Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 3/4

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Aṣṭādaśasāhasrikā Prajñāpāramitā, 55-82

Thông tin
GRETIL — Edward Conze: The Gilgit Manucript of the Aṣṭādaśasāhasrikāprajñāpāramitā, Chapters 55 to 70, Corresponding to the 5th Abhisamaya. Roma 1962 (Serie Orientale Roma, 26). = AdSPG I and Edward Conze: The Gilgit Manuscript of the Aṣṭādaśasāhasrikāprajñāpāramitā, Chapters 70 to 82, Corresponding to the 6th, 7th and 8th Abhisamayas. Roma 1974 (Serie Orientale Roma, 46). = AdSPG II.CC BY-NC-SA 4.0

sparśaprahāṇasaṃjñā vā, vedanāsaṃjñā vā vedanāprahāṇasaṃjñā vā, tṛṣṇāsaṃjñā vā tṛṣṇāprahānasaṃjñā vā, upādānasaṃjñā vā upādānaprahāṇasaṃjñā vā, bhavasaṃjñā vā bhavaprahāṇasaṃjñā vā, jātisaṃjñā vā jātiprahāṇasaṃjñā vā, jarāmaraṇasaṃjñā vā jarāmaraṇaprahāṇasaṃjñā vā, śokaparidevasaṃjñā vā śokaparidevaprahāṇasaṃjñā vā, duḥkhasaṃjñā vā duḥkhaprahāṇasaṃjñā vā, samudayasaṃjñā vā samudayaprahāṇasaṃjñā vā, nirodhasaṃjñā vā nirodhaprahāṇasaṃjñā vā, mārgasaṃjñā vā mārgaprahāṇasaṃjñā vā, yāvat sarvākārajñatāsaṃjñā vā sarvavāsanānusandhikleśaprahānaprahāṇasaṃjñā vā? bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. na subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kvacid dharme bhāvasaṃjñī vā abhāvasaṃjñī vā bhavati. eṣaiva bodhisattvasya mahāsattvasya ānulomikī kṣāntir yatra nāsti bhāvasaṃjñā na abhāvasaṃjñā. eṣaivāsya mārgabhāvanā yatra nāsti bhāvasaṃjñā na abhāvasaṃjñā. etad eva asya phalaṃ yatra nāsti bhāvasaṃjñā na abhāvasaṃjñā. abhāvaḥ khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mārgaḥ, abhāva eva abhisamayas. tad anena api te subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam: abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ. āha: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, tat kathaṃ bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tathāgatena abhisaṃbuddhāḥ, yeṣām abhisaṃbodhāya sarvadharmaviṣayavaśavarttitā (adspg i 199) anuprāptā? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha ahaṃ subhūte pūrvaṃ bodhisattvacārikāṃ caraṃ, ṣaṭsu pāramitāsu caran, viviktam eva kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalaiḥ dharmaiḥ savitarkaṃ

savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānaṃ yāvad caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharāmi. so 'haṃ teṣān dhyānānāṃ dhyānāṅgānāñ ca nimittam anudgṛhṇaṃs, tair dhyānair na manye, dhyānāni na āsvādayāmi, dhyānāni nopalabhe. so 'haṃ tāni dhyānāny ākāraviśuddhāni samāpadye, so 'haṃ tāni dhyānāni vipākīkṛtvā vividhajñānasākṣātkriyāyai cittam abhinirṇāmayāmi, yāvad divyaśrotrajñānasākṣātkriyāyai cittaparyāyajñānasākṣātkriyāyai pūrvanivāsānusmṛtijñānasākṣātkriyāyai divyacakṣurjñānasākṣātkriyāyai cittam abhinirṇāmayāmi. tāsāṃ sākṣātkriyāyāṃ nimittam anudgṛhṇaṃs tābhir abhijñabhir na manye na āsvādayāmi nopalabhe. so 'haṃ tāḥ pañcābhijñāḥ ākāśasamāḥ paśyāmi samāpadye. so 'haṃ subhūte ekalakṣaṇasamāyuktayā prajñayā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya idaṃ duḥkhaṃ, ayaṃ duḥkhasamudayo, ayaṃ duḥkhanirodhaḥ, iyaṃ duḥkhanirodhagaminīpratipad iti yathābhūtam ājñātavān, so 'haṃ daśabhiḥ tathāgatabalaiḥ samanvāgataś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhiḥ mahāmaitryā mahākaruṇayā 'ṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ samanvāgataḥ sattvāṃs triṣu rāśiṣu vyākaromi. (adspg i 200) āha: kathaṃ bhagavaṃs [f. 265a] tathāgatena arhatā samyaksaṃbuddhena abhāvasvabhāvāni catvāri dhyānāni utpāditāni, katham abhāsvabhāvā ṣaḍabhijñā utpāditā, kathaṃ sattvāsattvā triṣu rāśiṣu vyākṛtāḥ? bhagavān āha: sacet subhūte kāmānāṃ vā pāpakānāṃ vā akuśalānāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo 'bhaviṣyad bhāvo vābhaviṣyat para bhāvo vābhaviṣyan, na ahaṃ subhūte pūrvaṃ bodhisattvacārikāṃ carann abhāvasvabhāvān kāmān

viditvā abhāvasvabhāvān pāpakān akuśalān dharmān viditvā catvāri dhyānāny upasaṃpadya vyāharṣaṃ. yasmāt tarhi subhūte na kāmānāṃ pāpakānāṃ ca akuśalānāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo 'sti na bhāvo na parabhāvaḥ anyatra abhāvasvabhāvatvāt eva, tasmād ahaṃ pūrvaṃ bodhisattvacārikāṃ caran viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamadhyānam upasaṃpadya vyāharṣaṃ. evaṃ yāvat caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya vyāharṣaṃ. sacet subhūte abhijñānāṃ bhāvo vā svabhāvo vā parabhāvo vā abhaviṣyan, na ahaṃ subhūte sarvābhijñā abhāvasvabhāvā viditvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye. yasmāt tarhi subhūte sarvābhijñānāṃ na bhāvo na svabhāvo na parabhāvo 'sti, anyatra abhāvasvabhāvāt eva, tasmāt tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvābhijñā abhāvasvabhāvā viditvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ.

/// leaf broken off here

vi. abhisamaya (via) [f. 265a] subhūtīr āha: yadi bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'bhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣv anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. tat kathaṃ bhagavann abhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣu bodhisattvasya mahāsattvasya anupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣā anupūrvapratipat prajñāyate yayā anupūrvakriyayā anupūrvaśikṣayā anupūrvapratipadā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena pūrvam evaivaṃ śrutaṃ bhavati. buddhānāṃ bhagavatām antikād bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhadharmaiḥ paryupāsitānām arhatāṃ vā antikād anāgāmināṃ vā sakṛdāgāmināṃ vā. srotaāpannanāṃ vā. abhāvasvabhāvatvaṃ buddhānāṃ bhagavatām abhāvasvabhāvatvam abhāvasvabhāvatvaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ pratyekabuddhānām abhāvasvabhāvatvam arhatām abhāvasvabhāvatvam anāgāminām abhāvasvabhāvatvam srotaāpannānām abhāvasvabhāvatvaṃ sarvāryāṇāṃ. nāsti sarvasaṃskārāṇāṃ svabhāvaḥ. antaśāvālāgrakoṭisthānamātram api: tasya khalu punar bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhavati /// yāvat srotaāpannānāṃ, yady aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye yadi vā na abhisaṃbhotsye, abhāva eva sarvadharmāḥ. yanv aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvān bhāvasaṃjñāyāṃ carataḥ abhā /// ve pratiṣṭhāpayeyaṃ, sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhata sarvasattvānāṃ parinirvāṇāya sa anupūrvakriyāyām ārabhate anupūrvaśikṣā anupūrvapratipadaṃ (adspg ii 2) yatra śikṣitvā paurvakā bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhāḥ.

(vi, 1-6) sa prathamam eva ṣaṭsu pāramitāsu carati yaduta dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ [f. 265b] vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ.

(vi 1) sa dānapāramitāyāṃ carann ātmanā ca dānaṃ dadāti paraṃ ca dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye ca anye dānapāramitāyāṃ caranti teṣām api ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. sa tena dānena mahābhogaskandhaṃ pratilabhate. sa dānaṃ tyajati dānaṃ dadāti vigatamatsareṇa cittena. annam annārthikebhyo pānaṃ pānārthikebhyo /// kebhyo gandhaṃ gandhārthikebhyo mālyaṃ mālyārthikebhyo vilepanaṃ vilepanārthikebhyaḥ śayanaṃ śayanārthikebhyo /// ti. sa tenaiva dānena śīlaskandhaṃ rakṣati. devamāhantyaṃ ca manuṣyamāhantyaṃ ca pratilabhate /// śīlaskandhaṃ pratilabhate samādhiskandhaṃ pratilabhate prajñāskandhaṃ pratilabhate vimuktiskandhaṃ pratilabhate. vimuktijñānadarśanaskandhaṃ pratilabhate. sa tenaiva dānena samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmī atikrāmati, śrāvakapratyekabuddhabhūmī atikramya bodhisattvanyāmam avakrāmati. bodhisattvanyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvāṃ paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti. sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati, dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya tāṃ? saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānena anupūrvakriyā prajñāyate anupūrvaśikṣā anupūrvapratipat prajñāyate. tac ca sarvaṃ nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya svabhāvo nāsti.

(vi 2) punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva prathamacittotpādam upādāya ātmanā ca śīlapāramitāyāṃ carati. paraṃ ca śīlapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, śīlasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye ca anye śīlapāramitāyāṃ caranti teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. sa tena śīlena devamāhantyaṃ ca manuṣyamāhantyaṃ ca pratilabhate. sa tena śīlena sattvāṃs śīle pratiṣṭhāpayati samādhau pratiṣṭhāpayati prajñāyāṃ pratiṣṭhāpayati vimuktau pratiṣṭhāpayati. vimuktijñānadarśane pratiṣṭhāpayati. sa tena śīlena samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmī (adspg ii 3) atikrāmati śrāvakapratyekabuddhabhūmī atikramya tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena /// sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya śīlena anupūrvakriyā prajñāyate. anupūrvaśikṣā anupūrvapratipat prajñāyate. tac ca sarvaṃ nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya svabhāvo nāsti.

(vi 3) punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva prathamacittotpādam upādāya ātmanā ca kṣāntipāramitāyāṃ carati. parāṃś ca kṣāntipāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, kṣāntyā ca varṇaṃ bhāṣate, ye ca anye kṣāntipāramitāyāṃ caranti teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. sa kṣāntipāramit /// śīle pratiṣṭhāpayati samādhau pratiṣṭhāpayati prajñāyāṃ pratiṣṭhāpayati vimuktau pratiṣṭhāpayati [f. 266a] vimuktijñānadarśane pratiṣṭhāpayati. sa tena śīlaskandhena ca samādhiskandhena ca prajñāskandhena ca vimuktiskandhena ca vimuktijñānadarśanaskandhena ca /// śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena ca bodhisattvanyāmam avakrāmati sattvān triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntyānupūrvakriyā prajñāyate. tac ca sarvaṃ nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya svabhāvo nāsti.

(vi 4) punar aparaṃ subhūte /// te. kuśaleṣu dharmeṣu. paraṃ ca vīrye samādāpayati. vīryasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye ca anye vīryam ārabhante teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. /// śīle pratiṣṭhāpayati samādhau pratiṣṭhāpayati. prajñāyāṃ pratiṣṭhāpayati. vimuktau pratiṣṭhāpayati. vimuktijñānadarśane pratiṣṭhāpayati śīlaskandhena ca samādhiskandhena ca prajñāskandhena ca vimuktiskandhena ca vimuktijñānadarśanaskandhena ca śrāvakapratyekabuddhabhūmī atikramya tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena /// cat? sattvāṃ triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ (adspg ii 4) khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryeṇa anupūrvakriyā prajñāyate anupūrvaśikṣā anupūrvapratipat prajñāyate. tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya svabhāvo nāsti.

(vi 5) punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya ātmanā ca dhyānāni samāpadyate /// mya samāpattiṣu pratiṣṭhāpayati. dhyānānāṃ ca varṇāṃ bhāṣate. apramāṇānām ārūpyasamāpattināṃ /// 'pi varṇavādī bhavati samanujñaḥ. sa tatra dhyāneṣu sthitvā apramāṇeṣv ārūpyasamāpattiṣu ca sthitvā. /// śīle pratiṣṭhāpayati samādhau pratiṣṭhāpayati prajñāyāṃ pratiṣṭhāpayanti. vimuktau pratiṣṭhāpayati. vimuktijñānadarśane pratiṣṭhāpayati. sa tena śīlaskandhena ca samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena ca vimuktijñānadarśanaskandhena ca śrāvakapratyekabuddhabhūmī atikramya tenaiva ca śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena /// evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānena anupūrvakriyā prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya svabhāvo nāsti.

(vi 6) punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya prajñāpāramitāyāṃ caraṃ sattvān dāne pratiṣhāpayati. śīle pratiṣṭhāpayati. samādhau pratiṣṭhāpayati prajñāyāṃ pratiṣṭhāpayati vimuktau pratiṣṭhāpayati vimuktijñānadarśane pratiṣṭhāpayati. [f. 266b] prajñāpāramitāyāṃ carata ātmanā /// kṣāntyā saṃpādayati. vīryam ārabhate. dhyān /// pratiṣṭhāpayati. dānasya ca varṇaṃ bhāṣate śīlasya kṣāntyā vīryasya dhyānānāṃ prajñāyāś ca varṇaṃ bhāṣate. ye ca anye /// bhāvayanti teṣām api varṇavādī bhavati. samanujñaḥ. sa tayā dānapāramitayāḥ śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā prajñāpāramitayā srāvakapratyekabuddhabhūmī atikrāmati śrāvakapratyekabuddhabhūmī atikramya bodhisattvanyāmam avakrāmati. buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvāṃ paripācya sarvākārajñātām anuprāpnoti. sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetos? tathā hy asya svabhāva nāsti. (adspg ii 5) (vi 7-12) punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nupūrvakriyāṃ śikṣate 'nupūrvaśikṣāyām anupūrvaprasthāne. sa prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair abhāvasvabhāvān sarvadharmān adhimucyate. sa buddhānusmṛtiṃ bhāvayati. dharmānusmṛtiṃ bhāvayati saṃghānusmṛtiṃ. śīlānusmṛtiṃ tyāgānusmṛtiṃ devatānusmṛtiṃ bhāvayati.

(vi 7) kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ buddhānusmṛtiṃ bhāvayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ na rūpato manasikaroti. na vedanāto /// tat kasya hetoḥ? tathā hi rūpasya svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya svabhāvo nāsti yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛty amanasikāro hi buddhānusmṛtiḥ.

punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na dvātṛṃśatā mahāpuruṣalaksaṇair manasikartavya na: suvarṇavarṇa? kāyato manasikartvya /// tat kasya hetos? tathā hi kāyasya prabhāyā anuvyañjanānāṃ ca svabhāvo nāsti yasya svabhāvo nāsti saḥ abhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛty amanasikāro hi buddhānusmṛtiḥ.

punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na śīlaskandhato manasikartvyo na samādhiskandhato na prajñāskandhato na vimuktiskandhato na vimuktijñānadarśanaskandhato manasikartvyaḥ. tatkasya hetoḥ? tathā hi śīlaskandhasya samādhiskandhasya prajñāskandhasya vimuktiskandhasya vimuktijñānadarśanaskandhasya svabhāvo nāsti yasya svabhāvo nāsti saḥ abhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛty amanasikāro hi buddhānusmṛtiḥ.

punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na daśabhis tathāgatabalair manasikartavyaḥ. na caturbhyo vaiśāradyebhyo na catasṛbhya pratisaṃvidyo na mahāmaitryā na mahākaruṇayā na aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair manasikartvyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti [f. 267a] yasya svabhavo nāsti sa abhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛty amanasikāro hi buddhānusmṛtiḥ.

punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na pratītyasamutpādād manasikartavyo. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya svabhāvo nāsti yasya svabhāvo nāsti. saḥ abhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛty amanasikāro hi buddhānusmṛtiḥ.

(adspg ii 6) evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā buddhānusmṛtir manasikartvyā. evaṃ khalv asya anupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣā anupūrvaprasthānaṃ, sa iha anupūrvakriyayām anupūrvaśikṣāyām anupūrvaprasthāne śikṣamāṇa anupūrvaprasthānaiś catvārī smṛtyupasthānāni paripūrayati /// prahāṇāni caturarddhipādān pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṃgaṃ mārgam /// sarvākārajñatārṇ paripūrayaty abhāvasvabhāvayogena. sa abhāvata eva sarvadharmān abhisaṃbudhyate. yatra svabhāvasaṃjñā 'pi nāsti.

(vi 8) kathañ ca subhūte bodhisattvena mahāvattvena dharmānusmṛtir bhāvayitavyā? iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na kuśaladharmā manasikartavyā na akuśalā dharmā manasikartavyā na vyākṛtā na avyākṛtā na laukikā na lokottarā na sāmiṣā na nirāmiṣā na āryā na anāryā na sāsravā nā anāsravā na kāmadhātuparyāpannā na rūpadhātuparyāpannā na ārūpyadhātuparyāpannā /// tathā hi teṣāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo nāsti yasya svabhāvo nāsti. saḥ abhāvaḥ. abhāva smṛty amanasikāro hi dharmānusmṛti. iha a? dharma /// abhisaṃbudhyate. yatra svabhāvasaṃjñāsya bhāvasaṃjñāpi nāsti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dharmānusmṛtir bhāvayitavyā.

(vi 9) kathañ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena saṃghānusmṛtir bhāvayitavyā? iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena /// vimuktivimuktijñānadarśanasaṃpannāś catvāri puruṣayugāni aṣṭau puruṣapudgalās tat kasya hetoḥ? /// evamana(? ) pi kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tasya svabhāvo nāsti saḥ abhāvaḥ. asmṛty amanasikāro hi saṃghānusmṛtiḥ. /// ṣrāpnoty [?] asmṛty amanasikāreṇa. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena saṃghānusmṛtir bhāvayitavyā.

(vi 10) kathañ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena śīlānusmṛtir bhāvayitavyā? iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā prathamacittotpādam upādāya /// samādhisaṃvartanīyai [f. 267b] śīlaiḥ samanvāgatena tāni śīlāny abhāvasvabhāvato manasikartavyāni yatrāñcāpi smṛtikarma nāsti kaḥ punar (adspg ii 7) smṛtivigamaḥ. tat kasya hetos? /// yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti.

(vi 11) kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāni caratā tyāgānusmṛtir bhāvayitavyā? /// sāmiṣa tyāgo yadi vā dharmatyāgaḥ yatra parityajyatā cittam eva notpādayitavyaṃ. dadāmi vā na dadāmi vā. parityajāmi vā na parityajāmi vā /// tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti, sa evaṃ tyāgānusmṛtyāṃ caraṃc chikṣamāṇo 'nupūrveṇa yāvat sarvākārajñatām anuprāpayati.

(vi 12) kathañ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā devatānusmṛtir bhāvayitavyā? /// cāturmahārājakāyikeṣu deveṣu upapannā yāvat paranirmitavaśavartiṣu deveṣu upapannās te abhāvasvabhāvato manasikartavyāḥ. /// gena tā devatā. manasikartavyāḥ. yatrāñcāpi smṛtikarma nāsti, sa evaṃ manasikurvann anupūrveṇa yāvat sarvākārajñatāṃ manasikaroti. /// [vā ārūpya va ca ma da?] anāgāminas te abhāvato manasikartavyāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti. yeṣāṃ svabhāvo nāsti te 'bhāvā. /// yatrāñcāpi smṛtikarma nāsti, sa evaṃ manasikurvann anupūrveṇa yāvat sarvākrārajñatāṃ manasikaroti. /// punar manasikurvato 'anupūrvakriyā prajñāyate anupūrvaśikṣā anupūrvaprasthānaṃ prajñāyate. ///

(vi 13) punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā anupūrvakriyā anupūrvaśikṣā anupūrvaprasthānam abhāvasvabhāvayogena ādhyātmaśūnyatāyāṃ śikṣitavyaṃ. /// mahākaruṇāyāṃ śikṣitavyaṃ. sa ca bodhimārge śikṣamāṇa abhāvasvabhāvāṃ dharmān abhisaṃbhotsyate. /// evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato 'nupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvaprasthānaṃ prajñāyate /// ? /// (adspg ii 8) subhūtir āha: yadi bhagavann abhāvasvabhā vā sarvadharmā tan nāsti rūpaṃ nāsti yāvad vijñānaṃ nāsti skandhā nāsti dhātavo nāsti /// nāsti saṃkleśo nāsti vyavadānaṃ nāsti prāptir nāpy abhisamayo nāsti yāvat sarvadharmā iti.

bhagavān āha: api nu subhūte abhāvasvabhāveṣu dharmeṣv astitā vā nāstitā vopalabhyate?

subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavaṃ na abhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣv astitā vā nāstitā vopalabhyate.

bhagavān āha: tat kathaṃ subhūte idaṃ subhūte [f. 268a] evaṃ bhavati, yady abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ tan nāsti rūpaṃ nāsti yāvad vijñānaṃ nāsti yāvat prāptir nāpy abhisamayo nāsti yāvat sarvadharmā iti?

