeyaṃ. devatvaṃ vā brahmatvaṃ vā śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā prārthayeyaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo (adspg i 115) mahāsattvaḥ upaparīkṣamāṇaḥ śīlapāramitāyāṃ carati. teṣām eva sattvānām arthāya satatam ākruśyamānaḥ paribhāṣyamāṇaḥ kaṭukaiḥ karkaśair vacanair na kṣobhacittam utpādayati. nāpi loṣṭadaṇḍaśastrapāṣāṇaprahārais tāḍyamāno nāpi śārirā vayaveṣu bhidyamāneṣu nāpy aṅgapratyaṅgāvayaveṣu cchidyamāneṣu duṣṭacittam

utpādayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa sarvaśaṃ tāṃ pratiśrutkropamān upaparīkṣate. rūpaṃ phenapiṇḍopamaṃ yāvat vijñānaṃ māyopamam upaparīkṣate. [f. 244a] evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva upaparīkṣamāṇaḥ kṣāntipāramitāyāṃ carati, teṣām eva sattvānām arthāya na kausīdyacittam utpādayati. sarvakuśalaparyeṣṭyāṃ yāvan na anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi tasyaivaṃ bhavati, na kusīdena śakyaṃ sattvānām arthaḥ kartum anuttarāṃ vā samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva upaparīkṣamāṇaḥ vīryapāramitāyāṃ carati. teṣām eva sattvānām arthāya na vikṣiptacitto bhavati yāvan na anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhavati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ upaparīkṣamāṇo dhyānapāramitāyāṃ carati. teṣām eva sattvānām arthāya na jātu prajñāvirahito bhavati. tat kasya hetoḥ? nāpy anyathā śakyaṃ sattvān paripācayitum anyatra prajñāpāramitāpraveśāt, tasmāt mayaikam api dauṣprajñasahagataṃ (adspg i 116) cittaṃ notpādayitavyam iti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānām evārthāya prajñāpāramitāyāṃ carati. āha: yadi bhagavan pāramitānāṃ nāsti nānātvaṃ, kutaḥ iyaṃ prajñāpāramitā pañcānāṃ pāramitānām agryā ākhyāyate jyeṣṭhā śreṣṭhā varā pravarā praṇītā anuttarā niruttarā asamasamā ākhyāyate. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na subhūte pāramitānāṃ kiṃcin nānātvāṃ. yadi punaḥ prajñāpāramitā na bhaven nemāḥ paṃcapāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labheran, prajñāpāramitāṃ punar āgamya

imāḥ paṃcapāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante. tadyathāpi nāma subhūte nānāprakārā ātmabhāvāḥ sumeruṃ parvatarājam upasaṃkrāntā ekavarṇā bhavanti, evam eva subhūte prajñāpāramitām āgamyemāḥ paṃcapāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante tāḥ sarvākārajñatām anupraviṣṭā ekavarṇā bhavanti. yaduta prajñāpāramitāvarṇā, na viśeṣaḥ kaścit prajñāyate iyan dānapāramitā iyaṃ śīlapāramitā iyaṃ kṣāntipāramitā iyaṃ vīryapāramitā iyaṃ dhyānapāramitā iyaṃ prajñāpāramitā. tat kasya hetos? tathā hy āsāṃ svabhāvo nāsti, anena kāraṇena viśeso na prajñāyate. āha: yadi bhagavaṃ nārthaprāptau kasyacid dharmasya viśeṣo vā nānākaraṇaṃ vā prajñāyate, kuta iyaṃ prajñāpāramitā āsāṃ paṃcānāṃ pāramitānām agryākhyāyate. jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varā pravarā praṇītā ākhyāyate. anuttarā niruttarā asamasamā ākhyāyate. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. nārthaprāptau kasyacid dharmasya viśeṣo vā nānākaraṇaṃ vā prajñāyate, api tu khalu lokavyavahārasaṃketam upādāya dānapāramitā prajñāyate śīlapāramitā (adspg i 117) kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā prajñāyate. sattvānāṃ saṃsārata parimocanatayā. sarve te ca sattvā na jāyaṃte na mṛyaṃte na cyavyaṃte nopapadyante. sattvāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā. anena subhūte paryāyeṇa āsāṃ paṃcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitā agryākhyāte jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate. [f. 244b] varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate. anuttarākhyāyate niruttarākhyāyate asamasamākhyāyate. tadyathāpi nāma subhūte yā kāścana striyas tāṣāṃ

striratnānām agramā ākhyāyate yāvad asamasamākhyāyate. evam eva subhūte āsāṃ paṃcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitā agryākhyāyate yāvad asamasamā ākhyāyate. āha: ka eṣa bhagavann abhiprāyo yat prajñāpāramitā agryā ākhyāyate yāvad asamasamākhyāyate? bhagavān āha: tathā hi iyaṃ prajñāpāramitā sarvakuśaladharmān parigṛhya yena sarvākārajñatā tena sthāsyaty asthānayogena. āha: kiṃ punar bhagavaṃ prajñāpāramitā kaṃcid dharmaṃ gṛhṇāti vā muṃcati vā? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte na prajñāpāramitā kaṃcid dharmaṃ gṛhṇāti vā muṃcati vā. tat kasya hetos? tathā hi subhūte. te sarvadharmā agṛhītā amuktāḥ. āha: katamān bhagavaṃ prajñāpāramitā sarvadharmāṃ na gṛhṇāti na muṃcati? bhagavān āha: rūpaṃ subhūte prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati. vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ subhūte prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati, yāvad bodhiṃ subhūte prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati. āha: kathaṃ bhagavaṃ rūpam aparigṛhītaṃ bhavati, kathaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānam (adspg i 118) aparigṛhītam bhavati. kathaṃ yāvat sarvākārajñatā aparigṛhītā bhavati? bhagavān āha: rūpasya subhūte amanasikārato rūpam aparigṛhītaṃ bhavati, vedanāyā saṃjñāyā saṃskārāṇāṃ vijñānasya amanasikārato vijñānam aparigṛhītaṃ bhavati, yāvat sarvākārajñatāyā amanasikārato bodhir aparigṛhītā bhavati. evaṃ khalu subhūte rūpam aparigṛhītaṃ bhavati. yāvad bodhir aparigṛhītā bhavati. āha: yadi bhagavaṃ rūpaṃ na manasikartavyaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ na manasikartavyaṃ yāvat sarvākārajñatā na manasikartavyā, tat kathaṃ

bhagavann amanasikurvato rūpaṃ yāvad amanasikurvataḥ sarvākārajñatāṃ kuśalamūlāni vivardhante, kuśalamūlair avivardhamānai kathaṃ ṣaṭpāramitā paripūrayiṣyante, ṣaḍbhiḥ pāramitābhir aparipūryamāṇābhiḥ kathaṃ sarvākārajñatā anuprāpsyate? bhagavān āha: yadā subhūte rūpaṃ na manasikariṣyati vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaṃ na manasikariṣyati, yāvad bodhiṃ na manasikariṣyati tadā bodhisattvasya mahāsattvasya kuśalamūlaṃ vivardhiṣyante, kuśalamūlair vivardhamānai ṣaṭpāramitāḥ paripūrayiṣyati ṣaṭpāramitā paripūrya sarvākārajñām anuprāpsyati. tat kasya heto? amanasikṛtya rūpam amanasikṛtya vedanāṃ saṃjñāsaṃskārāvijñānam amanasikṛtya bodhim anuttarām samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. āha: kim atra bhagavaṃ kāraṇāṃ yad amanasikṛtya rūpaṃ, amanasikṛtya vedanāṃ saṃjñā saṃskāravijñānaṃ amanasikṛtya bodhiṃ sarvākārajñatām anuprāpsyati? bhagavān āha: amanasikāreṇa na śleṣyate, kāmadhātau na ślesyate rūpadhātau na śleṣyate arūpyadhātau amanasikāreṇa na kvacic cchliṣyate. evaṃ khalu subhūte bodisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na (adspg i 119) kvacid dharmeṣu śleṣṭavyaṃ. āha: evañ caran bhagavaṃ bodhisattvo [f. 245a] mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ kva sthāsyati? bhagavān āha: evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpe na sthāsyati vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne na sthāsyati. yāvat sarvākārajñatāyāṃ na sthāsyati. āha: kena kāraṇena bhagavaṃs tatra api sarvākārajñātāyān na sthāsyati? bhagavān āha: anabhiniveśena na kvacit sthāsyati. tat kasya hetos? tathā hi sarvadharmān

na samanupaśyati yatra abhiniviśed avatiṣṭhed vā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva prajnāpāramitāyāṃ caraty anabhiniveśena asthānayogena. sacet punar bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati, ya evaṃ carati evaṃ bhāvayati sa prajñāpārmitāyāṃ carati, sa prajñāpāramitāṃ bhāvayati. ahaṃ prajñāpāramitāyāṃ carāmy ahaṃ prajñāpāramitāṃ bhāvayāmi. saced evaṃ saṃjānāti dūrikaroti prajñāpāramitāṃ. sa prajñāpāramitāyāḥ dūribhavati dhyānapāramitāyāḥ dūrībhavati, vīryapāramitāyā kṣāntipāramitāyā śīlapāramitāyā dānapāramitāyā dūrībhavati. yāvat sarvākārajñatāyā dūrībhavati. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitā kaṃcid dharmam abhiniviśate. na hi prajñāpāramitāyā kaścid abhiniveśa. tat kasya hetos? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti yatra abhiniviśeta. sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitām api saṃjānāti cyavate bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāḥ. yaḥ prajñāpāramitāyāś cyavate sa sarvadharmebhyaś cyavate. sacet punar asyaivaṃ bhavati prajñāpāramitā paṃcapāramitān (adspg i 120) parigṛhṇāti yavat sarvākārajñatāṃ parigṛhṇāti, cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyā. na khalu punaḥ prajñāpāramitāvihīnena śakyam anuttarāṃ samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhuṃ. sacet punar asyaivaṃ bhavati: iha prajñāpāramitāyāṃ sthita vyākariṣyate 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ. na hi prajñāpāramitāyāś cyuto vyākriyate 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. sacet punar asyaivaṃ bhavati: ya iha prajñāpāramitāyāṃ sthitvā bodhisattvo mahāsattvo

dānapāramitām abhinirharati yāvat mahākaruṇām abhinirharati. cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyā. tat kasya heto? na hi prajñāpāramitāyāś cyutasya śakyaṃ dānapāramitām abhinirhartuṃ yāvan na śakyaṃ mahākaruṇām abhinirhartuṃ. sacet punar asyaivaṃ bhavati: parigṛhītās tathāgatena sarvadharmā svayam abhisaṃbudhya ākhyātā. deśitā prakāśitā cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ. tat kasya hetoḥ? na hi tathāgatena kaścid dharmo 'bhisaṃbuddhaḥ. tat kasya heto? tathā hi subhūte tathāgata na kaṃcid dharmaṃ prajñapayati. kutaḥ puna kiṃcid dharmam abhisaṃbhotsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate. atha khalv āyuṣmāṃs subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ ime doṣāḥ na bhavanti? bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ saṃjānāty asaṃtaḥ sarvadharmā aparigṛhītā aśakyam abhisaṃboddhuṃ. saced (adspg i 121) evaṃ carati carati prajñāpāramitāyāṃ. sacet punar evam aparigṛhītaṃ dharmam abhiniviśate, virahito bodhisattvo [f. 245b] mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitā abhiniveśato vaktavyā. āha: kiṃ punar bhagavaṃ prajñāpāramitā prajñāpāramitāyā avirahitā yāvad dānapāramitā dānapāramitayā avirahitā yāvat sarvākārajñatā sarvākārajñatayā avirahitā? sacet prajñāpāramitā prajñāpāramitayā avirahitā. yāvad dānapāramitā dānapāramitayā avirahitā yāvat sarvākārajñatā sarvākārajñatayā avirahitā. kathaṃ prajñāpāramitā abhinirhṛyate. kathaṃ yāvat sarvākārajñatā

abhinirhṛyate? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpam iti na abhiniviśate idaṃ rūpam asya rūpam iti. evaṃ vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānam iti na abhiniviśate, idaṃ vijñānam asya vijñānam iti, yāvat sarvākārajñateti na abhiniviśate idaṃ sarvākārajñatā asya sarvākārajñateti. rūpaṃ nityato vā anityato vā na abhiniviśate. vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaṃ nityato vā anityato vā nābhiniviśate. yāvat sarvākārajñatāṃ nityato vā anityato vā nābhiniviśate. rūpaṃ sukhato vā duḥkhato vā nābhiniviśate. vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ sukhato vā duḥkhato vā nābhiniviśate. yāvat sarvākārajñatāṃ sukhato vā duḥkhato vā nābhiniviśate. rūpam ātmato vā anātmato vā nābhiniviśate, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānam ātmato vā anātmato vā nābhiniviśate. yāvat sarvākārajñatām ātmato vā anātmato vā nābhiniviśate. rūpaṃ śāntato vā aśāntato vā nābhiniviśate. vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ śāntato vā aśāntato vā nābhiniviśate. yāvat sarvākārajnatāṃ śāntato vā aśāntato vā nābhiniviśate. rūpaṃ śūnyato vā aśūnyato vā nābhiniviśate. vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ śūnyato vā aśūnyato vā nābhiniviśate. yāvat sarvākārajñatāṃ (adspg i 122) śūnyato vā aśūnyato vā nābhiniviśate. rūpaṃ nimittato vā animittato vā nābhiniviśate. vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ nimittato vā animittato vā nābhiniviśate. yāvat sarvākārajñatāṃ nimittato vā animittato vā nābhiniviśate. rūpaṃ praṇihitato vā apraṇihitato vā nābhiniviśate. vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ praṇihitato

vā apraṇihitato vā nābhiniviśate. yāvat sarvākārajñatāṃ praṇihitato vā apraṇihitato vā nābhiniviśate. rūpaṃ viviktato vā aviviktato vā nābhiniviśate, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ viviktato vā aviviktato vā nābhiniviśate. yāvat sarvākārajñatāṃ viviktato vā aviviktato vā nābhiniviśate. tat kasya hetoḥ? na hy asvabhāvo dharmo nitya iti vā anitya iti vā sukham iti vā duḥkham iti va ātma iti vā anātma iti vā śānta iti vā aśānta iti vā śūnya iti vā aśūnya iti vā nimittam iti vā animittam iti vā praṇihitam iti vā apraṇihitam iti vā vivikta iti vā avivikta iti vā śakyam abhinirhartuṃ. svabhāvaṃ svabhāvena śūnyam iti na śakyam abhinirhartuṃ. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyaṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ caran sarvākārajñatāyāṃ [f. 246a] sthāsyati. tadyathāpi nāma subhūte rājñaś cakravartinaś caturaṃgo balakāyo. yena yena rājā cakravartī gacchati. tena tena caturaṃgo balakāyo gacchati. evam eva subhūte yena yenaiva prajñāpāramitā gacchati. tena tenemā pañcapāramitā anuvartante. yena sarvākārajñatā tena sthāsyanti. tadyathāpi nāma subhūte sārathiś caturyugamaś (adspg i 123) ca ratham abhiruhya samena mārgeṇa gacchati. evam eva āsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitā sārathī. samena mārgeṇa yena sarvākārajñatā tena gacchati. āha: katamo bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgaḥ katamaḥ amārgaḥ? bhagavān āha: śravakamārgo bodhisattvānāṃ mahāsattvānām amārgaḥ, pratyekabuddhamārgo

bodhisattvānāṃ mahāsattvānām amārgaḥ, sarvākārajñatāmārgaḥ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgaḥ. ayaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgaḥ ayam amārgaḥ. āha: mahākṛtyena bhagavan prajñāpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ pratyupasthitā yaivaṃ praṇayaty ayaṃ mārgo 'yam amārgaḥ. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. mahākṛtyena prajñāpāramitā pratyupasthitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yā mārgaṃ vā amārgaṃ vā pradarśayati. aprameyakṛtyena prajñāpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ pratyupasthitā. asaṃkhyeyakṛtyena prajñāpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ pratyupasthitā. prajñāparamitā subhūte tac ca kṛtyam varṇayati. na ca rūpaṃ parigṛhṇāti. na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānaṃ parigṛhṇāti na śrāvakatvasya na pratyekabuddhatvasya parigrahāya pratyupasthitā. sā khalu punar iyaṃ prajñāpāramitā bodhisattvasya mahāsattvasya pariṇāyikā anuttarasyāḥ samyaksaṃbodheḥ śrāvakabhūmeś (adspg i 124) ca pratyekabuddhabhūmeś ca apariṇāyikā, sarvākārajñatāyāś ca upanāyikā evam iyaṃ prajñāpāramitā na kasyacid dharmasya utpādayitrī na nirodhayitrī dharmasthititāṃ pramāṇīkṛtya. āha: yadi bhagavann iyaṃ prajñāpāramitā na kasyacid dharmasya utpādayitrī na nirodhayitrī, tat kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dānaṃ dātavyaṃ kathaṃ śīlaṃ rakṣitavyaṃ kathaṃ kṣāntir bhāvayitavyāḥ kathaṃ vīryam ārabdhavyaṃ kathaṃ dhyānāni samāpattavyāni. kathaṃ prajñā bhāvayitavyā? bhagavān āha: sarvākārajñatām āraṃbaṇīkṛtya dānan dātavyāṃ sarvākārajñatām āraṃbaṇīkṛtya

sīlaṃ rakṣitavyaṃ sarvākārajñatām āraṃbanīkṛtya kṣāntir bhāvayitavyā sarvākārajñatām āraṃbaṇīkṛtya vīryam ārabdhavyaṃ sarvākārajñatām āraṃbaṇīkṛtya dhyānāni samāpattavyāni. sarvākārajñatām āraṃbaṇīkṛtya prajñā bhāvayitavyā. tena tāni kuśalamūlaṃ sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvā anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni. evaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya tāni kuśalamūlāny anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayataḥ ṣaṭpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchaṃti yāvad bodhisattvasya mahāsattvasya sarvākārajñatā [f. 246b] bhāvanāparipūriṃ gacchati. yaś ca kaścid bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaḍbhiḥ pāramitābhir avirahitaḥ sa sarvākārajñatāya avirahitaḥ. tasmād bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitavyaṃ. ṣaṭsu pāramitāsu caran bodhisattvo mahāsattvo sarvakuśalamūlāni paripūrya sarvākārajñatām anuprāpsyati. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenā ṣaṭsu pāramitāsu yogaḥ karaṇīyaḥ. āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu (adspg i 125) yogaḥ karaṇīyaḥ? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena evaṃ pratyavekṣitavyaṃ. rūpaṃ na saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ. vedanāsaṃjñāsaṃskāra vijñānaṃ sa saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ yāvat sarvākārajñatā na saṃyuktā na visaṃyuktā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu yogaḥ karaṇīyaḥ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena na rūpe sthāsyāmi iti yoga karaṇīyaḥ, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne sthāsyāmi iti

