Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa
Aṣṭādaśasāhasrikā Prajñāpāramitā, 55-82
- Thông tin
- GRETIL — Edward Conze: The Gilgit Manucript of the Aṣṭādaśasāhasrikāprajñāpāramitā, Chapters 55 to 70, Corresponding to the 5th Abhisamaya. Roma 1962 (Serie Orientale Roma, 26). = AdSPG I and Edward Conze: The Gilgit Manuscript of the Aṣṭādaśasāhasrikāprajñāpāramitā, Chapters 70 to 82, Corresponding to the 6th, 7th and 8th Abhisamayas. Roma 1974 (Serie Orientale Roma, 46). = AdSPG II.CC BY-NC-SA 4.0
(viii 5,6) ātmanā ca daśakuśalān karmapathān samādāya vartante paraṃ ca daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu samādāpayati. daśānāṃ ca kuśalānāṃ karmapatḥ ānāṃ ca varṇaṃ bhāṣate. ye 'py anye (adspg ii 71) sattvā daśakuśalān karmapathān samādāya vartante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca aṣṭāṅgasamanvāgataṃ poṣadham upavasanti. paraṃ ca aṣṭāṅgasamanvāgate poṣadhe samādāpayati: aṣṭāṅgasamanvāgatasya ca poṣadhasya varṇaṃ bhāṣate. ye ca anye sattvā aṣṭāṅgasamamanvāgataṃ poṣadham upavasanti. teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātamanā ca pañcaśikṣāpadāni samādāya vartante. paraṃ ca pañcasu śikṣāpadeṣu samādāpayanti. pañcānāṃ ca śikṣāpadānāṃ varṇaṃ bhāṣate. ye ca anye sattvā pañcaśikṣāpadāni samādāya vartante teṣāṃca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. evam ātmanā ca prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate yāva caturthaṃ maitrīṃ karuṇāṃ muditāṃ upekṣām ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ yāvan naivasaṃjñanāsaṃjñāyatanasamāpattiṃ. ātmanā ca smṛtyupasthānāni bhāvayati. yāvad āryāṣṭāṃgaṃ mārgaṃ trīṇi vimokṣamukhāni aṣṭau vimokṣān navānupūrvasamāpattīr daśatathāgatabalāni. catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahāmaitrīṃ mahākaruṇām aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān aśītim anuvyañjanāni bhāvayati. paraṃ ca aśītyām anuvyañjaneṣu samādāpayati. aśītir anuvyañjanānāṃ varṇaṃ bhāṣate ye 'py anye sattvā aśītim anuvyañjanāni bhāvayanti. teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
(viii 5,7) yadi subhūte dharmadhātur yathā pūrvaṃ tathā paścāt tathā madhye nābhaviṣyat. na bodhisattvo mahāsattva upāyakauśalena sattvānāṃ dharmadhātuṃ sūcayati. sattvāṃś ca paripācayiṣyati. yasmāt tarhi subhūte dharmadhātur yathā pūrvaṃ tathā paścāt tathā madhye, tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena sattvānāṃ dharmadhātuṃ sūcayati. sattvānām arthāya bodhisattvacārikāṃ carati. sattvāṃś ca paripācayati.
// sarvadharmasamatānirdeśaparivarttaḥ. // 74 //
parivarta 75. akopyanirdeśa
athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann atyantatayā sattvo nopalabhyate, na sattvaprajñaptiḥ, kasya arthāya bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāṃ bhāvayati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantam subhūtim etad avocat: bhūtakoṭiṃ subhūte pramāṇīkṛtya bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. yadi subhūte anyā bhūtakoṭir bhaved anyā sattvakoṭir (adspg ii 72) na bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caret. yasmāt tarhi subhūte na anyā bhūtakoṭir anyā sattvakoṭis, tasmād bodhisattvo mahāsattva sattvānām arthe prajñāpāramitāyāṃ carati. prajñāpāramitāyāṃ subhūte caran bodhisattvo mahāsattvo bhūtakoṭyavikopanatayā sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati.
āha: yadi bhagavan bhutakoṭiḥ sattvakoṭis, tat kiṃ bhūtakoṭir bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati? [f. 287b] yadi bhagavaṃ bhūtakoṭir bhūtakoṭyāṃ pratitiṣṭhet, tataḥ svabhāvaḥ svabhāve pratitiṣṭhet. na ca bhagavaṃ svabhāva svabhāve pratitiṣṭhati. kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati?
bhagavān āha: na subhūte bhūtakoṭir bhūtakoṭyāṃ pratitiṣṭhate. na svabhāva svabhāve pratitiṣṭhate. api tu khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena sattvakoṭir bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati. na ca anyā bhūtakoṭir anyā sattvakoṭir, iti hi sattvakoṭiś ca bhūtakoṭiś ca advayam etad advaidhīkāraṃ.
āha: katamad bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānām upāyakauśalaṃ yena upāyakauśalena samanvāgato bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati na ca bhūtakoṭiṃ vikopayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sattvān dāne pratiṣṭhāpayati. dāne pratiṣṭhāpya tasya dānasya pūrvāntāparāntamadhyam ācaṣṭe. yathaiva tad dānaṃ pūrvāntataḥ śūnyam aparāntataḥ. śūnyaṃ madhayataḥ śūnyaṃ, tathaiva dānaphalam api śūnyaṃ. dānapatir api śūnyaḥ. pratigrāhako 'pi śūnyaḥ. evaṃ kulaputrā: sarva ete 'rthā bhūtakoṭyāṃ na saṃvidyante. mā ca anyad dānaṃ maṃsyase 'nyad dānaphalaṃ mā ca anyad dānapatiṃ maṃsyase 'nyaṃ pratigrāhakaṃ. yadā tvaṃ kulaputra na anyad dānaṃ maṃsyase 'nyad dānaphalaṃ. nānyad (adspg ii 73) dānapatiṃ maṃsyase 'nyaṃ pratigrāhakaṃ. tadā tavedaṃ dānam amṛtaṃ bhaviṣyaty amṛtaphalaparyavasānam. anena ca dānena mā rūpaṃ parigrahīr mā vedanāṃ saṃjñāṃ mā saṃskārān mā vijñānaṃ parigrahī. tat kasya hetor? yathā hy etad dānaṃ śūnyaṃ dānena. asya phalaṃ śūnyaṃ phalena. dānapatir api śūnyo dānapatinā. pratigrāhako 'pi śūnya pratigrāhakeṇa, na śūnyatāyāṃ dānam upalabhyate. na dānaphalaṃ na dānapatir na pratigrāhakaḥ upalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā ete dharmā svabhāvena śūnyā. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena sattvān śīle pratiṣṭhāpayati. ehi tvaṃ kulaputra prāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātāt prativirama. yāvat mithyādṛṣṭiṃ prahāya: mithyādṛṣṭiṃ prativirama. naiṣāṃ kulaputra dharmāṇāṃkaścit svabhāvaḥ saṃvidyate: yathā te parikalpitaḥ, hanta tāvat kulaputra vyupaparīkṣasva: katama eṣa dharmaḥ prāṇīnām ayaṃ jīvitān vyaparopayiṣyasi.