āha: na ahaṃ bhagavann atra dharmeṣu kāṅkṣāmi na vicikitsāmi. api tu khalu punar bhagavaṃ bhaviṣyanty anāgāte 'dhvani bhikṣavaḥ śrāvakayānikāḥ vā. pratyekabuddhayānikā vā bodhisattvayānikā vā. evaṃ vakṣyanti. yady abhāvasvabhāvā. sarvadharmāḥ tad abhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣu ko 'tra saṃkliśyate vā vyavadāyate vā, te saṃkleśavyavadānam ajānānā śīlavipannāś ca bhaviśyanti. dṛṣṭivipannāś ca bhaviṣyanty ācāravipannāś ca bhaviṣyanti. teṣāṃ śīlavipannānāṃ dṛṣṭivipannānām ācāravipannānāṃ tisṛṇāṃ gatīnām anyatarānyatarā gatiḥ pratikāṅkṣitavyā narakā vā tiryagyonir vā yamalokā vā, idam apy ahaṃ bhagavann anāgatabhayaṃ saṃpaśyaṃs tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham etam arthaṃ paripṛcchāmi. api tu khalu bhagavann ahaṃ atra dharmeṣu na kāṅkṣami na vicikitsāmi.

bhagavanāha: sādhu sādhu subhūte evam etad yathā vadasi. ((70))

parivarta 7l.

athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvā sarvadharmāḥ, kam arthavaśaṃ saṃpaśyan bodhisattvo mahāsattva sattvānām arthāya anuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhate?

bhagavān āha: yathaiva subhūte abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās (adspg ii 9) tathaiva bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhate. tat kasya hetoḥ? kṣudraka subhūte upalaṃbhaḥ, na upalaṃbhasaṃjñinaḥ prāptir na abhisamayo na anuttarāṃ samyaksaṃbodhiḥ.

āha: kiṃ punar bhagavann anupalaṃbhasya prāptir vā abhisamayo vā anuttarā vā samyaksaṃbodhiḥ?

bhagavān āha: anupalaṃbha eva subhūte prāptir anupalaṃbho 'bhisamayaḥ anupalaṃbha eva anuttarā samyaksaṃbodhiḥ dharmadhātvavikopitatvām upādāya. dharmadhātuṃ sa icched vikopayituṃ yo 'nupalaṃbhasya prāptiṃ vā abhisamayo vā anuttarāṃ vā samyaksaṃbodhim icchet.

āha: yadi bhagavann anupalaṃbhasya na prāptir na abhisamayo na anuttarā samyaksaṃbodhiḥ, anupalaṃbha eva prāptir anupalaṃbha eva abhisamayo 'nupalaṃbha eva anuttarā samyaksaṃbodhiḥ, tat kutaḥ punar bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prathamā bhūmiḥ, kuto divitīyā kutas tritīyā kuto yāvad daśamī bhūmi kuto 'nutpattikadharmakṣānti. kuto vipākīyā abhijñā kuto vipākīyaṃ dānaṃ kuto vipākīyaṃ śīlaṃ kuto vipākīyā kṣānti kuto vipākīyaṃ vīryaṃ kuto vipākīyaṃ dhyānaṃ kuto vipākīyā prajñā, yatra sthitvā vipākīyeṣu dharmeṣu sattvān paripācayati. buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati. buddhāṃś ca bhagavata upatiṣṭhati annena pānena vastrair gandhair mālyai śayanenāsanena upāśrayeṇa prājīvikeṇa yāvad anyatarābhir mānuṣikībhiḥ saṃpattibhiḥ tāś ca asya nācchedyante. yāvat parinirvṛtasya śarīreṣu śrāvakeṣu ca vipāka kṛtvā na kṣīyate.

bhagavān āha: yata eva subhūte anupalaṃbhas tata eva prathamā bhūmir yāvad daśamī bhūmiḥ tata eva vipākīyāḥ pañca abhijñāḥ tata eva vipākīyan dānaṃ śīlaṃ kṣānti vīryaṃ dhyānaṃ prajñā tata eva (adspg ii 10) vipākīyāni kuśalamūlāni yaiḥ kuśalamūlai. sattvānām arthaṃ karoti. yāvat parinirvṛtasya api pūjā: pravartante.

āha: anupalaṃbhasya ca bhagavan dānasya ca śīlasya ca kṣantyāś ca vīryasya ca samādheś ca prajñāyāś ca abhijñānāṃ ca ko viśeṣaḥ kiṃ nānākaraṇaṃ?

bhagavān āha: anupalaṃbhasya ca subhūte dānasya ca śīlasya ca kṣanteś [f. 268b] ca vīryasya ca samādheś ca prajñāyāś ca abhijñānāṃ ca na kiṃcin nānākaraṇaṃ. yat punaḥ subhūte anupaliptaṃ dānaṃ śīlaṃ kṣānti vīryaṃ dhyānaṃ prajñābhijñā ca, teṣāṃ nānākaraṇaṃ nirdiṣṭaṃ.

āha: kathaṃ punar bhagavann anupaliptasya dānasya yāvad abhijñānāṃ nānākaraṇaṃ nirdiśyate?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann anupalabhya dānam anupalabhya tyāgam anupalabhya dāyakam anupalabhya pratigrāhakaṃ dānaṃ dadāti anupalabhya śīlaṃ śīlaṃ rakṣati. anupalabhya kṣāntiṃ kṣāntau carati. anupalabhya vīryaṃ vīrye carati. anupalabhya samādhiṃ samādhau carati. anupalabhya prajñāṃ prajñāyāṃ carati. anupalabhya abhijñā abhijñāṣu carati anupalabhya smṛtyupasthānāni smṛtyupasthāneṣu carati. yāvad anupalabhya mārgaṃ mārge carati. yāvad anupalabhya śūnyatāṃ śūnyatāyāṃ carati. anupalabhya ānimittan ānimitte carati. anupalabhya apraṇihitam apraṇihite carati. anupalabhya sattvān sattvān paripācayati. anupalabhya buddhakṣetraṃ buddhakṣetraṃ pariśodhayati. anupalabhya buddhadharmān bodhim abhisaṃbudhyate. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nupalaṃbhaprajñāpāramitāyāṃ carati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durādharṣo bhavati māreṇa pāpīyasā mārakāyikābhir vā devatābhiḥ.

vii. abhisamaya

(vii a) evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ekacittena ṣaṭpāramitāḥ parigṛhṇāti. catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasraḥ ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni caturarddhipādān pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ trīṇi vimokṣamukhāni catvāry āryasatyāni aṣṭau vimokṣā navānupūrvasamāpattī pañcābhijñā adhyātmaśūnyatāṃ. yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni. catasra pratisaṃvido mahāmaitriṃ mahākaruṇām aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān dvātṛṃśan mahāpuruṣalakṣaṇāny aśītim anuvyañjanāni parigṛhṇāti?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ yad dānaṃ dadāti tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yac chīlaṃ rakṣati tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. ya /// kṣāntiṃ bhāvayati tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yad vīryam ārabhate tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ yan samādhiṃ samāpadyate tan nānyatra prajñāpāramitayā parihgṛhītaḥ. yat prajñāṃ bhāvayati tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yad dhyānāni samāpadyate tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yad apramāṇāni samāpadyate tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yāvad ārūpyasamāpattīn samāpadyate tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yat smṛtyupasthānāni samāpadyate tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yāvad yad āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ bhāvayati tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yad vimokṣamukhāni bhāvayati. tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yac catvāry āryasatyāni bhāvayati tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yad aṣṭau vimokṣān navānupūrvasamāpattīn bhāvayati tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yat (adspg ii 12) pañcābhijñā bhāvayati [f. 269a] tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yad adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayati tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yad daśatathāgatabalāni bhāvayati tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yāvad yad aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān bhāvayati. tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. yal lakṣaṇāni yad aśītim anuvyañjanāni abhinirhārati tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann ekacittotpādena ṣaṭpāramitān parigṛhṇāti. yāvad aśīty anuvyañjanāni parigṛhṇāti.

āha: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitayā parigṛhīto bodhisattvo mahāsattvo ekacittotpādena ṣaṭpāramitā parigṛhṇāti. yāvad aśītim anuvyañjanāni parigṛhṇāti?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran yad dānaṃ dadāti tat prajñāpāramitayā parigṛhītaḥ tatra na dvayasaṃjñī bhavati. yac chīlaṃ rakṣati tatra na dvayasaṃjñī bhavati. yat kṣāntiṃ bhāvayati tatra na dvayasaṃjñī bhavati. yad vīryam ārabhate tatra na dvayasaṃjñī bhavati. yad samādhiṃ bhāvayati tatra na dvayasaṃjñī bhavati. yat prajñāṃ bhāvayati tatra na dvayasaṃjñī bhavati. yāvad yad aśītim anuvyañjanāny abhinirhārate. tatra na dvayasaṃjñī bhavati.

āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti. tatra ca na dvayasaṃjñī bhavati. yāvad aśītim anuvyañjanāny abhinirhārati. tatra ca na dvayasaṃjñī bhavati?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ caran dānapāramitāṃ paripūrayati. sa tatra dānapāramitāyāṃ sarvāḥ ṣaṭpāramitā antargatā kṛtvā dānan dadāti. evaṃ sarvabodhipakṣyān dharmān paripūrayati yāvat sa tatra mārge sarvāḥ ṣaṭpāramitā antargatā kṛtvā mārgaṃ bhāvayati. tat punaḥ katham iti? yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānan dadāti. so 'nāsrave citte sthitvā dānaṃ dadāti. sa tatra anāsrave citte sthito nimittaṃ na samanupaśyati. ko dadāti kasmai vā dadāti. kena vā dadāti ko vā dadāmi. sa nimittāpagatena cittena dānaṃ dadāty anāsraveṇa vigatatṛṣṇena vigatāvidyena, sa tac cittaṃ na samanupaśyati. tad dānaṃ na samanupaśyati. yāvat sarvabuddhadharmeṣu kartavyaṃ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena śīlaṃ rakṣati. tac ca śīlaṃ na samanupaśyati. yāvat sarvabuddhadharmeṣu kartavyaṃ. evaṃ nimittāpagatena (adspg ii 13) cittena kṣāntiṃ bhāvayati. tāṃ ca kṣāntiṃ na samanupaśyati. yāvat sarvabuddhadharmeṣu kartavyaṃ. nimittāpagatena cittena vīryam ārabhate. tac ca vīryaṃ na samanupaśyati. yavāt sarvabuddhadharmeṣu kartavyaṃ. nimittāpagatena cittena samādhiṃ samāpadyate. taṃ ca samādhiṃ na samanupaśyati. yāvat sarvabuddhadharmeṣu kartavyaṃ. nimittāpagatena cittena prajñāṃ bhāvayati tāṃ ca prajñāṃ na samanupaśyati. yāvat sarvabuddhadharmeṣu kartavyaṃ. nimittāpagatena cittena catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayati yāvad aśīty anuvyañjaneṣu kartavyaṃ.

āha: kathaṃ bhagavann animitteṣv anabhisaṃskāreṣu sarvadharmeṣu dānapāramitāparipūrir bhavati. śīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitāparipūrir bhavati? caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ caturṇāṃ samyakprahaṇānāṃ caturṇāṃs ṛddhipādānāṃ pañcānāṃ indriyāṇāṃ pañcānāṃ balānāṃ saptānāṃ bodhyaṅgānām āryāṣṭāṃgasya mārgasya paripūrir bhavati. śūnyatāyā ānimittasya [f. 269b] apraṇihitasya samādhe. paripūrir bhavati. daśatathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidānāṃ mahāmaitryā mahākaruṇāyā aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ paripūrir bhavati?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo nimittāpagatena cittena dānaṃ dadāty annam annārthikebhyaḥ pānaṃ pānārthikebhyo yānaṃ yānārthikebhya yāvad anyatarānyatarān mānuṣyakān pariṣkārānn ādhyātmikaṃ vā aṅgapratyaṅgāni bāhyaṃ vā bhāryaputraduhitrīrāyjaṃ vālaṃkṛtyālaṃkṛta dadāti. yācanakebhyas, tasya kaścid evāgamya evaṃ vadet kim anenedṛśena dānena dattenaivaṃ nirupakāreṇa, tasya khalu punar bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ evaṃ bhavati. kiṃ cāpi me sattvā evaṃ paribhāṣante. anenedṛśena dānenaivam asthireṇa dattena iti. atha ca punar dātavyam eva mayā dānaṃ, na mayā dānaṃ na? dātavyaṃ. sa tad dānaṃ sarvasattvai sādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarasyai samyaksaṃbodhau pariṇāmayati. sa tathā pariṇāmayati yathā pariṇāmayan nimittaṃ na samanupaśyati. kiṃ vā dānam ekasmai vā dadāmi, kena vā dadāmi ko vā dadāti. (adspg ii 14) kiṃ vā pariṇāmayāmi. kva vā pariṇāmayāmi. kena vā pariṇāmayāmi. ko vā pariṇāmayati. sa tad vastun na samanupaśyati. yad vā dadyād yatra vā dattvā anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet. tat kasya hetoḥ? sarvaṃ vastv adhyātmaśūnyatayā śūnyaṃ bahirddhāśūnyatayā śūnyam adhyātmabahirddhāśūnyatayā śūnyaṃ śūnyatāśūnyatayā śūnyaṃ mahāśūnyatayā śūnyaṃ saṃskṛtaśūnyatayā śūnyam asaṃskṛtaśūnyatayā śūnyam atyantaśūnyatayā śūnyam anavarāgraśūnyatayā śūnyaṃ. avakāraśūnyatayā śūnyaṃ prakṛtiśūnyatayā śūnyaṃ sarvadharmaśūnyatayā śūnyaṃ. svalakṣaṇaśūnyatayā śūnyaṃ. sa evaṃ saṃpaśyati kva vā pariṇāmayiṣyati. kiṃ vā pariṇāmayiṣyati. kena vā pariṇāmayiṣyati,

tenaivaṃ pariṇāmayatā pariṇāmitaṃ bhavati. sa sattvāṃs ca paripācayati. buddhakṣetraṃ ca parigṛhṇāti. dānapāramitāṃ ca paripūrayati. śīlapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitāṃ yāvat saptatṛṃśato bodhipakṣyān dharmān śūnyatām ānimittam apraṇihitaṃ samādhiṃ yāvad aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayati. sa ādad eva dānapāramitāṃ paripūrayati. vipākaṃ ca na parigṛhṇāti. tadyathāpi nāma paranirmitavaśavarttināṃ devānāṃ manasa eva sarvopakaraṇasaṃpadaḥ prādurbhavanty, evam eva tasya bodhisattvasya mahāsattvasya manasa eva sarvopakaraṇasaṃpadaḥ prādurbhavanti. sa tena dānena buddhāṃś ca bhagavata upatiṣṭhati. sa devamānuṣya asuraṃ ca lokaṃ saṃtarpayati. sa tān sattvāṃś tayā dānapāramitayā parigṛhya upāyakauśalena ca triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena dānapāramitāṃ paripūrayati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāvac chīlapāramitāṃ paripūrayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃc chīlapāramitāṃ paripūrayati. sa āryam anāsravaṃ mārgaparyāpannaṃ dharmatāprātilaṃbhikaṃ śīlaṃ pratilabhate. tat punar asya śīlam akhaṇḍaṃ bhavaty acchidram akalmāṣam aparāmṛṣṭaṃ bhujiṣyaṃ susamāhitaṃ vijñapraśastaṃ, tena ca śīlena na kaṃcid dharmaṃ parāmṛśati. rūpaṃ vā vedanāṃ vā saṃjñāṃ vā saṃskārān vā vijñānaṃ vā (adspg ii 15) dvātṛṃśatāṃ vā mahāpuruṣalaksaṇāni kṣatriyamahāsālakulāni vā brāhmaṇamahāsālakulāni vā [f. 270a] gṛhapatimahāsālakulāni

cāturmahārājikāṃ vā devās trayastriṃśatkāyikān vā yāmān vā tuṣitāṃ vā nirmaṇaratīṃ vā paranirmitavaśavarttino vā brahmakāyikāṃ vā brahmapurohitāṃ vā brahmapāriṣadyāṃ vā parīttāṃ vā apramāṇāṃ vā ābhāsvarāṃ vā pariśubhān vā apramāṇaśubhān vā śubhakṛtsṇān vā bṛhatphalān vā asaṃjñikān vā aspṛhān vā atapān vā sudṛśān vā sudarśanān vā aghaniṣṭhān vā ākāśānaṃtyāyatanaṃ vā. vijñānaṃtyāyatanaṃ vā ākiṃcanyānantyāyatanaṃ vā. naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ vā. srotaāpattiphalaṃ vā. sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā. pratyekabuddhaṃ vā cakravartīrājyādhipatyaṃ vā kārayeyam ity, anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvā sarvākārajñātāyāṃ pariṇāmayaty, ānimittānupalaṃbhādvayapariṇāmena, lokavyavahāreṇa na punaḥ paramārthena. tayā ca śīlapāramitayā paripūritayā upāyakauśalena ca catvāri dhyānāny utpādayaty anāsvādayayogena. divyaṃ ca cakṣur abhinirhārati. yena divyena cakṣuṣā vainayikena ye pūrvasyān diśi buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti tāṃś ca paśyati. tasyāsya darśanaṃ na naśyati. yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ. evaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi paścimāyām uttarasyāṃ yāvad ye samantād daśasu dikṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti tāṃś ca paśyati. tac cāsya darśanaṃ na naśyati. yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ. sa divyena śrotradhātunā viśuddhena atikrānta mānuṣeṇa teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ bhāṣamaṇānāṃ śabdaṃ śṛṇoti. tac ca śrutaṃ tāvan na naśyati. yāvan na tena śrutena ātmanaḥ ca

parasya ca arthaḥ kṛto bhavati. cetaḥparyāyajñānena ca teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ cetasaiva cittaṃ prajānāti. tena ca cetaḥparyāyajñānena sarvasattvānām arthaṃ karoti, pūrvenivāsānusmṛtijñānena ca teṣāṃ sattvānām atītāni kuśalamūlāny ājñāya tai kuśalamūlais tāṃ sattvāṃ saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati, te tathā samādāpitāyā ca tathā saṃpraharṣitāyā viśeṣagāmino bhavanty, āsravakṣayajñānena ca sattvān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati yāvad arhattve pratiṣṭhāpayati. pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati. (adspg ii 16) anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati. evaṃ yāvad yatra yatra sattvāḥ pratibalāḥ bhavanti kuśaleṣu dharmeṣu tatra tatra pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo nimittāpagatena cittena śīlapāramitāṃ paripūrayati.

kathaṃ ca subhūte ānimitteṣv anābhogeṣv anupalaṃbheṣv anabhisaṃskāreṣu dharmeṣu kṣāntipāramitāṃ paripūrayati? iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya sacet sarvasattvā āgamya āgamya loṣṭadaṇḍaśastraprahārān dadyus tatra bodhisattvena mahāsattvena ekacittotpādasya api kṣobhasahagatasya avakāśo na dātavyaḥ. tatra bodhisattvena mahāsattvena dve kṣāntī bhāvayitavye. katame dve? yac ca sarvasattvānāṃ mayā kṣāntavyam ākrośaparibhāṣaloṣṭadaṇḍaśastraprahāram iti. yā ca anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntir utpādayitavyā. tatra bodhisattvena mahāsattvena ākruśyamānena vā paribhāṣyamāṇena vā loṣṭadaṇḍaśastraprahāreṣu dīyamāneṣv evaṃ pratyavekṣitavyaṃ. ko me ākrorśati vā paribhāṣyate vā loṣṭadaṇḍaśastraprahārān vā dadāti. kasya vā dadāti. tena dharmāṇāṃ svabhāvaḥ pratyavekṣitavyaḥ, sarvadharmāṇāṃ svabhāvaṃ pratyavekṣamāṇo dharmān eva nopalapsyate kutaḥ punar dharmaḥ. [f. 27ob] svabhāvaṃ, tasya dharmasvabhāvaṃ pratyavekṣamāṇasya evaṃ bhavati. ko me chinnatti vā bhinnatti vā. sa evaṃ pratyavekṣamāṇo dharmasvabhāvam anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilapsyate. tatra anutpattikeṣu dharmeṣu kṣānti. kim iti: kleśānutpattikatā ca jñānānācchedyatā ca. so 'nayo dvayo kṣāntyau sthitvā catvāri dhyānāni paripūrayiṣyati. catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni yāvad āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ trini vimokṣamukhāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahāmaitrī mahākaruṇām aṣṭādaśāveṇikāṃ buddhadharmān.

sa eṣu dharmeṣu sthitvā āryeṣv anāsraveṣu lokottareṣv asādhāraṇeṣu sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ sārdhaṃ tataḥ āryā abhijñā paripūrayiṣyati. yābhir abhijñābhiḥ paripūrṇābhiḥ ṣaḍbhiś ca pāramitābhiḥ samudāgacchati, anāsraveṣu ca pañcasv abhijñāsu (adspg ii 17) sthitvā divyena cakṣuṣā pūrvasyāṃ diśi buddhān bhagavanto drakṣyati. tāṃś ca buddhān bhagavato dṛṣṭvā buddhānusmṛtiṃ pratilapsyate. tasya sā buddhānusmṛtir nocchetsyate yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. evaṃ yāvat samantād daśasu dikṣu, sa divyena śrotradhātunā yan teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ bhāṣitaṃ tat sarvam udgrahīṣyaty udgṛhya tathatvāya sattvānān dharman deśayiṣyati. sa teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ cetasaiva cittam ājñāsyati. sa tena cittaparyāyajñānena sarvasattvānāṃ cetasaiva cittam ājñāyata tathatvāya dharman deśayiṣyati. pūrvenivāsānusmṛtijñānena. teṣāṃ sattvānāṃ kuśalamūlān ājñāya tāṃ paurvakeṇa kuśalamūlena saṃharṣayiṣyati samādāpayiṣyati āsravakṣayajñānena ca tāṃ sattvāṃs triṣu yāneṣu niveṣayiṣyati pratiṣṭhāpayiṣyati. sa khalu punar bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena sattvān paripācya buddhakṣetraṃ pariśodhya sarvākārajñatāyāṃ caran sarvākārajñatāṃ paripūrya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartayiṣyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kṣāntipāramitā paripūryate.

kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimitteṣv anābhogeṣv anupalaṃbheṣv aprādurbhāveṣv anabhisaṃskāreṣu dharmeṣu vīryapāramitāṃ paripūrayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kāyikena eva vīryeṇa samanvāgato bhavati. sa prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. yāvac caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa caturthaṃ dhyānaṃ samāpannaḥ anekavidham ṛddhividhiṃ pratyanubhavati, yāvat sūryacandramasau pāṇinā parāmṛśaty ā brahmalokaṃ kāyena vaśavarttayati. tena kāyikena vīryeṇa samanvāgato ye pūrvasyāṃ diśi buddhā bhagavanto viharanty anekaśatasātasāhasreṣu lokadhātuṣu sarddhyā gatvā buddhān bhagavataḥ upatiṣṭhati. cīvarapiṇḍapātaśayyāsanaglānapratyayabhaiṣayjyapariṣkāraiḥ. tasya te cīvarapiṇḍapātaśayyāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārās tāvan na kṣīyante yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyate. abhisaṃbuddhabodheś (adspg ii 18) ca sadevamānuṣāsuro lokaḥ sukhī bhavati. cīvarapiṇḍapātaśayyanāsanaglānapralyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ, parinirvṛtasya ca śarīreṣu śarīrapūjāḥ pravartante. tenaiva carddhyabhisaṃskāreṇa gatvā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śṛṇoti. so ca yathā śruto na jātu vipranaśyati. yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyate. sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca parigṛhṇāti sarvākārajñatāyā caran. evaṃ khalu subhūte [f. 271a] bodhisattvo mahāsattva kāyikena vīryeṇa samanvāgato vīryapāramitāṃ paripūrayati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ caitasikena vīryeṇa samanvāgataḥ