yogaḥ karaṇīyaḥ, yāvan na sarvākārajñatā yāṃ sthāsyāmi iti yoga karaṇīyaḥ. tat kasya hetoḥ? na hi rūpaṃ kvacit sthitaṃ, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ kvacit sthitaṃ. yāvan na sarvākārajñatā kvacit sthitā, evam asthānayogena bodhisattvena mahāsattvena anuttarā samyakambodhir abhisaṃboddhavyā. tadyathāpi nāma subhūte puruṣa āmraphalāni vā panasaphalāni vā khāditukāmo bhavet. tena āmraphalaṃ vā panasaphalaṃ vā avaropitavyaṃ. avaropya kālena kālam udakaṃ dātavyaṃ kelayitavyaṃ, tasya anupūrveṇa vardhamāne staṃbhe sāmagrīm āsādya āmraphalair vā panasaphalair vā sāmagrī bhaviṣyati. sa tāny āmraphalāni vā panasaphalāni vā khādiṣyati. evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitvā sattvān dānena anugrahītavyā śīlena kṣāntyā vīryeṇa dhyānena prajñayā anugrahītavyāḥ sattvāṃ saṃsārāt parimocayitavyāḥ. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena aparapraṇeyatāṃ gantukāmena buddhakṣetraṃ pariśodhayitukāmena bodhimaṇḍaniṣīditukāmena dharmacakraṃ pravartayitukāmena (adspg i 126) ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitavyaṃ. āha: prajñāpāramitayā bhagavan prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam iti vadasi? bhagavān āha: prajñāpāramitayā subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam iti vadāmi. sarvadharmavaśitābhāvanām anuprāptukāmena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam iti vadāmi. tat kasya hetoḥ? eṣā hi prajñāpāramitā. yayā sarvadharmavaśitābhūmir anuprāpyate. eṣā hi prajñāpāramitā sarvadharmāṇāṃ mukhaṃ. tadyathāpati nāma mahāsamudraḥ

sarvanadīnāṃ mukham, evam eva prajñāpāramitā sarvadharmāṇāṃ mukhaṃ. śrāvākayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā bodhisattvayānikair vā pudgalair ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyaṃ śikṣitavyaṃ. śilapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ [f. 247a] dhyānapāramitayāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ yāvat sarvākārajñatāyāṃ śikṣitavyaṃ. tadyathāpi nāma subhūte iṣvastrācāryo yathānurūpaṃ dhanur gṛhītvā durādharṣo bhavati pratyarthikair vā pratyamitrair vā. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durādharṣo bhavati māreṇa vā mārakāyikābhir vā devatābhiḥ. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ. taṃ ca prajñāpāramitāyāṃ carantam atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantaḥ samanvāharanti. āha: kathaṃ bhagavan buddhā bhagavan (adspg i 127) tas taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ dānapāramitāyāṃ carantaṃ samanvāharanti? kathaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carantaṃ samanvāharanti? katham adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasabhāvaśūnyatāyāṃ carantaṃ samanvāharanti? yāvat kathaṃ sarvākārajñatāyāṃ carantaṃ samanvāharanti? bhagavān āha: iha subhūte atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanto bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ dānapāramitāyāṃ carantaṃ samanvāharanti. śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carantaṃ samanvāharanti.

tathā punaḥ samanvāharanti yathā naiva dānaṃ na śīlaṃ na kṣāntiṃ na vīryaṃ na dhyānaṃ na prajñām upalabhate. evam anupalabhamānaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti. evaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ sarvākārajñatāyāṃ carantaṃ samanvāharanti. tathā ca punaḥ samanvāharanti, yathā naiva sarvākārajñatām upalabhate. evam anupalabhamānaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti. punar aparaṃ subhūte buddhā bhagavanto bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ na rūpataḥ samanvāharanti. na vedanāto na saṃjñāto na saṃskārato na vijñanataḥ samanvāharanti. yāvan na sarvākārajñatātaḥ samanvāharanti. āha: bahuṣu bhagavaṃs sthāneṣu bodhisattyena mahāsattvena śikṣitavyaṃ, na kvacic chikṣitavyaṃ? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etad. bahuṣu sthāneṣu bodhisattvena manāsattvena śikṣitavyaṃ. na kvacic chikṣitavyaṃ. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmā nopalabhyante, yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ. āha: yat punar bhagavaṃs tathāgateneme dharmā saṃkṣipteṇa ca vistareṇa ca bhāṣitās, (adspg i 128) tatra bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmenemāḥ ṣaṭpāramitāḥ saṃkṣiptena ca vistareṇa ca paryavāptavyā paryavāpya vācā suparicitāḥ kṛtvā manasā anuprekṣitavyās, tathā ca anuprekṣitavyā yathā cittacaitasikadharmā na pravarteran. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. āsu saṃkṣiptavistareṇa ṣaṭsu pāramitāsu śikṣamāṇo bodhisattvo [f. 247b] mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃś ca saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati. āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvāḥ sarvadharmāṇāṃ

saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati? bhagavān āha: rūpasya vā vedanāyā vā saṃjñāyā vā saṃskarāṇāṃ vā vijñānasya vā tathatāṃ jānānaḥ. yāvat sarvākārajñatāyās tathatāṃ jānānaḥ. sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati. āha: kathaṃ punar bhagavaṃ rūpasya tathatā? bhagavān āha: yasyā tathatāyā notpādaḥ prajñāyate na vyayaḥ prajñāyate na sthitasyānyathātvaṃ prajñāyate. iyaṃ rūpatathatā yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ. āha: kathaṃ bhagavaṃ vedanāyā saṃjñāyā saṃskarāṇāṃ vijñānasya tathatā yāvat sarvākārajñatāyās tathatā? bhagavān āha: yasyā tathatāyā notpāda prajñāyate na vyayaḥ prajñāyate na sthitasyānyathātvan prajñāyate iyaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānatathatā yāvat sarvākārajñatātathatā. yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ. bhūtakoṭiṃ jānānaḥ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati. āha: katamā sā bhagavaṃ bhūtakoṭiḥ? bhagavān āha: akoṭir bhūtakoṭir. atra koṭyāṃ (adspg i 129) śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattva sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati. dharmadhātuṃ jānāno bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati. āha: katamāsau bhagavaṃ dharmadhātuḥ? bhagavān āha: adhātur dharmadhātuḥ, yasya dharmadhātor nocchedaḥ prajñāyate na paricchedaḥ. evaṃ caraṃ dharmadhātuṃ jānānan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñāsyati. āha: kathaṃ bhagavaṃ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣiptavistaraṃ jñātavyaṃ? bhagavān āha: yathā sarvadharmā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ. āha: katame te bhagavaṃ sarvadharmā ye na saṃyuktā na

visaṃyuktāḥ? bhagavān ahā: rūpaṃ na saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaṃ na saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ yāvat saṃskṛtadhātur asaṃskṛtadhātur na saṃyukto na visaṃyuktaḥ. tat kasya hetoḥ? na hy asya svabhāvo 'sti yaḥ saṃyujyeta vā visaṃyujyeta vā, yaś ca asvabhāvaḥ sa abhāvaḥ, yaś ca abhāvaḥ sa abhāvena sārddhaṃ na saṃyukto na visaṃyuktaḥ. evaṃ sarvadharmā jñātavyāḥ. ayaṃ punaḥ suhhūte abhisaṃkṣepo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ. atra hi subhūte 'bhisaṃkṣepapāramitāyām ādikarmikeṇa bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ, yāvad daśamyāṃ bhūmau sthitvā ihaiva abhisaṃkṣepe śikṣitavyaṃ. iha punar abhisaṃkṣepe śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃkṣepavistaraṃ jñāsyati. āha: tīkṣṇendriyasya bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya ayaṃ praveśaḥ? bhagavān āha: mṛdvendriyasya api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ayaṃ praveśo, madhyendriyasya (adspg i 130) api bodhisattvasya mahāsattvasya ayaṃ praveśaḥ asamāhitendriyasya api bodhisattvasya mahāsattvasya ayaṃ praveśaḥ. na ayaṃ kasyacid yan na praveśaḥ śikṣitukāmasya bodhisattvasya mahāsattvasya, na kusīdasya ayaṃ praveśo na hīnavīryasya na muṣitasmṛter na vikṣiptacittasya, ārabdhavīryasyākusīdasya upasthitasmṛter ayaṃ praveśaḥ, śikṣitukāmasya avaivartikabhūmau sarvākārajñatām anuprāptukāmasya ayaṃ praveśaḥ. saced yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣiṣyate śikṣitvā dānāpāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ [f. 248a] kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvākārajñatām anuprāpsyati.

tasya khalu punar bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato yāni kānicin mārakarmāṇy utpatsyante, sa utpadyamānāny eva prahāsyante. tasmād upāyakauśalaṃ parigṛhītukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ. yasmin samaye bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carati prajñāpāramitāṃ bhāvayati prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate. tasmiṃ samaye asaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti saddharmaṃ deśayaṃti. te taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti. prajñāpāramitāyāṃ carantaṃ. tat kasya hetoḥ? ato niryātā hy atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavaṃta. yaduta ṣaṭpāramitebhyaḥ. tasmāt tarhi bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivaṃ pratikāṃkṣitavyam aham apy etān dharmān anuprāpsyāmi. ye 'tītānāgatapratyutpannair buddhair bhagavadbhir anuprāptā anuprāpyante. anuprāpsyante ca. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena (adspg i 131) mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carata yogaṃ āpattavyaṃ. evaṃ yujyamāno bodhisattvo mahāsattva kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. tasmāt tarhi bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatāmanasikārair avirahitena bhavitavyaṃ. sacet punar bodhisattvo mahāsattva evaṃ caran sarvākārajñatāyām antaśo 'cchaṭāsaṃghātamātram api prajñāpāramitāṃ bhāvayiṣyati. sa khalu punar bodhisattvo mahāsattva bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati. na tv eva trisāhasramahāsāhasre lokadhātau ye sattvās tān dānena saṃtarpayet śīle pratiṣṭhāpayet samādhau pratiṣṭhāpayet prajñāyāṃ pratiṣṭhāpayed

vimuktau pratiṣṭhāpayed vimuktijñānadarśane pratiṣṭhāpayet śrotaāpattiphale pratiṣṭhāpayed yāvad arhattve pratiṣṭhāpayet pratyekabodhau pratiṣṭhāpayed, ayam eva bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved ya imāṃ gaṃbhīrāṃ prajñāpāramitām acchaṭāsaṃghātamātram api bhāvayet. tat kasya hetoḥ? ato niryātaṃ hi tad dānaśīlasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanasrotaāpattiphalaṃ yāvad arhattvaṃ pratyekabodhiḥ. ye 'pi te buddhā bhagavanto daśasu dikṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti te 'py ato niryātāḥ prajñāpāramitāyāḥ. ye 'pi te 'tītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantas te 'py ata eva prabhāvitā. prajñāpāramitāyāḥ. punar aparaṃ subhūte yo muhūrtaṃ vā divasaṃ vā divasaśataṃ vā saṃvatsaraṃ va saṃvatsaraśataṃ vā. kalpaṃ vā kalpaśataṃ vā yāvad asaṃkhyeyāny api kalpaśatāni imāṃ prajñāpāramitāṃ sarvākārajñatāraṃbaṇamanasikārair bhāvayiṣyati. sa prabhūtataraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati. na tv eva ye gaṃgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās tān sarvān dānena saṃtarpayet śīle pratiṣṭhāpayet samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane pratiṣṭhāpayet srotaāpattiphale yāvad arhattve pratiṣṭhāpayet pratyekabodhau (adspg i 132) pratiṣṭhāpayet. tat kasya hetoḥ? ato niryātā [f. 248b] hi te buddhā bhagavanto yair etad dānamayaṃ puṇyakriyāvastu prajñāptaṃ yāvad arhattvaṃ prajñaptaṃ pratyekabodhiḥ prajñaptā. yaḥ punar bodhisattvo mahāsattvaḥ evam upadiṣṭāyāṃ prajñapāramitāyāṃ sthāsyati. sa khalu punar bodhisattvo mahāsattvaḥ avaivartika pratikāṇkṣitavyaḥ. tathāgatasamanvāgata sa

bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyo yo 'nenopāyakauśalena samanvāgataḥ bahubuddhakoṭiniyutaśatasahasraparyupāsitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ avaropitakuśalamūlaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, kalyāṇāmitraparigṛhītaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, ṣaṭpāramitācīrṇaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, caturdaśaśūnyatābhāvitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ yāvat catuḥpratisaṃvidabhāvitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, ṣaḍabhijñaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, kumārabhūtaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, abhiprāyaparipūrṇāḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, buddhadarśana avirahitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, kuśalamūla avirahitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. buddhakṣetra avirahitaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, anācchedyapratibhānaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, dhārāṇīpratilabdhaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, rūpapariniṣpattiś tasya bodhisattvasya mahāsattvasya pratikāṅkṣitavyaḥ, vyākaraṇasaṃpannaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, saṃcintya bhavapratikāṃkṣī (adspg i 133) sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ akṣarapraveśakuśalaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, anakṣarapraveśakuśalaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ bodhisattvavihārakusalaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, vyāhārakuśalaḥ sa bodhisattvo

mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, avyāhārakuśalaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, nekādhivacanakuśalo dvyadhivacanakuśalo bahvādhivacanakuśalaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, stryadhivacanukuśalo puruṣādhivacanakuśalo napuṃsakādhivacanakuśalo sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, atītānāgātapratyutpannakuśalaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ, rūpakuśalo vedanākuśalaḥ saṃjñākuśalaḥ saṃskārakuśalaḥ vijñānakuśalaḥ yāvat nirvāṇakuśalo dharmadhātulakṣaṇakuśalaḥ saṃskṛtalaksaṇakuśalaḥ asaṃskṛtalakṣaṇakuśalaḥ, bhāvakuśalaḥ abhāvakuśalaḥ svabhāvakuśalaḥ parabhāvakuśalaḥ, saṃprayuktakuśalo viprayuktakuśalaḥ saṃprayuktaviprayuktakuśalaḥ na saṃprayuktaviprayuktakuśalaḥ, tathatākuśalaḥ avitathatākuśalaḥ ananyatathatākuśalaḥ [f. 249a] dharmadhātukuśalo dharmaniyāmatākuśalaḥ hetupratyayakuśalaḥ apratyayakuśalaḥ skandhakuśalo dhātukuśalaḥ āyatanakuśalaḥ satyakuśalaḥ pratītyasamutpādakuśalaḥ dhyānakuśalaḥ apramāṇakuśalaḥ ārūpyasamāpattikuśalaḥ ṣaṭpāramitākuśalaḥ (adspg i 134) catusmṛtyupasthānakuśalo yāvat sarvakārajñātākuśalaḥ saṃskṛtadhātukuśalaḥ asaṃskṛtadhātukuśalaḥ dhātukuśalaḥ adhātukuśalaḥ rūpamanasikārakuśalaḥ yāvat vijñānamanasikārakuśalaḥ yāvat sarvākārajñatāmanasikārakuśalaḥ rūpaṃ rūpeṇa sūnyam iti kuśalaḥ yāvat vijñānaṃ vijñānena śūnyam iti kuśalaḥ yāvad bodhi bodhyā śūnyeti kuśalaḥ praśrabdhimārgakuśalaḥ apraśrabdhimārgakuśalaḥ utpādanirodhakuśalaḥ sthitvanyathātvakuśalaḥ rāgakuśalaḥ dveṣakuśalo mohakuśalaḥ arāgakuśalaḥ

adveṣakuśalaḥ amohakuśalaḥ dṛṣṭikuśalaḥ adṛṣṭikuśalaḥ mithyādṛṣṭikuśalaḥ amithyādṛṣṭikuśalaḥ yāvat sarvadṛṣṭikuśalaḥ nāmakuśalo nāmarūpakuśalaḥ āraṃbaṇakuśalaḥ adhipatikuśalaḥ ākārakuśalaḥ lakṣaṇakuśalaḥ duḥkhakuśalaḥ samudayakuśalaḥ nirodhakuśalaḥ mārgakuśalaḥ narakakuśalaḥ tiryagyonikuśalo yamalokakuśalaḥ manuṣyakuśalaḥ manuṣyamārgakuśalaḥ devakuśalo devamārgakuśalaḥ srotaāpattiphalakuśalaḥ srotaāpattiphalamārgakuśalaḥ sakṛdāgāmīkuśalaḥ sakṛdāgāmīphalamārgakuśalaḥ anāgāmīphalamārgakuśalaḥ arhattvakuśalaḥ arhattvamārgakuśalaḥ pratyekabodhikuśalaḥ pratyekabodhimārgakuśalaḥ mārgākārajñatākuśalo mārgākārajñatāmārgakuśalaḥ sarvākārajñatākuśalaḥ sarvākārajñatāmārgakuśalaḥ indriyakuśalaḥ indriyaparipūrikuśalaḥ āśuprajñakuśalaḥ tīkṣṇaprajñakuśalaḥ javanaprajñakuśalaḥ nairvedhikaprajñakuśalaḥ pṛthuprajñakuśalaḥ asamaprajñakuśalaḥ atītādhvakuśalo 'nāgatādhvakuśalaḥ pratyutpannādhvakuśalaḥ upāyākuśalaḥ sattvāśayakuśalaḥ āśayakuśalaḥ adhyāśayakuśalaḥ (adspg i 135) arthakuśalo vyañjanakuśalaḥ yānatrayāvasthānakusalaḥ sa bodhisattvo mahāsattvaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. ete 'nuśāṃsāḥ subhūte tasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitām abhinirharataḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayataḥ pratikāṅkṣitavyāḥ. āha: kathaṃ bhagavaṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ kathaṃ prajñāpāramitā abhinirhartavyā kathaṃ prajñāpāramitā bhāvayitavyā? bhagavān āha: rūpaśāntatayā rūpavaśikatayā rūpatucchakatayā rūpāsārakatayā prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaśāntatayā

vijñānavaśikatayā vijñānatucchakatayā. vijñāna asārakatayā prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. yat punar subhūte evaṃ vadasi, kathaṃ prajñāpāramitā abhinirhartavyeti? ākāśaśūnyatābhinirhareṇa prajñāpāramitā abhinirhartavyā. yat punar evaṃ vadasi, kathaṃ prajñāpāramitā bhāvayitavyeti? [f. 249b] bhāvanāvibhāvanatayā prajñāpāramitā bhāvayitavyā. āha: kiyac ciraṃ bhagavaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitāyāṃ cīrṇāṃ bhavati? bhagavān āha: prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇa prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. evam abhinirhartavyā bhāvayitavyā. āha: kiṃ punar bhagavaṃs cittānantaryatāvirahitena bhavitavyaṃ? bhagavān āha; anyeṣāṃ manasikārāṇām avakāśam adadatā prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, sarvākārajñatāmanasikāram anutsṛjatā prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ prajñāpāramitā abhinirhartavyā prajñāpāramitā bhāvayitavyā. tathā punaś caritavyaṃ tathā bhāvayitavyaṃ tathā abhinirhartavyā yathā cittacaitasikā dharmā na pravartante. āha; kiṃ punar bhagavan prajñāpāramitāyāṃ caratā prajñāpāramitām abhinirharatā prajñāpāramitāṃ bhāvayatā sarvākārajñatā anuprāpyate? bhagavān āha: no hi iti. āha: tat kim (adspg i 136) abhāvayatā? bhagavān āha: no hīti. āha: tat kiṃ bhāvayatā ca abhāvayatā ca? bhagavān āha: no hīti. āha: tat kiṃ naiva bhāvayatā nā bhāvayatā? bhagavān āha: no hīti. āha: katham idānīṃ bhagavaṃ sarvākārajñatām anuprāpyate? bhagavān āha: yathā tathatā. āha: kathaṃ tathatā? bhagavān āha: yathā bhūtakoṭi. āha: kathaṃ bhūtakoṭiḥ? bhagavān āha: yathā

dharmadhātuḥ. āha: kathaṃ dharmadhātuḥ? bhagavān āha: yathā ātmadhātuḥ sattvadhātur jīvadhātuḥ pudgaladhātuḥ. āha: kathaṃ bhagavann ātmadhātuḥ sattvadhātur jīvadhātuḥ pudgaladhātu? bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte api nv ātmā vā sattvo vā jīvo vā pudgalo vā upalabhyate? āha: no hīdaṃ bhagavaṃ. bhagavān āha: anupalabhamānaḥ subhūte ātmānaṃ vā sattvaṃ vā jivaṃ vā pudgalaṃ vā, katham ātmadhātuṃ sattvadhātum jīvadhātuṃ pudgaladhātuṃ prajñapayiṣyāmaḥ? evam aprajñapayan prajñāpāramitām evaṃ aprajñapayaṃ sarvadharmān sarvākārajñātam anuprāpsyati. āha: kiṃ punar bhagavann aprajñapanīyā prajñāpāramitā. aprajñapanīyā dhyānapāramitā aprajñapanīyā vīryapāramitā aprajñapanīyā kṣāntipāramitā aprajñapanīyā śīlapāramitā aprajñapanīyā dānapāramitā? bhagavān āha: aprajñapanīyā subhūte prajñāpāramitā aprajñapanīyā yāvat sarvadharmāḥ saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā śrāvakadharmā vā pratyekabuddhadharmā vā. āha: yadi bhagavann aprajñapanīyā sarvadharmā kutaḥ punar bhagavan narakāḥ prajñāyante. tiryagyonir vā yamaloko vā prajñāyate. devā vā manuṣyā vā prajñāyante śrotaāpanno vā sakṛdāgāmī vā anāgāmī vā arhan vā pratyekabuddho vā bodhisattvo vā (adspg i 137) samyaksaṃbuddho vā prajñāyate? bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte api nu sattvaprajñaptir upalabhyate? āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: anupalabhamānaḥ subhūte sattvān kuto narakaṃ prajñapayiṣyāmi. tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā devān vā manuṣyan vā śrotaāpannaṃ vā sakṛdāgāminaṃ vā anāgāminaṃ vā arhattvaṃ vā pratyekabuddhaṃ vā

samyaksaṃbuddhaṃ vā prajñapayiṣyāmi? evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā aprajñapanīyeṣu dharmeṣu śikṣitavyaṃ. āha: na punar bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā rūpe śikṣitavyaṃ vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ [f. 250a] yāṃ saṃskāreṣu vijñāne śikṣitavyaṃ yāvan na sarvākārajñatāyāṃ śikṣitavyaṃ. bhagavān āha: rūpe śikṣitavyaṃ anutkṣepāprakṣepatayā. vedanāyāṃ saṃjnāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā. yāvat sarvākārajñatāyāṃ śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā. āha: kathaṃ bhagavaṃ rūpe śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā. kathaṃ vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu kathaṃ vijñāne śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā? bhagavān āha; anutpādānirodhataḥ śikṣitavyaṃ. āha: kathaṃ bhagavaṃ yāvat sarvākārajñatāyāṃ śikṣitavyam anutkṣepāprakṣepatayā? bhagavān āha: anutpādānirodhataḥ śikṣitavyaṃ. āha: kathaṃ bhagavann anutpādānirodhatāyāṃ śikṣitavyaṃ? bhagavān āha: anabhisaṃskāratāyāṃ, saṃskārāṇāṃ na bhāvanāyāṃ na vibhāvanāyāṃ. āha: kathaṃ bhagavann anabhisaṃskāratāyāṃ śikṣitavyaṃ? bhagavān āha; svalakṣaṇaśūnyatāṃ sarvadharmāṃ paśyatā (adspg i 138) anabhisaṃskāratāyāṃ śikṣitavyaṃ. āha: kathaṃ bhagavaṃ svalakṣaṇaśūnyā sarvadharmā draṣṭavyā? bhagavān āha: rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ draṣṭavyaṃ. vedanā vedanayā śūnyā draṣṭavyā. saṃjñā saṃjñayā śūnyā draṣṭavyā saṃskārā saṃskarai śūnyā draṣṭavyā vijñānaṃ vijñānena śūnyaṃ draṣṭavyaṃ cakṣuś caksūṣā śūnyaṃ draṣṭavyaṃ. yāvat mano manasā śūnyaṃ draṣṭavyam adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayā śūnyā

draṣṭavyā yāvat svalakṣaṇaśūnyatā svalakṣaṇaśūnyatayā śūnyā draṣṭavyā dhyānāni dhyānai śūnyāni draṣṭavyāni. yāvan nirodhasamāpattir nirodhasamāpattyā śūnyā draṣṭavyā smṛtyūpasthānāni smṛtyupasthānai śūnyāni draṣṭavyāni yāvad bodhir bodhyā śūnyā draṣṭavyā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā svalakṣaṇaśūnyeṣu sarvadharmeṣu śikṣitavyaṃ. āha: yadi bhagavaṃ rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ yāvad bodhir bodhyā śūnyā draṣṭavyā tat kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataś caryā bhavati? bhagavān āha: acaryā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitācaryā. āha: kena kāraṇena bhagavann acaryā prajñāpāramitācaryā? bhagavān āha: tathā hi subhūte prajñāpāramitā nopalabhyate bodhisattvo 'pi nopalabhyate. caryā api nopalabhyate. yaś carati yena vā carati yatra vā carati tad api nopalabhyate. iyaṃ subhūte acaryā bodhisattvasya māhasattvasya prajñāpāramitācaryā yatraite sarvaprapaṃcā nopalabhyante. āha: yadi bhagavann acaryā prajñāpāramitācaryā tat katham ādikarmikeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ? bhagavān āha: iha subhūte ādikarmikeṇa bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam evārabhya anupalaṃbheṣu sarvadharmeṣu śikṣitavyaṃ. tena dānaṃ dadatā anupalaṃbhayogena dānaṃ dātavyaṃ, śīlaṃ rakṣatā anupalaṃbhayogena śīlaṃ (adspg i 139) rakṣitavyaṃ kṣāntyā saṃpādayatā anupalaṃbhayogena kṣāntyā saṃpādayitavyaṃ. vīryam ārabhamāṇena anupalaṃbhayogena vīryam ārabdhavyaṃ. samādhiṃ samāpadyamānena

anupalaṃbhayogena samādhiḥ samāpattavyaḥ prajñāṃ bhāvayatā. anupalaṃbhayogena [f. 250b] prajñā bhāvayitavyā. yāvat sarvākārajñatāṃ bhāvayatā anupalaṃbhayogena sarvākārajñatā bhāvayitavyā. āha: kiyatā bhagavann anupalaṃbho bhavati. kiyatopalaṃbho bhavati? bhagavan āha: yāvad dvayaṃ tāvad upalaṃbha. advayam anupalaṃbha. āha: kim iti bhagavan dvayaṃ? bhagavān āha: yāvat cakṣūrūpāṇi yāvad yāvan manodharmāś ca yāvad yāvad bodhir buddhāś ca idaṃ subhūte dvayaṃ. āha: kiṃ punar bhagavann upalabhyo 'nupalaṃbhaḥ atha anupalabhyo 'nupalaṃbha? bhagavān āha: na subhūte anupalaṃbhyo 'nupalaṃbha. na anupalabhyo 'nupalaṃbhaḥ. api tu khalu punaḥ subhūte upalaṃbha anupalaṃbhasamatā anupalaṃbhaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena upalaṃbhasamatāyāṃ śikṣitavyaṃ. evaṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyām anaupalaṃbhiko bhavati. āha: yadi bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran naivopalaṃbhe sajjate naivānupalaṃbhe, kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā bhūmer bhūmiḥ paripūrayitavyaṃ, bhūmer bhūmiṃ paripūrya sarvākārajñatā anuprāptavyā? bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upalaṃbhe sthitvā bhūmer bhūmiṃ paripūrayati. na hy upalaṃbhe sthitvā śakyaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajnāpāramitāyāṃ caratā bhūmer bhūmi paripūrayituṃ. tat kasya heto? anupalaṃbho hi prajñāpāramitā anupalaṃbho bodhi so 'pi nopalabhyate. yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena

prajñāpāramitāyāṃ (adspg i 140) caritavyaṃ. āha: yadi bhagavaṃ prajñāpāramitā nopalabhyate bodhir api nopalabhyate yo 'pi bodhau carati so 'pi nopalabhyate. tat katham idānīṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā sarvadharmeṣu pravicayaḥ kartavyaḥ idaṃ rūpam iyaṃ vedanā iyaṃ saṃjñā ime saṃskārā idaṃ vijñānaṃ yāvad iyaṃ bodhiḥ? bhagavān āha: na hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tathā dharmeṣu pravicayaṃ karoti. yathā kurvan rūpam upalabheta vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānam upalabheta. yāvad bodhim upalabheta. āha: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ nopalabhate. vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ nopalabhate. yāvad bodhiṃ nopalabhate, katham idānīṃ dānapāramitāṃ paripūrya śīlapāramitāṃ kṣantipāramitāṃ vīryapāramitāṃ dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitāṃ paripūrya bodhisattvanyāmam avakrāmati. bodhisattvanyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati. buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati. sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti. sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati. dharmacakraṃ pravartya buddhakāryaṃ karoti. buddhakāryaṃ kṛtvā sattvān saṃsārāt parimocayati? bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpasya kṛte prajñāpāramitāyāṃ carati. na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ na vijñānasya kṛte yāvan na bodheḥ [f. 25la] kṛte prajñāpāramitāyāṃ carati. āha: kasya bhagavan kṛte bodhisattvo mahāsattvaḥ (adspg i 141) prajñāpāramitāyāṃ carati? bhagavan āha: na kasyacit kṛte

bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. tat kasya hetos? tathā hy akṛtāḥ sarvadharmāḥ anabhisaṃskṛtāḥ sarvadharmāḥ, sāpi prajñāpāramitā akṛtā anabhisaṃskṛtā, bodhir apy akṛtā anabhisaṃskṛtā. bodhisattvo 'py akṛto 'nabhisaṃskṛtaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam akṛta anabhisaṃskṛtayogena. āha: yadi bhagavann akṛtā anabhisaṃskṛtāḥ sarvadharmā, tat katham eṣāṃ trayāṇāṃ yānānāṃ vyavasthānaṃ bhavati. śrāvākayānasya vā pratyekabuddhayānasya vā mahāyānasya vā? bhagavān āha: na subhūte akṛtānabhisaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ kiṃcid vyavasthānam upalabhyate. abhisaṃskṛtānām abhisaṃcetayitānāṃ dharmāṇāṃ vyavasthānam upalabhyate. tat kasya hetos? tathā hi bālo 'śrutavān pṛthagjano 'bhiniviśya pañcasu skandheṣu rūpe yāvad vijñāne. yāvat sarvākārajñātāyām abhiniviśya rūpaṃ manyate rūpam upalabhate. yāvad vijñānaṃ manyate vijñānam upalabhate. yāvad bodhiṃ manyate bodhim upalabhate. tasyaivaṃ bhavaty: ahaṃ bodhim abhisaṃbhotsye ahaṃ sattvān mocayiṣye saṃsārāt sa evam asat kalpayati. tat kasya hetos? tathā hi subhūte yad buddhaiḥ paṃcabhiś cakṣubhir nopalabdhaṃ rūpaṃ yāvad bodhiḥ, tat te mohapuruṣā andhā acakṣuṣkā sattvāṃc chinnanti saṃsārāt parimocayituṃ. āha: yadi bhagavaṃs tathāgatena arhatā samyaksaṃbuddhena paṃcabhiś cakṣubhir nopalabhdāḥ sattvā ye saṃsārāt parimucyeran, katham idānīṃ bhagavān anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvāṃs tṛṣu rāśiṣu vyākarṣīt, samyaktvaniyate aniyate mithyātvaniyate? bhagavān āha; (adspg i 142) na me

subhūte anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya kaścit sattva upalabdhaḥ, samyaktvaniyato vā aniyato vā mithyātvaniyato vā. api tu khalu subhūte ya ime sattvā adravye dravyasaṃjñina. abhūtagrāhād vārayāmi, lokavyavahāreṇa na punaḥ paramārthena. āha: nanu bhagavatā paramārthe sthitvā anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā? bhagavān āha: neti. āha: tad viparyāse sthitvā anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā? bhagavān āha: neti. āha: tad yadi bhagavan nāpi paramārthe sthitvā anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā nāpi viparyāse sthitvā tan mā haiva na tathāgatena anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā bhavet. bhagavān āha: abhisaṃbuddhā subhūte tathāgatena arhatā samyaksaṃbuddhena anuttarā samyaksaṃbodhiḥ, sā na kvacit sthitvā saṃskṛte vā dhātāv asaṃskṛte vā dhātau. tadyathāpi nāma subhūte tathāgatanirmito na kvacit sthitaḥ saṃskṛte vā dhātau vā asaṃskṛte vā dhātau. sa tathāgatanirmito gacchati ca āgacchati ca, tiṣṭhati ca niṣīdati ca, sa dānapāramitāyāṃ carec chīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caret, yāvac catvāri dhyānāny upasaṃpadya viharet catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattī. pañcābhijñā catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayed yāvad āryāṣṭāṃgaṃ [f. 251b] mārgaṃ śūnyatāṃ samādhim ānimittaṃ samādhim apraṇihitaṃ samādhim adhyātmaśūnyatāṃ yāvat svalakṣaṇaśūnyatām aṣṭau vimokṣān navānupūrvasamāpattīr daśatathāgatabalāni catvān vaiśāradyāni catasra pratisaṃvido mahāmaitrīṃ mahākaruṇām (adspg i 143) aṣṭādaśāveṇikān

buddhadharmān dharmacakrapravartanāyai. sa ca nirmitaḥ apy apramāṇān sattvān nirmāya triṣu rāśiṣu vyākuryāt, tat kiṃ manyase subhūte. api nu tena nirmitena kaścit sattvo vyākṛto bhavet? āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: evam eva subhūte tathāgatena nirmitopamā sarvadharmā jñātā gaṇitā ajñānanirmitāṃ jñātvā na kaścit sattva upalabdho nāpi vinītaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. tadyathāpi nāma subhūte tathāgatanirmita. āha: yadi bhagavaṃ sarvadharmā nirmitopamās, tathāgatasya ca nirmitasya ca ko viśeṣaḥ kiṃ nānākaraṇaṃ ko 'bhiprāyaḥ? bhagavān āha: tathāgatasya subhūte nirmitasya ca na kiṃcid viśeṣo na kiṃcin nānākaraṇam upalabhyate. nirviśeṣo hi subhūte tathāgataś ca nirmitaś ca. tat kasya hetoḥ? tathā hi yat tathāgataḥ karma karoti. taṃ nirmitaḥ karma karoti. āha: kiṃ punar bhagavan sati tathāgate nirmitaḥ karma karoti? bhagavān āha; karoti subhūte. āha: atha kathaṃ punar bhagavann asati tathāgate nirmita karma karoti? bhagavān āha: tadyathāpi nāma subhūte śāntamatis tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho bodhisattvam anupalabhamānas tathāgatavigrahaṃ nirmāya parinirvṛta, tena ca nirmitenordhvaṃ kalpaṃ buddhakāryaṃ kṛtaṃ, sa ca paścād bodhisattvo mahāsattvaḥ vyākṛtya parinirvṛta iti saṃjñātaḥ, na ca nirmitasya kaścid utpādo na parinirvāṇaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ yaduta nirmitopamān sarvadharmān adhimucya. (adspg i 144) āha: yadi nirmitasya ca tathāgatasya ca viśeṣo nāsti,