yena vā vyaparopayiṣyasi. yāvan mithyādṛṣṭe kartavyaṃ. anena ca subhūte upāyakauśalena samanvāgato bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān paripācayati. sa tasya dānasya ca śīlasya ca phalam ācaṣṭe. tad api dānaphalaṃ ca śīlaphalaṃ ca svabhāvena śūnyaṃ. tataḥ sa kulaputro dānasya ca śīlasya ca phalaṃ śūnyam iti viditvā tatra na abhiniviśate. anabhiniviśamāna avikṣepam utpādya prajñām utpādayati. yayā prajñayā sarva anuśayaparyutthanāni cchitvā anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāti. lokavyavahāreṇa na punaḥ paramārthena, tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatāyāṃ kaścid dharma upalabhyate. yaḥ parinirvāyād vā parinirvāpito vā. api tu khalu tad eva asya parinirvāṇaṃ yaduta [f. 288a] atyantaśūnyatā. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ parasattvān parapudgalān kṣubhitān vyāpannacittān dṛṣṭvā evam avavadaty evam anuśāsti. ehi tvaṃ kulaputra kṣāntyā saṃpādaya kṣāntiñ ca bhāvaya (adspg ii 74) adhivāsanajātīyo bhava, yo vā vyāpadyate. yena vā vyāpadyase. yatra vā vyāpadyase: sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyā, hanta tāvat kulaputra vyupaparīkṣva ko 'tra vyāpadyate. kasmiṃ vyāpadye. kena vā vyāpadye: sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyā. yā ca prakṛtiśūnyatā na sā jātu na śūnyatā, sā na tathāgataiḥ kṛtā na pratyekabuddhair na śrāvakair na bodhisattvair na devair na nāgair na yakṣair na gandharvair na kinnarair na mahoragair na cāturmahārājakāyikair devair yāvan na paranirmitavaśavartibhiḥ na brahmābhir yāvan na śubhakṛtsnair na śuddhāvāsair yāvan na
naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagair devaiḥ. tad hanta tāvat kulaputra vyupapaparīkṣasva ko 'tra vyāpadyate kasya vā vyāpadye. kena vā vyāpadye: sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyāḥ. na hi śūnyatā kasyacid antike vyāpadyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃ sattvān upāyakauśalena prakṛtiśūnyatāyāṃ niyojayaty. api hetāv api phale. prakṛtiśūnyatāyāṃ niyojayann anupūrveṇa anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau saṃharṣayati samādāpayati niveśayati. pratiṣṭhāpayati. tat punar lokavyavahāreṇa na punaḥ paramārthena. tat kasya hetor? na hi prakṛtiśūnyatāyāṃ kaścid asti yaḥ prāpnuyād yena vā prāpnuyād yad vā prāpnuyāt. iyaṃ subhūte bhūtakoṭiḥ prakṛtiśūnyatā yatra bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carati. sattvānāṃ kṛte, na ca tatra sattvam upalabhate na sattvaprajñaptiṃ. tat kasya hetoḥ? sattvaviviktā hi sarvadharmāḥ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena sattvāṃ hīnavīryān kusīdān dṛṣṭvā evaṃ kāyike caitasike vīrye samādāpayati. na hi kulaputra: prakṛtiśūnyatāyāṃ kasyacid dharmasya saṃsīdanā vidyate. yatra saṃsīded yena vā saṃsīded yo vā saṃsīdet, sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyatāyā na vyativartante. hantedāniṃ kāyikaṃ caitasikaṃ ca vīryaṃ saṃjanayya kausīdyam utsṛjya kuśaleṣu dharmeṣu prayujyasva: yadi vā dāne yadi vā śīle yadi vā kṣāntau yadi vā vīrye. yadi vā dhyāne yadi vā prajñāyāṃ. yadi vā dhyānavimokṣasamādhisamāpattiṣu yadi vā smṛtyupasthāneṣu yadi vā yāvad āryāṣṭāṅge mārge (adspg ii 75) yadi vā śūnyatāyāṃ
yadi vā ānimitte yadi vā apraṇihite: yadi vā sarvabuddhadharmeṣu: sarvān etān kulaputra dharmān anāvaraṇān prekṣasva śūnyatāyā, na hy anāvaraṇeṣu dharmeṣu kasyacid dharmasya saṃsīdanā saṃvidyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena prakṛtiśūnyatāyāṃ sattvāṃ samādāpayati. niveśayati. pratiṣṭhāpayati. tathā punaḥ pratiṣṭhāpayati. yatra dvayan na vidyate. tat kasya hetoḥ? advayā hi prakṛtiśūnyatā advaidhīkārā, na hy advayo dharmaḥ na kvacit saṃsīdati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajnāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatayā vīrye sattvān avavadaty anuśāsti. ehi tvaṃ kulaputra vīryam ārabhasva yadi vā dāne yadi vā śīle yadi vā kṣāntau. yadi vā vīrye yadi vā dhyāne yadi vā prajñe. yadi vā smṛtyupasthāneṣu yadi vā yāvad āryāṣṭāṅge mārge. yadi vā aṣṭāsu vimokṣeṣu yadi vā navasv anupūrvasamāpattiṣu. yadi vā daśasu tathāgatabaleṣu yadi vā caturṣu vaiśāradyeṣu. yadi vā catasṛṣu pratisaṃvitsu yadi vā mahāmaitryāṃ yadi vā mahākaruṇāyāṃ yadi vā aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu, mā caitān dharmān dvayato manasikārṣīr mā advayata, tat kasya hetoḥ? [f. 288b] prakṛtiśūnyataite dharmāḥ, na ca prakṛtiśūnyatā dvayato manasikartavyā na advayataḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena bodhisattvacārikāṃ caraṃ sattvāṃ paripācayati. sattvāṃ paripācya anupūrveṇa srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati. sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale arhattve pratyekabodhau yāvad anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau
pratiṣṭhāpayati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva prajnāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena vikṣiptacittān sattvān evam avavadati. evam anuśāsti, ehi tvaṃ kulaputra samādhiṃ bhāvaya, mā vikṣepasaṃjnī mā samādhisaṃjñī bhūḥ. tat kasya hetoḥ? prakṛtiśūnyataite dharma, na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ kaścid dharma upalabhyate yo vikṣipyate ekāgri bhavati vā. sa tvam atra samādhau sthitvā yad yad eva kuśalamūlaṃ kariṣyasi kāyena vā. vācā vā manasā vā. yadi vā dānaṃ dāsyasi. yadi vā śīlaṃ rakṣasyasi. yadi vā kṣāntyā saṃpādayiṣyasi. yadi vā vīryam ārapsyase, yadi vā samādhim utpādayiṣyasi. yadi vā prajñāṃ bhāvayiṣyasi. yadi vā smṛtyupasthāneṣu cariṣyasi. (adspg ii 76) yadi vā yāvad āryāṣṭāṅge mārge. yadi vā triṣu vimokṣamukheṣu yadi vā aṣṭāsu vimokṣeṣu yadi vā navasv anupūrvasamāpattiṣu. yadi vā daśasu tathāgatabaleṣu. yadi vā caturṣu vaiśāradyeṣu yadi vā catasṛṣu pratisaṃvitsu: yadi vā mahāmaitryāṃ yadi vā mahākaruṇāyāṃ mahāmuditāyāṃ mahopekṣāyāṃ yadi vā aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu: yadi vā dvātṛṃśatimahāpuruṣalakṣaṇeṣu yadi vā aśītyām anuvyaṃjaneṣu. yadi vā śrāvakamārge yadi vā pratyekabuddhamārge. yadi vā bodhisattvamārge. yadi vā buddhamārge. yadi vā srotaāpattiphale yadi vā sakṛdāgāmiphale. yadi vā anāgāmiphale. yadi vā arhattve. yadi vā pratyekabodhau. yadi vā sarvākārajñatāyāṃ. yadi vā sattvaparipāke yadi vā buddhakṣetrapariśuddhau, tasya te. ime kuśalā dharmā alpakṛcchreṇa prādurbhaviṣyanti prakṛtiśūnyatāyāṃ caratah: evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva
prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena sattvānām arthaṃ karoti, prathamacittotpādam upādāyajna jātv akarmako bhavati. kiṃ kuśalagaveṣī sattvānām arthaṃ kurvaṃ. buddhakṣetrād buddhakṣetraṃ satatasamitaṃ saṃkrāmati. buddhāṃ bhagavataḥ paryupāsinah: yañ ca teśāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śṛṇoti. tasya jātivyativṛttasya api na jātu vipraṇaśyati. yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. dhāraṇīpratilabdhaś ca satatasamitaṃ bhavati. ahīnendriyo. yadi vā kāyendriyeṇa yadi vā vāgindriyeṇa: yadi vā manaindriyeṇa. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvākārajñatā satatasamitaṃ subhāvitā, tena anayā sarvākārajñatayā subhāvitayā sarvamārgā. subhāvitā bhavanti: yadi vā śrāvakamārgo yadi vā pratyekabuddhamārgo yadi vā bodhisattvamārgaḥ. tasya abhijñā bodhisattvasya mahāsattvasya satatasamitam upakārībhūtā bhavanty avipraṇāśayogena. sa tāsu vipākīyāsv abhijñāsu sthitvā sattvānām arthaṃ karoti. na ca parihīyate paṃcagatike saṃsāre saṃsaran. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatāyāṃ sthito upāyakauśalena sattvānām arthaṃ karoti. sa tayā prajñāpāramitayā subhāvitayā sattvān evam avavadaty evaṃ anuśāsti. ehi tvaṃ kulaputra yad yad eva karma karoṣi. kāyena vā vācā vā manasā vā tat sarvaṃ prakṛtiśūnyam (adspg ii 77) evaṃ pratyavekṣasva, tasya te sarvaṃ karmāmṛtaphalaṃ bhaviṣyaty amṛtaparyavāsanaṃ. na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ kaścid dharma upalabhyate. yo vinaśyed yo vā parihīyeta. [f. 289a] tat kasya hetoḥ? na hi prakṛtiśūnyatā parihīyate nāpi
prakṛtiśūnyatāyā kaścid dharmaḥ parihīyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi prakṛtiśūnyatā na bhāvo na abhāvaḥ. tat kim abhāvasvabhāveṣu dharmeṣu parihāsyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena sattvān avavadaty anuśāsti. evam avavadann evam anuśāsan na jātv akarmako bhavati. sa ātmanā ca daśakuśaleṣu karmapatheṣu satatasamitaṃ vartate. paraṃ ca daśakuśaleṣu karmapatheṣu samādāpayati. evaṃ paṃcasu śikṣāpadeṣv aṣṭāṅgasamanvāgate upavāse, ātmanā ca. prathamadhyānaṃ samāpadyate paraṃ ca prathame dhyāne samādāpayati. evaṃ yāvac caturthe dhyāne. ātmanā ca satatasamitaṃ maitrīvihārī bhavati paraṃ ca satatasamitaṃ maitrībhāvanāyāṃ samādāpayati. evaṃ karuṇāyāṃ muditāyām upekṣāyāṃ yāvan. naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau, ātmanā ca smṛtyupasthānaṃ bhāvayati. paraṃ ca smṛtyupasthāneṣu samādāpayati. evaṃ yāvad āryāṣṭāṅge mārge. ātmanā ca daśasu tathāgatabaleṣu śikṣate. paraṃ ca daśasu tathāgatabaleṣu samādāpayati. niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati. evaṃ yāvad aśītyām anuvyañjaneṣu, ātmanā ca srotaāpattiphalajñānam utpādayati. na ca tatra avatiṣṭhate. paraṃ ca srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati. evaṃ yāvad arhattve pratyekabodhau, ātmanā ca anuttarasyām: samyaksaṃbodher mārgam utpādayati. paraṃ ca tatra mārge 'vadaty anuśāsti niveśayati. vinayati pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena na kadācit karma na karoti.