āryeṇa anāsraveṇa mārgeṇa mārgaparyāpannena vīryapāramitāṃ paripūrayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caraṃś caitasikena vīryeṇa samanvāgataḥ akuśalasya kāyakarmaṇo 'vakāśaṃ na dadāty akuśalasya vākkarmaṇo 'vakāsaṃ na dadāti. na parāmṛśati. nityam iti vā anityam iti vā sukham iti vā duḥkham iti vā ātmeti vā anātmeti vā saṃskṛtam iti vā asaṃskṛtam iti vā. kāmadhātuṃ vā rūpadhātuṃ vā ārūpyadhātuṃ vā. sāsravadhātuṃ vā anāsravadhātuṃ vā. prathamadhyānaṃ vā yāvac caturthaṃ dhyānaṃ vā. maitriṃ vā karuṇāṃ vā muditāṃ vā upekṣāṃ vā ākāśānantyāyāyatanaṃ vā. yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ vā smṛtyupasthānāni vā samyakprahāṇāni vā ṛddhipādān vā indriyāṇi vā balāni vā bodhyaṅgāni vā āryāṣṭaṅgaṃ mārgaṃ vā śūnyatāṃ vā ānimittaṃ vā apraṇihitaṃ vā yāvad buddhadharmān vā na parāmṛśati. nityā iti vā anityā iti vā sukham iti vā duḥkham iti vā ātmeti vā anātmeti vā srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā pratyekabodhiṃ vā bodhisattvatvaṃ vā na parāmṛśati. ime sattvā darśanaprabhāvitā ime tanubhūmiprabhāvitā ime avarabhāgīyaprabhāvitā ime ūrdhvaṃbhāgīyaprabhāvitā. ime pratyekabuddhaprabhāvitā ime mārgākārajñatāprabhāvitā ime sarvākārajñatāprabhāvitā ity evam api na parāmṛśati. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo na saṃvidyate. yena svabhāvena prabhāvyeran. sa tenaiva caitasikena (adspg ii 19) vīryeṇa samanvāgato maraṇamukhe 'pi samāne sattvānām arthaṃ karoti. tāṃś ca sattvān nopalabhate. vīryapāramitāṃ ca paripūrayati. tāṃ ca

vīryapāramitāṃ nopalabhate. buddhadharmāṃś ca paripūrayati tāṃś ca buddhadharmān nopalabhate. buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati tac ca buddhakṣetraṃ nopalabhate. sa tena kāyikena ca caitasikena ca vīryeṇa samanvāgataḥ sarvakuśaladharmān paripūrayati. tatra ca na sajjati. so 'sajjamāno buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati. sattvānām arthaṃ kurvan, yena yenardhiprātihāryeṇecchati vikurvitum. tenardhiprātihāryeṇa vikurvati. yadi vā puṣpavarṣeṇa yadi vā gandhavimuñcanena. yadi vā gītavādyāraṃbheṇa yadi vā bhūmicālena. yadi vā avabhāsena: yadi vā saptaratnamayalokadhātusandarśanena. yatra yatra vā yauvanārthānāṃ sattvānāṃ kṛte ātmānam avasṛjati. yadi vā jyotirandhānāṃ sattvānām arthe ātmano 'vasṛjati. yadi vā gandham avasṛjati. yadi vā mahāyajñān avasṛjati. yatra na prāṇātipāta pravartate. yadi vā anantāṃ sattvān mārge 'vatārayati. yāvat prāṇātipātād viramayati. yāvan mithyādṛṣṭe parimocayati, kāṃścid dānena anugṛhṇāti. kāṃścic chīlena. kesāṃcit kṛte aṅgapratyaṅgāni parityajati. keṣāṃcit putradārā keṣāṃcid rājyaṃ keṣāṃcid arthe ātmānam avasṛjāti. eveṃ yena yenopāyena sattvānām arthaḥ kartavya tena tenopāyena sattvānām arthaṃ karoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann ānimitteṣu dharmeṣu caitasikena vīryeṇa samanvāgato vīryapāramitāṃ paripūrayati.

kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann anāmanimitteṣu dharmeṣu sthitvā samādhipāramitāṃ paripūrayati? (adspg ii 20) iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sthāpayitvā tathāgatasamādhiṃ tat anyāt sarvasamādhīn [f. 27lb] paripūrayati. sa viviktam eva kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ. savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa maitrisahagatena cittena yāvad upekṣāsahagatena cittena yāvat sarvāvantaṃ lokaṃ spharitvo 'pasaṃpadya viharati. yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati. sa tatra samādhipāramitāyāṃ sthitvāṣṭau vimokṣān anulomapratilomaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca. navānupūrvasamāpattīṃ śūnyatāṃ samādhim ānimittaṃ samādhim apraṇihitaṃ samādhim upasaṃpadya viharati. ānantaryāṃś ca samādhim upasaṃpadya viharati. vidyutopamaṃ samādhiṃ samyaksamādhiṃ vajropamaṃ samādhim upasaṃpadya viharati. sa iha samādhipāramitāyāṃ sthitvā saptatṛṃśataṃ bodhipakṣyān dharmān upasaṃpadya viharati. sa iha samādhipāramitāyāṃ sthitvā mārgākārajñatājñānena yāvan mārgākārajñatāyāṃ sarvasamādhīn antargatān dṛṣṭvā śuklavipaśyanābhūmim atikramya gotrabhūmim aṣṭamakabhūmiṃ darśanabhūmiṃ tanubhūmiṃ vītarāgabhūmiṃ kṛtāvibhūmiṃ pratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvanyāmam avakrāmati. buddhabhūmiṃ paripūrayati. so 'tra ca bhūmiṣu carati. na ca antareṇa phalaṃ ca anuprāpnoti. yāvan na sarvākārajñatājñānam anuprāpnoti. so 'tra samādhipāramitāyāṃ sthitvā buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ

saṃkrāmati. buddhān bhagavataḥ paryupāsinaḥ. sa tān buddhān bhagavata. paryupāste teṣāṃ ca buddhānāṃ bhagavatām antike kuśalamūlam avaropayati. sattvāṃś ca paripācayati. buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati. lokadhātauś ca lokadhātuṃ saṃkrāmati. sattvānāṃ ca arthaṃ karoti. kāṃścit sattvān dānena anugṛhṇāti. kāṃścic chīlena, kāṃścit kṣāntyā kāṃścid vīryeṇa kāṃścit samādhinā kāṃścit prajñayā kāṃścid vimuktyā kāṃścid vimuktijñānadarśanena, kāṃścit sattvān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati. kāṃścit sakṛdāgāmiphale kāṃścid anāgāmiphale kāṃścid arhattve pratiṣṭhāpayati. kāṃścit pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati. kāṃścid bodhau pratiṣṭhāpayati. yair yaiḥ kuśalamūlair dharmaiḥ sattvā udgacchanti tatra niyojayati. sa iha samādhipāramitāyāṃ sthitvā sarvadhāraṇīmukhāny (adspg ii 21) abhinirharati. catasraḥ pratisaṃvida pratilabhate. vipākīyānāñ ca abhijñānāṃ lābhī bhavati, sa na jātu mātuḥ kukṣāv upapadyate. na jātu kāmān pratisevate, na ca kācid upapattir yāṃ na pratigṛhṇāti. na copapattidoṣeṇa lipyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy anena māyopamā dharmāḥ sudṛṣṭā bhavanti. sa māyopamān sarvasaṃskārān viditvā sarvasattvānām arthaṃ karoti. na ca tatra sattvān na sattvaprajñaptir upalabhyate. so 'nupalabhamāna sarvadharmā anupalaṃbha eva sattvān pratiṣṭhāpayati lokavyavahāratām upādāya na punaḥ paramārthena. sa iha samādhipāramitāyāṃ sthitvā sarvadhyānavimokṣasamādhisamāpattiṣu carati. na ca jātu samādhipāramitāyā virahito bhavati. yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ paripūrayati. sa iha mārgākārajñatāyāṃ

sthitvā sarvākārajñatām abhinirharati. yatra sthitvā sarvavāsanānusandhiṃ prajahāti. sarvavāsanānusandhiṃ prahāya ātmanaś ca parasya ca arthaṃ karoti. sa ātmanaś ca parasya ca arthaṃ kurvan sadevamānuṣāsurasya lokasya dakṣiṇīyo bhavati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran samādhipāramitāṃ paripūrayati.

(vii 2) kathaṃ ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ caratā ānimitteṣu dharmeṣu prajñāpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati? iha [f. 272a] subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran na kaṃcid dharmaṃ sadbhūtatāpariniṣpannaṃ samanupaśyati, sa rūpasya sadhūtatāṃ pariniṣpannatāṃ ca na samanupaśyati. vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya sadbhūtatāṃ pariniṣpannatāṃ ca na samanupaśyati. rūpasyotpādaṃ na samanupaśyati. vedanāyāḥ saṃjñāyā saṃskārāṇāṃ vijñānasyotpādaṃ na samanupaśyati. sa rūpasyotpādam asamanupaśyan vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyotpādam asamanupaśyan rūpasyāyaṃdvāraṃ na samanupaśyati. vedanāyā saṃjñāyā saṃskārāṇāṃ vijñānasya āyaṃdvāraṃ na samanupaśyati. rūpasya sannicayaṃ na samanupaśyati. vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya sannicayaṃ na samanupaśyati. (adspg ii 22) evaṃ yāvat sāsravāṇāṃ dharmāṇām anāsravāṇāṃ dharmāṇām āyadvāraṃ na samanupaśyati. tucchakām eva riktakatām eva samanupaśyati. sa evaṃ pratyavekṣamāṇo rūpasya svabhāvaṃ nopalabhate. vedanāyāḥ saṃjñāyā saṃskārāṇāṃ vijñānasya svabhāvaṃ nopalabhate. yāvat sāsravāṇām anāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ svabhāvaṃ nopalabhate, sa prajñāpāramitāyāṃ carann abhāvasvabhāvān sarvadharmān adhimucyate, sa evam adhimucyamāna adhyātmaśūnyatāyāṃ caran yāvat svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ caran na kvacid dharmeṣv abhiniviśate. rūpe vā vedanāyāṃ vā saṃjñāyāṃ vā saṃskāreṣu vā vijñāne vā yāvad bodhau vā, so 'bhāvasvabhāvāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvamārgaṃ paripūrayati. yaduta

ṣaṭpāramitān. yāvat saptatṛṃśataṃ bodhipakṣyadharmān daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasra pratisaṃvido mahāmaitrīṃ mahākaruṇām aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān dvātṛṃśan mahāpuruṣalakṣaṇāny aśītim anuvyañjanāni paripūrayati, sa vipākadharmaṇi bodhimārge sthitvāṣaṭsu pāramitāsu paripūrṇāsu yāvat saptatṛṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu paripūrṇeṣu yāvad vipākīyāsv abhijñāsu paripūrṇāsu, ye sattvā dānena anugrahītavyās tān dānena anugṛhṇāti. ye 'śīlena anugrahītavyās tān śīlena anugṛhṇāti. ye kṣāntyā anugrahītavyās tān kṣāntyā anugṛhṇāti. ye vīryeṇa anugrahītavyās tān vīryeṇa anugṛhṇāti. ye samādhinā anugrahītavyās tān samādhinā antigṛhṇāti. ye prajñayā anugrahītavyās tān prajñayā anugṛhṇāti. ye vimuktyā anugrahītavyās tān vimuktyā anugṛhṇāti. ye vimuktijñānadarśanena anugrahītavyās tān vimuktijñānadarśanena anugṛhṇāti. ye srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayitavyās tān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati. ye sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayitavyās tān sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati. ye 'nāgāmiphale pratiṣṭhāpayitavyās tān anāgāmiphale pratiṣṭhāpayati. ye 'rhattve pratiṣṭhāpayitavyās tān arhattve pratiṣṭhāpayati. ye pratyekabodhau pratiṣṭhāpayitavyās tān pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati. ye bodhau pratiṣṭhāpayitavyās tān bodhau pratiṣṭhāpayati. eṣa sarvatra peyāla. so 'nekavidham ṛdhyā vikurvan gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn gacchati, sa ākāṃksaṃs tān gaṅgānadīvālukopamān (adspg ii 23) lokadhātūn yādṛśānā ratnānām ākāṃkṣiṣyati tādṛśānā ratnānām abhinirhāsyati. sa sattvānām abhiprāyān

paripūrayan lokadhātor [f. 272b] lokadhātuṃ saṃkramiṣyati, sa tān lokadhātūn dṛṣṭvā yathābhipretaṃ buddhakṣetraṃ parigrahīṣyati. tadyathāpi nāma paranirmitavaśavartiṣu deveṣu upabhogaparibhogā, ye 'py anyeṣu buddhakṣetreṣu apagataparyeṣṭiṣu te tatra bhaviṣyanti. sa tayā vipākīyena dānapāramitayā śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā prajñāpāramitayā vipākīyābhir abhijñābhir vipākīyena bodhimārgeṇa mārgākārajñatāyāṃ caran sarvadharmaparipūriprāpta sarvākārajñatām anuprāpsyati. yāvat saced rūpam aparigṛhītaṃ vedanā saṃjñā saṃskāra vijñānam aparigṛhītaṃ yāvat sarvadharmā kuśalā vā akuśalā vā laukikā vā lokottarā vā. sāsravā vā anāsravā vā saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā. aparigṛhītās, tathaiva anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sarvopabhogaparibhogā aparigṛhītā bhaviṣyanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmā aparigṛhītā anupalaṃbhayogena, sarvadharmā aparigrahāya vā sattvānāṃ dharmo deśitaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimittayogena prajñāpāramitāṃ paripūrayati. ((7))

parivarta 72.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavann asaṃbhinneṣu sarvadharmeṣv ānimitteṣu sarvadharmeṣu svalakṣaṇaśūnyeṣu ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ bhāvanāparipūrir bhavati. dānapāramitāyā śīlapāramitāyā kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyāḥ samādhipāramitāyā. prajñāpāramitāyāḥ. katham eṣāṃ sāsravāṇām anāsravāṇāṃ (adspg ii 24) dharmāṇāṃ nānākaraṇaṃ prajñāyate, kathaṃ dānapāramitā antargatā bhavati prajñāpāramitāyāṃ, kathaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā kathaṃ yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā antargatā bhavanti prajñāpāramitāyāṃ. kathaṃ bhagavann evaṃ vilakṣaṇānāṃ dharmāṇām ekalakṣaṇānāṃ yaduta alakṣaṇānāṃ. prajñaptir bhavati?

evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran. svapnopameṣu pañcasu skandheṣu sthitvā dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntiṃ bhāvayati vīryam ārahhate samādhiṃ bhāvayati prajñāṃ bhāvayati, pratiśrutkopameṣu pañcasu skandheṣu sthitvā. dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntiṃ bhāvayati vīryam ārabhate samādhiṃ bhāvayati prajñāṃ bhāvayati. evaṃ pratibhāsopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu nirmitopameṣu pañcasu skandheṣu sthitvā dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntiṃ bhāvayati vīryam ārabhate samādhiṃ bhāvayati prajñāṃ bhāvayati. svapnopamā pañcaskandhā alakṣaṇā pratiśrutkopamā pratibhāsopamā marīcyupamā māyopamā nirmitopamā pañcaskandhāḥ alakṣaṇāḥ. tat kasya hetoḥ? na hi svapnasya kaścit svabhāvaḥ na pratibhāsasya kaścit svabhāvaḥ na marīcikāyāḥ kaścit svabhāvaḥ na mayāyā kaścit svabhāvaḥ na nirmitasya kaścit svabhāvaḥ. yasya svabhāvo nāsti tasya laksaṇaṃ nāsti, yasya laksaṇaṃ nāsti tad ekalakṣaṇaṃ yaduta alakṣaṇaṃ. tad anena api te subhūte paryāyeṇa evāṃ veditavyam: alakṣaṇaṃ dānam alakṣaṇo dāyakaḥ alakṣaṇa pratigrāhakaḥ. ya evaṃ jñātvā dānaṃ dadāti sa dānapāramitāṃ [f. 273a] paripūrayaṃc chīlapāramitayā na vivartate. kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā samādhipāramitayā prajñāpāramitayā na vivartate. sa iha ṣaṭsu pāramitāsu sthitvā catvāri dhyānāni paripūrayati. catvāry apramāṇāṃ catasraḥ ārūpyasamāpattī paripūrayati. catvāri smṛtyupasthānāni paripūrayati. catvāri samyakprahāṇāni. caturardhipādā pañcendriyāṇi pañcabalāni

saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ paripūrayati. ādhyātmaśūnyatāṃ paripūrayati bahirddhāśūnyatam adhyātmabahirddhāśūnyatāṃ. abhāvaśūnyatāṃ svabhāvaśūnyatām abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ yāvat svalakṣaṇaśūnyatāṃ paripūrayati. śūnyatāṃ samādhiṃ paripūrayaty ānimittaṃ samādhim apraṇihitaṃ samādhiṃ paripūrayati. aṣṭau vimokṣān paripūrayati. navānupūrvasamāpattī paripūrayati. pañcābhijñāparipūrayati. pañcadhāraṇīmukhaśatāni paripūrayati. catasraḥ pratisaṃvidaḥ (adspg ii 25) paripūrayati. daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni mahāmaitrīṃ mahākaruṇām aṣṭādaśāveṇikāṃ buddhadharmān paripūrayati. sa iha vipākīyeṣv anāsraveṣu dharmeṣu sthitvā pūrvasyān diśi lokadhātūn ṛdhyā gatvā buddhān bhagavataḥ paryupāste. tāṃś ca upatiṣṭhate. yāvad upabhogaparibhogaiś ca sattvānām arthaṃ kurvati. ye dānena saṃgrahītavyās tān dānena saṃgṛhṇāti. ye śīlena saṃgrahītavyās tāṃc chīlena saṃgṛhṇāti. ye kṣāntyā saṃgrahītavyās tān kṣāntyā saṃgṛhṇāti. ye vīryeṇa saṃgrahītavyās tān vīryeṇa saṃgṛhṇāti. ye samādhinā saṃgrahītavyās tān samādhinā saṃgṛhṇāti. ye prajñayā saṃgrahītavyās tān prajñayā saṃgṛhṇāti. yāvad ye sarvakuśalaiḥ dharmaiḥ saṃgrahītavyās tān sarvakuśalair dharmai saṃgṛhṇāti. sa taiḥ kuśalamūlai samanvāgataḥ sarvadharmeśvaraḥ saṃsāraṃ copādadāti. na ca saṃsārāvacarai. duḥkhair lipyate. sattvānāṃ kṛte devamānuṣyikī saṃpattir upādadāti. yābhiḥ saṃpattibhiḥ sattvān saṃgṛhṇāti: so 'lakṣaṇān sarvadharmān jānāti. srotaāpattiphalaṃ ca jānāti. na ca tatra avatiṣṭhate. sakṛdāgāmiphalaṃ ca jānāti na ca tatra

avatiṣṭhate. anāgāmiphalaṃ ca jānāti na ca tatra avatiṣṭhate. arhatvaṃ ca jānāti na ca tatra avatiṣṭhate. pratyekabodhiṃ ca jānāti na ca tatra avatiṣṭhate. tat kasya hetohs? tathā hi tena sarvadharmā jñātvā sarvākārajñatā anuprāptavyā: yā asādhāranā sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva alakṣaṇā sarvadharmā jñātvā ṣaṭpāramitā alakṣaṇān jānāti. yāvat sarvabuddhadharmān alakṣaṇān jānāti.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu pañcasu upādānaskandheṣu sthitvā śīlapāramitāṃ paripūrayati. pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu māyopameṣu marīcikopameṣu nirmitopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā śilapāramitāṃ paripūrayati. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva svapnopamān pañcopādānaskandhān jñātvā pratiśrutkopamān pratibhāsopamān māyopamān marīcyupamān nirmitopamān pañcopādānaskandhān jñātvā alakṣaṇaśīlapāramitāṃ paripūrayati. akhaṇḍām acchidrām aśabalām akalmāṣām aparāmṛṣṭāṃ bhujiṣyāṃ vijñapraśastāṃ susamāptām āryām anāsravāni mārgaparyāpannāṃ (adspg ii 26) lokottarāṃ, yatra sthitvā samādānasāṃketikaṃ śīlaṃ rakṣati. dharmatāpratilaṃbhikaśīlaṃ ca saṃvaraśīlaṃ ca vijñaptisīlaṃ ca [f. 273b] samudācāraśīlaṃ ca asamudācārasīlaṃ ca. sa evaṃrūpai śīlai samanvāgato na parāmṛśaty anena ahaṃ kṣatriyamahāśālakulānāṃ sahabhāgatāyai upapadyeyaṃ. brāhmaṇamahāsālakulānaṃ vā sahabhāgatāyai gṛhapatimahāsālakulānaṃ vā sahabhāgatāyai upapadyeyaṃ rājā vā bhaveyaṃ cakravartī koṭṭarājā vā cāturmahārājakāyikānāṃ vā devānāṃ sahabhāgatāyai upapadyeyaṃ. trāyaṃstriṃśānāṃ vā yāmānāṃ vā tuṣitānāṃ vā nirmāṇaratināṃ vā paranirmitavaśavartināṃ vā devānāṃ sahabhāgatāyai upapadyeyaṃ. srotaāpattiphalaṃ vā anuprāpnuyāṃ sakṛdāgāmīnāṃ vā anāgāmināṃ vā arhatvaṃ vā. pratyekabodhiṃ vā bodhiṃ vā anuprāpnuyām iti. tat kasya hetoḥ? tathā hy alakṣaṇāḥ sarvadharmāḥ ekalakṣaṇā yaduta abhāvasvabhāvalakṣaṇāḥ. na hy alakṣaṇo dharma alakṣaṇaṃ dharmam anuprāpnoti.