dakṣiṇāpariśuddhiḥ kathaṃ bhaviṣyati. ya ime bhagavaṃ sattvā puṇyārthikā nirvānārthikās tathāgate 'rhe samyaksaṃbuddhe dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayanti. na ca jātu sā kṣīyate yāvan na te sarve 'nupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtā bhavanti. evam eva nirmite dakṣiṇā pratiṣṭhāpitā. na jātu kṣīyate yāvan na te sarve 'nupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtā bhavanti? bhagavān āha: yayā subhūte dharmatayā tathāgata sadevamānuṣāsurasya lokasya dakṣiṇīyaḥ tathaiva dharmatayā nirmitaḥ sadevamānuṣāsurasya lokasya dakṣiṇīyaḥ. tiṣṭhatu tāvat subhūte tathāgatapratiṣṭhāpitā dakṣiṇā. tiṣṭhatu tathāgatanirmitapratiṣṭhāpitā dakṣiṇā. ye 'pi kecit subhūte kulaputrā vā kuladuhitaro vā tathā tathāgataṃ maitrāvatā manasikāreṇa manasikariṣyanti, sarve te tasya kuśalamūlasya paryantam adhigamya duḥkhasyāntaṃ kariṣyanti. tiṣṭhatu maitrāvān manasikāraḥ, ye pi kecit subhūte kulaputrā vā kuladuhitaro vā ākāśe puṣpaṃ kṣepsyanti tathāgataṃ manasikṛtya, sarve te tasya kuśalamūlasya paryantam anadhigamya, duḥkhasyāntaṃ kariṣyanti. tiṣṭhatu subhūte maitrāvān manasikāraḥ tiṣṭhatv ākāśe puṣpaṃ, ye kecit subhūte kulaputrā vā kuladuhitaro vā buddhaṃ namaskariṣyanti, sarve te [f. 252a] 'nupūrveṇa duḥkhasyāntaṃ kariṣyanti. evaṃ mahārthikā vata subhūte tathāgatapratiṣṭhāpitā dakṣiṇā. evaṃ mahānuśaṃsā. tad anena paryāyeṇa subhūte veditavyaṃ. , tathāgatasya ca nirmitasya ca nāsti kiṃcin nānākaraṇaṃ, dharmāṇāṃ dharmatāṃ pramāṇīkṛtya (adspg i 145) evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ,

dharmāṇāṃ dharmatāyām avatīrya. sā ca dharmāṇāṃ dharmatā na vikopayitavyā iyaṃ prajñāpāramitā iyaṃ prajñāpāramitāyā dharmateti na vikopayitavyaṃ. iyan dhyāna pāramitā, iyaṃ dhyānapāramitāyā dharmateti na vikopayitavyaṃ. yāvat iyan dānapāramitā iyan dānapāramitāyā dharmateti na vikopayitavyaṃ. evaṃ yāvat sarvadharmeṣu kartavyaṃ. āha: yadi bhagavan sarvadharmāṇāṃ dharmatā na vikopayitavyā, tad yat punar bhagavaṃs tathāgatena vikopitam idaṃ rūpam yāvad idaṃ vijñānaṃ. evam adhyātmikā bāhyā dharmā nirdiṣṭāḥ, evaṃ kuśalā akuśalāḥ sāsravā anāsravāḥ laukikā lokottarāḥ sādhāraṇā asādhāraṇāḥ saṃskṛta asaṃskṛtā dharmā nirdiṣṭāḥ, tan mā haiva bhagavatā dharmāṇāṃ dharmatā vikopitā bhavati? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. nāmanimittaiś ca mayā te dharmā nirdiṣṭāḥ dharmāṇāṃ sūcanā kṛtā, kathaṃ paro 'vataret iti. na punar dharmāṇāṃ dharmatā vikopitā bhavati. āha: yadi bhagavaṃ nāmani mittaṃ nirdiṣṭaṃ pareṣām avataraṇārthaṃ, tat kathaṃ bhagavann anāmakā animittā dharmā nāmanimittena vyāhṛtāḥ bhagavān āha: vyāhāraḥ subhūte na nāmanimittaṃ na abhiniveśo vā, nānyatra subhūte duḥkham eva vyāharāmi na nāmni na nimitte vā abhiniveśe. na hi subhūte tathāgato vā tathāgataśrāvako vā nāmanimitte (adspg i 146) 'bhiniviśate. yadi subhūte nāma nāmny abhiniviśeta, nimittaṃ nimitte 'bhiniviśeta, śūnyatā śūnyatāyām abhiniviśeta, ānimittam ānimitte 'bhiniviśeta, apraṇihitam apraṇihite 'bhiniviśeta. tathatā tathatāyām abhiniviśeta, bhūtakoṭiḥ bhūtakoṭyām abhiniviśeta, dharmadhātur dharmadhātāv abhiniviśeta,

asaṃskṛtam asaṃskṛte 'bhiniviśeta. abhiniviśeta tathāgato vā tathāgataśrāvako vā nāmanimitte. ete ca sarvadharmā nāmamātraṃ. na caite nāmamātre 'py avatiṣṭhante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena nāmanimittamātre sthitvā prajñāpāramitāyāñ caritavyaṃ. tatra ca na abhiniveṣṭavyaṃ. āha: yadi bhagavaṃ nāmanimittamātram eva sarvaṃ saṃskṛtaṃ, tat kasyedānīṃ kṛte bodhisattvo mahāsattvo bodhaye cittam utpādayati, bodhaye cittaṃ utpādya anekavidhān saṃskārāviprakārān pratyanubhavati. bodhisattvacārikāṃ carati. bodhisattvacārikāṃ caran vicitrāṇi dānāni dadāti. śīlañ ca rakṣati kṣāntyā ca saṃpādayati. vīryaṃ ca ārabhate. samādhiṃ ca samāpadyate. prajñāṃ ca bhāvayati. śūnyatāyāṃ ca carati. dhyānāpramāṇaiś ca arūpyasamāpattibhiś ca carati. smṛtyupaṣṭhānaiś ca viharati samyakprahāṇaiś ca viharati. yāvac chūnyatānimittāpraṇihitaiś ca vimokṣamukhair viharati, daśabhiś ca tathāgatabalair viharati yāvan mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ ca paripūrayati? bhagavān āha: yat subhūtir evam āha: yadi nāmanimittamātram eva sarvaṃ saṃskṛtaṃ, tat kasya idāniṃ kṛte bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvacārikāṃ carati? yasmāt (adspg i 147) tarhi subhūte nāmanimittamātram eva sarvaṃ saṃskṛtaṃ, tac ca nāma nāmnā [f. 252b] śūnyaṃ, nimittaṃ nimittena śūnyaṃ. tasmād bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvacārikāṃ caraṃ sarvākārajñatām anuprāpnoti. sarvakārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati. dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs tribhir yānaiḥ parinirvāpayati. tasya ca nāmanimittasya notpādo na vyayo na

sthitasyānyathātvaṃ prajñāyate. āha: sarvākārajñatā sarvākārajñateti bhagavan vadasi. bhagavān āha: sarvākārajñatā sarvākārajñateti vadami. āha: yat punar bhagavaṃ sarvākārajñatā tathāgatena nirdiṣṭā, mārgākārajñatā api tathāgatena nirdiṣṭā, sarvajñatāpi tathāgatena nirdiṣṭā. āsāṃ bhagavaṃs tisṛṇāṃ sarvajñatānāṃ. ko viśeṣa kin nānākaraṇaṃ? bhagavān āha: sarvajñatā subhūte śrāvakapratyekabuddhānāṃ mārgākārajñatā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ sarvākārajñatā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānaṃ. āha: kena kāraṇena bhagavaṃ sarvajñatā śrāvakapratyekabuddhānāṃ. kena kāraṇena mārgākārajñatā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ. kena kāraṇena sarvākārajñatā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ? bhagavān āha: etāvad eva subhūte sarvaṃ yāvad eva adhyātmikāś ca bāhyāś ca dharmāḥ te śrāvakapratyekabuddhair api jñātā na punaḥ sarvamārgāṇi na sarvākāreṇa. yat punaḥ subhūtir evam āha: kena kāraṇena mārgākārajñatā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām iti? sarvamārgāḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvenautpādayitavyāḥ, sarvamārgāḥ jñātavyā, (adspg i 148) ye ca śrāvakapratyekabuddhamārgā. ye ca bodhisattvamārgāḥ, te ca mārgāḥ paripūrayitavyāḥ, taiś ca mārgair mārgakaraṇīyaṃ kartavyaṃ. na ca bhūtakoṭi prativeddhavyā. āha: yat punar bhagavaṃ bodhisattvena mahāsattvena buddhamārgaḥ paripūrayitavyo nanu tena bhūtakoṭi na? sākṣātkartavyā? bhagavān āha: na apariśodhya subhūte buddhakṣetraṃ na aparipācya sattvāṃs tena bodhisattvena mahāsattvena bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā. āha: kiṃ punar bhagavaṃ bodhisattvena

mahāsattvena mārge sthitvā bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā? bhagavān āha: neti. āha: tad amārge sthitvā? bhagavān āha: neti. āha: tan mārge ca amārge ca sthitvā? bhagavān āha: neti. āha: tan naiva mārge na amārge sthitvā? bhagavān āha: neti. āha: tat kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvena mahāsattvena bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā? bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte mārge te sthitasya anupādāyāsravebhyaś cittaṃ vimuktaṃ? āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: amārge sthitasya? āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: tan mārge ca amārge sthitasya? āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavan āha: tan naiva mārge na amārge sthitasya anupādāya āsravebhyaś cittaṃ vimuktaṃ? āha: no hīdaṃ bhagavan. na me bhagavaṃ kvacit sthitasya anupādāyāsravebhyas cittaṃ vimuktaṃ, vimuktaṃ ca me bhagavaṃś cittaṃ yathā na kvacit sthitasya. bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena na kvacit sthitvā bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā. yat punaḥ subhūte sarvākārajñatā sarvākārajñatety (adspg i 149) ucyate. ekena ākāreṇa sarvākārajñatety ucyate. yaduta śāntākāreṇa. api tu khalu punaḥ subhūte yair ākārair yair liṅgair yair nimittair [f. 253a] dharmā sūcyante, sarvāṇi tāny ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni tathāgatena anubuddhāni, tasmāt sarvākārajñatety ucyate. āha: yat punar bhagavaṃ sarvākārajñatā ca mārgākārajñatā ca sarvajñatā ca, kaccid bhagavann āsām tisṛṇāṃ sarvajñatānāṃ kleśaprahāṇasya nānātvam asti, asya sāvaśeṣaprahāṇam asya anavaśeṣaprahāṇam iti? bhagavān āha: na subhūte kleśaprahāṇasya nānātvam asti. asti punas

tathāgatasya sarvavāsanānusandhiprahāṇaṃ na punaḥ srāvakasya pratyekabuddhasya ca sarvāsanānusandhikleśaprahānaṃ. āha: kiṃ punar bhagavann ebhir anuprāptam asaṃskṛtaṃ. kiṃ vā punar bhagavann asaṃskṛtasya nānātvam upalabhyate? bhagavān āha: neti. āha: yady asaṃskṛtasya nānātvaṃ nopalabhyate, kuto bhagavann evaṃ nirdiśaty: asya sarvavāsanānusandhiprahāṇam asya na sarvavāsanānusandhiprahāṇaṃ? bhāgavān āha: na subhūte vāsanānusandhikleśo 'sti. api tv asti teṣāṃ śrāvākapratyekabuddhānāṃ rāgadoṣamohaprahāṇaṃ kaścit tu kāyavikārās pravartante te bālapṛthagjanānām anarthāya sanivartante. na tu śrāvakānāṃ te tathāgatasya nāsti. athāyuṣmāṃ subhūtir bhagavantam etad avocat: yady abhāvo (adspg i 150) bhagavaṃ mārgaḥ abhāvo nirvāṇaṃ, tat kutaḥ bhagavan nirdiśyate. ayaṃ śrotaāpanna ayaṃ sakṛdāgāmī. ayam anāgāmī ayam arhann ayaṃ pratyekabuddhho 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ? bhagavān āha: sarva ete subhūte asaṃskṛtaprabhāvitā. yaś ca śrotaāpanno yaś ca sakṛdāgāmī yaś ca anāgāmī yaś ca arhan yaś ca pratyekabuddho yaś ca bodhisattvo mahāsattvo yaś ca tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. āha: kaccit punar bhagavann asaṃskṛtaṃ prabhāvayaty ayaṃ śrotaāpanno 'yaṃ yāvad arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti? bhagavān āha: na khalu subhūte asaṃskṛtaṃ prabhāvayaty api tu khalu vacanaṃ pramāṇīkṛtya jalpyate. na punaḥ paramārthena śakyaṃ prabhāvituṃ. tat kasya hetoḥ? nāsti tatra vākpathaprajñaptir. āha: kathaṃ

bhagavan paścimā koṭir prajñapyate? bhagavān āha: lokavyavahāraṃ subhūte pramāṇīkṛtya yair yair antaḥ ucchinnas teṣāṃ paścimā koṭiḥ prajñapyate. api tu khalu punar yaiḥ pūrvānto vyavacchinnas teṣāṃ paścimā koṭir prajñaptā. āha: svalakṣaṇaśūnyānāṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ kutaḥ punaḥ pūrvakoṭiḥ prajñāyate, kutaḥ punaḥ paścimā koṭiḥ prajñāyate? bhagavan āha: evam etat subhūte evam etat. svalakṣaṇaśūnyānāṃ subhūte sarvadharmāṇāṃ pūrvakoṭir na prajñāyate, kutaḥ punaḥ paścimā koṭiḥ prajñapyate nedaṃ sthānaṃ vidyate. api tu khalu subhūte ye te sattvā svalakṣaṇaśunyān dharmān na jānanti, teṣām evaṃ nirdiṣṭam iyaṃ sā pūrvakoṭir iyaṃ sā paścimā koṭir iti, na punaḥ svalakṣaṇaśūnyeṣu sarvadharmeṣu (adspg i 151) pūrvakoṭir na paścimā koṭir upalabhyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena svalakṣaṇaśūnyeṣu sarvadharmeṣu prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. svalakṣaṇaśūnyeṣu sarvadharmeṣu caran na kvacid abhiniviśate. adhyātmikeṣu vā bāhyeṣu vā, saṃskṛteṣu vā asaṃskṛteṣu vā, śrāvakadharmeṣu vā pratyekabuddhadharmeṣu vā. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: prajñāpāramitā prajñāpāramiteti bhagavann ucyate, kenārthena prajñāpāramitety ucyate? bhagavān āha: paramapāramiprāptaiṣā subhūte prajñāpāramitā sarvadharmāṇāṃ, tenārthena prajñāpāramitety ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte anayā prajñāpāramitayā sarvaśrāvakapratyekabuddhā [f. 253b] bodhisattvāś ca mahāsattvā tathāgatāś ca arhantaḥ samyaksaṃbuddhā pāraṃ gatā gacchanti gamiṣyanti, tenārthena prajñāpāramitety ucyate. api

tu khalu punaḥ subhūte paramārthena yo 'rthaḥ sarvadharmāṇāṃ abhinnaḥ sa. iha prajñāpāramitayāḥ taiś ca tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ sarvadharmeṣu pāro nopalabdhas, tenārthena prajñāpāramitety ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte iha prajñāpāramitāyāṃ tathatā antargatā bhūtakoṭir antargatā dharmadhātur antargatās, tenārthenocyate prajñāpāramitety. api tu khalu punaḥ subhūte iyaṃ prajñāpāramitā na kenacid dharmeṇa saṃyuktā vā visaṃyuktā vā sanidarśanā vā anidarśanā vā pratighā vā apratighā vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi iyaṃ prajñāpāramitā arūpiṇy anidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇā. api tu khalu punaḥ subhūte iyaṃ prajñāpāramitā sarvadharmāṇāṃ (adspg i 152) cārikā, dātrī sarvapratibhānānāṃ sarvālokānānām anacchedyeyaṃ subhūte prajñāpāramitā asaṃhāryā mārair vā mārakāyikābhir devatābhiḥ śrāvakapratyekabuddhayānikair vā pudgalair yāvan na kaiścid anyatīrthikaiḥ pāpamitrair iyaṃ prajñāpāramitā śakyam ācchetuṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. tat kasya hetos? tathā hi te sarve 'tra prajñāpāramitāyāṃ nopalabhyante svalakṣaṇaśūnyatām upādāya. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena iha prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām arthe caratā anityārthe caritavyaṃ duḥkhārthe anātmārthe caritavyaṃ. duḥkhajñānārthe samudayajñānārthe nirodhajñānārthe mārgajñānārthe. kṣayajñānārthe. anutpādajñānārthe. dharmajñānārthe. anvayajñānārthe. saṃvṛtijnānārthe, paramārthajñānārthe. yāvad yathāvajjñānārthe

caritavyaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyārthe caritavyaṃ. āha: yadi bhagavann iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām arthaś ca anarthaś ca nopalabhyate. kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyārthe caritavyaṃ? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena gaṃbhīre prajñāpāramitārthe caratā evaṃ caritavyaṃ. rāgo me 'rtho 'nartha iti na varitavyaṃ dośo me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ moho me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ mithyādṛṣṭir me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ yāvat sarvadṛṣṭigatāni me (adspg i 153) 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ. tat kasya hetoḥ? na hi rāgadoṣamohānāṃ tathatā yāvan na nānādṛṣṭigatānāṃ tathatā kasyacid arthaṃ karoti na anarthaṃ karoti. rūpaṃ me artha iti na caritavyaṃ. rūpaṃ me 'nartha iti na caritavyaṃ, vijñānaṃ me artha iti na caritavyaṃ vijñānaṃ me 'nartha iti na caritavyaṃ. yāvad: bodhi me 'rtha iti na caritavyaṃ bodhi me 'nartha iti na caritavyaṃ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tathāgatena arhatā samyaksaṃbuddhena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya na kaścid dharmo upalabdho yo 'rthaṃ vā kuryād anarthaṃ vā. api tu khalu subhūte utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaiva dharmāṇāṃ dharmatā dharmasthititā sthitaiva dharmadhātu. sa naiva kasyacid arthaṃ karoti na anarthaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena artha anarthān varjitena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. āha: kena kāraṇena bhagavan prajñāpāramitā na arthaṃ karoti na anarthaṃ karoti? bhagavān āha: tathā hi

subhūte saṃskārāṇām asaṃskṛtadharmatā yāś ca karaṇīyā prajñāpāramitā, anena kāraṇena prajñāpāramitā [f. 254a] na kasyacid arthakarā na anarthakarā. āha: nanu bhagavann asaṃskṛto 'rtha sarvāryāṇāṃ buddhānāṃ ca buddhaśrāvakānāṃ ca? bhagavān āha: asaṃskṛto 'rthaḥ subhūte sarvāryāṇāṃ buddhānāṃ ca buddhaśrāvakānāṃ ca? na punar kasyacid upakāreṇa vā anupakāreṇa vā pratyupasthitaḥ. tadyathāpi nāma subhūte ākāśasya tathatā na kasyacid upakāreṇa vā anupakāreṇa vā pratyupasthitā, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā (adspg i 154) na kasyacid dharmasya upakāreṇa vā anupakāreṇa vā pratyupasthitā. āha: nanu bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'saṃskṛtāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpnoti? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. bodhisattvo mahāsattvaḥ iha gaṃbhīrāyām asaṃskṛtāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpnoti, na punar dvayayogena. āha: kiṃ punar bhagavann advayo dharma advayaṃ dharmam anuprāpnoti? bhagavān āha: neti. āha: tat kiṃ dvayo dharma dvayaṃ dharmam anuprāpnoti? bhagavān āha: neti. āha: tat kiṃ dvayo dharma advayaṃ dharmam anuprāpnoti? bhagavān āha: neti. āha: tat kim advayo dharma dvayaṃ dharmam anuprāpnoti? bhagavān āha: neti. āha: tat katham idānīṃ prāpyate? bhagavān āha: yadā na dvayan dharmo nādvayan dharma upalabhyate. tat kasya hetoḥ? anupalaṃbho hi prāpti sā na anupalaṃbhena prāpyate na punar upalaṃbhena prāpyate. (63)

parivarta 64.

athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: gaṃbhīrā bhagavaṃ prajñāpāramitā duṣkarakārakā bhagavaṃ bodhisattvāḥ mahāsattvāḥ ye 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhante na ca nāma kaścit sattva upalabhyate na ca sattvaprajñaptis, te ca sattvānāṃ kṛte anuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhante. tadyathāpi nāma bhagavaṃ kaścid eva puruṣa ākāśa apratiṣṭhāne stambam icched vāpayitum evam eva bhagavaṃ bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvānāṃ kṛte sarvākārajñatām icchanty anuprāptuṃ. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvāḥ ye sattvānāṃ kṛte 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhante. tāṃ ca sarvākārajñatām abhisaṃbudhya sattvāṃ sattvagrāhāt parimocayanti. tadyathāpi nāma subhūte kaścid eva puruṣaḥ stambam icched vāpayituṃ. sa ca puruṣas tasya stambasya na mūlaṃ jānīyān) na śākhān na gaṇḍaṃ na pattrān na puṣpaṃ na phalaṃ jānīyāt, sa tasya stambasya gaṇḍaṃ vāpayitvā kālena kālaṃ gopayet udakaṃ dadyāt tasya sa gaṇḍam anupūrveṇa śākhāsaṃpannaś ca bhavet pattrasaṃpannaś ca bhavet puṣpasaṃpannaś ca (adspg i 156) bhavet phalasaṃpannaś ca bhavet. sa tasya stambasya pattrāṇi ca anubhuṃjīta puṣpāṇi ca phalāni ca anubhuṃjīta. evam eva subhūte ye bodhisattvāḥ mahāsattvāḥ sarvasattvānāṃ kṛte 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhante te 'nupūrveṇa ṣaṭpāramitāsu caraṃtaḥ sarvākārajñatām anuprāpnuvanti. te sarvasattvānāṃ pattrapuṣpaphalopajīvyā bhavanti. tatredaṃ subhūte pattraṃ yad bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya sattvāḥ tribhyo apāyebhyaḥ [f.

254b] parimucyante. puṣpaṃ yad bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya kṣatriyamahāsālakuleṣu brāhmaṇamahāsālakuleṣu gṛhapatimahāsālakuleṣu upapadyante cāturmahārājakāyikeṣu deveṣu upapadyante yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopageṣu deveṣu upapadyante. phalaṃ yad bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpya tāṃ sattvāṃ srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati sakṛdāgāmīphale pratiṣṭhāpayati anāgāmīphale pratiṣṭhāpayati. arhattve pratiṣṭhāpayati. pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati. tam eva bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya sarvākārajñatām anuprāpnuvanti, sarvākārajñatām anuprāpya te 'pi sarvasattvānāṃ pattrapuṣpaphalopajīvyā bhavaṃti. tatra ye dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayaṃti te sarve 'nupūrveṇa tribhir yānaiḥ parinirvānti, yaduta śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. na ca tatra sattvaṃ prajñapayaṃti. na sattvaprajñaptiṃ tāṃś ca sattvāṃ sattvagrāhāṃ parimocayaṃti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena (adspg i 157) prajñāpāramitāyaṃ caritavyaṃ. na ceha kaścit sattvo na sattvaprajñaptir upalabhyate. yeṣāṃ kṛte sarvākārajñatām anuprāpsyāmi. subhūtir āha: tathāgata eva bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. tat kasya hetos? tathā hi bhagavan bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya sarvanarakā ucchidyante, sarvatiryagyonaya sarvayamalokā ucchidyante sarvākṣaṇāpāyā ucchidyante sarvadāridryāny ucchidyante sarvahīnagataya ucchidyante sarvakāmadhātur ucchidyate sarvarūpadhātur ucchidyate sarva ārūpyadhātur ucchidyate. bhagavān āha: evam etat

subhūte evam etat, tathāgata eva bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. sacet khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo nābhaviṣyan, nātītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatām anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prajñāsyatan, na pratyekabuddhānāṃ loke prādurbhāvo 'bhaviṣyan na arhatāṃ loke prādurbhāvo 'bhaviṣyan na anāgāmināṃ na sakṛdāgāmināṃ na srotaāpannānāṃ loke prādurbhāvo 'bhaviṣyat. na punar yāvat sarvanarakā udacchetsyaṃta na sarvatiryagyonayo na sarvayamalokā udacchetsyanta. na sarvakāmadhātur udacchetsy anta na sarvarūpadhātur udacchetsyanta na sarvārūpyadhātur udacchetsyanta. ... ... api tu khalu punar subhūte yad evaṃ vadasi, tathāgata eva bodhisattvo mahāsattvo veditavya iti. evam etat subhūte evam etat. tathāgata eva bodhisattvo mahāsattvaḥ veditavyaḥ. tat kasya [f. 255a] hetoḥ? yayā subhūte tathatayā tathāgataḥ prajñapyate, yayā tathatayā (adspg i 158) pratyekabuddhaḥ prajñapyate. yayā tathatayā sarvāryāḥ prajñapyante. yayā tathatayā rūpaṃ prajñapyate yayā tathatayā yāvad vijñānaṃ prajñapyate yayā tathatayā yāvat saṃskṛtadhātuḥ prajñapyate. asaṃskṛtadhātu prajñapyate. sarvā sā tathataiva, tasmāt tathatā ity ucyate. tasyāṃ tathatāyāṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sthitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati. tasmāt tathāgata ity ucyate. anena subhūte paryāyeṇa bodhisattvo mahāsattvas tathāgata eva veditavyaḥ tathatāṃ pramāṇīkṛtya. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena tathatā prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ. tathatāprajñāpāramitāyāṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣitvā

sarvadharmatathatāyāṃ śikṣate. mahāsattvaḥ śikṣitvā sarvadharmatathatāyāṃ śikṣate. sarvadharmatathatāyāṃ śikṣitvā sarvadharmatathatāṃ paripūrayiṣyati. sarvadharmatathatāṃ paripūrya sarvadharmatathatāvaśībhāvanatām anuprāpsyati, sarvadharmatathatāvaśībhāvanatām anuprāpya sarvasattvendriyakuśalo bhaviṣyati indriyakuśalo bhūtvā. indriyaparipūrīkuśalatām anuprāpsyati. indriyaparipūrīkuśalatām anuprāpya sattvānāṃ karmasvakatāṃ jñāsyati, sattvānāṃ karmasvakatāṃ jñātvā praṇidhijñānaṃ paripūrayiṣyati, praṇidhijñānaṃ paripūrya tridhvasujñānaṃ viśodhayiṣyati. tridhvasujñānaṃ viśodhya bodhisattvacārikāṃ caran sattvānām arthaṃ kariṣyati, sattvānām arthaṃ kurvan buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyati. buddhakṣetraṃ pariśodhya sarvākārajñatām anuprāpsyati, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayiṣyati. dharmacakraṃ pravartya sattvān triṣu yāneṣu (adspg i 159) pratiṣṭhāpayiṣyati, sattvān triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāsyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvāṃ guṇānuśaṃsān paśyatā ātmanā ca anuttarāyai samyaksaṃbodhaye cittam utpādayitavyaṃ, pare ca anuttarasyai samyaksaṃbodhaye cittam utpādayitavyaṃ. subhūtir āha: namaskaraṇīyās te bhagavaṃ bodhisattvā mahāsattvāḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena ye iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭhāyāṃ caranti. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, namaskaraṇīyās te bodhisattvā mahāsattvāḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena. ya iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭhāyāṃ caranti. āha: kiyad

bhagavaṃ prathamacittotpādiko bodhisattvo mahāsattvaḥ puṇyaṃ prasaviṣyati yaḥ sarvasattvānāṃ kṛte 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmaḥ? bhagavān āha: sacet subhūte yāvantas trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve śrāvakabhūmau pratitiṣṭheyu pratyekabuddhabhūmau pratitiṣṭheyu. api nu te sattvā bahupuṇyaṃ prasaveyuḥ? āha: bahu bhagavan bahu sugata. aprameyaṃ bhagavann aprameyaṃ sugata. bhagavān āha: yac ca khalu punaḥ subhūte trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sarvasattvānāṃ sarvaśrāvakayānikānāṃ pratyekabuddhayānikānāṃ vā puṇyaṃ, yac ca prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya puṇyaṃ, asya prathamacittotpādikasya bodhisattvasya puṇyasaṃbhārasya evaṃ (adspg i 160) trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sarvasattvānāṃ śrāvakayānikānāṃ pratyekabuddhayānikānāṃ vā [f. 255b] puṇyaṃ śatatamīm api kalāṃ nopaiti. yāvat koṭīśatasahasratamīm api kalāṃ nopaiti yāvad upaniśām api na kṣamate. tat kasya hetoḥ? bodhisattvaprasūtā hi śrāvakapratyekabuddhayānikā pudgalā na punaḥ śrāvakapratyekabuddhaprasūtā bodhisattvā mahāsattvā. tiṣṭhantu trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sarvasattvāḥ śrāvakayānikā vā pratyekabuddhayānikā vā, sacet ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve śrāvakaguṇasamanvāgatā pratyekabuddhaguṇasamanvāgatā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikabodhisattvapuṇyasya śatatamīm api kalāṃ nopaiti. yāvat koṭīśatasahasratamīm api kalāṃ nopaiti. yāvad upaniśām api na kṣamate. tat kasya hetor? bodhisattvaprasūtā hi

śrāvakapratyekabuddhaguṇā na śrāvakapratyekabuddhaprasūtā bodhisattvā mahāsattvā. evaṃ saced ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve śuklavidarśanābhūmau pratiṣṭhitā bhaveyuḥ teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikabodhisattvapuṇyasya śatatamīm api kalāṃ nopaiti yāvad upaniśām api na kṣamate. sacet punaḥ ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve gotrabhūmau pratiṣṭhitā bhaveyuḥ, teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikabodhisattvapuṇyasya śatatamīm api kalāṃ nopaiti yāvad upaniśām api na kṣamate. yāvat saced aṣṭamakabhūmau pratiṣṭhitā bhaveyur. darśanabhūmau pratiṣṭhitā bhaveyuḥ tanubhūmau pratiṣṭhitā bhaveyu. vītarāgabhūmau pratiṣṭhitā bhaveyuḥ kṛtāvībhūmau pratiṣṭhitā bhaveyuḥ pratyekabuddhabhūmau pratiṣṭhitā bhaveyuḥ (adspg i 161) teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpadikabodhisattvapuṇyasya śatatamīm api kalāṃ nopaiti yāvat koṭīśatasahasratamīm api kalān nopaiti. yāvad upaniśām api na kṣamate. tat kasya hetoḥ? bodhisattvaprasūtā hi śravakapratyekabuddhaguṇā na śrāvakapratyekabuddhaprasūtā bodhisattvā mahāsattvā. sacet punar ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve bodhisattvanyāmam avakrāntā bhaveyus, teṣāṃ yat puṇyaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya puṇyasya śatatamīm api kalāṃ nopaiti yāvad upaniśām api na kṣamate. sacet punar ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve bodhipratipannakā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tathāgatasya arhataḥ samyaksaṃbuddhasya puṇyasya śatatamīm api kalān nopaiti yāvat koṭīśatasahasratamīm api kalāṃ

nopaiti. yāvad upaniśām api na ksamate. āha: prathamacittotpādikena bhagavaṃ bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatā manasikartavyā? bhagavān āha: prathamacittotpādikena subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvākārājñatā manasikartavyā. āha: sarvākārajñatāyā bhagavaṃ ko bhāva kim āraṃbaṇaṃ kim ādhipateyaṃ ka ākāra kiṃ lakṣaṇaṃ? bhagavān āha: sarvākārajñateti subhūte 'bhāvaḥ alaksaṇam animittam anābhogam anutpāda aprādurbhāvaḥ. yat punar subhūtir evam āha: sarvākārajñatāyāḥ kim āraṃbaṇam iti? sarvākārajñatāyā kim ādhipateyaṃ ka ākāra kiṃ lakṣaṇam iti? sarvākārajñatāyā subhūte abhāva āraṃbaṇaṃ, (adspg i 162) smṛtir ādhipateyaṃ, śāntir ākāro, alakṣaṇaṃ lakṣaṇaṃ. sarvākārajñatāyāḥ subhūte idam āraṃbaṇam idam ādhipateyam idaṃ lakṣaṇam ayam ākāra. āha: kiṃ punar sarvākārajñataiva abhāvaḥ, utāho rūpam apy abhāvaḥ, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānam [f. 256a] apy abhāvaḥ, evam ādhyātmikabāhyā dharmāḥ abhāvāḥ, catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvārarddhipādā pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṇgo mārga śūnyatāsamādhiḥ ānimittasamādhiḥ apraṇihita samādhiḥ aṣṭau vimokṣāḥ navānupūrvasamāpattayaḥ daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā mahāmaitrī mahākaruṇā mahāmuditā mahopekṣā prathamābhijñā dvitīyābhijñā tṛtīyā caturthī pañcamy abhijñā ṣaṣṭy abhijñā saṃskṛtadhātur asaṃskṛtadhātur apy abhāvaḥ? bhagavān āha: rūpam api subhūte abhāva

vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānam apy abhāvaḥ yāvat saṃskṛtadhātur apy abhāvaḥ asaṃskṛtadhātur apy abhāvaḥ. tat kasya hetos? tathā hi subhūte sarvākārajñatāyā svabhāvo nāsti. yasya khalu punaḥ subhūte svabhāvo nāsti sa abhāvaḥ. āha: kena kāraṇena bhagavaṃ sarvākārajñatāyā svabhāvo nāsti? bhagavān āha: nāsti subhūte sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ. yasya sāṃyogikaḥ svabhāvo nāsti sa abhāvaḥ. anena subhūte paryāyeṇa abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ. api tu khalu punar subhūte śūnyatāsvabhāvāḥ sarvadharmāḥ ānimittasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ apraṇihitasvabhāvāḥ sarvadharmā. api tu khalu subhūte. tathatāsvabhāvaḥ (adspg i 163) sarvadharmāḥ bhūtakoṭisvabhāvāḥ sarvadharmāḥ dharmadhātusvabhāvāḥ sarvadharmāḥ. anenāpi subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ. āha: yadi bhagavan sarvadharmāḥ abhāvasvabhāvās, tat katamenopāyakauśalena samanvāgataḥ prathamacittotpādiko bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran buddhakṣetraṃ pariśodhayati. sattvāṃś ca paripācayati. evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran buddhakṣetraṃ pariśodhayati sattvāṃś ca paripācayati. evaṃ prathame dhyāne caran yāvat caturthe dhyāne maitryāṃ yāvad upekṣāyāṃ, ākāśānantyāyatanasamāpattau yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau, adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ, caturṣu smṛtyupasthāneṣu yāvad āryāṣṭāṅge mārge, śūnyatāyāṃ samādhau ānimittasamādhau apraṇihitasamādhau, dhyāneṣu apramāṇeṣu yāvat navānupūrvasamāpattīṣu daśasu tathāgatabaleṣu

caturṣu vaiśāradyeṣu. catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśeṣv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu, mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ (yāvat? ) sarvākārajñatāyāṃ caran buddhakṣetraṃ pariśodhayati sattvāṃś ca paripācayati. bhagavān āha: etad eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya upāyakauśalaṃ veditavyaṃ, yad abhāvasvabhāveṣu dharmeṣu paricayaṃ karoti, buddhakṣetraṃ ca [f. 256b] pariśodhayati. sattvāṃś ca paripācayati. tac ca buddhakṣetraṃ tāṃś ca sattvān abhāvasvabhāvāṃ jānāti. sa khalu punar bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caraṃ bodhimārge paricayaṃ (adspg i 164) karoti. śīlapāramitāyāṃ caraṃ bodhimārge paricayaṃ karoti. kṣāntipāramitāyāṃ caraṃ bodhimārge paricayaṃ karoti. vīryapāramitāyāṃ caraṃ bodhimārge paricayaṃ karoti. dhyānapāramitāyāṃ caraṃ bodhimārge paricayaṃ karoti. prajñāpāramitāyāṃ caran bodhimārge paricayam karoti. yāvat sarvākārajñatāyāṃ caraṃ bodhimārge paricayaṃ karoti, tan ca bodhimārgam abhāvasvabhāvaṃ jānāti. sa khalu punar subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caraṃs tāvat tasmin bodhimārge paricayaṃ karoti. yāvan na daśabhis tathāgatabalaiḥ samanvāgato bhavati. na caturbhir vaiśāradyaiḥ samanvāgato bhavati. na catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhiḥ samanvāgato bhavati na āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca samanvāgato bhavati. ayaṃ subhūte sa bodhimārgo yatra mārge sthitvā pāramitān paripūrayati. pāramitān paripūrya ekakṣaṇasamāyuktayā prajñayā sarvākārajñatām anuprāpsyati. tasya tatra avasthāyāṃ sarvavāsanānusandhikleśan prahāsyati