āha: yadi bhagavaṃ. prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmāḥ na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ sattvam upalabhyate, na dharmo na adharmas, tat kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattva sarvākārajñatāyaiḥ saṃpratiṣṭhate?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, tathā yathā vadasi, prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmāḥ, na ca prakṛtiśunyatāyāṃ sattvam upalabhyate, (adspg ii 78) na dharmo na adharmaḥ, yadi punaḥ subhūte naprakṛtiśūnyā sarvadharmāḥ bhaveyur na bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāyāṃ pratitiṣṭhet. na asya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya prakṛtiśūnyān dharmān deśayet. rūpaṃ subhūte prakṛtiśūnyaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaṃ subhūte prakṛtiśūnyaṃ. tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran pañcaskandhāḥ prakṛtiśūnyā iti dharman deśayati. aṣṭādaśadhātavo dvādaśāyatanāni prakṛtiśūnyā iti dharman deśayati. catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasraḥ ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni yāvad āryāṣṭāṅgo mārga prakṛtiśūnya iti dharman deśayati. trīṇi vimokṣamukhāny aṣṭau vimokṣā navānupūrvasamāpattayo. daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni. catasraḥ pratisaṃvido mahāmaitrī mahākaruṇā mahāmuditā mahopekṣā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā dvātṛṃśan mahāpuruṣalakṣaṇāni aśītir anuvyañjanāni prakṛtiśūnyān iti dharman deśayati. srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalaṃ. arhattvaṃ pratyekabodhiḥ sarvākārajñatā sarvavāsanānusandhikleśaprahāṇaṃ prakṛtiśūny [f. 289b] am iti dharman deśayati. yadi punaḥ subhūte 'dhyātmaśūnyatā na prakṛtiśūnyābhaviṣyan na bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmā iti dharman deśayiṣyan. evaṃ bahirddhāśūnyatā ādhyātmabahirddhāśūnyatā śūnyatāśūnyatā paramārthaśūnyatā saṃskṛtaśūnyatā asaṃskṛtaśūnyatā atyantaśūnyatā anavarāgraśūnyatā
avakāraśūnyatā prakṛtiśūnyatā sarvadharmaśūnyatā svalakṣaṇaśūnyatā na prakṛtiśūnyā bhavet? tad vināśitā prakṛtiśūnyatā bhaven, na ca prakṛtiśūnyatā vinaśyati. na kūṭastho bhavati. nāpi sā punar avakrāmati. tat kasya hetoḥ? na hi sā deśasthā na pradeśasthā, na hi sā kutaścid āgacchati na kvacid gacchati. eṣā sā dharmasthititā yatra na kasyacid dharmasya ācayo vā apacayo vā upalabhyate. hānir vā vṛddhir vā utpādo vā nirodho vā saṃkleśo vā vayavadānaṃ vā. eṣā sā prakṛtir dharmāṇāṃ yatra sthitvā bodhisattvā mahāsattvā anuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhante. na ca kasyacid dharmasya (adspg ii 79) prasthānaṃ samanupaśyati na aprasthānaṃ. asaṃprasthitā. asthitā hi sarvadharmāḥ. eṣā sā dharmāṇāṃ dharmasthitā, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmān prakṛtiśūnyān dṛṣṭvā na pratyudāvarttate 'nuttarasyāḥ samyaksaṃbodheḥ. tat kasya hetos? tathā hi sa na kasyacid dharmasya āvaraṇaṃ samanupaśyati. anāvaraṇān sarvadharmān samanupaśyati. tat kiṃ vicikitsiṣyaty anuttarasyā samyaksaṃbodheḥ. yatra prakṛtiśūnyatāyāṃ na sattva upalabhyate na sattvaprajñaptiṃ na ātmā na jīvo na poṣo na pudgalo na jantur na manujo na mānavo na kārako na kārāpako na vedako na vedayitā na utthāpako na janako na paśyaka upalabhyate. na rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam upalabhyate. evam ādhyātmikabāhyā dharmāḥ kartavyāḥ yāvad aśītir anuvyañjanāni.
(viii 5,8) tadyathāpi nāma subhūte tathāgatanirmito nirmitasya bhikṣor bhikṣuṇyā vā upāsakasya vā upāsikāyā vā anuprabandhaṃ kalpaniyutaṃ dharman deśayet, tat kiṃ manyase subhūte api nu te nirmitā bhavyā srotaāpattiphalam anuprāptuṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā pratyekabodhiṃ vā anuttarāṃ vā samyaksaṃbodhim anuprāptuṃ?
āha: no hīdaṃ bhagavan. tat kasya hetos? tathā hi teṣāṃ vastu nāsti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. avastukānāṃ sarvadharmāṇāṃ katama sa sattvo yam bodhisattvo mahāsattvo niveśayet srotaāpattiphale vā sakṛdāgāmiphale vā anāgāmiphale vā arhattve vā pratyekabodhau vā anuttarāyāṃ vā samyaksaṃbodhau, anyatra viparyāsaparyavanaddhaḥ prajñā aviparyāse niveśayati pratiṣṭhāpayati. ya eva viparyāsa sa eva aviparyāsa. kalpaniṣyandam upādāya. avikalpaś ca aviparyāsa, yatra viparyāso nāsti tatra na ātmā na sattvo yāvan na janako na paśyakaḥ, tatra na rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ yāvan na bodhiḥ, yatra na rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ. yāvan na bodhiḥ, eṣā sā prakṛtiśūnyatā. yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran viparyāsāṃ sattvān sattvasaṃjñāyāṃ mocayati. evaṃ rūpasaṃjñāyāt arūpasaṃjñāyān mocayati. yāvat sarvebhyaḥ sāsravebhyo dharmebhyo mocayati. (adspg ii 80) ye 'pi te [f. 290a] anāsravā dharmās tadyathā catvāri smṛtyupasthānāni. catvāri samyakprahāṇāni catvārarddhipādā pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṃgāny āryāṣṭāṃgo mārga triṇi vimokṣamukhāni yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, tad api na tathā paramārthaḥ, yaduta asaṃskṛtam anutpādaḥ abhāvaḥ aprādurbhāvaḥ eṣā sā prakṛtiśūnyatā, eṣā sā buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiḥ, yatra na sattvo yāvan na janako na paśyakaḥ, na rūpaṃ na vedanā sa saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ. evaṃ vistareṇa kartavyaṃ. yāvad aśītir anuvyañjanāni. na hi bodhisattvo mahāsattvo mārgasya kṛte 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye 'bhipratiṣṭhate.
anyatraprakṛtiśūnyatāparijñāna arthe. sā api prakṛtiśūnyatā pūrve vā sā prakṛtiśūnyatā, paścād vā sā prakṛtiśūnyatā. madhye vā sā prakṛtiśūnyatā, na sā jātu na prakṛtiśūnyatā. tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāpāramitāsu caraṃ sattvānāṃ sattvasaṃjñīnāṃ sarvasaṃjñāpramokṣaṇa arthaṃ mārgākārajñātāyāṃ carati. sa mārgākārajñatāyāṃ caran sarvamārgeṣu carati. yaduta śrāvakamārge pratyekabuddhamārge bodhisattvamārge. sa khalu punar bodhisattvo mahāsattva sarvamārgān paripūrya sattvāṃ paripācya buddhakṣetraṃ pariśodhya āyuhsaṃskārān adhiṣṭāya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. buddhanetriṃ na vyavacchinnatti yaduta prakṛtiśūnyatāṃ. eṣā sā buddhānāṃ bhagavatāṃ buddhanetri, ye 'pi te 'bhūvann atīte 'dhvani buddhā bhagavantas teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyaṃ buddhanetrī yaduta prakṛtiśūnyatā, ye 'pi te anāgate 'dhvani bhaviṣyanti buddhā bhagavantas teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyaṃ buddhanetrī yaduta prakṛtiśūnyatā: ye 'pi te etarhi daśasu dikṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyaṃ buddhanetri yaduta prakṛtiśūnyatā. na hy anyataḥ prakṛtiśūnyatāyā lokaprādurbhāvo bhavaty anyatra buddhānāṃ bhagavatām antikāt, tathā bodhisattvena mahāsattvena prakṛtiśūnyatāpāramitāsu caritavyaṃ, yatra caraṃ bodhisattvo mahāsattvo na parihīyate sarvākārajñatayā.
subhūtir āha: āścaryam idaṃ bhagavaṃ. bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yatra hi nāma evaṃ prakṛtiśūnyeṣu sarvadharmeṣu caranti. tāṃ ca prakṛtiśūnyatāṃ na vikopayanty, anyad rūpam anyā prakṛtiśūnyatā. evam anyā vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānam anyā prakṛtiśūnyatā. evaṃ vistareṇa sarvadharmāṇāṃ kartavyaṃ. yāvad anyā bodhir anyā prakṛtiśūnyatā, rūpam eva prakṛtiśūnyatā prakṛtiśūnyataiva rūpaṃ, vedanaiva prakṛtiśūnyatā prakṛtiśūnyativa vedanā. saṃjñaiva prakṛtiśūnyatā prakṛtiśūnyataiva saṃjñā, saṃskārā eva prakṛtiśūnyatā prakṛtiśūnyataiva saṃskārā, vijñānam eva prakṛtiśūnyatā prakṛtiśūnyataiva vijñānaṃ. yāvad bodhir eva prakṛtiśūnyatā prakṛtiśūnyataiva bodhiḥ.