nāpi vilakṣaṇo dharmo vilakṣaṇaṃ dharmaṃ prāpnoti. nāpy avilakṣaṇā vā alakṣaṇā vā dharmā avilakṣaṇān va alakṣaṇān vā dharmān prāpnuvanti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann alakṣaṇaśīlapāramitāṃ paripūrya bodhisattvanyāmam avakrāmati. bodhisattvanyāmam avakramann anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilabhate. mārgākārajñatāyāṃ caran pañcābhijñā vipākīyā pratilabhya pañcasu dhāraṇīmukhaśateṣu pañcasu samādhimukhaśateṣu sthitvā catasraḥ pratisaṃvida pratilabhya buddhakṣetrād buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati. buddhān bhagavataḥ prayupāsina sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca parigrahīṣyati. pañcagatike saṃsāre saṃsariṣyati na ca saṃsārāvacareṇa karmaṇā na vipākena lepsyate. tadyathāpi nāma nirmitaś caṃkramyate tiṣṭhati niṣādati śayyaṃ kalpayati, na ca asya āgamanaṃ saṃdṛṣyate na gamanaṃ na sthānaṃ na niṣadyā na śayyāna, sattvānāṃ ca arthaṃ karoti na ca sattvam upalabhyate na (adspg ii 27) sattvaprajñaptiṃ. tadyathāpi nāma subhūte śānto nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nuttarāṃ samyakasaṃbodhim abhisaṃbuddho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartya aparimāṇāṃ sattvāṃ dvābhyāṃ yānābhyāṃ parinirvāpya na kaścid bodhisattvam upalabhate yam anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau vyākārṣīt. sa āyusaṃskārān utsṛjya nirmitaṃ nirmāya anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛta, sa khalu punaḥ subhūte nirmitaḥ kalpasyātyayena bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ vyākṛtya anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau parinirvāti. tasya ca parinirvṛtasya na kiñcid vastu

upalabhyate. rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo na sattvam upalabhate na sattvaprajñaptiṃ, sattvānāṃ ca arthaṃ karoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caraṃc chīlapāramitāṃ paripūrayati. yasyā paripūrṇatvād antargatā sarvadharmā bhavanti.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caraṃ. svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā pratiśrutkompameṣu pratibhāsopameṣu māyopameṣu marīcyupameṣu nirmitopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthittvā alakṣaṇakṣāntipāramitāṃ paripūrayati? kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ alakṣaṇeṣu dharmeṣu sthitvā kṣāntipāramitāṃ paripūrayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dvābhyāṃ kṣāntibhyāṃ kṣāntipāramitāṃ paripūrayati. katamābhyāṃ dvābhyāṃ kṣāntibhyāṃ? adhivāsanakṣāntyā dharmāvabodhakṣāntyā ca. tatra katamā adhivāsanakṣāntir? yat prathamacittotpādam [f. 274a] upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣadanād antrāntarād bodhisattvasya mahāsattvasya sacet sarvasattvā āgamya āgamya ākrośeyu paribhāṣeran vā. asatyābhir vā paruṣābhir vāgbhiḥ samudācareyur loṣṭadaṇḍaśastraprahārān dadyus, tatra bodhisattvena mahāsattvena kṣāntipāramitāṃ paripūrayitukāmena ekacittotpādo 'pi kṣobhasahagato vyāpādasahagato vā notpādayitavyaḥ. teṣv eva sattveṣv atīva kartavyāḥ kleśarujārtā bateme sattvā, te mayā apāpacittam utpādiyatavyā. api tu mayaite śatrubhūtā skandhā parigṛhītā. yadyaivaṃ pratyavekṣate maitrāvān karuṇāyati iyam ucyate adhivāsanakṣāntiḥ. tatra katamā dharmāvabodhakṣāntiḥ? yat tāny api sattvān paramārthato nopalabhate. (adspg ii 28) ko mā ākrośate paribhāṣate vā asatyābhir vā paruṣābhir vāgbhiḥ samudācarati loṣṭadaṇḍaśastraprahārān vā dadāti, māyopamā sarvasaṃskārā riktās tucchā vaśikā gaganakalpā ātmasattvajīvajantupuruṣapudgalamanujamānavavirahitāparikalpasamutthitās, te sarve vikalpā ko mā ākrośate vā paribhāṣate vā asatyābhir vā paruṣābhir vāgbhiḥ samudācarati. loṣṭadaṇḍaśastraprahārān vā dadāti, ahaṃ punar naivaṃ vikalpayiṣyāmi. svabhāvaśūnyatām upādāya paramārthaśūnyatām upādāyaiyam ucyate dharmāvabodhakṣāntiḥ. sa evam upaparīkṣamāṇa kṣāntipāramitāṃ paripūrayati, so 'nayā kṣāntipāramitayā paripūrṇayā anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilabhate.

subhūtir āha: kaiṣā bhagavann anutpattikadharmakṣānti. kiṃ vā asya pramāṇaṃ. kiṃ vā jñānaṃ?

bhagavān āha: aṇur api subhūte yad dharmo notpadyate. tad ucyate anutpattikam iti. tatra yaj jñānaṃ tad ucyate kṣānti, yena jñānena anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilabhate.

āha: yā ca bhagavaṃc chrāvakāṇāṃ yā ca pratyekabuddhānām amitpattikadharmakṣāntiḥ yā ca bodhisattvasya mahāsattvasya anutpattikadharmakṣānti. āsāṃ kṣāntīnāṃ kin nānākaraṇaṃ?

bhagavān āha: yac ca subhūte srotaāpannasya jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣānti. yat sakṛdāgāmino jñānaṃ ca prahāṇāṃ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣānti. yad anāgāmino jñānaṃ ca prahāṇaṃ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣānti. yad arhato jñānaṃ ca prahāṇaṃ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣānti. yat pratyekabuddhasya jñānaṃ ca prahāṇaṃ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣānti. idaṃ subhūte nānākaraṇaṃ śrāvakapratyekabuddhakṣāntyāś ca bodhisattvakṣāntyāś ca, sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nayaivaṃrūpayā kṣāntyā samanvāgata sarvaśrāvakapratyekabuddhān abhibhavati. sa evaiṣā kṣāntyām anutpattikadharmakṣāntyāṃ sthitvā bodhisattvamārge caran mārgākārajñatāṃ paripūrayati. yayā paripūrṇayā avirahito bhavati. saptatṛṃśatā bodhipakṣyair dharmaiḥ śūnyatānimittāpraṇihitaiḥ samādhibhiḥ. sa ābhi pañcabhir abhijñābhir avirahito bhavati. so 'virahitatvāt sattvān paripācayati. buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati. sattvāṃś ca paripācya (adspg ii 29) buddhakṣetraṃ ca pariśodhya ekakṣaṇasamāyuktayā [f. 274b] prajñayā sarvākārajñatām anuprāpnoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo prajñāpāramitāyāṃ carann alakṣaṇakṣāntipāramitāṃ paripūrayati.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu māyopameṣu marīcyupameṣu nirmitopameṣu pañcasūpādānaskandheṣv alakṣaṇeṣu sthitvā kāyikaṃ caitasikaṃ ca vīryam ārabhate, sa kāyikena vīryeṇa bodhim abhinirharati. sa daśadikṣu lokadhātūn gatvā. buddhān bhagavataḥ paryupāste sattvānāṃ ca arthaṃ karoti. sa tena kāyikena vīryeṇa sattvān paripācya triṣu yāneṣu niveśayati. pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann alakṣaṇavīryapāramitāṃ paripūrayati. sa caitasikena vīryeṇa anāsraveṇa mārgeṇa mārgaparyāpannena vīryapāramitāṃ paripūrayati. yatra paryāpannā sarvakuśaladharmā tadyathā catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahaṇāni catvārardhipādā pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṃgo mārgaḥ triṇi vimokṣamukhāni catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasraḥ ārūpyasamāpattayo 'ṣṭau vimokṣā navānupūrvasamāpattayo daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasra pratisaṃvido mahāmaitriṃ mahākaruṇām aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā, yatra bodhisattvena mahāsattvena caratā sarvākārajñatā paripūrayitavyā yasyā paripūryā sarvavāsanānusandhiṃ prahāsyati, sa prahāya lakṣaṇapariniṣpattiṃ paripūrya samantaprabhatāṃ ca ārāgya dharmacakraṃ pravartayati. dvādaśākāraṃ triparivartaṃ, yasya pravartatena trisāhasramahāsāhasro lokadhātuḥ ṣaḍvikāraṃ kampiṣyate prakampiṣyate saṃprakampayiṣyate caliṣyati pracaliṣyati saṃpracaliṣyati. vedhiṣyati pravedhiṣyati saṃpravedhiṣyati. sarvo 'yaṃ trisāhasramahāsāhasro iokadhātur udāreṇa avabhāsena sphariṣyati. tasya khalu punas tathāgatasya arhataḥ samyaksaṃbuddhasya yatra śabdo niścariṣyati yo so 'nuśrāvayiṣyate, tatra ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās tani śabdaṃ śroṣyanti. te sarve niyatā bhaviṣyanti tṛṣu yāneṣu, evaṃ bahukarā hi subhūte bodhisattvasya (adspg ii 30) mahāsattvasya vīryapāramitā. vīryapāramitāyāṃ sthitvā bodhisattvena mahāsattvena sarvabuddhadharmā paripūrayitavyāḥ sarvākārajñatā anuprāptavyāḥ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu māyopameṣu marīcyupameṣu nirmitopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā samādhipāramitāṃ paripūrayati? kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran. svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu māyopameṣu marīcyupameṣu nirmitopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā samādhipāramitāṃ paripūrayati? iha subhūte [f. 275a] bodhisattvo mahāsattva prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. yāvac caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. maitrīm upasaṃpadya viharati. karuṇāṃ muditām upekṣām upasaṃpadya viharati. ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati. vijñānānantyāyatanam ākiñcanyātanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati. śūnyatānimittāpraṇihitān samādhīn bhāvayati. vidyutopamaṃ samādhiṃ bhāvayati. samyaksamādhiṃ bhāvayati. vajropame samādhau sthitvā tathāgatasamādhiṃ sthāpayitvā yāvantaḥ kecanaḥ samādhayaḥ śrāvakasādhāraṇāḥ vā pratyekabuddhasādhāraṇāḥ vā ye 'py anye samādhisamāpattigaṇās tān sarvān kāyena spharitvā upasaṃpadya viharati. na ca tān samādhīn āsvādayati. na samāpattiphalaṃ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa bodhisattvo mahāsattvaḥ tān samādhīn alakṣaṇān jānāty abhāvasvabhāvān, tat katham alakṣaṇo dharma alakṣaṇan dharmam āsvādayati. katham abhāvo dharma abhāvaṃ dharmam āsvādayati? so 'nāsvādayan na kasyacit samādher vaśena upapadyate. rūpadhātau vā ārūpyadhātau vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tau dhātau nopalabhate. yo 'pi samāpadyeta yenāpi samāpadyeta tad api nopalabhate. so 'nupalabhamānaḥ alakṣaṇasamādhipāramitāṃ paripūrayati. so 'nayā samādhipāramitayā śrāvakapratyekabuddhabhūmīn atikrāmati.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattva samādhipāramitāṃ paripūrya śrāvakapratyekabuddhabhūmī atikrāmati?

bhagavān āha: tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmaśūnyatāyāṃ suśikṣitaḥ yāvat svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ suśikṣitaḥ, na ceha śūnyatāsu kaścid dharma upalabbyate. yatra pratiṣṭhet. srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā pratyekabodhiṃ vā, yāpi sā sarvākārajñatā sāpi śūnyā śūnyatābhiḥ. sa ābhiḥ śūnyatābhiḥ bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmī atikramya bodhisattvanyāmam avakrāmati.

āha: katamo bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya āma katamo nyāmaḥ?

bhagavān āha: sarvaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya upalaṃbhaḥ. āmaḥ, sarvonupalaṃbho nyāmaḥ.

āha: katamo bhagavann upalaṃbhaḥ katamo 'nupalaṃbhaḥ?

bhagavān āha: rūpaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya upalaṃbhaḥ. vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya upalaṃbhaḥ. cakṣurūpaṇi ca śrotraṃ śabdāṃś ca ghrāṇaṃ gandhāṃś ca jihvarasāś ca kāyaḥ spraṣṭavyāni ca. mano dharmāṃś ca upalaṃbhaḥ. yāvat sarvākārajñatā upalaṃbhaḥ. āmaḥ. niyāmaḥ punaḥ subhūte yatraiṣāṃ dharmāṇāṃ pravyāhāro 'pi nopalabhyate. rūpasya yāvat sarvākārajñatāyā. tat kasya hetoḥ? thathā hi subhūte yo rūpasya svabhāva so 'pravyāhāraḥ, yāvad yaḥ sarvākārajñatāyā svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ. ayaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya niyāmaḥ, sa niyāmāvakrānto bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasamādhiḥ paripūrṇaḥ samādhivaśena api nopapadyate. prāg eva rāgaṃ vā doṣaṃ vā mohaṃ vā utpādayed yatra sthitvā tat karmābhisaṃskuryad yena karmābhisaṃskāreṇa pañcagatike saṃsāre patet iti nedaṃ sthānaṃ vidyate. anyatra māyopameṣu dharmeṣu sthitvā sarvasattvānām arthaṃ karoti. na ca sattvam upalabhate (adspg ii 32) na māyāṃ, so 'nupalabhamāna sattvāṃś ca paripācayati. buddhakṣetraṃ ca parigṛhṇāti. [f. 275b] evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ samādhipāramitāṃ paripūrya yāvad dharmacakraṃ pravartayati. yaduta anupalaṃbhacakraśūnyatānimittāpraṇihitacakraṃ.

punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopamāṃ sarvadharmān parijānāti. pratiśrutkopamān pratibhāsopamān māyopamān marīcyupamān nirmitopamān sarvadharmān parijānāti.

(vii 4) āha: kathaṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopamān sarvadharmān parijānāti. pratiśrutkopamān pratibhāsopamān māyopamān marīcyupamān nirmitopamān sarvadharmān parijānāti?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nāpi svapnam adrākṣīn na svapnadarśinaṃ. na pratiśrutkam adrākṣīn na pratiśrutkaśrotāraṃ, na pratibhāsam adrākṣīn na pratibhāsadarśinaṃ. na māyān adrākṣīn na māyādarśinaṃ. na marīcikam adrākṣīn na marīcikadarśinaṃ. na nirmitam adrākṣīn na nirmitadarśinaṃ. tat kasya hetoḥ? tathā hi viparyāsaḥ svapna pratiśrutka pratibhāso māyā marīcikā viparyāso nirmito, bālapṛthagjanānāṃ. arhat punar na svapnaṃ paśyati na svapnadarśinaṃ. yāvan na nirmitaṃ paśyati na nirmitadarśinaṃ. evaṃ yāvat pratyekabuddho bodhisattvo mahāsattva tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho naiva svapnaṃ paśyati na svapnadarśinaṃ. yāvan na nirmitaṃ paśyati na nirmitadarśinaṃ. tat kasya hetos? tathā hy abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ parinirvāṇasamā asadbhūtatayāḥ. apariniṣpannāḥ sarvadharmāḥ asaṃbhūtatayā. tat kiṃ bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran bhāvasaṃjñī bhaviṣyati pariniṣpannasaṃjñī vā bhūtasaṃjñī vā nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? na sā prajñāpāramitā syād yadi kasyacid dharmasya svabhāva upalabhyeta pariniṣpattir vā sadbhūtatā vā, evaṃ ca bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran rūpe na sajjate. yāvad vijñāne na sajjate, kāmadhātau na sajjate. rūpadhātau na sajjate. ārūpyadhātau na sajjate. dhyānavimokṣasamādhisamāpattiṣu na sajjate. caturṣu smṛtyupasthāneṣu na sajjate yāvad āryāṣṭāṅge mārge na sajjate. śūnyatāyāṃ na sajjate. ānimittasamādhāv apraṇihite samādhau na sajjate. dānapāramitāyāṃ (adspg ii 33) na sajjate.

śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ samādhipāramitāyāṃ na sajjate. sa iha prajñāpāramitāyāṃ sthita prathamaṃ bhūmiṃ paripūrayati. tatra ca cchandarāgaṃ notpādayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tān bhūmīn nopalabhate. tat kiṃ tatra cchandarāgam utpādayiṣyati, yāvad daśamīṃ bhūmiṃ paripurayati. tatra ca cchandarāgaṃ notpādayati. tat kasya hetos? tathā hi sa tān bhūmīn nopalabhate. tat kiṃ tatra cchandarāgam utpādayiṣyati. sa prajñāpāramitāyāṃ carati. tāṃ ca prajñāpāramitāṃ nopalabhate. so 'nupalaṃbhāyāṃ caran sarvadharmāṃś ca tatra prajñāpāramitāyām antargatān paśyati. tāṃś ca dharmān nopalabhate. tat kasya hetos? tathā hi te ca dharmā sā ca prajñāpāramitā advayam advaidhīkāraṃ. tat kasya hetos? tathā hi teṣāṃ dharmāṇāṃ na kaścid bhedo 'sti. dharmadhātunirdeśena tathatānirdeśena [f. 276a] bhūtakoṭinirdeśena. asaṃbhinnāḥ sarvadharmāḥ.

āha: asaṃbhinnānāṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ kathaṃ kuśalākuśalānāṃ dharmāṇāṃ nirdeśo bhavati. kathaṃ laukikalokottarāṇāṃ dharmāṇāṃ nirdeśo bhavati. kathaṃ sāsravānāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ nirdeśo bhavati. kathaṃ saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ nirdeśo bhavati?

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yā dharmāṇāṃ dharmatā. api nu tatra kasyacid dharmasya. pravyāhāro 'sti. saṃskṛtasya vā asaṃskṛtasya vā. srotaāpattiphalasya vā sakṛdāgāmiphalasya vā. anāgāmiphalasya vā arhattvasya vā. pratyekabodher vā bodher vā.

āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tad anena api te subhūte paryāyeṇa evaṃ veditavyaṃ. asaṃbhinnāḥ sarvadharmāḥ alakṣaṇā anutpādo 'prādurbhāvāḥ sarvadharmā, na me subhūte pūrvaṃ bodhisattvacārikāṃ caratā kasyacid dharmasya svabhāva upalabdho rūpam iti vā vedaneti vā saṃjñeti vā saṃskāra iti vā. vijñānam iti vā. yāvat saṃskṛtam iti vā asaṃkṛtam iti vā. yāvat srotaāpattiphalam iti vā. yāvad bodhir iti vā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati prathamacittotpādam upādāya. yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. anupalaṃbhayogena. sarvadharmāṇāṃ ca svabhāvakuśalena bhavitavyaṃ. sarvadharmasvabhāvakuśalo hi bodhisattvo mahāsattva bodhimārgaṃ (adspg ii 34) ca paripūrayati. sattvāṃś ca paripācayati. buddhakṣetraṃ ca parigṛhṇāti. yatra sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya tathā sattvān vinayati. yathā vinītās tṛṣu bhaveṣu na dṛśyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam alakṣaṇayogena. ((72))

viii dharmakāya abhisamaya parivarta 73.