anutpattikaprahāṇena. sa buddhacakṣuṣā trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ vyavalokayann abhāva ity api na upalapsyate prāg eva bhāvaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam abhāvasvabhāvasarvadharmeṣu. etad eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya upāyakauśalaṃ yad abhāva iti nopalabhate prāg eva bhāvaṃ. sa khalu punar subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ (adspg i 165) dadāti, sa tan dānan dadan na kalpayati, na nimittīkaroti naiva bhāvato na abhāvato manasikaroti. pratigrāhakam api na kalpayati, na nimittīkaroti, naiva bhāvato nābhāvato manasikaroti. dāyakam api na kalpayati. na nimittīkaroti. naiva bhāvato nābhavato manasikaroti. tad api bodhicittaṃ nopalabhate. na nimittīkaroti, nālambanīkaroti. na samanupaśyati ... yāvat ... prajñāpāramitāṃ na kalpayati, na nimittīkaroti, naiva bhāvato na abhāvato manasikaroti. yo 'pi tāṃ prajñāpāramitāṃ bhāvayati, tam api na samanupaśyati na nimittīkaroti, naiva bhāvato nābhāvato manasikaroti, yeṣām api sattvānāṃ kṛtaśas tāṃ prajñāpāramitāṃ bhāvayati tāṃ na kalpayati na nimittīkaroti, naiva bhāvato nābhāvato manasikaroti. tat kasya hetos? tathā hi yadi ta eva sarvadharmā abhāvās te na buddhaiḥ kṛtā na śrāvakair na pratyekabuddhaiḥ kṛtā. akārakāḥ hi sarvadharmā kārakavirahitāḥ āha: nanu bhagavaṃ dharmair eva dharmā virahitā? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. dharmair eva dharmā virahitā. āha: yadi bhagavaṃ dharmair eva dharmā virahitās, tat kathaṃ virahito dharmo

virahitaṃ dharmaṃ saṃjānāti, bhāva iti vā abhāva iti vā. na hi bhagavann abhāvo dharmo abhāvam dharmaṃ jānāti. na bhāvo dharmo 'bhāvaṃ dharmaṃ jānāti. na abhāvo dharmo 'bhāvan dharmaṃ jānāti. na bhāvo dharmo bhāvaṃ dharmaṃ jānāti. evam asaṃjānaṃ sarvadharmeṣu kutaḥ evaṃ bhavati. bodhisattvasya mahāsattvasya bhāva iti vā abhāva iti vā? bhagavān āha: lokasaṃvṛtim upādāya bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ (adspg i 166) caran bhāva iti vā abhāva iti vā nirdiśati, na punaḥ paramārthena. āha: kiṃ punar bhagavann anyā lokasaṃvṛtir anyaḥ paramārthaḥ? bhagavān āha: na anya subhūte iokasaṃvṛtir anyaḥ paramārthaḥ. yena lokasaṃvṛtes tathatā saiva paramārthasya [f. 257a] tathatā, tat te sattvā viparyastā etāṃ tathatāṃ na jānanti na paśyanti. teṣām arthāya bodhisattvo mahāsattvo lokasaṃvṛtyā nirdiśati, bhāva iti vā abhāva iti vā. api tu khalu subhūte ya ete sattvāḥ pañcaskandheṣu bhāvasaṃjñinaḥ abhāva iti na jānanti. teṣām arthāyaivaṃ taṃ nirdiśyate, dharmāṇām aprabhedatām upādāya, katham abhāva jānīyur iti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. ((64))

parivarta 65.

athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: bodhisattva cārikā bodhisattvacārikety ucyate, kasyaitad adhivacanaṃ yaduta bodhisattvacāriketi? bhagavān āha: bodhisattvacārikā bodhisattvacāriketi subhūte ucyate bodhaye esā cārikā tasmād bodhisattvacārikety ucyate. āha: kva bhagavaṃ sā bodhisattvasya mahāsattvasya cārikā? bhagavān āha: rūpaṃ śūnyam iti carati. vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaṃ śūnyam iti carati. evam ādhyātmikabāhyair āyatanair dānapāramitāyāṃ carati śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ. ādhyātmaśūnyatāyāṃ carati. bahirddhāśūnyatāyām ādhyātmabahirddhāśūnyatāyāṃ śūnyatāśūnyatāyāṃ mahāśūnyatāyāṃ paramārthaśūnyatāyāṃ saṃskṛtaśūnyatāyām asaṃskṛtaśūnyatāyām atyaṃtaśūnyatāyām anavarāgraśūnyatāyām anavakāraśūnyatāyāṃ prakṛtiśūnyatāyāṃ sarvadharmaśūnyatāyāṃ carati svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ carati. anupalaṃbhaśūnyatāyām abhāvaśūnyatāyāṃ carati. svabhāvaśūnyatāyāna carati. abhāvasvabhāśūnyatāyāṃ carati. prathame dhyāne carati. dvitīye tṛtīye eaturthe dhyāne carati maitryāṃ carati. karuṇāyāṃ muditāyām upekṣāyāṃ carati. ākāśānantyāyatane carati. vijñānantyāyatane ākiṃcanyāyatane, naiva (adspg i 168) saṃjñānāsaṃjñāyatane carati. caturṣu smṛtyupasthāneṣu carati. caturṣu samyakprahāṇeṣu caturṣu ṛddhipādeṣu paṃcasv indriyeṣu. paṃcasu baleṣu. saptabodhyaṅgeṣv. āryāṣṭāṃge mārge carati. śūnyatāyāṃ samādhau caraty ānimitte samādhau ca apraṇihite samādhau carati. aṣṭasu vimokṣeṣu navasv anupūrvasamāpattiṣu carati. daśasu tathāgatabaleṣu

carati. catasṛṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu mahāmaitryā mahākaruṇāyām aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu carati. buddhakṣetrapariśuddhaye carati. sattvaparipāke carati. pratibhāne caraty akṣarābhinirhāreṣu carati. akṣarapraveśeṣu carati. anakṣarapraveśe carati. dhāranīṣu carati. saṃskṛtadhātau caraty. asaṃskṛtadhātau carati. tathā punar carati yathā buddhir na dvidhī bhavati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhau carati. athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: buddho buddha iti bhagavamn ucyate. kasyaitad adhivacanaṃ buddha iti? bhagavān āha: bhūto 'rtho buddha ity ucyate. api tu khalu subhūte bhūto 'nena dharmo 'bhisaṃbuddhas, tasmād buddha ity ucyate. bhūto [f. 257b] 'nenārthaḥ pratividdhas tasmād buddha ity ucyate. api tu khalu subhūte sarvadharmāḥ anena yathāvad abhisaṃbuddhās, tasmād buddha ity ucyate. āha: bodhi bodhir iti bhagavann ucyate, kasyaitad bhagavann adhivacanaṃ bodhir iti? bhagavān āha: bodhir iti subhūte śūnyatāyā etad adhivacanaṃ, tathatāyā etad adhivacanaṃ, bhūtakoṭer etad adhivacanaṃ, dharmadhātor etad adhivacanaṃ. api tu khalu subhūte bodhir iti tathata avitathatā (adspg i 169) ananyatathatā ananyathābhāvas, tasmād bodhir ity ucyate. api tu khalu subhūte nāmadheyanimittamātram etad yaduta bodhis, tasmād bodhir ity ucyate. api tu khalu subhūte abhedārtho bodhyarthaḥ. api tu khalu subhūte buddhānām eṣā bhagavatāṃ bodhis, tasmād bodhir ity ucyate. api tu khalu subhūte buddhair eṣā bhagavadbhir

abhisaṃbuddhās, tasmād bodhir ity ucyate. āha: yo bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattva iha bodhaye carati, sa kiṃ ṣaḍbhiḥ pāramitābhir carati yāvat sarvākārajñatāyāṃ viharati, katameṣāṃ bhagavaṃ kuśalamūlānām ācayo bhavaty apacayo vā hānir vā vṛddhir vā utpādo vā nirodho vā saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā? bhagavān āha: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ iha bodhau carati ṣaḍbhiḥ pāramitābhir carati yāvat sarvākārajñatayā carati. tasya na kasyacid dharmasya ācayo bhavaty apacayo vā hānir vā vṛddhir vā utpādo vā nirodho vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā. tat kasya heto? na hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhiḥ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kasyacid dharmasya āraṃbaṇayogena pratyupasthitā, ācaye vā apacaye vā hānaye vā vṛddhaye vā utpādāya vā nirodhāya vā saṃkleśāya vā vyavadānāya vā. āha: yadi bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ bodhir na kasyacid dharmasya āraṃbaṇayogena pratyupasthitā. tat katham idānīṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāṃ parigṛhṇāti. śīlapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti, katham adhyātmaśūnyatāyāṃ carati. bahirddhāśūnyatāyām adhyātmabahirddhāśūnyatāyāṃ yāvat svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ (adspg i 170) carati, kathaṃ dhyāneṣu apramaṇeṣu ārūpyasamāpattiṣu yāvat anupūrvavihārasamāpattiṣu carati. kathaṃ śūnyatānimittāpraṇihiteṣu vimokṣamukheṣu carati. kathaṃ daśasu tathāgatabaleṣu carati caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu aṣṭādaśaṣv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu mahāmaitryāṃ

mahākaruṇāyāṃ carati. kathaṃ daśasu bodhisattvabhūmiṣu carati. śrāvakapratyekabbuddhabhūmim atikrāmati. bodhisattvanyāmaṃ ca avakrāmati? bhagavān āha: na hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dvayacāriṇī buddhiḥ. na hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo dvayena dānapāramitāyāṃ carati. na dvayena śīlapāramitāyāṃ carati, na dvayena kṣāntipāramitāyāṃ carati, na dvayena vīryapāramitāyāṃ carati. na dvayena samādhipāramitāyāṃ carati. na dvayena prajñāpāramitāyāṃ carati. evaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ dānapāramitāṃ parigṛhṇāti yāvat prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti yāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti. āha: yadi bhagavaṃ na dvayena [f. 258a] dānapāramitāyāṃ carati, na dvayena śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carati, tat katham idānīṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ kuśalamūlair vivardhamānai prathamacittotpādam upādāya. yāvat paścimakaś cittotpādaḥ kuśalamūlair vivardhate? bhagavān āha: ye subhūte dvayena caranti, na te vivardhante kuśalamūlaiḥ. tat kasya hetoḥ? dvayaniśritā hi subhūte sarvabālapṛthagjanās, te na vivardhaṃte kuśalamūlaiḥ. bodhisattvo mahāsattvaḥ punar advayena carati, sa prathamacittotpādam upādāya kuśalamūlair vivardhate. yāvat paścimakaś cittotpāda kuśalamūlair vivardhate. tena (adspg i 171) na śakyate 'bhibhavituṃ. sadevamānuṣāsureṇa lokena, yair akuśalamūlair avamarditaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patet, tad anyair vā akuśalair dharmaiḥ saṃhṛyeta, yaiḥ saṃhṛyamāno dānapāramitāyāṃ caran kuśalair mūlair na

vivardheta, yāvat sarvākārajñatāyāṃ caran kuśalamūlair na vivardheta. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. āha: kiṃ punar bhagavaṃ bodhisattvena mahāsattvena kusalamūlānāṃ kṛte prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ? bhagagavān āha: no hīdaṃ subhūte, na bodhisattvo mahāsattvo kuśalamūlānāṃ kṛte prajñāpāramitāyāṃ carati, nāpy akuśalamūlānāṃ kṛte prajñāpāramitāyāṃ carati, na ca aparyupāsya buddhān bhagavato, na aparipūrya kuśalamūlāni. na kalyāṇamitrair aparigṛhīto bodhisattvo mahāsattvaḥ śaktaḥ sarvākārajñatām anuprāptuṃ. āha: kathaṃ bhagavaṃ paryupāsya buddhāṃ bhagavataḥ kuśalamūlaiḥ parigṛhītaḥ kalyāṇamitrair parigṛhīto bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya buddhān bhagavataḥ paryupāste, yac ca te buddhā bhagavanto bhāṣante, sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ gāthodānanidāna-ityuktakajātakavaipulya-adbhutadharmāpadānāpadeśas tat sarvam udgṛhṇāty udgṛhya vācā suparicitaṃ kṛtvā manasā ca anuprekṣitaṃ kṛtvā dṛṣṭyā supratividdhaṃ kṛtvā dhāraṇīṃ pratilabhate. dhāraṇyāpratilabdhayā pratisaṃvida utpādayati. pratisaṃvidbhir utpāditābhis (adspg i 172) tasya jātivyativṛttasyāpi te dharmā na jātu vipraṇaśyati yāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti. tatra ca tathāgateṣv arhatsu samyaksaṃbuddheṣu kuśalamūlāny avaropayati, yaiḥ kuśalamūlaiḥ parigṛhīto na jātv apāyeṣv akṣaṇeṣu copapadyate. taiś ca kuśalaiḥ mūlaiḥ āśrayapariśuddhiṃ parigṛhṇāti, yair āśrayair buddhakṣetraṃ pariśodhayati

sattvāṃś ca paripācayati, taiś ca kuśalamūlaiḥ parigṛhītaḥ kalyāṇamitrair na jātu virahito bhavati buddhaiś ca bhagavadbhiḥ bodhisattvair mahāsattvaiḥ śrāvakaiś ca ye buddhayānasya varṇāṃ bhāṣante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā buddhā bhagavantaḥ paryupāsitavyāḥ, kuśalamūlāni ca avaropayitavyāni kalyāṇamitrāṇi ca sevitavyāni. ((65)) [f. 258b]

parivarta 66.

athāyuṣmāṃ subhūtir bhagavantam etad avocat: yaḥ punar bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo naiva buddhāṃ bhagavataḥ paryupāste, na kuśalamūlāni paripūrayati, na kalyāṇamitraparigṛhīto bhavet, mā haiva bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnuyāt? bhagavān āha: nāsti subhūte bodhisattvo mahāsattvo yo buddhāṃ bhagavato 'paryupāsya kuśalamūlāny aparipūrya kalyāṇamitrair aparigṛhītaḥ sarvākārajñatām anuprāpnuyāt. tat kasya hetor? buddhān eva tāvat paryupāsya kuśalamūlāny avaropya kalyāṇamitrāṇi. sevitvā ādy api tāvat sarvākārajñatā na śakyate 'nuprāptuṃ. prāg eva aparyupāsya buddhān bhagavataḥ aparipūrya kuśalamūlāny asevitvā kalyāṇamitrāṇi sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti nedaṃ sthānaṃ vidyate. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena satye bodhiṃ niṣṭhātukāmena, kṣipraṃ ca anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena buddhān bnagavataḥ paryupāsitavyā kuśalamūlāny avaropayitavyāni kalyāṇamitrāṇi sevitavyāni. āha: kena kāraṇena bhagavaṃ bodisattvo mahāsattvo buddhān bhagavataḥ paryupāsya kuśalamūlāny avaropya kalyāṇamitrāṇi sevitvā sarvākārajñatāṃ na anuprāpnoti? bhagavān āha: upāyakauśalavirahitatvāt, so 'nenopāyo na śruto bhavati teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikāt, tāni ca kuśalamūlāni na avaropitāni. (adspg i 174) tāni ca kalyāṇamitrāṇi na sevitāni. ye 'syopāyam upadiśanti. āha: katamad bhagavāṃs tad upāyakauśalaṃ yenopāyakauśalena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva prathamacittotpādam

upādāya dānapāramitāyāṃ caraṃ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dānaṃ dadāti, buddhebhyo bhagavadbhyas pratyekabuddhebhyaḥ śrāvakebhyo manuṣyabhūtebhyaḥ amanuṣyabhūtebhyaḥ. sa taiḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair samanvāgato na ca asya dāne dānasaṃjñā bhavati, na pratigrāhake pratigrāhakasaṃjñā bhavati, na dāyake dāyakasaṃjñā bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte svalakṣaṇaśūnyān sarvadharmān jānāty asato 'saṃbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttān sarvadharmān paśyati. dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avataraty akiñcitsamarthāḥ sarvadharmā ity asaṃskāralakṣaṇena avatarati. so 'nenopāyakauśalena samanvāgata kuśalamūlair vivardhate, sa kuśalamūlair vivardhamāno dānapāramitāyāṃ carati, dānapāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati. na ca dānaphalam āśaṃsate yad dānaphalaṃ saṃsāre paribhuṃjīta anyatra sattvaparitrāṇatāyai sattvaparimocanatāyai dānapāramitāyāṃ carati. upāyakauśalyanirdeśaparivartaḥ. ((66))

pativarta 67.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ caraṃ prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ śīlaṃ rakṣati. tasya naiva rāga cittam āvṛnoti na doṣo na moho na anuśayā na paryutthānāni na anye 'py akuśalā dharmā ye bodheḥ paripanthakarā, tadyathā mātsaryaṃ vā dauśīlyaṃ vā kṣobhaṇacittaṃ vā kausīdyacittaṃ vā hīna [f. 259a] vīryacittaṃ vā vibhrāntacittaṃ vā dauṣprajñacittaṃ vā māno vā avamāno vā adhimāno vāsmimāno vā. śrāvakapratyekabuddhacittaṃ vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān sarvadharmān jānāty, asato 'saṃbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati. dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avataraty akiñcitsamarthāt sarvadharmā ity asaṃskṛtalakṣaṇena avatarati. so 'nenopāyakauśalena samanvāgataḥ kuśalamūlair vivardhate. sa kuśalamūlair vivardhamānaḥ śīlapāramitāyāṃ carati. sa śīlapāramitāyāṃ caraṃ sattvāṃś ca paripācayati. buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati. na ca śīlaphalam ākāṇkṣate, yac chīlaphalaṃ saṃsāre paribhuṃjīta anyatra sattvaparitrāṇatāyai sattvaparipācanatāyai śīlapāramitāyāṃ carati. ((67))

parivarta 68.