bhagavān āha: yadi subhūte anyad rūpaṃ bhaved anyā prakṛtiśūnyatā. anyā vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaṃ bhaved anyā prakṛtiśūnyatā. yāvad anyā bodhir bhaved anyā prakṛtiśūnyatā. yadi subhūte rūpaṃ na prakṛtiśūnyaṃ bhaven na bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃsamyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyeta. evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā, yadi vijñānaṃ na prakṛtiśūnyaṃ bhaven na bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeta, yāvad yadi bodhir na prakṛti [f. 290b] śūnyatā bhaven na bodhisattvo mahāsattvo 'nyttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeta. yasmāt tarhi subhūte rūpaṃ prakṛtiśūnyaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaṃ prakṛtiśūnyaṃ, yāvad bodhiḥ prakṛtiśūnyā: tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyān sarvadharmān viditvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. tat kasya hetoḥ? na hy atra kaścid dharmo vinaśyati vā kūṭastho vā bhavaty avakrāmati vā, anyatra sadevako lokaḥ samārakaḥ sabrahmakaḥ so mūḍhaḥ idaṃ rūpam ahaṃ rūpaṃ mama rūpaṃ. yāvad idaṃ vijñānam ahaṃ vijñānaṃ mama vijñānaṃ, te rūpam abhiniviśya yāvad vijñānam abhiniviśya ahaṃkāramamakārayoś caranti. ahaṃkāramamakārayor abhiniviśya adhyātmikabāhyeṣu (adspg ii 82) vastuṣv abhiniviśyante, abhiniviśya upapadya āyataneṣu upādadāte. rūpaṃ vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ, te na parimucyante jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyo, na parimucyante. pañcagatikāt saṃsārāt, tad bodhisattvo mahāsattva prakṛtiśūnyatāpāramitāsu caran rūpaṃ na vikopayati. śūnyaṃ vā na vāśūnyam iti. vedanāsaṃjñāsaṃskārān, vijñānaṃ
na vikopayati. śūnyaṃ vā na vāśūnyam iti. yāvad bodhiṃ na vikopayati śūnyaṃ vā na vāśūnyam iti. tat kasya hetoḥ? na hi rūpaśūnyatā rūpaṃ vikopayati. idaṃ rūpam iyaṃ rūpaśūnyatā yāvad iyaṃ vijñānam iyaṃ vijñānaśūnyatā yāvad iyaṃ bodhir iyaṃ boddhiśūnyatā. tadyathāpi nāma subhūte na ākāśam ākāśaṃ vikopayati. nādhyātmikam ākāśaṃ bāhyam ākāśaṃ vikopayati. na bāhyam ākāśam ādhyātmikam ākāśaṃ vikopayati. evam eva subhūte na rūpaṃ śūnyatāṃ vikopayati. na vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaṃ śūnyatāṃ vikopayati. na śūnyatā vijñānaṃ vikopayati. yāvan na bodhiḥ śūnyatāṃ vikopayati. na śūnyatā bodhiṃ vikopayati. tat kasya hetoḥ? na hy eṣāṃ svabhāvo 'sti ya evaṃ vikopayed. idaṃ rūpam iyaṃ śūnyatā iyaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānam iyaṃ śūnyatā yāvad iyaṃ bodhir iyaṃ śūnyatā.
subhūtir āha: yadi bhagavann abhedaḥ sarvadharmāḥ, kuto bodhisattvo mahāsattva saṃprasthito 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya iti? na ca bhagavan dvaidhīkāro bodhir na ca dvidhīkurvatā śakyam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etad, na dvaye carato bodhir na dvaidhīkāro bodhi, advayaṃ hi subhūte bodhir advaidhīkārā, na subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhir dvaidhīkāre carati bodhir iti bodhisattva iti vā. sā ca bodhisattvasya mahāsattvasya bodhir na rūpe carati. na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne carati. yāvan na bodhau carati. tat kasya hetoḥ? na hi bodhir aham iti vā mamaiti vā, ahaṃ rūpe careyaṃ mama rūpaṃ, ahaṃ vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣv ahaṃ vijñāne careyaṃ mama vijñānaṃ, (adspg ii 83) yāvad ahaṃ bodhau careyaṃ mama bodhiḥ. na ca bodhisattvasya mahāsattvasya bodhir ugṛhṇe vā anudgṛhṇe vā carati.
subhūtir āha: yadi bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya bodhir na udgṛhṇe carati na anudgṛhṇe. kuha bodhisattvasya mahāsattvasya bodhiś carati?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte kuha tathāgatasya nirmitasya bodhiś carati. udgṛhṇe vā anudgṛhṇe vā carati?
āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte arhataḥ svapnāntaragatasya buddhi. kuha carati. udgṛhṇe vā anudgṛhṇe vā?
āha: no hīdaṃ bhagavann, api tu khalu bhagavan yady atyantato 'rhan na svapiti kuta punar asya svapne buddhiś cariṣyaty udgṛhṇe vā anudgṛhṇe vā?
bhagavān āha: evam eva subhūte na bodhisattvasya mahāsattvasya bodhiś caraty udgṛhṇe va anudgṛhṇe vā.
āha: yadi bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya bodhir na udgṛhṇe carati na anudgṛhṇe carati. na rūpe carati. yāvan na sarvākārajñātāyāṃ carati, na punar bhagavan [f. 291a] bodhisattvo mahāsattvo daśabhūmiṣu carati. ṣaṭsu pāramitāsu saptatriṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu triṣu vimokṣamukheṣu caturdaśasu śūnyatāsu dhyānavimokṣasamādhisamāpattiṣu daśasu tathāgatabaleṣu yāvad aśītyānuvyaṃjaneṣu pañcasv abhijñāsu sthitvā buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati sattvāṃś ca paripācayati. sarvākārajñatām abhisaṃbudhyate. na ca bhagavann asthitvā daśasu bhūmiṣu ṣaṭsu pāramitāsu yāvat pañcasv abhijñāsu, bodhisattvanyāmam anavakramya buddhakṣetram apariśodhya sattvān aparipācya śakyam anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhuṃ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etad yathā vadasi, na ṣakyam aparipūrya daśabhūmī ṣaṭpāramitāś catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasraḥ ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni yāvad āryāṣṭaṅgaṃ mārgaṃ. śūnyatānimittāpraṇihitāni vimokṣamukhāni. caturdaśaśūnyatā daśatathāgatabalāni. yāvad aśītim anuvyañjanāni pañcābhijñā śakyam aparipūrya asaṃpramoṣadharmatāṃ sadopekṣavihāritāṃ sarvākārajñatām abhisaṃboddhuṃ. tat khalu punaḥ subhūte rūpaprakṛtau (adspg ii 84) sthitvā vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaprakṛtau sthitvā yāvad bodhiprakṛtau sthitvā. sā ca prakṛtir upaśānta. na kasyacid dharmasya ācayaṃ vā karoty apacayaṃ vā. utpādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā prāptiṃ vā abhisamayaṃ vā.
(viii 5,9) tat khalu punaḥ subhūte lokavyavahāraprajñaptidharmatām upādāya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. na punaḥ paramārthena kiṃcid asti rūpam vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā yāvad bodhir vā, yo vā bodhau caret, sarva ete dharmā lokavyavahāratām upādāya prajñaptā na punaḥ paramārthena. tat tu bodhisattvo mahāsattva. prathamacittotpādam upādāya bodhāya carati, na punas tāni cittāny upalabhate. na sattvān na bodhiṃ na buddhaṃ na bodhisattvaṃ. tat kiṃ manyase subhūte yasmin samaye subhūtinā satkāyadṛṣṭiprahāṇāyendriyāṇi pratilabdhāny ānantaryo vā samādhiḥ srotaāpattiphalaṃ vā prāptaṃ. sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā prāptaṃ. api nu tasmin samaye svapno vā upalabdhaś cittaṃ vā mārgo vā phalaṃ vā. āha: no hīdaṃ bhagavaṃ.
bhagavān āha: tat kathaṃ punas te ājñāvyākṛtā subhūtinā arhattvaṃ prāptam iti?
āha: lokavyavahāratām upādāya.
bhagavān āha: evam etat subhūte lokavyavahāreṇa bodhisattvaḥ prajñapto, lokavyavahāreṇa rūpaṃ prajñaptaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārāvijñānaṃ prajñaptaṃ, yāval lokavyavahāreṇa sarvākārajñatā prajñaptā. na punar bodhisattvena mahāsattvena kaścid dharmo upalabdho yasya dharmasya ācayaṃ vā kuryād apacayaṃ vā upakāraṃ vā kuryād apakāraṃ vā dharmaprakṛtim upādāya. sāpi dharmāṇāṃ dharmaprakṛtir nopalabdhāḥ, kaḥ punar vādaḥ, prathamacittotpādam upalapsyate. yāvad daśamīṃ bhūmiṃ ṣaṭpāramitā saptatriṃśataṃ bodhipakṣyān dharmān upalapsyate. śūnyatāsamādhim ānimittaṃ samādhiṃ apraṇihitaṃ (adspg ii 85) samādhim upalapsyate. yāvad buddhadharmān upalapsyata iti. nedaṃ sthānaṃ vidyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo [f. 291b] 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau caritvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām arthaṃ karoti. ((75))
parivarta 76. sattvaparipākasannāha
(viii 5,10) athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caran saptatriṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu tṛṣu vimokṣamukheṣv aṣṭāsu vimokṣeṣu navasv anupūrveṣu samāpattiṣu. daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyām aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu caraṃś caturdaśasu śūnyatāsu caraṃ bodhimārgaṃ paripūryābhavyo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhum: kathaṃ punar bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena dānapāramitāyāṃ carati. na ca dānam upalabhate na dānapatiṃ na pratigrāhakaṃ. nāpy anyatraitebhyo dharmebhyaś carati. tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ āsādayati bodhimārgaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. punar aparaṃ subhūte yadā bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caraṇc chīlapāramitāyāṃ carati. na ca śīlam upalabhate na śīlavantaṃ. nāpy anyatraitābhyāṃ dharmābhyāṃ carati. tadā bodhisattvo mahāsattva āsādayiṣyati bodhimārgaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva upāyakauśalena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. punar aparaṃ subhūte yadā bodhisattvo mahāsattvo prajñāpāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ carati. na ca kṣāntim upalabhate na kṣamiṇaṃ. nāpy anyatraitābhyāṃ dharmābhyāṃ carati, tadā bodhisattvo mahāsattva āsādayiṣyati bodhimārgaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotyate. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ carati. na ca vīryam upalabhate na vīryavantaṃ. nāpy anyatraitābhyāṃ dharmābhyāṃ carati, tadā bodhisattvo mahāsattva āsādayiṣyati bodhimārgaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāñ carann upāyakauśalena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. punar aparaṃ subhūte yadā bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ
caran dhyānapāramitāyāṃ carati. na ca dhyānam upalabhate na dhyāyinaṃ nāpy (adspg ii 86) anyatraitābhyāṃ dharmābhyāñ carati. tadā bodhisattvo mahāsattva āsādayiṣyati bodhimārgaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. punar aparaṃ subhūte yadā bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāṃ bhāvayati, na ca prajñām upalabhate na prājñaṃ. nāpy anyatraitābhyāṃ dharmābhyāṃ carati. tadā bodhisattvo mahāsattva āsādayiṣyati bodhimārgaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. evaṃ yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu kartavyaṃ.