(viii 4) atha āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan svapnopamānāṃ sarvadharmāṇām avastukānām abhāvasvabhāvānāṃ svalakṣaṇaśūnyānāṃ vyavasthānaṃ bhavati. ime kuśalā dharmā ime akuśalā dharmā ime laukikā ime lokottarā ime sāsravā ime anāsravā ime saṃskṛtā ime asaṃskṛtā ime srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante. ime sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai ime 'nāgāmiphalasākṣātkriyāyai ime 'rhatphalasākṣātkriyāyai saṃvartante. ime pratyekabodhaye saṃvartante. ime 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃvartante? evaṃ kathaṃ pratiśrutkopmānāṃ pratibhāsopamānāṃmāyopamānāṃ marīcyupamānāṃ nirmitopamānām avastukānām abhāvasvabhāvānāṃ svalaksaṇaśūnyānāṃ vyavasthānaṃ bhavati. ime kuśalā dharmā ime akuśalā yāvad ime 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃvartante?

bhagavān āha: iha subhūte bālo 'śrutavān pṛthagjanaḥ. svapnam upalabhate. svapnadarśinam apy upalabhate. yāvan nirmitam upalabhate nirmitadarśinam apy upalabhate. sa svapnam upalabhya svapnadarśinam apy upalabhya: yāvan nirmitam upalabhya nirmitadarśinam apy upalabhya kuśalasaṃskārān abhisaṃskaroti. kāyena vācā manasā, akuśalasaṃskārān abhisaṃskaroti. kāyena vācā manasā, āneñjyān abhisaṃskārān [f. 276b] abhisaṃskaroti kāyena vācā manasā, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dvayo śūnyatayo sthitvā, atyantaśūnyatāyām anavarāgraśūnyatāyāṃ ca, sattvānāṃ dharman deśayati. śūnyaṃ traidhātukam etan, nāsty atra rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā. saṃskārā vā vijñānaṃ vā, skandhā vā dhātavo vā āyatanāni vā, svapna eṣa pratiśrutkaiṣā pratibhāṣa eṣa māyaiṣā marīcikaiṣā (adspg ii 36) nirmitam etat. nāsti skandhā vā dhātavo vā āyatanāni vā. nāsty atra svapno na svapnadarśī na pratiśrutkā na pratiśrutkā śrotā. na pratibhāso na pratibhāsadarśī. na māyā na māyādarśī, na marīcika na marīcikadarśī. na nirmitaṃ na nirmitā. api tu khalu sarva ete dharmā avastukā abhāvasvabhāvās, tad yūyam askandheṣu skandhadarśina. adhātuṣu dhātusaṃjñina. anāyataneṣv āyatanasaṃjñina. api tu khalu pratītyasamutpannā ete sarvadharmā viparyāsasamutthitā karmavipākaparigṛhītā. kiṃ punar yūyam atra avastukeṣu dharmeṣu vastusaṃjñino bhavata. tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena ye matsariṇaḥ sattvās tān matsaryād vinivartya dānapāramitāyāṃ niyojayati. teṣāṃ ca dānaparityāgo

mahābhogatāyai saṃvartate. sa tāṃś tataḥ uccālya śīlapāramitāyāṃ niyojayati. teṣāṃ tac chīlasamādānaṃ svargopapattaye saṃvartate. sa tataḥ uccālya samādhau niyojayati. teṣāṃ samādhibrahmalokopapattaye saṃvartate. evaṃ prathamā dhyānā dvitīye dhyāne dvitīyā dhyānā tṛtīye dhyāne. tṛtīyā dhyānā caturthe dhyāne. caturthād dhyānād ākāśānantyāyatanasamāpattau. vijñānantyāyatanasamāpattau. ākiṃcanyāyatanasamāpattau naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpauau niyojayati. sa tato hīnād dānād dānaphalāc ca anekaparyāyeṇa vivecya anupadhiśeṣe nirvāṇadhātav āśvāsayati niveśayati pratiṣṭhāpayati. sa tataḥ śīlāc ca śīlaphalāc ca anekaparyāyeṇa vivecya anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau pratiṣṭhāpayati. sa tataḥ samādheś ca samādhiphalāc ca anekaparyāyeṇa vivecya anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau pratiṣṭhāpayati. caturṣu smṛtyupasthāneṣu caturṣu samyakprahāṇeṣu caturṣv iddhipādeṣu pañcasv indriyeṣu pañcasu baleṣu saptasu bodhyaṅgeṣu āryāṣṭāṅge mārge triṣu vimokṣamukheṣv aṣṭāsu vimokṣeṣu navasv anupūrvasamāpattiṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyām aṣṭādaśaṣv āveṇikeṣu buddhadharmeṣv aśvāsayati niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati. sa ebhir anāsravair dharmair arūpibhir anidarśanair apratighair ye srotaāpattiphalaṃ prārthayanti tān (adspg ii 37) srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati. yāvad ye 'rhattvaṃ prārthayanti tān arhattve pratiṣṭhāpayati. ye pratyekabodhiṃ prārthayanti tān pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati. ye 'nuttarāṃsamyaksaṃbodhiṃ prārthayanti teṣāṃ

bodhimārgam ācaṣṭe upadiśati samuttejayati. saṃpraharṣayati. pratiṣṭhāpayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopamānāṃ [f. 277a] sarvadharmāṇām avastukānām abhāvasvabhāvānāṃ svalakṣaṇaśūnyānāṃ vyavasthānaṃ karoti.

evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryam idaṃ bhagavann adbhutadharmo yatra hi nāma bodhisattvo mahāsattva iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carann abhāvasvabhāvānāṃsarvadharmāṇām atyantaśūnyānām anavarāgraśūnyānāṃ sarvadharmāṇāṃ vyavasthānaṃ karoti, ime kuśalā dharmā ime akuśalā dharmā ime sāsravā dharmā ime anāsravā dharmāḥ yāvad ime saṃskṛtā dharmā ime asaṃskṛtā dharmāḥ.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. āścaryam idaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām abdhutadharmo yadi iha gaṃbhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caranto dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ kurvanti. sacet punas tvaṃ subhūte janīyāye bodhisattvasya mahāsattvasya āścaryādbhuto dharmas tatsarvaśrāvakapratyekabuddhais tasya bodhisattvasya mahāsattvasya na sukaraḥ pratyupakāraḥ kartuṃ. na yuṣmābhiḥ sarvair api bodhisattvasya mahāsattvasya śakyaṃ sa dharmo 'bhibhavituṃ.

subhūtir āha: katamo bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya abdhutadharma yaḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ na saṃvidyate?

bhagavān āha: tena hi subhūte śṛṇu sādhu ca suṣṭu ca manasikuru, bhāṣiṣye 'haṃ te. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran vipākīyāsu ṣaṭsu pāramitāsu sthitvā pañcasu ca abhijñāsu saptatṛṃśati ca bodhipakṣyeṣu dharmeṣu dhāraṇīmukheṣu samādhimukheṣu ca daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyām aṣṭādaśaṣv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu sthitvā diśvidikṣu lokadhātūṃ gatvā ye sattvā dānena (adspg ii 38) anugrahītavyās tān dānena anugṛhṇāti. ye śīlena ye kṣāntyā ye vīryeṇa ye samādhinā ye prajñayā ye prathamena dhyānena ye dvitīyena ye tṛtīyena ye caturthena ye ākāśānantyāyatanasamāpattyā vijñānānantyāyatanasamāpattyā ākiṃcanyāyatanasamāpattyā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattyā anugrahītavyās tāṃs tathaiva anugṛhṇāti. ye maitryānugrahītavyās tāṃ maitryānugṛhṇāti ye karuṇayā ye muditayā ye upekṣayānugrahītavyās tān upekṣayānugṛhṇāti. ye caturṣu smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhir iddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṃgena mārgeṇānugrahītavyā ye śūnyatayā samādhinā ye ānimittena samādhinā ye apraṇihitena samādhinā anugrahītavyās tān apraṇihitena samādhinā anugṛhṇāti.

subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānena sattvān anugṛhṇāti?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāty, annam annārthikebhyaḥ pānaṃ pānārthikebhyo mālyaṃ mālyārthikebhyaḥ gandhaṃ gandhārthikebhyo vilepanaṃ vilepanārthikebhyo: vastraṃ vastrārthikebhyaḥ śayyāsanaṃ śayyāsanārthikebhyo yāvad anyatarānyatarāṃ manuṣyakāṃ pariṣkārān dadāti. yathaiva tathāgatayā arhate samyaksaṃbuddhāya dadāti. tathaiva pratyekabuddhebhyo 'rhadbhyo 'nāgāmibhyaḥ sakṛdāgāmibhyaḥ srotaāpannebhyaḥ samyaggatebhyaḥ samyakpratipannebhyaḥ tathaiva manuṣyabhūtebhya. tathaiva tiryagyonigatebhyaḥ sarvebhyaḥ anānātvasaṃjñām upasthāpya dānaṃ dadāti. tat kasya hetoḥ? tathāpy anānātvaṃ sarvadharmāḥ, so 'nānātvaṃ dānaṃ dattvā anānātvasya dharmasya lābhī bhaviṣyati. yaduta sarvākārajñatāyā. sacet punar subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya tiryagyonigataṃ [f. 277b] prāṇikam adakṣiṇīyaṃ dṛṣṭvā evaṃ cittam utpadyeta, samyaksaṃbuddho me dakṣiṇīyo na tiryagyonigata iti. na bodhisattvadharmo bhavet. tat kasya hetoḥ? na hi bodhisattvo mahāsattvo bodhaye cittam utpādy evam anuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃprasthita, ime mayā (adspg ii 39) sattvā dānena anugrahītavyā ime na anugrahītavyā te dānena anugṛhītā kṣatriyamahāsālakuleṣu upapatsyante brāhmaṇamahāsālakuleṣu upapatsyante gṛhapatimahāsālakuleṣu upapatsyante. te tenaiva dānena anugṛhītā anupūrveṇa tribhir yānair anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāsyanti. saced bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ sarvo janakāyor vādhyaṃ yāceta, tatra bodhisattvena mahāsattvena nānyaṃ cittaṃ notpādayitavyaṃ. dātavyaṃ vā na dātavyam ity, avikopitamānasena. dātavyam eva tasmai janapadakāyāyaḥ. tat kasya hetos? tathā hi sa janapadakāyasya arthe 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃprasthitaḥ. sacet punaḥ vikalpayed garhyo bhavet teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ teṣāṃ ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ pratyekabuddhānām arhatāṃ śaikṣāṇāṃ sadevamānuṣyāsurasya ca lokasya, kena kilādhyīṣṭa: sarvasattvānāṃ trāṇaṃ bhava layanaṃ śaraṇaṃ parāyaṇam iti.

punar aparaṃ subhūte saced bodhisattvasya mahāsattvasya manuṣyabhūto vā amanuṣyabhūto vā āgamya aṅgapratyaṅgāni cchetuṃ yāceta taṃ tadā tena na dvitīyaṃ cittam utpādayitavyaṃ. dāsye vā na dāsye vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena sattvānām arthāya saṃcintya āśrayaḥ parigrahītaḥ. anena me ātmabhāvena sarvasattvānām arthaḥ kartavyaḥ. tenaivaṃ cittam utpādayitavyaṃ, yeṣām arthe mayā ātmabhāvaḥ upādattas te ayācitam eva gṛhītvā gacchatuṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ.

punar apraṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena yācanakaṃ dṛṣṭvaivaṃ cittam utpādayitavyaṃ, ko veha dadāti kasmai vā dīyate kiṃ vā dīyate, sarveṣām eṣāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo nopalabhyate. (adspg ii 40) tat kasya hetoḥ? tathā hy ete dharmā atyantaśūnyatayā śūnyā. na hi śūnyatā kaścid dadāti vā āharate vā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ. yaduta adhyātmaśūnyatāyāṃ vā bahirdhāsūnyatāyāṃ vā. adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ vā śūnyatāśūnyatāyāṃ vā paramārthaśūnyatāyāṃ vā prakṛtiśūnyatāyāṃ vā sarvadharmaśūnyatāyāṃ vā yāvat svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ vā, sa iha śūnyatāyāṃ sthitvā yad dānaṃ dāsyati. tasya satatasamitaṃ dānapāramitāparipūrir bhaviṣyati. so 'nayā dānapāramitayā paripūryā na adhyātmikabāhyeṣu dharmeṣu cchidyamāneṣu vā bhidyamāneṣu vā evaṃ cittam utpādayiṣyati. na kaścit chinatti vā bhinatti vā.

(viii 5,1a). iha ahaṃ subhūte adrākṣaṃ buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayati pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān saṃcintya mahānarakāt prapatya tāni mahānarakaduḥkāny upaśamayya tribhiḥ prātihāryais teṣāṃ nārakāṇāṃ sattvānāṃ dharman deśayanti. ṛddhiprātihāryeṇa ādeśanāprātihāryeṇa anuśāsanīprātihāryeṇa ca. tāni narakaduḥkhāny upaśamayya ādeśanāprātihāryeṇa dharman deśayanty anuśāsanī [f. 278a] prātihāryeṇa ca. te bodhisattvā mahāsattvā mahāmaitryā ca mahākaruṇayā ca mahāmuditayā ca mahopekṣayā ca dharman deśayanti. tatas te nairayikā sattvās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike cittaṃ prasādya tato mahānarakebhyo vyutthisthante. te tato mahānarakebhyo vyutthāya devamanuṣyāṇāṃ sabhāgatāyai upapadyante. anupūrveṇa ca tribhiḥ prātihāryair duḥkhasya antaṃ kurvanti. evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adhastād upariṣṭād anuvidikṣu lokadhātuṣu kartavyaṃ.

(viii 5,1b) yāvad iha ahaṃ subhūte buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayann adrākṣaṃ gaṅgāndīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān buddhānāṃ bhagavatām upasthāyakāni, tāṃs te bodhisattvā mahāsattvā buddhān bhagavata upatiṣṭhanti tīvrayā bhaktyā priyeṇa na apriyeṇa manāpena na amanāpena gauraveṇa na agauraveṇa. (adspg ii 41) yac ca te buddhā bhagavanto dharmaṃ bhāṣante tan te bodhisattvā mahāsattvā udgṛhṇanti. udgṛhya dhārayanti. na jātu vipraṇāśayanti. yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyante. evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adhastād upariṣṭād anuvidikṣu lokadhātūsu.

iha punar ahaṃ subhūte buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayann adrākṣaṃ pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopaṃcṣu lokadhātuṣu bodhisattvā mahāsattvās tairyagyonikānāṃ sattvānām arthāya ātmaparityāgān kurvataḥ. tatra te bodhisattvā mahāsattvā aṅgapratyaṅgāni cchitvā cchitvā daśasu dikṣu vikṣipanti. tad ye tairyagyonigatāḥ sattvās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māṃsāni khadanti. te teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike maitriṃ pratilabhante. te tena maitrīpratilaṃbhena tatas tiryagyone vyutthiṣṭhante. vyutthāya devamanuṣyeṣu upapadyante. tatra upapannā buddhān bhagavataḥ ārāgayanti. te tān. buddhān bhagavataḥ upatiṣṭhanti. te teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śrutvā tathātvāya pratipadyante. te 'nupūrveṇa anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvānti. tribhir yānaiḥ śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā. evaṃ bahukarā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā ye 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye cittam utpādayanti. utpādya tathatvāya pratipadyante. evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adhaṣṭād upariṣṭād anuvidikṣu yāvad anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāsyati.

(viii 5,1c) iha ahaṃ subhūte buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayann adrākṣaṃ pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān pretavaiṣayikānāṃ sattvānāṃ teṣu pretaviṣayeṣu yāni duḥkhāni tāni sarvāṇi pratipraśraṃbhayanti. tatra te pretavaiṣayikāḥ sattvās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike maitraṃ cittam utpādya tataḥ pretayoner vyutthiṣṭhante. te tataḥ pretayoner vyutthāya devaloke manuṣyaloke ca upapadyante. na ca kadācid buddhair bhagavadbhir virahitā bhavanti yāvan na anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtā bhavanti. evaṃ samantād daśasu dikṣu kartavyaṃ. evaṃ mahākaruṇāvihāri subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānām arthāya pratyupasthito yaduta parinirvāpanārthāya.

(viii 5,1d) iha punar ahaṃ subhūte buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayann (adspg ii 42) adrākṣan [f. 278b] pūrvasyān diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvāṃś cāturmahārājakāyikānān devānān dharman deśayantas trāyastriṃśānāṃ devānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ parinirmitavaśavarttināṃ devānāṃ dharman deśayantaḥ, tat te devaputrās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antikād dharmaṃ śrutvā anupūrveṇa tribhir yānair parinirvṛtāś ca parinirvānti ca parinirvāsyanti ca. tatra subhūtetye devaputrā udārikaiḥ pañcabhiḥ kāmaguṇair adhimūrcchitās, teṣāṃ tāni vimānāny ādīpya dharman deśayanti, anityā khalu mārṣaḥ sarvasaṃskārā duḥkhā anātmāno dhruvā anāśvāsikā vipariṇāmadharmaṇaḥ, kaḥ saṃskāreṣu viśvastamanā viharet. evaṃ samastadaśadikṣu kartavyaṃ.

iha punar ahaṃ subhūte buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayann adrākṣaṃ bodhisattvān mahāsattvān pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu ye brahmadṛṣṭāv abhiniviṣṭās tāṃs tebhyo dṛṣṭigatebhyo vivecayanti. kathaṃ bho mārṣā śūnyeṣu sarvadharmeṣu dṛṣṭīr utpādayatha. riktakeṣu tucchakeṣu sarvadharmeṣu dṛṣṭīr utpādayatha: evaṃ subhūte bodhisattvā mahāsattvā mahākaruṇāyāṃ sthitvā sattvānāṃ dharman deśayanti. āścaryam idaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānām abdhutadharmaḥ. evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adhastād upariṣṭād anuvidikṣu.

(viii 5,le) iha āhaṃ subhūte buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayann adrāksaṃ bodhisattvān mahāsattvān pūrvasyān diśi gaṅgānādīvalukopameṣu lokadhātuṣu manuṣyāṃs caturbhiḥ saṃgrahavastubhiḥ saṃgṛhṇataḥ. katamaiś caturbhiḥ? (i) dānena, (ii) priyavadyatayā, (iii) arthacaryayā, (iv) samanārthatayā. [see on pp. 43-4. e.c.]

(i) kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattva dānena sattvān saṃgṛhṇāti? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dvābhyāṃ dānābhyāṃ sattvān saṃgṛhṇāti. katamābhyāṃ dvābhyāṃ? yaduta (la) āmiṣadānena ca (ib) dharmadānena ca.

(la) kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ āmiṣadānena sattvān saṃgṛhṇāti? iha subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran. suvarṇaṃ vā rūpyaṃ vā maniṃ vā muktā vā. śaṅkhā vā śilān vā pravāḍaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā. annaṃ vā pānaṃ vā yānaṃ vā vastraṃ vā gandhaṃ vā mālyaṃ vā vilepanaṃ vā śayanaṃ vā āsanaṃ vā prājīvikaṃ vā striyo vā puruṣān vā aśvān vā hastino vā vā ātma [nnaīvanyatannaivam] anuśrāvayati: eta bho sattvā yathā (adspg ii 44) tānavakam eva mayā citakam eva gṛhītvā gacchataḥ hāratha sa tad dānaṃ dattvā buddhaṃ śaraṇaṃ gamayati. dharmaṃ śaranaṃ gamayati. saṃghaṃ śaraṇaṃ gamayati. kāṃścit pañcaśikṣāpadāni grāhayati. kāṃścid aṣṭāṅgasamanvāgatam upavaṣam upavasati. kāṃścid daśakuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayati kāṃścit prathame dhyāne. yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau samādāpayati. kāṃścin maitryāṃ karuṇāyāṃ muditāyām upekṣāyāṃ samādāpayati. kāṃścid buddhānusmṛtyāṃ dharmānusmṛtyāṃ saṃghānusmṛtyāṃ śilānusmṛtyāṃ tyāgānusmṛtyāṃ devatānusmṛtyāṃ samādāpayati. kāṃści śubhādikāsu saṃjñāsu samutthāya pratyaveksaṇāṃ samādāpayati. kāṃścid ākāreṣu. kāṃścic caturṣu smṛtyupasthāneṣu. kāṃścic caturṣu samyakprahāṇeṣu. kāṃścic caturṣv ṛddhipādeṣu. kāṃści pañcasv indriyeṣu. kāṃści pañcasu baleṣu. kāṃścit saptasu bodhyaṅgeṣu kāṃścid āryāṅge mārge. kāṃścic chūnyatānimittāpraṇihiteṣu samādhivimokṣamukheṣu kāṃścid aṣṭāsu vimokṣeṣu kāṃścin navasv anupūrvasamāpattiṣu. kāṃścid daśasu tathāgatabaleṣu. kāṃścic caturṣu [f. 279a] vaiśāradyeṣu kāṃcic catasrasu

pratisaṃvitsu kāṃcin mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ kāṃścid aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu kāṃścid dvātṛṃśamahāpuruṣalaksaṇapariniṣpattau kāṃścid aśītyanuvyañjaneṣu kāṃścit srotaāpattiphale kāṃścit sakṛdāgāmiphale. kāṃścid anāgamīphale kāṃścid arhattve kāṃścit pratyekabodhau (adspg ii 45) pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvasattvānām āmiṣadānaṃ dadāty uttare ca yogakṣeme pratiṣṭhāpayati. ayaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya āścaryādbhutadharmaḥ.

(ib) kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān dharmadānena anugṛhṇāti? dve ime subhūte dharmadāne (iba) laukikaṃ ca (ibb) lokottaraṃ ca.

(iba) tatra katarat subhūte laukikan dharmadānaṃ? yā laukikānāṃ dharmāṇām ācakṣaṇā deśanā saṃprakāśanā. tadyathā aśubhaparivartakasya, caturṇāṃ dhyānānāṃ caturṇāṃ brahmavihārāṇāñ catasṛṇām ārūpyasamāpattīnāṃ, ye 'pi kecid anye laukikā dharmā sādhāraṇā. bālapṛthagjanair, idaṃ subhūte laukikan dharmadānaṃ. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva idaṃ laukikaṃ dharmadānaṃ dattvā anekaparyāyeṇa tataḥ samādānād vivecayati. vicevya upāyakauśalena āryadharmeṣu pratiṣṭhāpayaty āryadharmāṇāñ ca phale. katame ca āryadharmā katamac ca āryadharmāṇāṃ phalaṃ? āryadharmā ucyante saptatṛṃśad bodhipakṣyā dharmās trīṇi vimokṣamukhāni, āryadharmāṇāṃ phalaṃ srotaāpattiphalaṃ. yāvad arhatvaṃ. api tu khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya āryadharmā yat srotaāpattiphale jñānaṃ yāvad arhattve jñānaṃ. pratyekabodhau jñānaṃ. yāvat saptatṛṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu jñānaṃ yāvad daśasu tathāgatabaleṣu jñānaṃ. yāvan mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ mahāmuditāyāṃ mahopekṣāyāṃ jñānaṃ. ye 'py anye laukikalokottarā dharmā sāsravānāsravā saṃskṛtā asaṃskṛtā dharmās tatra yaj jñānaṃ yāvat sarvākārajñatā ima ucyante bodhisattvasya mahāsattvasya āryadharmāḥ. katamac ca bodhisattvasya mahāsattvasya āryadharmāṇāṃ phalaṃ? yāvat sarvavāsanānusandhiprahāṇam idam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya āryadharmāṇāṃ phalaṃ.

athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etad, bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti.

āha: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattva sarvākārajñatām anuprāpnoti. tad bodhisattvasya mahāsattvasya tathāgatasya ca kiṃ nānākaraṇaṃ?

bhagavān āha: asti nānākaraṇaṃ.

āha: kataman nānākaraṇam iti?

bhagavān āha: bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti. tathāgataḥ punaḥ prāptajñāna ucyate. tat kasya hetoḥ? na hy anyad bodhisattvasya cittam upalabhyate 'nyas tathāgatasya arhataḥ samyaksaṃbuddhasya yatra sthitvā sarvadharmeṣv anandhakāratā anuprāptā. idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya laukikan dharmadānaṃ, yaduta niśraya bhavati. lokottaradharmadānaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvān laukike dharmadāne niyojya upāyakauśalena yāvat sarvākārajñatāyāṃ pratiṣṭhāpayati.