evaṃ kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā kartavyā. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caraṃ prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ prajñāṃ bhāvayati. tasya naiva rāga cittam āvṛṇoti, na doṣo yāvan na śrāvakapratyekabuddhacittaṃ vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa subhūte svalakṣaṇaśūnyān sarvadharmān jānāty asato 'saṃbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati. dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avataraty akiñcit asamarthāḥ sarvadharmā ity asaṃskṛtalakṣaṇena avatarati. so 'nenopāyakauśalena samanvāgataḥ kuśalamūlair vivardhate sa kuśalamūlair vivardhamānaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. sa prajñāpāramitāyāṃ caraṃ sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati. na ca prajñāphalam ākāṃkṣate yat prajñāphalaṃ saṃsāre paribhuṃjītānyatra sattvaparitrāṇatāyai sattvaparimocanatāyai prajñāpāramitāyāṃ carati. ((68))

parivarta 69.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamadhyānaṃ samāpadyate yāvat caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate, maitriṃ yāvad upekṣāṃ samāpadyate, ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiṃ samāpadyate. na ca vipākaṃ parigṛhṇāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa upāyakauśalena samanvāgato yenopāyakauśalena tān dhyāna apramāṇaārūpyasamāpattīn svalakṣaṇaśūnyān jānāti yāvad anabhinirvṛttān jānāti. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva prathamacittotpādam upādāya upāyakauśalena samanvāgato darśanabhāvanāprahātavye ca mārge carati, na ca srotaāpattiphalam anuprāpnoti na sakṛdāgāmīphalaṃ na anāgāmīphalaṃ na arhattvam anuprāpnoti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān sarvadharmān jānāti yāvad anabhinirvṛttān jānāti. teṣu ca bodhipakṣikeṣu dharmeṣu caraṃc chrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya anutpattikeṣu dharmeṣu kṣānti. punar aparaṃ subhūte 'bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann aṣṭau vimokṣān samāpadyate navānupūrvasamāpattīn samāpadyate na ca srotaāpattiphalam anuprāpnoti yāvan na arhattvam anuprāpnoti. tat (adspg i 178) kasya hetoḥ? tathā hi svalakṣaṇaśūnyān sarvadharmān [f. 259b] jānāti yāvad anabhinirvṛttāṃ sarvadharmān jānāti. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo daśasu tathāgatabaleṣu paricayaṃ karoti, caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ ca paricayaṃ karoti. na ca tāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti yāvan na

buddhakṣetraṃ pariśodhitaṃ bhavati sattvāś ca paripācitā bhavanti. evaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. āha: paramabuddhimāṃ khalu bhagavan bodhisattvo mahāsattvo bhavati, ya evaṃ gaṃbhīreṣu dharmeṣu carati na ca vipākaṃ parigṛhṇāti. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. paramabuddhimān bodhisattvo mahāsattvo ya evaṃ gaṃbhīreṣu dharmeṣu carati, na ca vipākaṃ parigṛhṇāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svabhāvato na calati. āha: kasya svabhāvato na calati? bhagavān āha: abhāvān na calati. yat punaḥ subhūtir evam āha: kasya svabhāvān na calati? rūpasya svabhāvāṃ na calati, vedanāyā saṃjñāyā saṃskārāṇāṃ vijñānasya svabhāvān na calati, dānapāramitāyā svabhāvān na calati, śīlapāramitāyā svabhāvān na calati, kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyā prajñāpāramitāyā svabhāvān na calati. dhyānasvabhāvān na calaty apramāṇasvabhāvān na calaty ārūpyasamāpattisvabhāvān na calati. smṛtyupasthānānāṃ svabhāvān na calati. yāvad āryāṣṭāṅgasya mārgasya svabhāvān na calati. śūnyatāsamādher ānimittasya samādher apraṇihitasya samādheḥ svabhāvān na calaty aṣṭavimokṣanavānupūrvasamāpattisvabhāvān (adspg i 179) na calati. daśānāṃ tathāgatabalānāṃ svabhāvān na calati yāvad aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ svabhāvān na calati. mahāmaitryā mahākaruṇāyā svabhāvān na calati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ya eṣāṃ dharmāṇāṃ svabhāvaḥ so 'bhāvaḥ. na hi subhūte abhāvena abhāvaḥ śakyam abhisaṃboddhuṃ. āha: kiṃ punar bhagavan

bhāvena bhāvaḥ śakyam abhisaṃboddhuṃ? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: tad abhāvena bhāvaḥ śakyam abhisaṃboddhuṃ? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: tad abhāvena abhāvaḥ śakyam abhisaṃboddhuṃ? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: tad bhāvena abhāva sakyam abhisaṃboddhuṃ? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. āha: tan mā haiva bhagavan na prāptir na abhisamayo bhaviṣyati, yadi na abhāvena abhāvasya abhisamayo na bhāvena bhāvasya abhisamayaḥ na abhāvena bhāvasya abhisamayo na bhāvena abhāvasya abhisamayaḥ. bhagavān āha: asty abhisamayo, na punar anena catuṣka abhinirhāreṇa. āha: katham idāniṃ bhagavann abhisamayaḥ? bhagavān āha: yatra naiva bhāvo na abhāvaḥ sa tādṛśo 'bhisamayaḥ yatraite prapaṃcā na saṃvidyante, aprapaṃcyonisprapañco 'bhisamayaḥ. āha: kaḥ punar bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prapañcaḥ? bhagavān āha: rūpaṃ nityam ity anityam iti vā bodhisattvasya mahāsattvasya prapañca. vedanāsaṃjñasaṃṣkāravijñānaṃ nityam ity anityam iti vā prapañcaḥ. rūpaṃ sukham iti [f. 260a] vā duḥkham iti vā prapañca. vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaṃ sukham iti vā duḥkham iti vā prapañca. rūpam ātmety anātmeti vā prapañca. vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānam ātmety anātmeti (adspg i 180) vā prapañca. rūpaṃ śāntam ity aśāntam iti vā prapañca. vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaṃ śāntam ity aśāntam iti vā prapañca. rūpaṃ parijñeyam aparijñeyam iti vā prapañca. vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaṃ parijñeyam aparijñeyam iti vā prapañca. duḥkham āryasatyaṃ parijñeyam iti prapañca, samudaya prahātavya iti prapañca,

nirodhaḥ sākṣātkartavya iti prapañcaḥ, mārgo bhāvayitavya iti prapañcaḥ. catvāri dhyānāni bhāvayitavyāni iti prapañcaḥ catvāry apramāṇāni bhāvayitavyāni iti prapañcaḥ catasraḥ ārūpyasamāpattayo bhāvayitavyā iti prapañcaḥ. catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni bhāvayiṣyāmi iti prapañcaḥ catvārariddhipādā bhāvayitavyā iti prapañcaḥ. evaṃ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgo mārgo bhāvayitavyā iti prapañcaḥ. śūnyatāvimokṣamukham ānimittaṃ vimokṣamukham apraṇihitaṃ vimokṣamukhaṃ bhāvayitavyam iti prapañcaḥ aṣṭau vimokṣā navānupūrvasamāpattayo bhāvayitavyā iti prapañcaḥ, śrotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmīphalam anāgāmīphalam arhattvaṃ samatikrāmiṣyāmi iti prapañcaḥ. pratyekabuddhabhūmiṃ samatikrāmiṣyāmi iti prapañcaḥ daśabodhisattvabhūmīn paripūrayiṣyāmi iti prapañcaḥ bodhisattvanyāmam avakrāmiṣyāmi iti prapañcaḥ, buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmi iti prapañcaḥ, sattvān paripācayiṣyāmi iti prapañcaḥ. daśatathāgatabalāny utpādayisyāmi iti prapañcaḥ, catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān utpādayiṣyāmi iti prapañcaḥ. sarvākārajñatām anuprāpsyāmi iti prapañcaḥ sarvavāsanānusandhikleśaṃ prahāsyāmi iti prapañcaḥ. tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ nityam ity anityam ity aprapañcyan na prapañcayati (adspg i 181) vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaṃ nityam ity anityam ity aprapañcyan na prapañcayati ... nnityam ity anityam ity aprapañcyan na prapañcayati. yāvat sarvākārajñātām anuprāpsyāmi ity aprapañcyan na

prapañcayati. sarvavāsanānusandhikleśaṃ prahāsyāmi ity aprapañcyan na prapañcayati. tat kasya hetor? na hi svabhāvaḥ svabhāvaṃ prapañcayati. na abhāva abhāvaṃ prapañcayati. na ca svabhāva abhāvau sthāpayitvā anyaḥ kaścid dharma upalabhyate, yaḥ prapañcayed yena vā prapañcayed yatra vā prapañcayet. tasmāt tarhi subhūte niṣprapañcyaṃ rūpaṃ. niṣprapañcyā vedanāsaṃjñāsaṃskārā niṣprapañcyaṃ vijñānaṃ. yāvan niṣprapañcyā sarvākārajñatā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena niṣprapañcyāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. api tu khalu subhūte nāsti rūpasya svabhāvo nāsti vedanāyāḥ saṃjñāyā saṃskārāṇāṃ nāsti vijñānasya svabhāvaḥ. yāvan nāsti sarvākārajñatāyā svabhāvaḥ. yasya svabhāvo nāsti tad niṣprapañcyaṃ. [f. 260b] anena subhūte kāraṇena niṣprapañcyaṃ rūpaṃ niṣprapañcyā vedanāsaṃjñāsaṃskārā niṣprapañcyaṃ vijñānaṃ. yāvan niṣprapañcyā sarvākārajñatā. evaṃ khalu suhhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvanyāmam avakrāmati. āha: yadi bhagavan na kasyacid dharmasya svabhāva upalabhyate. katamena mārgeṇa bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvanyāmam avakrāmati, śrāvakamārgeṇa vā pratyekabuddhamārgeṇa vā buddharmārgeṇa vā? bhagavān āha: na subhūte śrāvakamārgeṇa bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvanyāmam avakrāmati. na (adspg i 182) pratyekabuddhamārgeṇa na buddhamārgeṇa. api tu khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgeṣu śikṣitvā bodhisattvanyāmam avakrāmati. tadyathāpi nāma aṣṭamakaḥ sarvamārgeṣu śikṣitvā samyaktvanyāmam avakrāmati. na ca tāvat phalam

anuprāpnoti yāvan na phalamārgam utpādayati, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān utpādya bodhisattvanyāmam avakrāmati. na ca tāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti. yāvan na vajropamaḥ samādhiḥ pratilabdho bhavati. sa tasya samādheḥ pratilaṃbhād ekakṣaṇasamāyuktayā prajñayā sarvākārajñatām anuprāpnoti. āha: yadi bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgān paripūrya bodhisattvanyāmo 'vakrāmitavyaḥ, nanu bhagavann anya eva aṣṭamakasya mārgaḥ anyaḥ srotaāpannasya anyaḥ sakṛdāgāmitāyai pratipannakasya anyaḥ sakṛdāgāminaḥ anyo 'nāgāmitāyai pratipannakasya anyo 'nāgāminaḥ anyo 'rhattvapratipannakasya anyo 'rhato mārgaḥ anyaḥ pratyekabuddhasya anyaḥ tathāgatasya arhataḥ samyaksaṃbuddhasya mārgaḥ. yadi bhagavann anya eṣāṃ mārgas, tat kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgān paripūrya bodhisattvanyāmo 'vakramitavyaḥ? yadi bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgāḥ paripūrayitavyāḥ, tan mā haiva bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'ṣṭamakamārgam utpādya aṣṭamako bhaved, darśanamārgam utpādya srotaāpanno bhaved, bhāvanāmārgam utpādya sakṛdāgāmīpratipannako bhavet. sakṛdāgāmī bhaved anāgāmīpratipannako bhaved anāgāmī bhaved arhattvapratipannako bhaved (adspg i 183) arhan bhavet pratyekabuddhamārgam utpādya pratyekabuddho bhaved, asthānaṃ ca bhagavann anavakāśo yad bodhisattvo mahāsattvo 'ṣṭamako bhūtvā bodhisattvanyāmam avakrāmen nedaṃ stānaṃ vidyate yad bodhisattvanyāmam avakrāman sarvākārajñatām anuprāpnuyān nedaṃ sthānaṃ vidyate. evaṃ śrotaāpattiphalam anuprāpya

sakṛdāgāmīphalam anuprāpya anāgāmīphalam anuprāpya arhattvam anuprāpya pratyekabodhim anuprāpya bodhisattvanyāmam avakrāmet bodhisattvanyāmam avakrāman sarvākārajñatām anuprāpnuyān nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kathaṃ bhagavan jānīyāma bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān paripūrya bodhisattvanyāmam avakrāmati, bodhisattvanyāmam avakramya sarvākārajñatām anuprāpnoti. sarvavāsanānusandhiṃ ca prajahāti? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. asthānaṃ subhūte anavakāśo yad bodhisattvo mahāsattvo 'ṣṭamako bhūtvā śrotaāpattiphalaṃ ca anuprāpyayāvad arhattvaṃ ca anuprāpya pratyekabodhiṃ ca anuprāpya bodhisattvanyāmam avakrāmen nedaṃ sthānaṃ vidyate. bodhisattvanyāmam anavakramya sarvākārajñatām anuprāpnuyān nedaṃ sthānaṃ vidyate. api tu khalu subhūte [f. 261a] bodhisattvo mahāsattvo prathamacittotpādam upādāya ṣaṭsu pāramitāsu carann aṣṭau bhūmīñ jñānena ca darśanena ca atikrāmati. katamā aṣṭau? śūklavidarśanabhūmi gotrabhūmir aṣṭamakabhūmi darśanabhūmis tanubhūmir vītarāgabhūmiḥ kṛtāvībhūmiḥ pratyekabuddhabhūmiḥ īdṛśaḥ sa imā aṣṭau bhūmīñ jñānena ca darśanena ca atikramya mārgākārajñatayā bodhisattvanyāmam avakrāmati. bodhisattvanyāmam avakramya sarvākārajñatājñānena sarvavāsanānusandhikleśaṃ (adspg i 184) prajahāti. tatra subhūte. yad aṣṭamakasya jñānaṃ sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yac chrotaāpannasya jñānaṃ ca prahāṇaṃ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ. yat sakṛdāgāmino jñānaṃ ca prahāṇaṃ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ. yad anāgāmino jñānaṃ ca

prahāṇaṃ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ. yad arhataḥ jñānaṃ ca prahānaṃ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yat pratyekabuddhasya jñānaṃ ca prahāṇaṃ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ. tad bodhisattvo mahāsattvo śrāvakapratyekabuddhamārgān paripūrya mārgākārajñatājñānena bodhisattvanyāmam avakrāmati. bodhisattvanyāmam avakramya sarvākārajñatājñānena sarvavāsanānusandhikleśaṃ prajahāti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān paripūrya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvasattvānāṃ phalopājīvyo bhavati. āha: ya ime bhagavan mārgāḥ, śrāvakamārgaḥ pratyekabuddhamārgo buddhamārgas, tat katamātra bhagavan mārgākārajñatāmārgaḥ? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena mārgākārajñatāviśuddhir utpādayitavyā. tatreyaṃ subhūte mārgākārajñatāviśuddhiḥ, yair yair ākārair yair yair liṅgair yair yair nimittair mārgaḥ sūcyate. tatra tān ākārān tāni liṅgāni tāni nimittāni bodhisattvena mahāsattvena abhisaṃboddhavyāny abhisaṃbuddhya pareṣām ākhyātavyāni. deśayitavyāni prakāśayitavyāni, prajñāpayitavyāni pratiṣṭhāpayitavyāni, parasya vinayanārthaṃ yathā paro jānīyāt, tatra bodhisattvena mahāsattvena sarvarutasaṃketaghoṣā (adspg i 185) abhyudīrayitavyāḥ ādhārayitavyāḥ yādṛśais trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ vijñāpayen pratiśrutkā ājñānana arthena. tad anena api subhūte paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgāḥ paripūrayitavyāḥ mārgākārajñatāṃ paripūrya sattvānām āśayā jñātavyāḥ. nairayikānāṃ sattvānāṃ mārgo jñātavyaḥ

hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ, tataś ca nairayikā mārgato nivārayitavyāḥ hetuto nivārayitavyā phalato nivārayitavyāḥ, tiryagyonikā mārgato nivārayitavyāḥ hetuto nivārayitavyā phalato nivārayitavyāḥ, yamalaukikā mārgato nivārayitavyāḥ hetuto nivārayitavyā phalato nivārayitavyāḥ, kinnarāṇāṃ mahoragānāṃ nāgānāṃ yakṣāṇāṃ manuṣyānāṃ mārgo jñātavyaḥ hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ. devānāṃ mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ. brahmaṇānāṃ mārgo jñātavyo hetur jñātavya phalaṃ jñātavyaṃ. ābhāsvarāṇāṃ devānāṃ mārgo jñātavyo hetur jñātavya phalaṃ jñātavyaṃ. śubhakṛtsnānāṃ vṛhatphalānām asaṃjñisattvānām avṛhāṇām atapānāṃ sudṛśānāṃ [f. 261b] sudarśanānām akaniṣṭhānāṃ devānāṃ mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ. ākāśānantyāyatanānāṃ devānāṃ mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ. yāvat naivasaṃjñānāsaṃjñāyatananaṃ devānāṃ mārgo jnātavyo hetur jnātavya phalaṃ jñātavyaṃ. catvāri smṛtyupasthānāni jñātavyāni catvāri samyakprahāṇāni catvāri ṛddhipādā pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni jñātavyāni yāvac śūnyatāvimokṣamukham ānimittaṃ vimokṣamukham apraṇihitaṃ vimokṣamukhaṃ (adspg i 186) jñātavyaṃ daśatathāgatabalāni jñātavyāni catvāri vaiśāradyāni jñātavyāni catasraḥ pratisaṃvido jñātavyāḥ aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā jñātavyāḥ mahāmaitrī jñātavyā mahākaruṇā jñātavyā. yaiś ca mārgair ye sattvā srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayitavyās tāṃ srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati. yāvad ye 'rhattve pratiṣṭhāpayitavyās tān arhattve pratiṣṭhāpayati. ye pratyekabodhau

pratiṣṭhāpayitavyās tāṃ pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati. ye bodhau pratiṣṭhāpayitavyās tāṃ bodhau pratiṣṭhāpayati. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mārgākārajñatā yatra bodhisattvo mahāsattva śikṣitvā sattvāśayatām avatarati. sattvāśayatām avatīrya. tathaiva dharmaṃ deśayati. sā ca asya dharmadeśanā akṣūṇā amoghāś ca bhavati. tat kasya hetos? tathā hy anena pareṣām indriyāṇi prabhāvitāni bhavanti. sa sattvānāṃ gatiṃ cāgatiñ ca cyutim upapattiṃ ca prajānāti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ. atra prajñāpāramitāyāṃ sarvamārgā antargatā. ye kecid bodhipakṣikā dharmā yatra bodhisattvena mahāsattvena caritavyaṃ śrāvakair vā pratyekabuddhair vā caritavyaṃ. āha: yadi bhagavan ye ca bodhipakṣikā dharmā yā ca bodhiḥ sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇā. kathaṃ bhagavaṃ bodhipakṣikā dharmā bodher āhārakā bhavanti. na hi bhagavana na saṃyukto na visaṃyuktaḥ arūpiṇo 'nidarśano 'pratigho ekalakṣaṇo yadutālakṣaṇo dharma kasyacid dharmasya āhārako (adspg i 187) vā apahārako vā. tadyathāpi nāma bhagavan na ākāśaṃ kasyacid dharmasya āhārako vā apahārako vā, evam eva bhagavan na svalakṣaṇaśūnyo dharmaḥ kasyacid dharmasya āhārako vā apahārako vā. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etan. na subhūte svalakṣaṇaśūnyo dharmaḥ kasyacid dharmasya āhārako vā apahārako vā. ye punaḥ subhūte sattvāḥ svalakṣaṇaśūnyān dharmān na jānanti teṣām arthāyaivaṃ nirdiśyate. ime bodhipakṣikā dharmā bodher