athāyuṣmāñc chāradvatīputro bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran yogam āpadyate?
bhagavān aha: iha śāradvatīputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena [f. 292a] rūpaṃ na yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi rūpasya svabhāvo nāsti yaṃ yojayed vā viyojayed vā, yāvan na vijñānaṃ yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi vijñānasya svabhāvo nāsti yaṃ yojayed vā viyojayed vā, yāvan na dānapāramitāṃ yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi dānapāramitāyāṃ svabhāvo nāsti yaṃ yojayed vā viyojayed vā, yāvan na prajñāpāramitāṃ yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi prajñāpāramitāyāḥ svabhāvo nāsti yaṃ yojayed vā viyojayed vā. yāvan nāveṇikabuddhadharmān yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hy āveṇikabuddhadharmāṇāṃ svabhāvo nāsti yaṃ yojayed vā viyojayed vā.
āha: yadi bhagavan na kasyacid dharmasya svabhāvaḥ saṃvidyate yaṃ yojayed vā viyojayed vā. tat kathaṃ prajñāpāramitāyā abhinirhāro bhavati. yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ? na ca aśikṣitvā prajñāpāramitāyāṃ śakyaṃ bodhisattvena mahāsattvena anuttaraṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ.
bhagavān āha: evam etac chāradvatīputra evam etat, tathā yathā vadasi, na śakyaṃ prajñāpāramitāyām aśikṣitvā bodhisattvena mahāsattvena anuttarāṃ samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum. taṃ tu upāyakauśalena na anupāyakauśalena. yadi śāradvatīputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kasyacid dharmasya svabhāvam upalabheta tad udgṛhṇīyāt. atha nopalabhate. tat kiṃ grahīṣyati. iyaṃ prajñāpāramitā iyaṃ samādhipāramitā iyaṃ vīryapāramitā iyaṃ kṣāntipāramitā iyaṃ śīlapāramitā iyaṃ dānapāramitā idaṃ rupaṃ yāvad idaṃ vijñānaṃ yāvad ime buddhadharmāḥ, yāvad bodhisattvam api nopalabhate. tat kiṃ grahīsyati, agrāhyā śāradvatīputra prajñāpāramitā. yāvad agrāhyāḥ buddhadharmāḥ. iyaṃ śāradvatīputra pāramitā agrāhyā pāramitā yaduta prajñāpāramitā. atra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ. yatra śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattva śikṣām api nopalapsyate. kuto bodhiṃ. kutaḥ prajñāpāramitāṃ kuto bodhisattvadharmān kuto buddhadharmān kutaḥ pratyekabuddhadharmāḥ kutaḥ śrāvakadharmān kutaḥ pṛthagjanadharmān. tat kasya hetoḥ? tathā hi śāradvatīputra na kasyacid dharmasya svabhāvaḥ saṃvidyate. evam asvabhāvānāṃ sarvadharmāṇāṃ katamaḥ pṛthagjanaḥ katamaḥ srotaāpanna. katamaḥ sakṛdāgāmī katamo 'nāgamī katamo 'rhan katama pratyekabuddhaḥ katamo bodhisattvaḥ katamas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. yadi ime pudgalā nopalabhyante. kutas teṣān dharmāṇāṃ prādurbhāvo bhaviṣyati. yai dharmair nirdiśyate. pṛthagjano vā srotaāpanno vā yāvad arhan vā pratyekabuddho vā bodhisattvo vā tathāgato vā 'rhan samyaksaṃbuddha.
āha: avastukānāṃ bhagavaṃ sarvadharmāṇāṃ kutaḥ āgamaḥ prajñāsyate. ayaṃ pṛthagjano yāvad ayaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ?
bhagavān āha: kiṃ śāradvatīputra rūpasya vastv asti? bhūto bhāvo yatra bālapithagjanā abhiniviṣṭāḥ?
āha: no hīdaṃ bhagavann anyatra viparyāsāt.
bhagavān āha: kiṃ punaḥ śāradvatīputra vedanāyā saṃjñāyā saṃskārāṇāṃ vijñānasya vastv asti bhūto bhāvo yatra bālapṛthagjanā abhiniviṣṭā?
āha: no hīdaṃ bhagavann anyatra viparyāsāt.
bhagavān āha: kiṃ punaḥ [f. 292b] śāradvatīputra yāvad buddhadharmāṇāṃ vastv asti bhūto bhāvo yatra bālapṛthagjanā abhiniviṣṭāḥ?
āha: no hīdaṃ bhagavann anyatra viparyāsāt.
bhagavān āha: evam etac chāratvatīputra evam etat. viparyāsena sattvā avastukān sarvadharmān bhāvataḥ kalpayanti. tad bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena avastukān sarvadharmān paśyann anuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhati.
(viii 5,11) āha: katamad bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya upāyakauśalaṃ yena upāyakauśalena bodhisattvo mahāsattvaḥ avastukān sarvadharmān paśyann anuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhati?
bhagavān āha: iha śāradvatīputra bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran na kasyacid dharmasya vastu samanupaśyati. yatra vastuni pratihanyeta, yatra vā pratihanyamāno 'valīyeta: avalīyamānaḥ saṃsīdet saṃsīdan visīded visīdaṃ kausīdyam āpadyeta: yasmāt tarhi śāradvatīputra avastukā ajīvā nirjīvā. abhāvasvabhāvā prakṛtiśūnyāḥ svalakṣaṇaśūnyā. sarvadharmāḥ, anyatra saṃmohe na sattvā abhiniviṣṭā skandhā iti vā dhātava iti vā āyatanāni iti vā, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ abhāvasvabhāvān sarvadharmān saṃpaśyan prakṛtiśūnyān svalakṣaṇaśūnyān prajñāpāramitāyāṃ caran. māyākārasadṛśam ātmabhāvam adhiṣṭhāya sattvānāṃ dharmaṃ deśayati. ye sattvā matsariṇo bhavanti. teṣān dānakathāṃ karoti, duśśīlānāṃ śīlakathāṃ vyāpannacittānāṃ kṣāntikathāṃ kusīdānāṃ vīryakathāṃ vikṣiptacittānāṃ samādhikathāṃ duṣprajñānāṃ prajñākathāṃ karoti. yadā te sattvā dāne pratiṣṭhāpitā bhavanti. yāvad prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpitā bhavanti. tadā teṣāṃ (adspg ii 89) sattvānām uttarikathāṃ karoti. āryāṃ nairyāṇikīṃ nairvedhikīṃ yayā kathayā srotaāpattiphalam anuprāpnuvanti. yāvad arhattvam anuprāpnuvanti pratyekabodhim anuprāpnuvanti. yāvat sarvākārajñatām anuprāpnuvanti.
āha: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann aupalaṃbhiko bhavati ya asato 'saṃvidyamānān sattvān dāne niyojayati. yāvat prajñāyāṃ niyojayati. uttari ca āryāṃ nairyāṇikīṃ kathāṃ karoti. yayā kathayā srotaāpattiphalam anuprāpnuvanti. yāvat sarvākārajñatām anuprāpnuvanti?
bhagavān āha: na khalu punaḥ śāradvatīputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kaścid upalaṃbhaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kaṃcit sattvam upalabhate. anyatra saṃvṛtisaṃketena vyavahārati. tatra śāradvatīputra bodhisattvo mahāsattvaḥ dvayo satyayo sthitvā sattvānāṃ dharman deśayati. yaduta saṃvṛtiparamārthasatyayo, na hi śāradvatīputra dvayo satyayoḥ sattvam upalabhyate na sattvaprajñaptiḥ. api tu khalu punar upāyakauśalena bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran. sattvānān dharman deśayati. tat te sattvā dṛṣṭa eva dharme ātmānaṃ nopalabhante, prāg eva yat prāpsyanti yena vā prāpsyanti. evaṃ khalu śāradvatīputra bodhisattvo mahāsattvaḥ [f. 293a] prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena sattvānāṃ dharman deśayati.