(viii 5,2) (ibb) katamac ca subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya lokottaraṃ dharmadānam asādhāraṇaṃ sarvabālapṛthagjanaiḥ. tadyathā (la) catvāri smṛtyupasthānāni (1b) catvāri samyakprahāṇāni, [f. 279b] (1c) catvāra ṛddhipādāḥ, (1d) pañcendriyāṇi (1e)pañcabalāni, (1f) sapta bodhyaṅgāni, (lg) āryāṣṭāṅgo mārgaḥ, (a) triṇi vimokṣamukhāni, (3) aṣṭau vimokṣā, (4) nava anupūrvasamāpattayaḥ, (13) daśa tathāgatabalāni, (14) catvāri vaiśāradyāni, (10)catasraḥ pratisaṃvido, (b) mahāmaitrī (19) mahākaruṇā, (20) aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, (c) dvātṛṃśan mahāpuruṣalakṣaṇāny, (d) aśītim anuvyañjanāni, (e) pañcadhāraṇīmukhaśatāni, (f) samādhimukhaśatāni. idam ucyate lokottaraṃ dharmadānaṃ na laukikaṃ. (la) katamāni ca subhūte catvāri smṛtyupasthānāni? yaduta (i) adhyātmakāye kāyānupaśyī viharati. bahirddhākāye kāyānupaśyī viharaty, adhyātmabahirddhā kāye kāyānupaśyī viharaty, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhiddhyādaurmanasye, samudayānupaśyī ca kāye viharati. vyayānupapaśyī ca kāye viharati. samudayavyayānupaśyī ca kāye viharaty, aniśritaś ca viharati. [na ca jātu] loke upādadāti. evaṃ (ii) vedanāsv evaṃ (iii) citte evaṃ (iv) dharmeṣu.

(1b) katamāni ca subhūte samyakprahāṇāni? (i) anutpannānāṃ pāpakānām akuśalānān dharmāṇām anutpādāya cchandaṃ janayaty, (ii) utpannānāṃ prahāṇāya vyāyacchate, (iii) anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām (adspg ii 47) utpādāya cchandaṃ janayati vīryam ārabhate. (iv) utpannānāṃ vṛddhaye vaipulyatāyai bhāvanāpāripūryai cchandaṃ janayati.

(lc) katame ca subhūte ṛddhipādāḥ? cchandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgataś cittavīryamīmāṃsāsamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatam ṛddhipādaḥ.

(ld) katamāni ca pañcendriyāṇi? śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtīndriyaṃ samādhīndriyaṃ prajñendriyam imāny ucyante pañcendriyāṇi.

(le) katamāni ca pañcabalāni? śraddhābalaṃ vīryabalaṃ smṛtibalaṃ samādhibalaṃ prajñābalaṃ, imāny ucyante pañcabalāni.

(1f) katamāni ca subhūte saptabodhyaṅgāni? smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ dharmavicayasaṃbodhyaṅgaṃ, vīryasaṃbodhyaṅgaṃ pritisaṃbodhyaṅgaṃ praśrabdhisaṃbodhyaṅgaṃ samādhisaṃbodhyaṅgam upekṣāsaṃbodhyaṅgaṃ, imāny ucyante saptabodhyaṅgāni.

(lg) katamaś ca subhūte āryāṣṭāṃgo mārgaḥ? tadyathā samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpa samyagvāk samyakkarmāntaḥ samyagājīvaḥ samyagvyāyāmaḥ samyaksmṛtiḥ samyaksamādhiḥ, ayam ucyate āryāṣṭāṅgo mārgaḥ.

(a) tatra katame trayas samādhayaḥ? śūnyatāsamādhir ānimittasamādhir apraṇihitasamādhiḥ, katamaś ca śūnyatāsamādhiḥ? yā śūnyākāreṇa viviktākāreṇa ca cittasyaikagratā ayam ucyate śunyatāsamādhiḥ. tatra katamaś ca ānimittasamādhiḥ? yā śāntākāreṇa cittasyaikagratā ayam ucyate ānimittasamādhiḥ. katamaś ca apraṇihitaḥ samādhiḥ? yā anityākāreṇa duḥkhākāreṇa ca. cittasyaikāgratā ayam ucyate apraṇihitasamādhiḥ.

(3) katame 'ṣṭau vimokṣā? (i) rūpīrūpāṇi paśyaty ayaṃ prathamo vimokṣaḥ. (ii) adhyātmarūpasaṃjñī bahirdhārūpāṇi paśyaty ayaṃ dvitīyo vimokṣaḥ. (iii) śubhatvam apy adhimukto bhavaty ayaṃ tritīyo vimokṣaḥ. (iv) sa sarvaśo rūpasaṃjñānāṃsamatikramāt pratighasaṃjñānām astaṅgamāt nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ity ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharaty ayaṃ caturtho vimokṣaḥ. (v) sa sarvaśa ākāśānantyāyatanasamatikramād anantaṃ vijñānam iti vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharaty. ayaṃ pañcamo [f. 280a] vimokṣaḥ. (vi) sa sarvaśo vijñānānantyāyatanasamatikramān nāsti kiṃcid ity ākiṃcanyāyatanam upasanipadya viharaty ayaṃ ṣaṣṭo vimokṣaḥ. (vii) sa sarvaśa ākiṃcanyāyatanasamatikramān naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharaty ayaṃ saptamo vimokṣaḥ. (viii) sa sarvaśo naivasaṃjñānāsaṇijñāyatanasamatikramāt saṃjñāvedayitanirodham (adspg ii 48) upasaṃpadya viharaty ayam aṣṭamo vimokṣaḥ. ima ucyante 'ṣṭau vimokṣāḥ.

(4) katamāni ca navānupūrvasamāpattayaḥ? ihaikatyo (i) viviktam eva kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmair savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ. prītisukhaṃ prathaman dhyānam upasaṃpadya viharati. yāvan (viii) naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati. (ix) sa sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamatikramāt saṃjñāvedayitanirodham upasaṃpadya viharati. imāny ucyante navānupūrvasamāpattaya.

(13) katamāni ca subhūte daśatathāgatabalāni? iha subhūte tathāgata (i) sthānaṃ ca sthānato yathābhūtaṃ prajānāti. asthānaṃ ca asthānato yathābhūtaṃ prajānāti. (ii) atītānāgatapratyutpannānāṃ karmāṇāṃ karmasamādānāṃ sthānaśo hetuśo vipākaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. (vii) indriyabalabodhyaṅga. dhyānasamādhisamāpatti. saṃkleśavyavadānaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. (v) parasattvānāṃ parapudgalānāṃm indriyaparāparajñatā yathābhūtaṃ prajānāti. (iv) parasattvānāṃ parapudgalānāṃ nānādhimuktikatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti. (vi) sarvatrāgaminīṃ pratipadaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. (iii) nānādhātuṃ lokam anekadhātuṃ yathābhūtaṃ prajānāti. (viii) anekavidhaṃ pūrvenivāsam anusmarati: ekaṃ vā jātiṃ yāvat sākāraṃ soddeśam anekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmarati. (ix) divyena cakṣuṣā viśuddhena atikrānta mānuṣena sattvān paśyati. yāvat sugatau svargaloke deveṣu upapadyamānān. (x) āsravāṇāṃ kṣayād anāsravaṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ yathābhūtaṃ prajānāti. imāni daśatathāgatabalāni.

(14) katamāni ca subhūte tathāgatasya catvāri vaiśāradyāni? (i) samyaksaṃbuddhasya me pratijānata ime dharmā anabhisaṃbuddhā ity atra vata me kaścit sadevake loke samārake sabrahmake sabrahmaṇa [brāṇikāyā]prajāyāṃ saha dharmeṇa codayet iti. nimittam etan na samanupaśyāmi. nimittam etad asamanupaśyan kṣemaprāpto viharāmy abhayaprāpta, ārṣabhaṃ sthānaṃ pratijānāmi: parṣadgataḥ samyakṣiṃhanādaṃ nadāmi brahmaṃ cakraṃ pravartayāmy apravartanīyaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenaciddhā punar loke saha dharmeṇa. (ii) kṣīṇāsravasya vata me pratijānata. ime āsravāḥ aparikṣīṇāḥ, yāvad (iii) ye khalu punar mayā antarāyikā dharmā ākhyātās tāṃ pratiṣevamāṇo nālam antarāyeti. (adspg ii 49) yāvad (iv) yā me pratipad ākhyātā āryo nairyāṇikyo nairvedhikyas, tat karasya samyagduḥkhakṣayāya tāḥ pratisevamāṇo na niryāyāt samyagduḥkhakṣayāya, yāvad imāni catvāri vaiśāradyāni.

(10) katamāś ca tathāgatasya catasraḥ pratisaṃvidaḥ? tadyathā arthapratisaṃvid dharmapratisaṃvin niruktipratisaṃvit pratibhānapratisaṃvit. tāḥ punaḥ katamāḥ? arthāraṃbaṇā dharmāraṃbaṇā niruktyāraṃbaṇā pratibhānāraṃbaṇā.

(20) katame ca subhūte [f. 280b] tathāgatasya aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ? (i) nāsti tathāgatasya skhalitaṃ, (ii) nāsti ravitaṃ, (iii) nāsti muṣitasmṛtitā, (v) nāsty asamāhitaṃ ciuaṃ, (iv) nāsti nānātvasaṃjñā, (vi) nāsty apratisaṃkhyāyopekṣā, (vii) nāsti cchandasya hāniḥ, (viii) nāsti vīryasya hāniḥ, (ix) nāsti smṛter hāniḥ, (x) nāsti samādher hāniḥ, (xi) nāsti prajñāyā hānir, (xii) nāsti vimukter hānir, nāsti vimuktijñānadarśanasya hāniḥ. (xiii) sarvaṃ kāyakarma jñānapūrvaṃgamaṃ jñānānuparivartti. (xiv) sarvaṃ vākkarma jñānānupūrvaṃgamaṃ jñānānuparivartti. (xv) sarvaṃ manaskarma jñānapūrvaṃgamaṃ jñānānuparivartti. (xvi) atīte 'dhvany apratihatam asaṅgaṃ jñānadarśanaṃ pravartate. (xvii) anāgate 'dhvany apratihatam asaṅgaṃ jñānadarśanaṃ pravartate. (xviii) pratyutpanne 'dhvany apratihatam asaṅgaṃ jñānadarśanaṃ pravartate. ime 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ.

(c) katamāni ca subhūte tathāgatasya dvātṛṃśan mahāpuruṣalakṣaṇāṃ? (1) supratiṣṭhitapādaḥ sa bhagavāṃ. tatraidaṃ supratiṣṭhitapādatā. sarvavadbhyāṃ pādatalābhyāṃ samaṃ pṛthivīṃ spṛśati. tadyathāpi nāma samudgābhyāṃ. sapi cābhyonnatāvanamati. niṃmaunnamati. (2) cakra aṅkapādatalaḥ sa bhagavān. tatreyaṃ cakrāṅkapādatalatā. pādayor asya cakre jāte sahasrāre sanābhike sanemike sarvākāraparipūrṇe. (3) mṛdutaruṇahastapādatalaḥ sa bhagavān. mṛdv asya hastapādaṃ yathā na anyeṣāṃ. (4) dīrgha aṅgulīkaḥ sa bhagavān. tatreyaṃ dīrghāṅgulīkatā. dīrgham asya aṅgulayo hastapāde yathā na anyeṣāṃ. (5) jālahastapāda sa bhagavān. tatreyaṃ jālahastapādatā. haṃsarājasyaiva asya sajālaṃ hastapādaṃ. (6) āyatanapārṣṇi sa bhagavān. tatreyam āyatanapārṣṇitā. āyate asya pārṣṇī atirekeṇa yathā na anyeṣāṃ. (7) ucchaṅkhapāda sa bhagavān. tatreyam ucchaṅkhapādatā. uccair asya jātau gulphau bhavataḥ. (8) aiṇeyajaṃghaḥ sa bhagavān. tratreyam aiṇeyajaṃghatā. anupūrvasamudgate asya jaṃghe tadyathāpi (adspg ii 50) nāma aiṇeyasya mṛgarājasya. (9) prabhūtaṛjusujātagātraḥ sa bhagavān. tatreyaṃ prabhūtaṛjusujātagātratā. akubjam abhagnaṃ sujātaṃ sarvākārai sapta aratnyucchrāyeṇa anurūpavistaram asya gātraṃ bhavati. (1o) ājānubāhu sa bhagavān. tatreyam ājānubāhutā. sthito 'navanaman yadā ākāṅkṣati tadā dvābhyāṃ pāṇitalābhyām ubhe jānumaṇḍale parāmṛśati. saṃparāmārṣṭi: (11) kośāhitavastiguhya sa bhagavān. tatreyaṃ kośāhitavastiguhyatā. tadyathā abhijātasya hastyājānesyasya aśvājāneyasya vā. (12) ekaikalomā sa

bhagavān. tatreyam ekaikalomatā. sarvaromakūpeṣv ekaikaṃ lomaṃ jātaṃ mṛdu kuṇḍalakajātaṃ. pradakṣiṇāvartaṃ. (13) ūrdhvāṃgalomā sa bhagavān. tatreyam ūrdhvāṃgalomatā. ūrdhvamukhāny asya keśalomāni jātāni. nīlāni mṛdūni kuṇḍalakajātāni pradakṣiṇāvartāni. (14) ślakṣṇasūkṣmacchaviḥ sa bhagavān. tatreyaṃ ślakṣṇasūkṣmacchavitā. na asya jalaṃ vā rajo vā kāye śliṣyati. (15) suvarṇavarṇa sa bhagavān. abhirūpa prāsādikaḥ. tatreyaṃ suvarṇavarṇacchavitā. tayā suvarṇavarṇatayā kāṃcanapaṭṭasannikāśo 'sya kāyo 'tyarthaṃ bhrājate. (16) saptotsada sa bhagavān. tatreyaṃ saptotsadatā. adhastāt pādatalayor dvāv utsadau jātāv abhirūpau prāsādikau darśanīyāv upacitamāṃsaśoṇitena. dvayo pāṇyo dvāv utsadau jātāv abhirūpau prāsādikau [f. 281a] darśanīyāv upacitamāṃsaśoṇitena. dvayor aṃsakūṭayor dvāv utsadau jātāv abhirūpau prāsādikau darśanīyāv upacitamāṃsaśoṇitena. pṛṣṭato grīvāyām eka utsado jāto 'bhirūpaḥ prāsādiko darśanīya upacitatvaṅmāṃsaśoṇitena. (17) siṃhapūrvārdhakāyaḥ sa bhagavān. tatreyaṃ siṃhapūrvārdhakāyatā. siṃhasyaiva asya mṛgarājasya vistīrṇaḥ pūrvordhakāyo bhavati. (18) saṃvṛttaskandha sa bhagavān. tatreyaṃ saṃvṛttaskandhatā. pīnāc asya sarvataḥ upacitau skandhau bṛhavataḥ. (19) citāntarāṃsas sa bhagavān. tatreyaṃ citāntarāṃsatā. uro vistāropacayāc cito 'sya bhavanty antarāṃsaḥ. (20) nyagrodhaparimaṇḍala sa bhagavān. tatreyaṃ nyagrodhaparimaṇḍalatā. yāvad asya ārohas tāvat pariṇāha yāvat pariṇāhas tāvad āroha. (21) siṃhahanus sa bhagavān. tatreyaṃ siṃhahanutā. siṃhasyaiva asya

vṛttau hanū bhavataḥ. (22) catvāriṃśaddantaḥ sa bhagavān. tatreyaṃ catvāriṃśaddantatā. adhastād asya viṃśatir dantā upariṣṭā( viṃśati. (23) aviraladanta sa bhagavān. tatreyam aviraladantatā. sahitā asya dantā bhavanti. (24) samadanta sa bhagavān. tatreyaṃ samadantatā. anunnata avanatā asya dantā bhavanti. (25) śukladanta sa bhagavān. tatreyaṃ śukladantatā. (adspg ii 51) jyotiṣmanto 'sya dantā bhavanti. (26) rasarasāgratāhāras sa bhagavān. tatreyaṃ rasarasāgrahāratā. rijyo 'sya kaṇṭhe rasāhārinyo jātā bhavanty, jihva avakrā. avivarṇās, tābhiḥ supratiṣṭhitābhiḥ sirābhiḥ kāyo 'tyarthaṃ śobhate. (27) prabhūtajihva sa bhagavān. tatreyaṃ prabhūtajihvatā. yadā ākāṃksati jihvāyobhe karṇe srotasi parāmṛśati saṃparāmārṣṭi: ubhe cakṣuḥ srotasi sarvaṅkakeśaparyantaṃ mukhamaṇḍalaṃ jihvāyā ācchādayati. (28) brahmasvaraḥ sa bhagavān. tatreyaṃ brahmasvaratā. yad asya ke? sāhasryāṃ parṣado svaro yathā abhyantare śruyate, manojñaś ca te kalaviṅka bhānīti. (29) abhinīlanetra sa bhagavān. tatreyam abhinīlanetratā. yad asya netrayor nīlam eva tat suviśuddhaṃ. yad avadātam avadātam eva tat suviśuddhaṃ bhavati. (30) gopakṣma sa bhagavān. tatreyaṃ gopakṣmatā. mahārṣabhasya iva asya akṣipakṣmāṇi bhavanti. yāny adhastāt tāny adhastād eva. yāny upariṣṭāt tāny uparistād eva asaṃluḍitāni. (31) ūrṇāntarabhruka sa bhagavān. tatreyam ūrṇāntarabhrukatā. ūrṇā bhagavanto bhruvor antare jātā avadātā mṛdus tūlasannibhā aspṛṣṭā bhruvo 'ntare pradakṣiṇākuṇḍalāvartā. (32) uṣṇīsaśīrṣa sa bhagavān. tatreyam

uṣṇīṣaśīrṣatā: vṛttam asya śīrṣaṃ bhavaty uṣṇīṣayā supariṇathatayā atyarthaṃ śobhate.

imāni tasya bhagavato dvātṛṃśan mahāpuruṣalaksaṇāni, tais trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum avabhāsena spharati prakṛtiprabhayā ākāṅkṣann asaṃkhyeyalokadhātūn, taṃ tathāgataḥ sattva anukampayā vyāmaprabhayām adhitiṣṭhati. na khalu punaḥ sūryacandramasoḥ prabhā prajñāyeta. na māsārdhamāsa na saṃvatsara vā prākṛtena ca svareṇa trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ vijñāpayati. uttare ca yāvad ākāṃksati tāvat svareṇa vijñāpayati.

evaṃ khalu subhūte [f. 281b] bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvān dvābhyāṃ dānābhyāṃ saṃgṛhṇāti yaduta āmiṣadānena ca dharmadānena ca. ayaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya āścāryādbhuto dharmaḥ.

(ii) kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ priyavāditayā sattvān saṃgṛhṇāti? pāramitābhiḥ. dānapāramitayā śīlapāramitayā. kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā. prajñāpāramitayā. ābhiḥ ṣaḍbhi pāramitābhir bodhisattvo mahāsattva priyavāditayā sattvān saṃgṛhṇāti. tat kasya hetoḥ? imāsu pāramitāsu sarvakuśaladharmā saṃgṛhitā.

(iii) kathaṃ ca bodhisattvo mahāsattvo 'rthakriyayā sattvān saṃgṛhṇāti? ābhir eva ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ dīrgharātraṃ sattvān saṃgṛhīta yaduta dānena ca priyavāditayā arthakriyayā ca samānārthatayā ca.

(d) sa sattvānām aśītim anuvyañjananāni deśayati. katamāni ca subhūte aśītir anuvyañjanāni tathāgatasya? tadyathā 1. tāmranakhāś ca buddhā bhagavanto bhavanti, 2. snigdhapuṣpitānakhāś ca buddhā bhagavanto bhavanti, 3. tuṅganakhās ca buddhā bhagavanto bhavanti, 4. vṛttāṅgulayaś ca buddhā bhagavanto bhavanti, 5. dīrghāṅgulayaś ca bhavanti, 6. citāṅgulayaś ca bhavanti, 7. anupūrvāṅgulaś ca, 8. gūḍhaśirāś ca bhavanti, 9. nirgranthiśirāś ca bhavanti, 10. gūḍhagulphāś ca bhavanti, 11. aviṣamapādāś ca bhavanti, 12. siṃhavikrāntagāminaś ca bhavanti, 13. nāgavikrāntagāminaś ca bhavanti, 14. haṃsavikrāntagāminaś ca bhavanti, 15. vṛsavikrāntagāminaś ca bhavanti, 6. pradakṣiṇagāminaś ca bhavanti, 17. cārugāminaś ca bhavanti, 18. avakragāminaś ca bhavanti, 19. vṛttagāminaś ca bhavanti, 20. mṛṣṭagātrāś ca bhavanti, 21. anupūrvagātrāś ca bhavanti, 22. supariṇatajātamaṇḍalāś ca bhavanti, 23. paripūrṇavyañjanās ca bhavanti, 24. īryāpathasaṃpannāś ca bhavanti, 25. asthānasaṃpannāś ca bhavanti, 26. samakramāś ca bhavanti, 27. śucigātrāś ca bhavanti, 28. mṛdugātrāś ca bhavanti, 29. viśuddhagātrāś ca bhavanti, 30. avalokanīyāś ca bhavanti, 31. na dīrghamukhāś cabhavanti, (adspg ii 53) 32. udāramukhāś ca bhavanti, 33. biṃboṣṭāś ca bhavanti, 34. paripūrṇamukhamaṇḍalāś ca bhavanti, 35. gaṃbhīrayoṣāś ca bhavanti, 36. gaṃbhīranābhāś ca bhavanti, 37. pradakṣiṇāvarttanābhāś ca bhavanti, 38. sukumāragātrāś ca bhavanti, 39. adīnagātrāś ca bhavanti, 40. utsadagātrāś ca bhavanti, 41. susaṃhatanāś ca

bhavanti, 42. suvibhaktapratyaṅgāś ca bhavanti, 43. paripūrṇahastapādāś ca bhavanti, 44. vṛttakukṣayaś ca bhavanti, 45. mṛṣṭakukṣayaś ca bhavanti, 46. abhagnakukṣayaś ca bhavanti, 47. cchādodarāś ca bhavanti, 48. samantaprāsādikāś ca bhavanti, 49. śucisamācārāś ca bhavanti, 50. vyapagatatīlakāś ca bhavanti, 51. tūlasadṛśasukumārapānayaś ca bhavanti, 52. gaṃbhīrapānilekhāś ca bhavanti, 53. āyatapāṇilekhās ca bhavanti, 54. acchinnapāṇilekhāś ca bhavanti, 55. raktapāṇilekhāś ca bhavanti, 56. prasannavadanāś ca bhavanti, 57. candramukhāś ca bhavanti, 58. tanujihvāś ca bhavanti, 59. tāmrajihvāś ca bhavanti, 60. sarvākāraparipūrṇasvarāś ca bhavanti, 61. madhuravalgusvarāś ca bhavanti, 62. vṛttadaṃṣṭrāś ca bhavanti, 63. tīkṣṇadaṃṣṭrāś ca bhavanti, 64. śukladaṃṣṭrāś ca bhavanti, 65. tuṅganāsāś ca bhavanti, 66. viśālanayanāś ca bhavanti, 67. aṃjitapakṣmaṇaś ca bhavanti, 68. āyatabhruvaś ca bhavanti, [f. 282a] 69. ślakṣṇabhruvaś ca bhavanti, 70. samasnigdhalomabhruvaś ca bhavanti, 7. pīnāyatasamakarṇāś ca bhavanti, 72. supariṇatalalāṭāś ca bhavanti, 73. pṛthulalāṭāś ca bhavanti, 74 suparipūrṇottamāṇgā ca bhavanti sacet khalu punar devamuṣyāś cakṣuṣā paśyanti. sarvaṃ samaṃ paśyanti. na cātimanyamānā avavadanti. anuparicaiṣāṃ svaraṃ smarati. bahirddhā niścarati 75. samantavyāmaprabhayā ca avabhāsitā bhavanti. 76. sūkṣmamṛdusnigdhakeśāś ca bhavanti, 77-78. asaṃluḍitāsitasaṃrajitavatrita keśāś ca bhavanti, 79-80. surabhiśrīsvastikakeśāś ca buddhā bhagavanto bhavanti. ebhi subhūte aśīty

anuvyañjanais tathāgatasya kāyaḥ samanvāgato chavati.