upanāyakā bhavanti iti. api tu khalu punar subhūte yac ra rūpaṃ yā ca vedanā yā ca saṃjñā ye ca saṃskārā yac ca vijñānaṃ yā ca dānapāramitā yā ca śīlapāramitā yā ca kṣāntipāramitā yā ca vīryapāramitā. yā ca dhyānapāramitā yā ea prajñāpāramitā yā ca ādhyātmaśūnyatā yā ca bahirddhāśūnyatā yāvad yā ca svalakṣaṇaśūnyatā yac ca prathamadhyānaṃ yā ca yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattir ye ca catvāri smṛtyupasthānāni yo ca yāvad āryāṣṭāṅgo mārgo ye ca yāvat trivimokṣamukhāni ye [f. 262a] ca yāvad aṣṭau vimokṣā yāvan navānupūrvavihārasamāpattayaḥ ye ca yāvad daśatathāgatabalāni catvari vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvidaḥ aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā yā ca mahāmaitrī yā ca mahākaruṇā yā ca yāvat sarvākārajñatā asminn ārye dharmavinaye sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇāḥ. te ca khalu punaḥ subhūte tathāgatena sattvānām avataraṇārtham evaṃ lokavyavahāreṇa vyāhṛtā na punaḥ paramārthena. tatra subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvatra jñānena ca darśanena śikṣitavyaṃ, jñānena darśanena śikṣitvā kecid dharmāḥ prativeddhavyāḥ (adspg i 188) kecid dharmā na prativeddhavyāḥ. katame dharmā bodhisattvena mahāsattvena jñānena darśanena śikṣitvā prativeddhavyāḥ, katame dharmā jñānena darśanena śikṣitvā na prativeddhavyāḥ? śrāvakapratyekabuddhadharmāḥ śikṣitvājñānena darśanena ca na prativeddhavyāḥ, sarvākārajñatājñānena sarvākāraiḥ sarvadharmā prativeddhavyāḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena āryadharmavinaye

prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ. āha: āryo dharmavinayo āryo dharmavinaya iti bhagavann ucyate. kiyatā bhagavann āryo dharmavinaya ity ucyate? bhagavān āha: iha subhūte śrāvakāḥ pratyekabuddhā bodhisattvā mahāsattvāś ca tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā rāgeṇa na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ doṣeṇa na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ mohena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ satkāyadṛṣṭyā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ vicikitsayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ śīlavrataparāmarśena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ kāmarāgavyāpādena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ rūparāgārūparāgeṇa na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ avidyayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ manauddhatyena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ prathamena dhyānena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ yāvat caturthena dhyānena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ maitryā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ karuṇayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ muditayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ upekṣayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ yāvat naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ caturbhiḥ smṛtyupasthānair na saṃyukta na visaṃyuktāḥ yāvan mahāmaitryā mahākaruṇayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, saṃskṛtadhātunā na (adspg i 189) saṃyuktā na visaṃyuktāḥ asaṃskṛtadhātunā na saṃyuktā na visaṃyuktā iti. tena te āryā ity ucyante. teṣāṃ cāyaṃ dharmo vinayaś ca, tasmād āryo dharmavinaya ity ucyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarvadharmā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇāḥ. te arūpiṇaḥ arūpiṇāḥ sārdhaṃ na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, anidarśanā anidarśanena sārdhaṃ na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, apratighā

apratighena sārdhaṃ na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, alakṣaṇā alakṣaṇena sārdhaṃ na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ. iyaṃ subhūte arūpy anidarśanā apratighā ekalakṣaṇā alakṣaṇā pāramitā bodhisattvānāṃ [f. 262b] mahāsattvānāṃ yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ, yo 'tra śikṣitvā na kasyacid dharmasya lakṣaṇam upalabhate. subhūtir āha: na punar bhagavan rūpalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānalakṣaṇe śikṣitavyaṃ. na cakṣurlakṣaṇe śikṣitavyaṃ na yāvat manolakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na pṛthivīdhātor abdhātor tejodhātor vāyurdhātor ākāśadhātor vijñānadhātor lakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na dānapāramitāyā lakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā na prajñāpāramitāyā lakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nādhyātmaśūnyatālakṣaṇe śikṣitavyaṃ yāvan na svalakṣaṇaśūnyatālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na pratha madhyānalakṣaṇe śikṣitavyaṃ yāvan na caturthadhyānalakṣaṇe śikṣitavyaṃ na maitryā lakṣaṇe śikṣitavyaṃ na yāvan naivasāṃjñānāsaṃjñāyatanalakṣaṇe śikṣitavyaṃ na smṛtyupasthānānāṃ lakṣaṇe śikṣitavyaṃ yāvan na āryāṣṭāṅgamārgasya lakṣaṇe (adspg i 190) śikṣitavyaṃ, na śunyatā samādher nānimittasya samadher nāpraṇihitasya samādher laksane śikṣitavyaṃ, na vimokṣāṇāṃ na anupūrvasamāpattīnāṃ lakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na daśabalānāṃ na caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ ca catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ na aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ lakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na mahāmaitryā na mahākaruṇāya lakṣaṇe śikṣitavyaṃ na

duḥkhāryasatyānāṃ lakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na samudayalakṣaṇe śikṣitavyaṃ na nirodhalakṣaṇe śikṣitavyaṃ na mārgalakṣaṇe śikṣitavyaṃ nāryalakṣaṇe śikṣitavyaṃ nānulomapratilomapratītyasamutpādalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na saṃskṛtadhātulakṣaṇe śikṣitavyaṃ na asaṃskṛtadhātulakṣaṇe śikṣitavyaṃ. yadi bhagavann atrāpi dharmalakṣaṇeṣu na śikṣitavyaṃ, kathaṃ bhagavann aśikṣitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmalaksaṇe saṃskāralakṣaṇe ca śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmiṣyaty. anatikramya śrāvakapratyekabuddhabhūmiṃ kathaṃ bodhisattvanyāmam avakramiṣyati, bodhisattvanyāmam anavakramya kathaṃ sarvākārajñatām anuprāpnoti, sarvākārajñatām ananuprāpya kathaṃ dharmacakraṃ pravartayiṣyati, dharmacakram apravartya kathaṃ sattvān saṃsārāt parimocayiṣyati, śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahayānena vā? bhagavān āha: yadi subhūte kasyacid dharmasya laksaṇaṃ bhavet tad bodhisattvena mahāsattvena tatra lakṣaṇeṣu śikṣitavyaṃ. yasmāt tarhi subhūte sarvadharmāḥ alakṣaṇā arūpiṇo anidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇā. tasmād bodhisattvena mahāsattvena naiva lakṣaṇe śikṣitavyaṃ nālakṣaṇe. tat kasya hetor? na hi pūrvam alakṣaṇā abhūvan paścāt salakṣaṇā bhūtāḥ, yasmāt tarhi (adspg i 191) subhūte pūrvam apy ete dharmā etarhy apy alakṣaṇās tasmād bodhisattvena mahāsattvena naiva lakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na alakṣaṇe. tat kasya hetor? utpādād vā anutpadād vā tathāgatānāṃ sthita evāyam alakṣaṇadhātur. [f. 263a] āha: yadi bhagavann alakṣaṇāḥ sarvadharmāḥ na vilakṣaṇas, tat kathaṃ bodhisattvasya

mahāsattvasya prajñāpāramitabhāvanā bhaviṣyati? na ca bhagavann abhāvayitvā prajñāpāramitāṃ bodhisattvena mahāsattvena śakta śrāvākabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā atikramituṃ, anatikramya śrāvakabhūmiṃ pratyekabuddhabhūmiṃ na ca śakyaṃ bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvanyāmo 'vakramituṃ, anavakramya bodhisattvanyāmaṃ na śakyaṃ bodhisattvena mahāsattvena anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntim utpādayituṃ, anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntir notpādya na śakyam abhijñā utpādayituṃ, bodhisattvo 'bhijñā anutpade na śakyaṃ buddhakṣetraṃ pariśodhayituṃ sattvāṃś ca paripācayituṃ, buddhakṣetram apariśodhya sattvāṃś ca aparipācya na śakyaṃ sarvākārajñatām anuprāptuṃ, ananuprāpya sarvākārajñatāṃ na śakyaṃ dgarmacakraṃ pravartayituṃ, dharmacakram apravartya na śakyaṃ sattvāṃ srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayituṃ na sakṛdāgāmiphale na anāgāmiphale na arhattve na pratyekabodhau pratiṣṭhāpayituṃ, nāpi śakyaṃ sattvān dānamaye puṇyakriyāvastuni pratiṣṭhāpayituṃ na śīlamaye bhāvanāmaye puṇyakriyāvastuni pratiṣṭhāpayituṃ. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. alakṣaṇā subhūte sarvadharmā na vilakṣaṇāḥ. āha: ta katham alakṣaṇeṣu dharmeṣu prajñāpāramitābhāvanā bhavati? bhagavān (adspg i 192) āha: na subhūte prajñāpāramitābhāvanā bodhisattvasya mahāsattvasya vilakṣaṇā naivalakṣaṇā. alakṣaṇabhāvanā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanā. āha: tat katham alakṣaṇā prajñāpāramitābhavanā bhavati? bhagavān āha: sarvadharmavibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. āha: tat kathaṃ bhagavaṃ

sarvadharmavibhāvanā? bhagavān āha: rūpavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. cakṣuśrotraghrāṇajihvākāyamanovibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. āyūhavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. niryūhavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. prathamadhyānavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. dvitīyadhyānatṛtīyadhyānacaturthadhyānavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. maitrīvibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. karuṇāmuditā upekṣāvibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. ākāsānantyāyatanavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. vijñānānantyāyatanākiṃcanyāyatananaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. buddhānusmṛtivibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. dharmānusmṛtisaṃghānusmṛtiśīlānusmṛtityāgānusmṛtidevatānusmṛtyudvegānusmṛtyānāpānānusmṛtimaraṇānusmṛtikāyagatānusmṛtivibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. anityasaṃjñāduḥkhasaṃjñānātmasaṃjñāśubhasaṃjñāvibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. pratītyasamutpādavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. ātmasaṃjñāvibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. sattvasaṃjñajīvasaṃjñājantusaṃjñāmanujasaṃjñā mānavasaṃjñā [f. 263b] (adspg i 193) poṣasaṃjñāpudgalasaṃjñākārakasaṃjñākārapakasaṃjñāvibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. nityasaṃjñāsukhasaṃjñāśubhasaṃjñātmasaṃjñāvibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. smṛtyupasthānavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā.

samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāryāṣṭāṅgamārgavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. śūnyatāsamādhivibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. ānimittasamādhyapraṇihitasamādhivibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. aṣṭavimokṣavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. navānupūrvasamāpattivibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. savitarkasavicārasamādhivibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. avitarkasavicāramātrasamādhivibhāvanābhāvanā prajnāpāramitābhāvanā. avitarkāvicārasamādhivibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. duḥkhāryasatyavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. samudayanirodhamārgāryasatyavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. duḥkhajñānasamudayajñānanirodhajñānamārgajñānavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. kṣayajñānavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. anutpādajñānadharmajñānānvayajñānasaṃvṛtijñānaparicayajñānayathāvajjñānavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. dānapāramitāvibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. śīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitāvibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. adhyātmaśūnyatāvibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. bahirddhāśūnyatā adhyātmabahirddhāśūnyatāśūnyatāśūnyatāmahāśūnyatāparamārthaśūnyatā (adspg i 194) saṃskṛtaśūnyatāsaṃskṛtaśūnyatātyantaśunyatānavarāgraśūnyatāanavakāraśūnyatāprakṛtiśūnyatāsarvadharmaśūnyatāsvalakṣaṇaśūnyatābhāvaśūnyatāsvabhāvaśūnyatābhāvasvabhāvaśūnyatāvibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. daśatathāgatabalavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā.

caturvaiśāradyacatupratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāvibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. mahāmaitrimahākaruṇāvibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. srotaāpattiphalavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. sakṛdāgāmiphalānāgāmiphalārhatvapratyekabodhivibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. sarvākārajñatāvibhāvanabhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. sarvavāsanānusandhiprahāṇavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavaṃ rūpavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā yāvat kathaṃ sarvavāsanānusandhiprahānavibhāvanābhāvanā prajñāpāramitābhāvanā? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ bhāva iti na bhāvayati yāvad vijñānaṃ bhāva iti na bhāvayati. yāvat sarvākarajñatāṃ bhāva iti na bhāvayati yāvat sarvavāsanānusandhiprahāṇaṃ [f. 264a] bhāva iti na bhāvayati. tat kasya hetoḥ? nāsti subhūte bhāvasaṃjñinaḥ dānapāramitābhāvanā, nāsti śilapāramitābhāvanā kṣāntipāramitābhāvanā vīryapāramitābhāvanā dhyānapāramitābhāvanā nāsti subhūte bhāvasaṃjñinaḥ prajñāpāramitābhāvana. (adspg i 195) nāsti bhāvasaṃjñinaḥ yāvat sarvākārajñatābhāvanā. tat kasya hetos? tathā hi subhūte tasja bhāve saktasya dānena śīlena kṣāntyā vīryeṇa dhyānena prajñāyām eṣa saṃgaḥ. yas tathā saktas tasya nāsti mokṣaḥ. nāsti subhūte bhāvasaṃjñinaḥ smṛtyupasthānabhāvanā, na samyakprahāṇabhāvanā ṛddhipādābhāvanā indriyabhāvanā balabhāvanā, na bodhyaṅgabhāvanā na mārgabhāvanā na śūnyatābhāvanā na animittabhāvanā na apraṇihitabhāvanā, yāvan nāsti

sarvākārajñatābhāvanā. tat kasya hetos? tathā hi subhūte sa bhāve saktaḥ. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kim iti bhagavan bhāvaḥ? kim ity abhāvaḥ? bhagavān āha: dvayaṃ subhūte bhāvaḥ, advayam abhāvaḥ. āha: kim iti bhagavan dvayaṃ? bhagavān āha: rūpasaṃjñā subhūte dvayaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānasaṃjñā dvayaṃ, cakṣuḥsaṃjñā yāvat manosaṃjñā dvayaṃ, rūpasaṃjñā yāvad dharmasaṃjñā yāvad buddhasaṃjñā bodhisaṃjñā saṃskṛtadhātusaṃjñā asaṃskṛtadhātusaṃjñā yāvat subhūte sarvasaṃjñā yāvac ca asaṃjñā sarvam etad dvayaṃ. yāvad dvayaṃ tāvad bhāvaḥ, yāvad bhāvas tāvat saṃskṣro, yāvat saṃskāras tāvat sattvā na parimucyante jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ (adspg i 196) tad anena api subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam: nāsti dvayasaṃjñino dānaṃ nāsti śīlaṃ nāsti kṣāntir nāsti vīryaṃ nāsti dhyānaṃ nāsti prajñā, nāsti mārgo nāsti prāptir nāsty abhisamayo, nāsty antaśaḥ ānulomiky api kṣāntiḥ, kutaḥ punar rūpasya parijñā yāvad vijñānasya parijñā, yāvat sarvākārajñatāyāḥ parijñā? yasya nāsti mārgabhāvanā, kutas tasya srotaāpattiphalaṃ kuto yāvad arhatvaṃ kutaḥ pratyekabodhiḥ, kuto yāvat sarvavāsanānusandhiprahāṇaṃ? ((69))

parivarta 70.

athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bhāvasaṃjñinaḥ anulomiky api kṣāntir nāsti, kutaḥ punaḥ prāptiḥ kuto 'bhisamayaḥ? kiṃ punar abhāvasaṃjñinaḥ anulomikī kṣāntiḥ nāsti, śuklavidarśanabhūmir vā gotrabhūmir vā aṣṭamakabhūmir vā darśanabhūmir vā tanubhūmir vā vītarāgabhūmir vā kṛtāvībhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā bodhisattvabhūmir vā buddhabhūmir vā. mārgabhāvanā vā yāṃ mārgabhāvanām āgamya kleśān na prajahāti śrāvakapratisaṃyuktān vā pratyekabuddhapratisaṃyuktāṃ vā, yaiḥ kleśair āvṛto bodhisattvanyāmaṃ na avakrāmet, bodhisattvanyāmam anavakraman sarvākārajñatāṃ na anuprāpnuyāt, sarvākārajñatāṃ na anuprāpnuvan sarvavāsanānusandhikleśān na prajahīta? yadi bhagavan nāsti kasyacid dharmasya utpadyamānasya utpādaḥ na ca anutpādya imān dharmāṃc chakyaṃ sarvākārajñatāṃ anuprāptuṃ? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. na abhāvasaṃjñina ānulomikī kṣāntir asti yāvan nāsti sarvavāsanānusandhikleśaprahānaṃ. āha: kiṃ punar bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bhāvasaṃjñā bhavaty abhāvasaṃjñā vā, rūpasaṃjñā vā yāvat vijñānasaṃjñā vā, yāvat sarvākārajñatāsaṃjñā vā, rāgasaṃjñā vā rāgaprahāṇasaṃjñā vā, dveṣasaṃjñā vā dveṣaprahāṇasaṃjñā [f. 264b] vā, mohasaṃjñā vā mohaprahāṇasaṃjñā (adspg i 198) vā, avidyāsaṃjñā vā avidyāprahāṇasaṃjña vā, saṃskārasaṃjñā vā saṃskāraprahāṇasaṃjñā vā, vijñānasaṃjñā vā vijñānaprahānasaṃjñā vā, nāmarūpasaṃjñā vā nāmarūpaprahānasaṃjñā vā, ṣaḍāyatanasaṃjñā vā ṣaḍāyatanaprahāṇasaṃjñā vā, sparśasaṃjñā vā

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.