āha: mahotpādo vatāyaṃ bhagavan yaduta bodhisattvo mahāsattvaḥ, na ca nāma bhagavaṃ kasyacid dharmasya ekatvaṃ vā nānātvaṃ vā. nāpi pṛthaktvam upalabhyate. evaṃrūpaṃ ca sannāhaṃ sannahyati yena sannāhena sannaddhena na kāmadhātau saṃdṛśyate. na rūpadhātau. nārūpyadhātau na saṃskṛtadhātau na asaṃskṛtadhātau saṃdṛśyate. sattvāṃś ca traidhātukāṃ. parimocayati. na ca sattvo na sattvaprajñaptir upalabhyate: sattvāprajñaptitaḥ sattva abaddhaḥ amuktaḥ, sattva abaddha amokṣayā asaṃkleśāvyavadānaṃ, asaṃkleśāvyavadānena na gatisaṃbhedaḥ prajñāyate. gatyasaṃbhedatāyāṃ na (adspg ii 90) ca karma na kleśaḥ, akarmākleśasya kuto vipāko bhaviṣyati. yena vipākena ātmā vā sattvo vā pañcagatike saṃsāre saṃdṛśyeta.
bhagavān āha: evam etac chāradvatīputra evam etad yathā vācaṃ bhāṣase. sacet pūrvaṃ sattvo 'bhaviṣyat paścān na abhaviṣyat, tat syād eṣa doṣo, bodhisattvasya api tathāgatasya api. evaṃ pūrvaṃ bhāva paścād abhāva iti. tat syād eṣa doṣaḥ, pañcagatiko vā saṃsāro pūrvaṃ bhāvo 'bhaviṣyat paścād abhāvo vā, tat syād eṣa doṣo. yasmāt tarhi śāradvatīputra utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā tathatā avitathatā yatra na ātmā na sattvo na jīvo na pudgalo na kārako na kārāpakaḥ, tatra kuto rūpaṃ bhaviṣyati kuto vedanā saṃjñā saṃskārā kuto vijñānaṃ bhaviṣyati. asastveteṣu dharmeṣu kutaḥ pañcagatikaḥ saṃsāro bhaviṣyati. yataḥ sattvāḥ parimocayitavyāḥ syur, yasmāt tarhi śāradvatīputra ime dharmā īdṛśāḥ svabhāvaśūnyā tad bodhisattvo mahāsattvaḥ paurvakānāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikāc chrutvā anuttarasyai samyaksaṃbodhaye 'bhipratiṣṭhate, na hy atra kaścid dharmo yaṃ vayam upalabhemahi. yaṃ vopalabhamānāna śaknuyām adhimoktuṃ. yatra sattvā abhiniviṣṭāḥ anyatra viparyāsena. tad bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhaṃ sannahyati. yena sannāhena sannaddhena na pratyudāvartate 'nuttarasyai samyaksaṃbodheḥ. na mayā anabhisaṃboddhavyā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ, abhisaṃboddhavyā eva mayā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ, abhisaṃbudhya sattvānām arthaṃ kariṣyāmi. yena arthena sattvāṃ viparyāsaṃ parimocayiṣyāmi. tadyathāpi nāma māyākāranirmitaḥ puruṣaḥ bahūni prāṇikoṭiniyutaśatasahasrāṇi nirmāya prabhūtena khādanīyabhojanīyena saṃtarpayet saṃtarpya udānam udānayed bahum eva puṇyaṃ prasūtaṃ bahum eva puṇyaṃ prasūtam iti. tat kiṃ manyase śāradvatīputra kaścit atra bhojito vā saṃtarpito vā?
āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: evam eva śāradvatīputra bodhisattvo mahāsattva prathamacittotpādam upādāya ṣaṭsu pāramitāsu caraṃś caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu. caturṣu smṛtyupasthāneṣu caturṣu samyakprahāṇeṣu. caturṣv iddhipādeṣu pañcasv indriyeṣu pañcasu baleṣu saptasu bodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṃge mārge caturdaśasu śūnyatāsu triṣu vimokṣamukheṣu aṣṭasu vimokṣeṣu navasv anupūrvasamāpattiṣu, daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyām aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran bodhimārgaṃ [f. 293b] paripūrayan buddhakṣetraṃ pariṣodhayati sattvāñ ca paripācayati, na ca kaṃcid sattvam upalabhate. yam upalabhya vinayed iti.
(viii 5,12) athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamo bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārga yatra bodhisattvena mahāsattvena caratā sattvāḥ paripācayitavyā buddhakṣetraṃ ca pariśodhayitavyaṃ?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caraṃc chīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ. vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu caraṃ sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati.
āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān paripācayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva sattvebhyo dānan dadāti. dānan dattvā evam avavadaty evam anuśāsti, iha kulaputra mā dānaṃ grāhato gṛhītaḥ, mā dānagrāheṇa gṛhītena ātmabhāvo 'bhinirvartayiṣyatha, yena ātmabhāvena abhinirvṛttena bahūni duḥkhāni pratyanubhaviṣyatha. neha kulaputra parmārthena dānaṃ na dānaphalaṃ, na dānapatir na pratigrāhakaḥ, sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyāḥ, na prakṛtiśūnyo dharmaḥ dharmaṃ pratigṛhṇāti. agrāhyā ca prakṛtiśūnyatā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvebhyo dānan dadāti na ca tatra dānam upalabhate. na dānapatiṃ na pratigrāhakaṃ, anupalaṃbhapāramitaiṣā yaduta (adspg ii 92) dānapāramitā. sa imān sarvāṃs trīn dharmān anupalabhamānaḥ sattvān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati. sakṛdāgāmiphale. anāgāmiphale arhattve pratyekabodhāv anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau niyojayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān paripācayati. sa ātmanā ca dānan dadāti parāṃś ca dāne samādāpayati. dānasya ca vamaṃ bhāṣate, ye ca anye sattvā dānan dadanti teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. tad bodhisattvo mahāsattvaḥ evaṃrūpaṃ mahādānan dattvā ksatriyamahāsālakulānāṃ vā sabhāgatāyai upapadyate. brāhmaṇamahāsālakulānāṃ vā sabhāgatāyai upapadyate. gṛhapatimahāsālakulānāṃ vā sabhāgatāyai upapadyate. koṭṭarājā vā bhavati cakravartir vā bhavati. cakravartirājyaṃ vā pratilabhate. tatra tān sattvāṃś caturbhiḥ saṃgrahavastubhiḥ saṃgṛhṇāti. katamaiś caturbhiḥ? dānena priyavacanena
arthakriyayā samānārthatayā ca. sattvān dānena saṃgṛhītān anupūrveṇa śīle pratiṣṭhāpayati. samādhau prajñāyāṃ, caturṣv apramāṇeṣu catasṛsv ārūpyasamāpattiṣu caturṣu smṛtyupasthāneṣu. yāvat saptatriṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu śūnyatāyām ānimitte apraṇihite samādhau pratiṣṭhāpayati. samyaktvaniyāmam avakrāmati. yāvad arhattvaṃ prāpayati pratyekabodhiṃ prāpayaty anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau samādāpayati. haṃta bho puruṣā svabhisaṃbodhānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, tatra na kaścid dharma. svabhāvena saṃvidyate. yatrasattvāḥ sattvāḥ anyatra viparyāsebhyaḥ, tasmāt sarvaviparyāsagrāhāc [f. 294a] chinda: ātmānaṃ ca mocayataḥ saṃsārāt, parāṃ ca mocayata, evaṃ yūyam ātmanaś ca mahāntam arthaṃ kariṣyatha, paraṃ ca mahaty arthe niyojayiṣyathaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāṃ caritavyaṃ. yathā caraṃ prathamacittotpādam upādāya. na kadācid durgatiṃ prapatati. na jātu cakravartirājyaṃ na kārayati. tat kasya hetoḥ? yādṛśaṃ bījaṃ tādṛśaṃ phalaṃ. tasya khalu punaś cakravartino ye yācanakā (adspg ii 93) ye yācanakā āgacchanti tasya cakravartirājyasyaivaṃ bhavati, nānyasya mayā kṛte cakravarttitvaṃ parigṛhītam anyatra sattvānām arthāya. sa bravīti yasya yena arthas tad yuṣmadbhyaṃ dattaṃ bhavatu, yuṣmākam eva tan na mama. anenāpy anarthiko 'smy adhyātmikena rūpeṇa prāg eva anyena. anyatra mayā sattvānām arthāya saṃsāra upādattaḥ, sa karuṇāyamāno mahākaruṇāṃ paripūrya yāvan mahākaruṇayā sattvānām arthaṃ karoti. tāṃś ca sattvān nopalabhate. ye pariniṣpannā bhaveyuḥ.
anyatra saṃjñāsamajñāsaṃketena vyavahārati. sa ca vyavahāraḥ pratiśrutkopamaḥ avyavahāro veditavyaṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāṃ caritavyaṃ, yathā carato na kiṃcit sattvānām antike aparityaktaṃ bhavaty antaśaḥ ātmanaḥ māṃsāny api, prāg eva bāhyāny upakaraṇāni. yair upakaraṇaiḥ sattvāḥ saṃsārāt parimocayitavyā.
āha: katamāny upakaraṇāni?