(viii 5,3) (e) punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvān evaṃ avadati. eta yūyaṃ kulaputrā akṣarābhinirhārakuśalā bhavataḥ. ekākṣare kuśalā bhavataḥ. dvayor akṣarayor yāvad dvācatvāriṃśaty akṣareṣu kuśalā bhavata. ekākṣareṇa sarvaṃ vyapagatam anugacchata. dvitīyena akṣareṇa sarvaṃ vyapagatam anugacchataḥ. yāvad dvācatvāriṃśatākṣarai. sarvaṃ vyapagatam anugacchataḥ, ekasminn akṣare dvācatvāriṃśatam akṣarāṇy (adspg ii 54) antargatāni bhāvayataḥ, dvācatvāriṃśaty akṣareṣv ekākṣaram antargataṃ bhāvayataḥ, sa khalu punar subhūte bodhisattvo mahāsattvo dvācatvāriṃśaty akṣareṣu kuśalo bhavati. dvācatvāriṃśaty akṣarāṇy ekasminn akṣare kuśalo bhāvayituṃ. ekasminn akṣare dvācatvāriṃśatam akṣarāṇi kuśalo bhāvayituṃ. akṣarābhinirhārakauśalaṃ bhāvayitvā akṣarābhinirhārakuśalo bhavati. tadyathāpi nāma subhūte tathāgato 'rhan samyak saṃbuddho dharmakuśalo 'kṣarakuśalaḥ, sa dharmakuśala akṣarakuśalaś ca dharman deśayati. akṣarair anakṣaraṃ dharman deśayati. na ca akṣara ākāranirmukta subhūte sa dharmaḥ.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann atyantatayā sattvo nopalabhyate. dharmāś ca nopalabhyante. dharmasvabhāvaś ca nopalabhyate. atyanta anavarāgraśūnyatām upādāya. kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānāpāramitāyāṃ caraṃś caturṣu dhyāneṣū caraṃś caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu. saptaviṃśatibodhipakṣyeṣu dharmeṣu caran caturdaśasu śūnyatāsu śūnyatāyāṃ samādhau carann ānimitte samādhāv apraṇihite samādhau carann aṣṭāsu vimokṣeṣu navasv anupūrvasamāpattiṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddha dharmeṣu dvātriṃśatimahāpuruṣalakṣaṇeṣv aśītyām anuvyañjaneṣu caran. ṣaṭsv abhijñāsu vipākīyāsu sthitvā sattvānān dharman deśayati. na ca tatra sattvam upalabhate na sattvaprajñaptiṃ. sattvānupalabdhyā ca rūpānupalabdhir, yāvad vijñānānupalabdhihr yāvat ṣaṭpāramitānupalabdhiḥ yāvad aśītyām anuvyañjanānupulabdhihr aṣṭādaśāveṇikabuddhadharma anupalabdhiḥ, na ca sattvānupalabdhau sattvaprajñaptir prajñāyate na yāvad aśītir anuvyañjanāni na aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prajñāyante. katham etad bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ [f. 282b] caran sattvānān dharman deśayati? māhaiva (adspg ii 55) sa bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ asatsu dharmeṣu sattvān samādāpayati. viparyāse niyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvam eva tāvan nopalabhate prāg eva bodhipakṣyān dharmān.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat tathā yathā vadasi, sattvānupalabdhitaḥ adhyātmaśūnyatā veditavyā. bahirdhāśūnyatā veditavyā adhyātmabahirdhāśūnyatā veditavyā śūnyatāśūnyatā veditavyā mahāśūnyatā veditavyā paramārthaśūnyatā veditavyā. saṃskṛtaśūnyatā veditavyā asaṃskṛtaśūnyatā veditavyā atyantaśūnyatā veditavyā. anavarāgraśūnyatā veditavyā. avakāraśūnyatā veditavyā. prakṛtiśūnyatā veditavyā. svalakṣaṇaśūnyatā veditavyā sarvadharmaśūnyatā veditavyā anupalaṃbhaśūnyatā veditavyā: abhāvaśūnyatā veditavyā svabhāvaśūnyatā veditavyā: abhāvasvabhāvaśūnyatā veditavyā. skandhaśūnyatā veditavyā. dhātuśūnyatā veditavyā. āyatanaśūnyatā veditavyā. atyantaśūnyatā veditavyā pratītyasamutpādaśūnyatā veditavyā. ātmaśūnyatā veditavyā sattvaśūnyatā veditavyā. jīvaśūnyatā veditavyā jantuśūnyatā veditavyā. manujaśūnyatā poṣaśūnyatā pudgalaśūnyatā kārakakārāpaka-utthāpakasamutthāpakavedakavedayitrījānakapaśyakaśūnyatā veditavyā dhyānaśūnyatā veditavyā apramāṇaśūnyatā ārūpyasamāpattiśūnyatā: smṛtyupasthānaśūnyatā yāvat saptatṛṃśanbodhipakṣyadharmaśūnyatā śūnyatāśūnyatā ānimittāpraṇihitaśūnyatā veditavyā. aṣṭavimokṣaśūnyatā navānupūrvasamāpattiśūnyatā. daśatathāgatabalaśūnyatā. caturvaiśāradyaśūnyatā catuḥpratisaṃvicchūnyatā. mahāmaitrīmahākaruṇāśūnyatā veditavyā. aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmaśūnyatā veditavyā. srotaāpattiphalaśūnyatā yāvad arhaśūnyatā pratyekabodhiśūnyatā mārgākārajñatāśūnyatā bodhiśūnyatā buddhakṣetraśūnyatā veditavyā. bodhisattvaḥ punaḥ subhūte prajñāpāramitāyāṃ carann ime

sarvadharmā śūnyā iti dṛṣṭvā viparyāsagatānāṃ sattvānāṃ dharman deśayati. tathā ca deśayati yathā svapi śūnyatāsu na vartate. sa evaṃ paśyan sarvadharmān anāvaraṇato jñātvā na kaṃcid dharmaṃ vikopayati. na dvidhīkaroti, yathābhūtaṃ ca deśayati. tadyathāpi nāma tathāgata nirmitaḥ anekāni nirmitakoṭī nirmāya kāṃścid dānapāramitāyāṃ niyojayati. kāṃścic chīlapāramitāyāṃ kāṃści kṣāntipāramitāyāṃ kāṃścid vīryapāramitāyāṃ kāṃścit samādhipāramitāyāṃ. (adspg ii 56) kāṃścit prajñāpāramitāyāṃ niyojayati. kāṃścic caturṣu dhyāneṣu. kāṃścic caturṣv apramāṇeṣu. kāṃścic catasṛsv ārūpyasamāpattiṣu kāṃścic caturṣu smṛtyupasthāneṣu. kāṃścid yāvat saptatṛṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu niyojayati. kāṃścid yāvat sarvākārajñatāyāṃ niyojayati. kāṃścit srotaāpattiphale niyojayati. kāṃścid yāvad bodhau niyojayati. tat kiṃ manyase subhūte api nu tena nirmitena kasyacid dharmasya prabhedaḥ kṛtaḥ?

āha: no hīdaṃ bhavan.

bhagavān āha: tad anena te subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, yathā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānān dharman deśayati. tāṃś ca yathābhūtaṃ pratiṣṭhāpayati. viparyāsebhyaḥ parimocayaty abaddhāmuktayogena. tat kasya hetoḥ? [f. 283a] tathā hi subhūte rūpam abaddham amuktaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam abaddham amuktaṃ, yā rūpasya abaddhāmuktatā na tad rūpaṃ. yā vedanāyā saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya abaddhāmuktatā na tad vijñānaṃ yāvat yā saṃskṛtāsaṃskṛtānām abaddhāmuktatā na te saṃskṛtāsaṃskṛtā dharmāḥ. tat kasya hetoḥ? atyantaviśuddhaṃ hi rūpaṃ yāvad atyantaviśuddhaṃ vijñānaṃ. yāvat saṃskṛtāsaṃskṛtā dharmā kartavya. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ dharman deśayati. na ca sattvam upalabhate. anupalabdhau sarvaddharmāṇāṃ bodhisattvo mahāsattvo sthitas tac ca asthānayogena. rūpaśūnyatayā asthānayogena. yāvad vijñānaśūnyatayā asthānayogena. yāvat saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ śūnyatayā asthānayogena. na hi saṃskṛtāsaṃskṛtā dharmāḥ kvacit sthitāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nopalabhyate. yatra pratitiṣṭheyuḥ, na hy abhāvaḥ abhāve sthāsyati. na svabhāvaḥ svabhāve sthāsyati. na parabhāvaḥ parabhāve sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarve nopalabhyante. yā ca sā anupalabdhiḥ sā na kvacit sthāsyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān prabhāvayaty ābhiḥ sarvaśūnyatābhiḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ (adspg ii 57)

carann anaparādhi bhavati buddhānāṃ bhagavatāṃ bochisattvānāṃ ca mahāsattvānāṃ pratyekabuddhānāṃ ca śrāvakāṇāṃ ca sarveṣāṃ ca āryāṇāṃ. tat kasya hetoḥ? tathā hi buddhaiś ca bhagavadbhir bodhisattvaiś ca mahāsattvai pratyekabuddhaiś ca śrāvakaiś ca eṣaiva dharmatā anubuddhā. anubhudhya sarvasattvānān dharman deśayanti. tāṃ te dharmāṇāṃ dharmatāṃ na vyativartante. tat kasya hetoḥr? na hi dharmatā vyativartate. na tathatā na bhūtakoṭir vyativartate. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo na saṃvidyate. yo vyativarteta.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan dharmadhātur na vyativartate na tathatā na bhūtakoṭir vyativartate. kiṃ punar bhagavann anyad rūpam anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭiḥ yāvad anyad vijñānam anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭiḥ yāvad anye saṃskṛtāsaṃskṛtā dharmā laukikalokottarā sāsravānāsravā dharmāḥ anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭiḥ?

bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte, na subhūte anyo rūpam anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭiḥ yāvan nānyad vijñānam anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭiḥ yāvan na anye sarvadharmā anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭiḥ.

āha: yadi bhagavan na anyad rūpam anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭiḥ yāvan na anyad vijñānam anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭiḥ yāvan na anye sarvadharmā anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭiḥ, tat kathaṃ bhagavan vyavasthānaṃ bhavati. kṛṣṇānāṃ dharmāṇāṃ kṛṣṇo vipākaḥ, narakā vā tiryagyonir vā yamaloko vā: śuklānān dharmāṇāṃ śuklo vipākaḥ, devamanuṣyāḥ, kṛṣṇaśuklānān dharmāṇāṃ kṛṣṇaśuklo vipākaḥ, sukhaduḥkhapratisaṃvedana. akṛṣṇaśuklānāṃ dharmāṇām akṛṣṇaśuklo vipākaḥ, srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabodhiḥ yāvad anuttarā samyaksaṃbodhiḥ.

bhagavān āha: saṃvṛtisatyaṃ subhūte pramāṇīkṛtya phalavyavasthānaṃ nirdiśyate, na punaḥ paramārthasatyena phalavyavasthānaṃ śakyaṃ nirdeṣṭuṃ. tat kasya hetoḥ? avikalpo hi sa dharmaḥ apravyāharo, (adspg ii 58) yaduta nāmasatyaṃ rūpasatyam anutpāda anirodhaḥ asaṃkleśaḥ avyavadānaṃ, iyam atyantaśūnyatā. anavarāgraśūnyatā.

āha: yadi bhagavan saṃvṛtisatyam upādāya phalavyavasthānaṃ bhavati. na paramārthasatyena. nanu bhagavaṃ. sarvabālapṛthagjanānāṃ srotaāpattiphalaṃ bhaviṣyati. sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arahattvaṃ. [f. 283b] pratyekabodhi samyaksaṃbodhir bhaviṣyati?

bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte bālapṛthagjanāḥ saṃvṛtisatyaṃ vā paramārthasatyaṃ vā prajānānti. yadi prajānaṃti teṣām api phalavyavasthānaṃ bhaviṣyati. srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā pratyekabodhir vā samyaksaṃbodhir vā. yaḥ punaḥ subhūte bālapṛthagjanānāṃ na mārgo na mārgavyavasthānaṃ na mārgabhāvanā, tat kuto bālapṛthagjanānāṃ phalavyavasthānaṃ bhaviṣyati? āryapudgalānāṃ punar mārgaś ca mārgabhāvanā ca. tasmād āryapudgalānāṃ phalavyavasthānaṃ bhaviṣyati.

āha: kiṃ punar bhagavan mārgabhāvanāyā phalaprāptir bhavati. phalaṃ vā prāpyate?

bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte, na mārgabhāvanāyā phalaprāptir bhavati. phalaṃ vā prāpyate. na punaḥ subhūte abhāvitamārgasya phalaprāptir na mārgeṇa phalaṃ prāpsyate. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ phalavyavasthānaṃ karoti. na ca bhāgacchedena saṃskṛtadhātor vā asaṃskṛtadhātor vā phalavyavasthānam.

āha: yadi bhagavan na bhāgacchedena saṃskṛtadhātor vā asaṃskṛtadhātor vā phalavyavasthānaṃ bhavati, na nirdeṣṭaṃ punar bhagavatā, idaṃ srotaāpattiphalaṃ trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāt, sakṛdāgāmiphalaṃ kāmarāgavyāpādatanutvāt, anāgāmiphalaṃ pañcānām adhobhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāt, arhatvaṃ pañcānām ūrddhaṃbhāgīyānāṃ (adspg ii 59) saṃyojanānāṃ prahāṇāt, pratyekabodhir yat kiṃcit samudayadharma sarvan taṃ nirodhadharmeti samyaksaṃbodhiḥ sarvavāsanānusandhiprahāṇāt. asya vayaṃ bhagavan bhāṣitasya katham artham ājānīyāma, na saṃskṛtānāṃ vā asaṃskṛtānāṃ vā dharmāṇāṃ bhāgacchedena phalavyavasthānaṃ bhavati?

bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā pratyekabodhir vā anuttarā samyaksaṃbodhir vā saṃskṛtam etad utāho 'saṃskṛtaṃ?

āha: asaṃskṛtam etad bhagavan na saṃskṛtaṃ sugataḥ.

bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte asaṃskṛtasya dharmasya bhāgacchedo 'sti?

āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yasmin samaye kulaputro vā kuladuhitā vā. saṃskṛtāsaṃskṛtān dharmān ekalakṣaṇān pratividhyati. yaduta alakṣaṇān. api nu tasmin samaye kasyacid dharmasya bhāgacchedaṃ karoti. saṃskṛtam iti vā asaṃskṛtam iti vā?

āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ dharman deśayaty abhāgacchedatām upādāya. yaduta adhyātmaśūnyatām upādāya. yāvat svalakṣaṇaśūnyatām upādāya. ātmanā ca na kvacid dharme 'bhiniviśate. paraṃ ca na kvacid abhiniveśayati. dānapāramitāyāṃ vā śīlapāramitāyāṃ vā kṣāntipāramitāyāṃ vā vīryapāramitāyāṃ vā dhyānapāramitāyāṃ vā prajñāpāramitāyāṃ vā, prathame vā dhyāne yāvac caturthe vā dhyāne. maitryāṃ vā karuṇāyāṃ vā muditāyāṃ vā upekṣāyāṃ vā yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau vā smṛtyupasthāneṣu vā. yāvad āryāṣṭāṅge mārge. yāvat sarvākārajñatāyāṃ vā, so 'nabhiniviṣṭo na kvacit sajjate. tadyathāpi nāma tathāgatanirmito dānaṃ ca dadāti na ca dānaphale sajjate. na dānaphalaṃ pratyanubhavaty anyatra sarvasattvānāṃ parinirvāpanārthaṃ. yāvat ṣaṭsu pāramitāsu yāvat sāsravānāsraveṣu dharmeṣu laukikalokottareṣu saṃskṛtāsaṃskṛteṣu na kvacit tiṣṭhati. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmeṣu carati. na kvacid dharme tiṣṭhati na sajjate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya dharmāṇāṃ dharmalakṣaṇaṃ supratividdhaṃ.

// lakṣaṇānuvyañjanākṣarābhinirhāranirdeśapāramitāparivarttaḥ. 73 //

parivarta 74.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan dharmāṇāṃ dharmalakṣaṇaṃ supratividdhaṃ bhavati?

bhagavān āha: yathā subhūte nirmitasya asamudācāro rāgadveṣamoheṣu asamudācāro rūpeṣv asamudācāro yāvad vijñāne. evam asamudācāra [f. 284a] ādhyātmikabāhyeṣu dharmeṣu asamudācāra anuśayaparyutthāneṣu asamudācāraḥ sāsravānāsraveṣu dharmeṣv asamudācāra laukikalokottareṣu saṃskṛtāsaṃskṛteṣu asamudācāro mārge asamudācāro phale. evaṃ subhūte dharmāṇāṃ dharmanayaḥ supratividdhaṃ bhavati.

āha: kathaṃ bhagavan nirmitasya mārgabhāvanā?

bhagavān āha: yāṃ mārgabhāvanām āgamya naiva saṃkliśyate na vyavadāyate vā, naiva pañcagatike saṃsāre dṛśyate.

āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'vastukān sarvadharmān pratividhyati?

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, api nu tathāgatanirmitasya kiṃcid vastv asti yad vastv āgamya saṃkliśyate vā vyavadāyate vā, pañcagatike vā saṃsāre saṃdṛśyeta?

āha: no hīdaṃ bhagavan, na bhagavaṃs tathāgatanirmitasya kiṃcid vastv asti yad vastv āgamya saṃkliśyeta vā vyavadāyeta vā. pañcagatike vā saṃsāre saṃdṛśyeta.

bhagavān āha: evaṃ khalu subhūte dharmāṇāṃ dharmanayaḥ supratividdho bhavati.

āha: kiṃ punar bhagavaṃ. sarvaṃ rūpaṃ tathāgatanirmitopamaṃ. sarvā vedanāsaṃjñāsaṃskārā sarvaṃ vijñānaṃ tathāgatanirmitopamaṃ?

bhagavān āha: sarvaṃ subhūte rūpaṃ nirmitopamaṃ sarvā vedanāsaṃjñāsaṃskārā sarvaṃ vijñānaṃ nirmitopamaṃ.

āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya puruṣakāro bhavati, yadi sarvaṃ rūpaṃ nirmitopamaṃ yāvat sarvaṃ vijñānaṃ nirmitopamaṃ, nirmitasya bhagavan na rūpaṃ na vedanā na saṃjñā (adspg ii 61) na saṃskārā na vijñānaṃ. na saṃkleśo na vyavadānaṃ nāpi pañcagatikaḥ saṃsāro yato sattvān parimucyeta.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte api nu bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvacārikāṃ caratā kaścit sattva upalabhdo yan narakāt parimocayet tiryagyoner vā yamalokād vā devebhyo vā manuṣyebhyo vā?

āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. na bodhisattvena mahāsattvena kaścit sattvo upalabdho yaṃ traidhātukāt parimocayet. tathā hy anena sarvadharmā māyopamā jñātā dṛṣṭā viditā. nirmitopamā jñātā dṛṣṭā viditā.

āha: yadi bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā māyopamā nirmitopamājñātā dṛṣṭā viditā. kasya punar arthāya bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu carati. caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu pañcasv abhijñāsu saptatriṃśatibodhipakṣyeṣu dharmeṣu bodhimārge carati. buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati. sattvāṃś ca paripācayati?

bhagavān āha: yadi subhūte sattvā svayam eva nirmitopamā sarvadharmāñ jānīyur, na bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānām arthāya asaṃkhyeyān kalpān bodhisattvacārikāṃ caret. yasmāt tarhi subhūte sattvā svayam eva nirmitopamān sarvadharmān na jānanti, tasmād bodhisattva mahāsattvaḥ asaṃkhyeyān kalpān ṣaṭsu pāramitāsu carati. sattvāṃś ca paripācayati. buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati.

subhūtir āha: yadi bhagavan sarvadharmā svapnopamāḥ pratiśrutkopamāḥ. marīcyupamāḥ pratibhāsopamāḥ māyopamā nirmitopamāḥ. kva bhagavan. sattvāḥ pratiṣṭhitā yato bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann uccālayati?

bhagavān āha: nāmanimitteṣu subhūte sattvāḥ pratiṣṭhitāḥ asatparikalpe tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nāmanimittād uccālayati.