bhagavān āha: dānapāramitā upakaraṇaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā upakaraṇaṃ. yāvad aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā upakaraṇaṃ. imāni tāny upakaraṇāni yair upakaraṇair anugṛhītā sattvāḥ saṃsārāt parimucyante. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā sattvebhyo dānaṃ dadāti. sa tad dānan dadann evaṃ vācaṃ bhāṣate. eta yūyaṃ śīlaṃ rakṣata, ahaṃ yuṣmākam avaikalyaṃ kariṣyāmy, annena vā pānena vā yāvad anyatarānyataraiḥ pariṣkāraiḥ, yena yūyaṃ vaikalyena dauśīlyaṃ kurutha. tad yuṣmākam avaikalyaṃ kariṣyāmy, annena vā pānena vā yāvat saptabhir ratnaiḥ. tad yūyaṃ saṃvaraśīle sthitvā anupūrveṇa duḥkhasya antaṃ kariṣyathaḥ. tṛbhir yānaiḥ, śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā sarvākārajñatājñānena6vā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ (adspg ii 94) sthitvā śīlapāramitāyā sattvān saṃgṛhṇāti. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā ye sattvā kupyanti vyāpadyante teṣāṃ sattvānām evaṃ vācaṃ bhāṣate. kena yūyaṃ kāraṇena kulaputrā vyāpadyadhve tena yūyaṃ vaikalyena vyāpadyadhve tad mamāntikād gṛhṇītaḥ, ahaṃ yuṣmākam avaikalyaṃ kariṣye, annena vā pānena vā yāvad anyatarānyataraiḥ pariṣkārair, yena na kopiṣyatha [f. 294b] na vyāpatsyadhve, tatra bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā tān sattvān kṣāntau niyojayati. nātra kaścid bhāvo 'sti yo 'tra sāra yena yuṣmākaṃ krodha utpadyate, abhūtaparikalpa eṣa krodha, naivātra kiṃcid vastv asti yasya yūyaṃ vastunaḥ. kṛte
abhiyujyatha. kupyatha vyāpadyadhve. abhiṣajya kupitvā vyāpadya daṇḍena vā prahāratha śastreṇa vā prahāratha. anyonyaṃ jīvitād vyavaropayatha. tad yūyam abhūtaparikalpena kṣubhitā narakaṃ vā prapatiṣyatha. tiryagyoniṃ vā. yamakokaṃ vā, yā api kaścid anyā durgatayaḥ. yatra yūyaṃ duḥkhās tīvrā kharā kaṭukā vedanā vedayiṣyatha. haṃ bho puruṣā mā avastukānāṃ dharmāṇāṃ kṛte. tat karma parigrahīṣyatha. yena karmaṇā parigṛhītena manuṣyapratilaṃbho na bhaviṣyati. prāg eva buddhotpādam āsādayiṣyatha. duhrlabha khalu mārṣa buddhotpāda durlabho manuṣyapratilaṃbhaḥ. mā imaṃ kṣaṇaṃ virāgayiṣyatha. mā vicikitsā bhaviṣyatha. tatra bodhisattvo mahāsattva (adspg ii 95) ātmanā ca kṣāntyā saṃpādayati. parañ ca kṣāntau niyojayati kṣāntyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'py anye kṣāntiṃ bhāvayanti. teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. tatra tān sattvān kṣāntyā niyojya kṣāntau sthāpayitvā anupūrveṇa tribhir yānaiḥ parinirvāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāyāṃ sattvān saṃgṛhṇāti. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān vīryapāramitāyāṃ niyojayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattva sattvān kusīdān viditvā evaṃ bravīti, kasya yūyaṃ kṛte kausīdyam āpadhyadve. ta evaṃ brūvanti, pratyayavaikalyena. tatra bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃcaraṃs tān sattvān evaṃ bravīti. haṃ bho puruṣa ahaṃ yuṣmākaṃ sarvapratyayān upasaṃhariṣyāmi. yadi vā dānapratyayān yadi vā śīlapratyayān yadi vā kṣāntipratyayān yair vā yair ākārair
vīryam ārapsyadhve. tāmn yuṣmākan upasaṃhariṣyāmi, tatra te sattvā bodhisattvasya mahāsattvasyopakaraṇair vīryam ārabhante. kāyikaṃ vā caitasikaṃ vā, tena kāyikena caitasikena vīryeṇa sarvakuśaladharmān paripūrayanti. yaiḥ kuśalair dharmaiḥ āryān anāsravān dharmān bhāvayanti. yān bhāvayantaḥ srotaāpattiphalaṃ vā prāpnuvanti sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabodhiṃ prāpnuvanti. anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāyāṃ sattvān saṃgṛhṇāti. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ sattvān niyojayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattva sattvān vikṣiptacittān dṛṣṭvā evam avavadati. kim iti bhoḥ sattvā dhyānāni na samāpadyadhve. ta evaṃ brūvanti. pratyayavaikalyena, tān etāṃ bodhisattvo mahāsattvo evaṃ braviti. ahaṃ bhoḥ sattvās tān pratyayān upasaṃhariṣye. yaiḥ pratyayair na vitarkayiṣyatha. adhyātmaṃ vā bahirdhā vā. tatra bodhisattvo mahāsattvas teṣāṃ sattvānāṃs tān pratyayān upasaṃharati. yaiḥ pratyayair upasaṃhṛtair na vitarkayanti. te ca sattvā vitarkaiś cchinnaiḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyante. dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyante. maitrīṃ [f. 295a] samāpadyante karuṇāṃ muditām upekṣāṃ samāpadyante. te tair dhyānair yāvad āryāṣṭāṅgamārgaṃ bhāvayanti. yaṃ (adspg ii 96) bhāvayanto 'nupūrveṇa tribhir yānaiḥ parinirvānti. tatrāpare bodhimārgān na parihīyante. yāvad anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo
mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā samādhipāramitāyāṃ sattvān saṃgṛhṇāti. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃsattvān saṃgṛhṇāti? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvān evaṃ bravīti. kim idaṃ bhoḥ sattvā yūyaṃ na prajñāpāramitāṃ bhāvayata? ta evaṃ brūvanti, pratyayavaikalyena. tatra bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā sattvān evam avavadati. mamāntikād upakaraṇāni parigṛhṇīta. mamāntikād upakaraṇāni parigṛhya dānāni dadadhvaṃ śīlaṃ rakṣataḥ kṣāntiṃ bhāvayata vīryam ārabhadhvaṃ samādhiṃ samāpadyadhvaṃ. tatraimān ākārān paripūrya evaṃ mīmāṃsadhvam asti kaścid dharmo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamānāyām upalabhyate. ātmā vā sattvo vā yāvat kārako vā kārapako vā rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā kāmadhātur vā rūpadhātur vā ārūpyadhātur vā sarvapāramitā saptatṛṃśad vā bodhipakṣyā dharmāḥ srotaāpattiphalaṃ vā. sakṛdāgāmiphalaṃ vā. anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā. pratyekabodhir vā. yāvad anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tatra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kaṃcid dharmam upalabhate. yam upalabhya abhiniviśeta, so 'nabhiniviśamāno na kasyacid dharmasya utpādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā samanupaśyati. so 'nupalabhamāno na vikalpayati ayaṃ nairayiko vā tairyagyoniko vā yāmalaukiko vā ayam asurakāyiko vā devo vā manuṣyo vā ayaṃ śīlavān duḥśīlo vā ayaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmī ayam anāgāmī ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. evaṃ khalu subhūte
bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā sattvān prajñāpāramitāyā saṃgṛhṇāti. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā yāvat saptatṛṃśataṃ bodhipakṣyān dharmān parigṛhṇāti? iha subhūte bodhisattvo mahāsattva sattvānām upakaraṇāny upanāmayati. yair upakaraṇair parigṛhītā sattvāś catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayanti. catvāri samyakprahāṇāni. catvārarddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni. saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ (adspg ii 97) bhāvayanti. yena mārgeṇa parigṛhītā saṃsārāṃ mucyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattva sattvān āryair anāsravair dharmaiḥ saṃgṛhṇāti. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān anarthān duḥkhitān aśanavasanaviprahīṇān dṛṣṭvā evaṃ paripācayati. eta yūyaṃ kulaputrā mamāntikād annaṃ vā pānaṃ vā yānaṃ vā vastraṃ vā mālyagandhavilepanaśayyāsanaglānapratyayabhaiṣayjapariṣkārān gṛhītaḥ, yāvat saptabhir ratnai. sattvān anugṛhṇīta, tad yuṣmākaṃ bhaviṣyati dīrgharātram arthāya hitāya sukhāya, mā ca evaṃ cintayata, asyai so 'rtho nāsmākam iti. dīrgharātram eṣo 'rtho mayā sattvānāṃ kṛte. arjita. tad yūyam ātmīyam eva cintayitvā [f. 295b] sattvebhyo dadata. tena ca dānena śīle niyojayati kṣāntau vīrye samādhau prajñāyāṃ niyojayati yāvat saptatṛṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu niyojayati triṣu vimokṣamukheṣu yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu niyojayati. mā ca tāvatā tuṣṭim āpadyadhvaṃ. uttari
vā āryānāsraveṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayataḥ. srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale arhattve pratyekabodhau 'nuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā sattvāḥ paripācayitavyā. yathā paripācyamānās tribhyopāyebhyaḥ parimucyante. yāvat saṃsārāt parimucyante. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena śīlapāramitāyāṃ sthitvā evaṃ sattvāḥ paripācayitavyā, yena pratyayavaikalyena dauḥśīlyam āpadyadhvaṃ. tāṃ pratyayān yuṣmākam upasaṃhariṣyāmi. annaṃ vā pānaṃ vā yāvad anyatarānyatarān mānuṣyakāṃ pariṣkārān, sa tān sattvāṃc chīlapāramitāyāṃ sthitvā tathārūpeṇa anugraheṇa anugṛhṇāti. yathārūpeṇa anugraheṇa anugṛhītā (adspg ii 98) sattvo daśakuśalān karmapathān samādāya vartante. tān akhaṇḍaśīlān yāvad aparāmṛṣṭaśīlān saṃvaraśīle pratiṣṭhāpya, yāvan ṣaṭsu pāramitāsu kartavyaṃ. ((76))
parivarta 77.
atha āyuṣṃata subhūter etad abhūt: katamaḥ sa bodhisattvasya mahāsattvasya mārgo yatra sthitvā bodhisattvena mahāsattvena ayam īdṛśaḥ sannāhaḥ sannaddhavyaḥ?
atha khalu bhagavān āyuṣmataḥ subhūteś cetasaiva cetaḥ paṅvitarkam ājñāya āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: ṣaṭpāramitā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mārgaḥ, saptatṛṃśad bodhipakṣyā dharmā bodhisattvasya mahāsattvasya mārgaḥ trīṇi vimokṣamukhāni caturdaśaśūnyatā aṣṭau vimokṣā navānupūrvasamāpattayo daśatathāgatabalāni. yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā, api tu khalu subhūte sarvadharmā bodhisattvasya mahāsattvasya mārgaḥ. tat kiṃ manyase subhūte asti kaścid dharmo yatra bodhisattvena mahāsattvena na śikṣitavyaṃ, yatra śikṣitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeta? nāsti subhūte kaścid dharmo yatra bodhisattvena mahāsattvena na śikṣitavyaṃ. aśikṣitvā bodhisattvo mahāsattvo na śaktaḥ sarākārajñātām anuprāptuṃ.