āha: katamad bhagavan nāma katamaṃ nimittaṃ?

bhagavān āha: āgantukam etat subhūte nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yaduta nāmeti vā nimittam iti vā. kṛtṛmam etan nāmadheyaṃ yaduta nāmeti vā nimittam iti vā. rūpam iti vā vedaneti vā. saṃjñeti vā saṃskārāḥ iti vā. vijñānam iti vā. strī vā puruṣa iti vā. dāraka iti vā dāraketi vā. nārakā iti vā tairyagyonikā iti vā yāmalaukika iti vā. deva iti vā. manuṣya iti vā. saṃskṛtā dharmā iti vā asaṃskṛtā dharmā iti vā. srotaāpatiphalam iti vā. sakṛdāgāmiphalam iti vā. anāgāmiphalam iti vā. arhattvam iti vā pratyekabodhim iti vā. [f. 284b] samyaksaṃbodhir iti vā. api tu khalu subhūte prajñaptidharma sarvaṃ tan nāma nāmārthena. nāmamātram idaṃ sarvaṃ saṃskṛtaṃ yatra bālapṛthagjanāḥ saktāḥ, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena samanvāgato vivecayati. parikalpasamutthitaṃ sarvaṃ etan nāma, mā yūyaṃ parikalpe sajjadhvaṃ. asati vastuni svabhāvaśūnye, na hi śūnyeṣu dharmeṣu paṇḍitā abhiniviśante, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena sattvānāṃ dharmaṃ deśayati. katamat subhūte nimittaṃ? dve ime subhūte nimitte yatra bālapṛthagjanāḥ saktāḥ, katame dve? yaduta rūpanimittaṃ ca ārūpyanimittaṃ ca. katamañ ca subhūte rūpanimittaṃ? yat kiṃcit subhūte rūpam audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yad atra kṣaṇikeṣu dharmeṣu parikalpanayā grahaṇam eti. idam ucyate rūpanimittaṃ. katamac ca subhūte ārūpyanimittaṃ? yat kiṃcid arūpiṇāṃ dharmāṇām0nimittagrāheṇa parikalpya kleśo jāyate, idam ucyate ārūpyanimittaṃ. tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena tato nimittād vivecya ānimitte dhātau niveśayati pratiṣṭhāpayati, tathā uca niveśayati. tathā pratiṣṭhāpayati yathā na dvaye patati. idaṃ nimittam idam ānimittam iti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ (adspg ii 63) carann upāyakauśalena sattvān nimittād vivecya ānimitte dhātau pratiṣṭhāpayati.

āha: yadi bhagavann iyat paramā ete sarvadharmā yaduta nāmanimittaparamāḥ prajñaptimātrāḥ parikalpasamutthitāḥ, kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ātmanā ca viśeṣam adhigacchati. kuśaleṣu dharmeṣu. paraṃ ca viśeṣa adhigame pratiṣṭhāpayati kuśaleṣu dharmeṣu. yaiḥ kuśalair dharmair bhūmyābhūmiṃ paripūrayati. sattvāṃś ca triṣu yāneṣu niyojayati.

bhagavān āha: sacet subhūte vastv abhaviṣyan na avastu nimittaṃ. nedaṃ subhūte prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvo kuśaleṣu dharmeṣu viśeṣam adhyagamiṣyan na paraṃ ca viśeṣādhigame niyojayiṣyat. yasmāt tarhy avastu nimittaṃ na vastu, tasmāt subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāṃ paripūrayaty ānimittayogena vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitāṃ paripūrayaty ānimittayogena. catvāri dhyānāni paripūrayaty ānimittayogena. catvāry apramāṇāni paripūrayaty ānimittayogena. catasra ārūpyasamāpattīn paripūrayaty ānimittayogena. catvāri smṛtyupasthānāni paripurayaty ānimittayogena. yāvad āryāṣṭāṃgaṃ mārgaṃ paripūrayaty ānimittayogena. adhyātmaśūnyatāṃ paripūrayaty ānimittayogena. bahirddhāśūnyatāṃ paripūrayaty ānimittayogena. adhyātmabahirddhāśūnyatāṃparipūrayaty ānimittayogena. yāvat svalakṣaṇaśūnyatāṃ paripūrayaty ānimittayogena. aṣṭau vimokṣān paripūrayaty ānimittayogena. navānupūrvasamāpattīn paripūrayaty ānimittayogena. daśatathāgatabalāni paripūrayaty ānimittayogena. yāvad aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayaty ānimittayogena. sa imān kuśalān dharmān [f. 285a] paripūrya parān atraiva kuśaleṣu dharmeṣu niyojayaty ānimittayogena. sacet punaḥ subhūte dharma nimittam abhaviṣyad antaśo vālāgrakoṭinikṣepamātram api, nedaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ (adspg ii 64) carann ānimittam asmṛtim amanasikāraṃ dharmam abhisaṃbhotsyata. sattvāṃś ca tathātve pratyupasthāpayiṣyati anāsraveṣu dharmeṣu, sarve hi subhūte anāsravā dharmā ānimittam asmṛtir amanasikāraḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvasattvānām arthaṃ karoty anāsravair dharmaiḥ.

āha: yadi bhagavan sarvadharmā ānimittam asmṛtir amanasikāraḥ, kuto bhagavaṃ. gaṇanāṃ kariṣyāmi; ime sāsravā dharmā ime anāsravā dharmā ime sādhāraṇā dharmā ime asādhāraṇā dharmā ime śrāvakadharmā ime pratyekabuddhadharmā ime bodhisattvadharmā ime buddhadharmā?

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte anyad ānimittam anye śrāvakadharmāḥ?

āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte anyad ānimittam anye pratyekabuddhadharmāḥ anyad ānimittam anye bodhisattvadharmā anyad ānimittam anye buddhadharmāḥ?

āha: no hīdaṃ bhagavan.

bhagavān āha: nanu subhūte ānimittam eva srotaāpattiphalaṃ. sakṛdāgāmiphalaṃ. anāgāmiphalam arhattvaṃ. pratyekabodhir bodhisattvadharmā buddhadharmāḥ?

āha: evam etad bhagavan evam etat sugata.

bhagavān āha: tad anena te subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam: yaduta ānimittaṃ sarvadharmāḥ. atra hi subhūte śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ ānimitteṣu sarvadharmeṣu vivardhate kuśalair dharmaiḥ, yaduta ṣaḍbhiḥ pāramitābhiś caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ caturbhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyai. pañcabhir balaiḥ. ṣaḍbhir anusmṛtibhiḥ. saptabhir bodhyaṅgair. āryāṣṭāṅgena mārgeṇa: yāvat sarvabuddhadharmaiḥ. tat kasya hetoḥ? na hy anyatra śikṣitavyaṃ bodhisattvena mahāsattvena anyatra śūnyatā ānimitta apraṇihiteṣu dharmeṣu śikṣitavyaṃ. tat kasya hetoḥ? atra hi triṣu vimokṣamukheṣu sarvakuśaladharmā antargatāḥ. tathā hi svalakṣaṇaśūnyaṃ śūnyatāvimokṣamukhaṃ. nimittāpagama ānimittaṃ vimokṣamukhaṃ. anabhisaṃskāram apraṇihitaṃ vimokṣamukhaṃ. (adspg ii 65) sa iha tṛṣu vimokṣamukheṣu śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattva pañcasu skandheṣu śikṣate. dvādaśasv āyataneṣu śikṣate. aṣṭādaśasu dhātuṣu śikṣate. caturṣv āryasatyeṣu śikṣate. dvādaśāṃgike pratītyasamutpāde śikṣate. adhyātmaśūnyatāyāṃ śikṣate. bahirddhāsūnyatāyāṃ śikṣate. adhyātmabahirddhāśūnyatāyāṃ śikṣate. yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ śikṣate. evaṃ yāvat ṣaṭsu pāramitāsu śikṣate. caturṣu smṛtyupasthāneṣu śikṣate. yāvad āryāṣṭāṃge mārge śikṣate. daśasu tathāgatabaleṣu śikṣate. caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyām aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣate.

subhūtir āha: yathā kathaṃ punar bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran pañcasu upādānaskandheṣu śikṣate?

bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ prajānāti. yathā ca rūpam utpadyate. yathā rūpaṃ nirudhyate. yathā rūpasya tathatā. kathaṃ rūpaṃ prajānāti iti? atyantacchidrataś ca atyantasuṣirataś ca. tadyathāpi nāma phenapiṇḍa asārakaḥ evaṃ rūpaṃ prajānāti. kathaṃ ca [f. 285b] rūpasya utpādaṃ prajānāti? na rūpaṃ kutaścid āgacchati nāpi rūpaṃ kvacid gacchati ity akutaścid āgamanataś ca akvacid gamanataś ca rūpasya utpādaṃ prajānāti. yan na kutaścid āgataṃ na kvacid gataṃ, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattva rūpasya utpādavyayaṃ prajānāti. kathaṃ ca rūpasya tathatāṃ prajānāti? na tathatā utpadyate vā nirudhyate vā na āgacchati na gacchati. na saṃkliṣyate na vyavadāyate. ni hīyate na vardhate. evaṃ tathatāṃ prajānāti. avitathatā subhūte tathatā tasmāt tathatāity ucyate. na sā vitatathā tena tathātety ucyate. evaṃ rūpasya tathatāṃ prajānāti. kathaṃ ca vedanāṃ prajānāti? kathaṃ vedanāyā utpādaṃ kathaṃ vedanāyā vyayaṃ kathaṃ vedanāyāṃs tathatāṃ prajānāti? tadyathāpi nāma udakabudbudā riktakā utpadyante ca nirudhyante ca. evaṃ vedanāṃ prajānāti. na kutaścid āgacchati na kvacid gacchati. evaṃ vedanāyā utpādavyayaṃ prajānāti. kathaṃ ca vedanāyās tathatāṃ prajānāti? avitathatātathatā. evaṃ vedanāyāṃs tathatāṃ prajānāti. kathaṃ ca saṃjñāṃ prajānāti? tadyathā (adspg ii 66) marīcikāyām udakam atyantatayā nopalabhyate. evaṃ saṃjñāṃ prajānāti. na kutaścid āgacchati na kvacid gacchati. evaṃ saṃjñāyā utpādavyayaṃ prajānāti. kathaṃ ca saṃjñātathatāṃ

prajānāti? yathaiva vedanātathatā evaṃ saṃjñātathatāṃ prajānāti. kathaṃ saṃskārān prajānāti tadyathāpi nāma kadalyāḥ sāram asāratayā patra patraṃ kṛtvā nopalabhyate evaṃ saṃskārān prajānāti. kathaṃ saṃskārāṇām utpādavyayaṃ prajānāti? akutaścid āgamanatayā akvacid gamanatayā saṃskārāṇām utpādavyayaṃ prajānāti. kathaṃ ca saṃskārāṇāṃ tathatāṃ prajānāti? vedanātathatayā saṃskāratathatāṃ prajānāti. kathaṃ vijñānaṃ prajānāti? tadyathāpi nāma māyākāranirmitaś caturaṅgo balakāya. evaṃ vijñānaṃ prajānāti. na kutaścid āgacchati na kvacid gacchati. evaṃ vijñānasya utpādavyayaṃ prajānāti. kathaṃ vijñānasya tathatāṃ prajānāti? vedanātathatayā vijñānatathatāṃ prajānāti. kathaṃ ca dhātūn prajānāti? cakṣurdhātuś cakṣurdhātusvabhāvena śūnyaṃ. rūpadhātur rūpadhātusvabhāvena śūnyaṃ. cakṣuvijñānadhātuś cakṣuvijñānadhātusvabhāvena śūnyaṃ. evaṃ yāvan manodhātur dharmadhātur manovijñānadhātuḥ kartavyaḥ. kathaṃ ca āyatanāni prajānāti? ādhyātmikā dharmā ādhyātmikair dharmai śūnyāḥ, bāhyā dharmāḥ bāhyair dharmaiḥ śūnyāḥ. evam āyatanāni prajānāti. kathaṃ ca āryasatyaṃ prajānāti duḥkhaṃ prajānāti. satyaṃ prajānāti. āryasatyaṃ prajānāti. dvayatāvinirmuktam āryasatyam advayaṃ hi āryāṇāṃ satyam iti prajānāti. evaṃ samudayaṃ nirodhaṃ nirodhagāminīpratipadam āryasatyaṃ prajānāti. kathaṃ duḥkhatathatāṃ prajānāti? tathat?aiva duḥkhasya tathateti prajānāti. evaṃ samudayasya nirodhasya mārgasya. tathatāṃ prajānāti. kathaṃ ca pratītyasamutpādaṃ prajānāti? anutpādato pratītyasamutpādaṃ prajānāti. evam anirodhato

'nucchedato 'śāśvatato 'nekārthato 'nānārthato 'nāgamato na nirgamataḥ prapañcoparamataḥ śivaṃ pratītyasamutpādaṃ prajānāti. evaṃ pratītyasamutpādaṃ prajānāti.

atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ime parasparabhinnān (adspg ii 67) dharmān evaṃ prajānāti. nanu bhagavan dharmadhātur vikopito bhavati?

bhagavān āha: vikopita subhūte syād yadi dharmadhāturvinirmuktaḥ +anyaḥ? kaścid dharmaḥ syād. na subhūte dharmadhātuvinirmukto 'nyaḥ kaścid dharma upalabhyate. yady upalabhyeta syād dharmadhātor vikopanā. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte tathāgatena vā bodhisattvena vā. pratyekabuddhena vā tathāgataśrāvakeṇa vā dharma [f. 286a] dhāturvinirmukto 'nyaḥ kaścid dharma upalabdhaḥ. anupalabhya na prajñapayati. dharmadhāturvinirmukto 'nyaḥ kaścid dharma upalabhyata iti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dharmadhātau śikṣitavyaṃ.

subhūtir āha: dharmadhātau bhagavaṃc chikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena kvacic chikṣitaṃ bhavati?

bhagavān āha: dharmadhātau subhūte śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmeṣu śikṣitaṃ bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte sarvadharmā dharmadhātuḥ.

āha: kena kāraṇena bhagavaṃ sarvadharmā dharmadhātuḥ?

bhagavān āha: tathā hi subhūte utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthita eva dharmāṇāṃ dharmadhātur abhedayogena. yaduta saṃskṛtadhātur asaṃskṛtadhātur ca dharmadhātuḥ. evaṃ yāvat sarvadharmeṣu kartavyaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena dharmadhātau śikṣitaṃ bhavati.

āha: yadi bhagavan sarvadharmā dharmadhātuḥ, kathaṃ punar bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? samādhipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena prathame dhyāne śikṣitavyaṃ? kathaṃ dvitīye tritīye caturthe dhyāne śikṣitavyaṃ? kathaṃ maitryāṃ karuṇāyāṃ muditāyām upekṣāyām ākāśānanyāyatane yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatane śikṣitavyaṃ? kathaṃ caturṣu smṛtyupasthāneṣu yāvad āryāṣṭāṅge mārge śikṣitavyaṃ? kathaṃ (adspg ii 68) śūnyatānimittāpraṇihiteṣu śikṣitavyaṃ? katham aṣṭādaśasu vimokṣeṣu navasv anupūrvasamāpattiṣu śikṣitavyaṃ? kathaṃ daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ mahāmuditāyāṃ mahopekṣāyām aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣitavyaṃ? kathaṃ pañcābhijñāsu śikṣitavyaṃ? kathaṃ dvātṛṃśadmahāpuruṣalakṣaṇapariniṣpattau śikṣitavyaṃ? katham aśīty anuvyañjanapariniṣpattau śikṣitavyaṃ? kathaṃ kṣatriyamahāsālakulopapattau brāhmaṇamahāsālakulopapattau gṛhapatimahāsālakulopapattau śikṣitavyaṃ? kathaṃ cāturmahārājakāyikānāṃ devānām upapattau trāyastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ brahmakāyikānām ābhāsvarāṇāṃ śubhakṛtsnānāṃ vṛhaṇāṃ parīttavṛhanāṃ vṛhatphalānāṃ devānām upapattau śikṣitavyaṃ? katham asaṃjñīsattvopapattau śuddhāvāsadevanikayopapattau śikṣitavyaṃ kathaṃ prathame cittotpāde śikṣitavyaṃ. kathaṃ dvitīye tritīye caturthe pañcame ṣaṣṭe saptame aṣṭhame navame daśame cittotpāde

śikṣitavyaṃ. kathaṃ śrāvakabhūmau pratyekabuddhabhūmau bodhisattvaniyāme śikṣitavyaṃ? kathaṃ sattvaparipāke buddhakṣetrapariśuddhau sarvadhāraṇīmukhasamādhimukheṣu śikṣitavyaṃ? kathaṃ pratibhāne śikṣitavyaṃ? kathaṃ bodhimārge śikṣitavyaṃ yatra śikṣamāṇena sarvadharmāḥ sarvākārair jñātavyāḥ? yadi bhagavan dharmadhātāv ime vikalpā na santi, māhaiva bhagavan bodhisattvo mahāsattvo viparyāse caret. aprapañcyaṃ prapañcayet. tat kasya hetoḥ? na hi bhagavan dharmadhātāv ime vikalpāḥ. na hi dharmadhātur rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na dharmadhātur vijñānaṃ. nānyatra rūpād dharmadhātur nānyatra vedanāyā saṃjñāyāḥ saṃskārebhyo nānyatra vijñānād dharmadhātur. rūpam eva dharmadhātur dharmadhātur eva rūpaṃ. yāvad vijnānam eva dharmadhātur dharmadhātur eva vijñānaṃ. evaṃ sarvadharmā jñātavyāḥ.

bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, tathā yathā vadasi. rūpam eva dharmadhātur [f. 286b] dharmadhātur eva rūpaṃ. vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānam eva dharmadhātur dharmadhātur eva vijñānaṃ. yadi punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ (adspg ii 69) caran kaṃcid dharmaṃ dharmadhātuvinirmuktaṃ paśyen na anuttarasyai samyaksaṃbodhayaṃ pratiṣṭhita. yasmāt sarvadharmā dharmadhātus tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmān dharmadhātur iti jñātvā anāmakāni sarvadharmān nāmasaṃketena deśayati. idaṃ rūpam ity iyaṃ vedanā iti iyaṃ saṃjñā iti ime saṃskārā iti idaṃ vijñānam iti. yāvad iyaṃ bodhir iti.

(viii 5,4) tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārantevāsī vā yat kiṃcid eva dravyajātam adhiṣṭhāya vividhaṃ rūpagataṃ sandarśayet. yaduta hastivigrahaṃ vā aśvavigrahaṃ vā balīvardavigrahaṃ vā puruṣastridārakadārikavigrahaṃ vā. udyānavimānapovana(?)ārāmaramaṇīyakāni. puṣkaraṇīramaṇīyakāni vā vanaramaṇīyakāni vā, yatra vividhās taraṇopastarariapratyāstaranāni. puṣpamālyaguṇāṃ vā khādanīyabhojanīyāni vā darśayed, gītavāditena vā janaṃ ramayet. dānaṃ vā dadaṃc chīlaṃ vā rakṣan kṣāntyā vā saṃpādayan vīryaṃ vā ārabhamāṇaḥ samādhir vā vikrīnun prajñāṃ vā bhāvayan. sa tatraibhir ākārair janaṃ ramayet, kṣatriyamahāsālakulāni vā darśayet brāhmaṇamahāsālakulāni vā gṛhapatimahāsālakulāni vā darśayet. cāturmahārājakāyikān vā devān vā darśayet, sumeruṃ vā darśayet, trayastriṃśān vā yāmān vā tuṣitān vā nirmaṇaratīṃ vā paranirmitavaśavartino vā devān yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagātvā devān darśayed, arūpiṇa srotaāpannaṃ vā sakṛdāgāmino vā anāgāmino vā arhanto vā pratyekabuddhān vā. ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvāḥ prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caranti. śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caranti. prathamāyāṃ bhūmau caranti. yāvad daśamyāṃ mahābhūmau caranti. bodhisattvanyāmam avakrāmanty abhijñām abhinirharanti. tābhir abhijñābhir vikrīḍanti sattvāṃś (adspg ii 70) ca paripācayanti. buddhakṣetraṃ ca pariśodhayanti. dhyānavimokṣasamādhisamāpattibhir vikrīḍanti. aṅgapratyaṅgāni vā parityajanti. duṣkaracaryān vā

caranti. tathāgatabalāni vā niṣpādayanti. vaiśāradyāni vā pratisaṃvido vā mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ vā tān api darśayet. sarvāṅgapratyaṅgaparipūrṇaṃ buddhavigrahaṃ vā ādarśayet. tatra bālajatīyā sattvā evaṃ jānīyuh: aho yāvat suśikṣito 'yaṃ manuṣyaḥ kathaṃ śobhanaṃ karoti. yad imaṃ janam evaṃ ramayaty evaṃ vividhāni ca rūpāṇy ādarśayati. yāvad buddhavigrahaṃ vā. ye khalu punas tatra manuṣyā bhavanti paṇḍitā vyaktā medhāvinaḥ tadrūpayā mīmāṃsayā samanvāgatā teṣām evaṃ bhavaty. āścaryam idam adbhutadharmo na cātra kaścid dharma upalabhyate. ayaṃ ca manuṣya imāṃ janatām evam asadbhir dharmair ramayati. tāṃ ca sattvasaṃjñān nopalabhate. adravye vateme sattvā dravyasaṃjñina iti. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo na kaścid dharman dharmadhātuvinirmuktaṃ paśyati. prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena na ca sattvam upalabhate na sattvaprajñaptiṃ.

(viii 5,5). sa ātmanā ca dānaṃ dadāti paraṃ ca dāne samādāpayati. dānasya ca varṇaṃ bhāṣate. ye 'py anye sattvā dānaṃ dadanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca śīlaṃ rakṣati. paraṃ ca śīle samādāpayati. śīlasya ca varṇaṃ bhāṣate ye 'py anye śīlaṃ rakṣanti. teṣāṃ ca varṇavādī [f. 287a] bhavati samanujñaḥ. evam ātmanā ca kṣāntiṃ bhāvayaṃti. paraṃ ca kṣāntau samādāpayati. kṣānteś ca varṇaṃ bhāṣate. ye 'py anye kṣāntiṃ bhāvayanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca vīryam ārabhate. paraṃ ca vīrye samādāpayati. vīryasya ca varṇaṃ bhāṣate. ye 'py anye vīryam ārabhante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca samādhiṃ samāpadyante. paraṃ ca samādhau samādāpayati. samādheś ca varṇaṃ bhāṣate ye 'py anye samādhiṃ samāpadyante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca prajñāni bhāvayati. paraṃ ca prajñāyāṃ samādāpayati prajñāyāś ca varṇaṃ bhāṣate. ye 'py anye prajñāṃ bhāvayanti. teṣāṃ ca varṇavādī bhavati: samanujñaḥ.

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.