āha: yadi bhagavaṃ sarvadharmā śūnyā. kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmeṣu śikṣate? na nu bhagavann aprapaṃcyaṃ prapaṃcayeti. iyanta iti vā ima iti vā, ime dharmā laukikā ime lokottarā. evaṃ sāsravā vā anāsravā vā. saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā. pṛthagjanadharmā vā yāvad arhandharmā vā pratyekabuddhadharmā vā buddhadharmā vā.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. sarvadharmāḥ śūnyāḥ. yadi punaḥ subhūte sarvadharmāḥ śūnyā na abhaviṣyan na bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyata: yasmāt tarhi subhūte sarvadharmāḥ śūnyās tasmād bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. api tu khalu subhūte tad evaṃ vadasi: yadi sarvadharmāḥ śūnyāḥ kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo dharmanānātvaṃ karoti. iyanta iti vā ima iti vā yāvat pṛthagjanadharmā vā yāvad arhaddharmā vā. pratyekabuddhadharmā vā. (adspg ii 99) buddhadharmā vā. iti. tat kaccit punaḥ subhūte ete sattvā evaṃ jānaṃti sarvadharmāḥ śūnyā iti. yadi jānīyur nai [f. 296a] va bodhisattvo mahāsattvo sarvadharmeṣu śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpnuyāt. yasmāt tarhi subhūte ete sattvā na jānanti sarvadharmāḥ śūnyā iti. tasmād bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvadharmavyavasthānaṃ kṛtvā sattvānān dharmaṃ deśayati.
(viii 5,13) tatra subhūte bodhisattvena mahāsattvena bodhimārge caratā prathamata eva evam upaparīkṣitavyaṃ. na atra kaścid dharmaḥ svabhāvena upalabhyate. anyatra abhisaṃskārāt. tatra evaṃ sarvadharmāṇāṃ svabhāvam upaparīkṣeta. upaparīkṣya na kvacid abhiniviśate. yadi vā pāramitāsu yadi vā saptatṛṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu yadi vā srotaāpattiphale. yadi vā sakṛdāgāmiphale yadi vā anāgāmiphale yadi vā arhattve yadi vā pratyekabodhau yadi vā anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi svabhāvena sarvadharmāḥ śūnyā, na hi śūnyatāyā śūnyatāyām abhiniviśate. śūnyataiva tāvan nopalabhate. prāg eva yaḥ śūnyatāyām abhinivekṣyate. evaṃ hi bodhisattvo mahāsattvaḥ anabhiniviṣṭaḥ sarvadharmeṣu viharati. yatra śikṣāyāṃ sthitvā sarvāś caryā avalokayati kveme sattvāś caraṃti asadgrāhe, tatra bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhavati, sumocyā vateme sattvā asadgrāhād iti. tatopāyakauśalena prajñāpāramitāyāṃ sthitvā evam avavadati. eta yūyaṃ bhoḥ sattvā dānaṃ dadadhvaṃ. tad yuṣmākam avaikalyaṃ bhaviṣyati. bhogaiḥ, taiś ca bhogair mā maṃsyadhve, na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ śīle avavadati. eta yūyaṃ bhoḥ sattvāḥ śīlaṃ rakṣata. tena ca śīlena mā maṃsyadhve. na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ kṣāntau vīrye samādhāv avavadati eta yūyaṃ bhoḥ sattvā samādhiṃ samāpadyadhvaṃ. tena samādhinā mā maṃsyadhve, na tatra kinicit sāram asti. evaṃ prajñāyām avavadati. eta (adspg ii 100) bhoḥ sattvāḥ prajñāṃ bhāvayataḥ, tayā ca prajñayā mā maṃsyadhve, na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ
srotaāpattiphale evaṃ sakṛdāgāmiphale evam anāgāmiphale evam arhattve evaṃ pratyekabodhau evaṃ buddhadharmeṣv avavadati. eta yūyaṃ bhoḥ sattvāḥ buddhadharmāṃ bhāvayataḥ, taiś ca buddhadharmair mā maṃsyadhve, na tatra kiṃcit sāram asti. sa evam eva avavadann evam anuśāsan bodhisattvamārge carati. na ca kvacit abhiniviśate. tat kasya hetoḥ? anabhiniviṣṭā hi sarvadharmā, tathā hy eṣāṃ svabhāvo nāsti yena abhiniviśyeta. śūnyatāsvabhāvatām upādāya: tatra subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhimārge caran na kvacit pratitiṣṭhati. so 'pratiṣṭhānayogena dānapāramitāyāṃ carati. na ca tatra pratitiṣṭhati. śīlapāramitāyāṃ carati na ca tatra pratitiṣṭhati. kṣāntipāramitāyāṃ carati na ca tatra pratitiṣṭhati. vīryapāramitāyāṃ carati na ca tatra pratitiṣṭhati. dhyānapāramitāyāṃ carati na ca tatra pratitiṣṭhati. prajñāpāramitāyāṃ carati na ca tatra pratitiṣṭhati. sa prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate na ca tatra pratitiṣṭhati. tat kasya hetoḥ? tathā hi prathamaṃ dhyānaṃ dhyānena śūnyaṃ yo 'pi samāpadyeta so 'pi śūnyaḥ yair apy ākāraiḥ samāpadyate. te 'py ākārā śūnyā. evaṃ dvitīyam [f. 296b] tṛtīyaṃ caturtham evaṃ maitriṃ karuṇāṃ muditām upeksām ārūpyasamāpattīm aṣṭau vimokṣān navānupūrvasamāpattīṃ srotaāpattiphalaṃ pratilabhate. na ca tatra pratitiṣṭhati. sakṛdāgāmiphalaṃ pratilabhate. na ca tatra pratitiṣṭhati. anāgāmiphalaṃ pratilabhate na ca tatra pratitiṣṭhati. arhattvaṃ pratilabhate na ca tatra pratitiṣṭhati. pratyekabodhiṃ pratilabhate. na ca tatra pratitiṣṭhati.
āha: kena kāraṇena na pratitiṣṭhati?
bhagavān āha: dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ na pratitiṣṭhati. katamābhyāṃ dvābhyāṃ? svabhāvaś ca teṣāṃ phalānāṃ nāsti yatra pratitiṣṭhet. yena vā pratitiṣṭhet. yo vā pratitiṣṭhet. na ca tanmātrakeṇa tuṣṭim āpadyate. na mayā srotaāpattiphalaṃ na prāptavyaṃ. na ca tatra sthātavyaṃ. yāvan na mayā arhattvaṃ na prāptavyaṃ. na ca tatra sthātavyaṃ. na mayā pratyekabuddhabhūmir na prāptavyā, na ca tatra sthātavyaṃ. yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye. tat kasya hetoḥ? tathā hi mayā prathamacittotpādam upādāya nānyaṃ cittaṃ pratilabdham anyatra anuttarasyā samyaksaṃbodheḥ. tat kasya (adspg ii 101) hetoḥ? tathā hi mayā prathamam bhūmim upādāya na anyaṃ cittam utpāditam anyatra anuttarasyā samyaksaṃbodheḥ. evaṃ yāvad daśamī bhūmir yāvad bodhisattvanyāmam avakrāntaḥ na anyaḥ kaści cittotpāda utpādito 'nyatra anuttarasyāḥ samyaksaṃbodheḥ. avikṣiptamanasā, subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāvad eva kāyena parākramate. vācā manasā nānyatra bodhicittena, tad bodhisattvo mahāsattvo bodhicitte sthitvā avikṣiptama. nasā bodhimārgam utpādayati.
āha: yadi bhagavaṃ sarvadharmā anutpannās tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo bodhimārgam utpādayati?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. sarvadharmā anutpannā, tat punaḥ katham iti. ye 'nābhisaṃskurvanti teṣāṃ sarvadharmā anutpannāḥ?
āha: na nu punar bhagavann utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaiva dharmāṇān dharmasthiti?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaiva dharmāṇān dharmasthitiḥ, ye punar imāṃ dharmasthitiṃ na jānanti teṣām arthāya bodhisattvo mahāsattvo bodhimārgam utpādayati. yena bodhisattvamārgeṇa sattvān mocayati saṃsārāt.
(viii 5,14) āha: kiṃ punar bhagavann utpannena mārgeṇa bodhiḥ prāpyate?
bhagavān āha: no hīti.
āha: tad anutpannena mārgeṇa bodhiḥ prāpyate?
bhagavān āha: no hīti.
āha: tad utpannena anutpannena ca mārgeṇa bodhiḥ prāpyate?
bhagavān āha: no hīti.
āha: tan naivotpannena naivānutpannena mārgeṇa bodhiḥ prāpyate?
bhagavān āha: no hīti.
āha: tat kathaṃ punar bhagavaṃ. bodhiḥ prāpyate.
bhagavān āha: na subhūte mārgeṇa bodhiḥ prāpyate. na amārgeṇa. bodhir eva mārgo mārga eva bodhiḥ.
āha: yadi bhagavaṃ bodhir eva mārgo mārga eva bodhiḥ, tat prāptaiva bhavati bodhisattvena mahāsattvena bodhiḥ, tat kathaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho nirdiśyate. dvātṛṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir yāvad aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ?
bhagavān āha: [f. 297a] tat kiṃ manyase subhūte buddho bodhiṃ prāpnoti?
āha: no hīdaṃ bhagavaṃ, na buddho bodhiṃ prāpnoti. buddha eva bodhir bodhir eva buddhaḥ.
bhagavān āha: yat punaḥ subhūtir evam āha. tat prāptaiva bhavati bodhisattvena mahāsattvena bodhir iti. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭpāramitāṃ paripūrya saptatṛṃśataṃ bodhipakṣyāṃ dharmān paripūrya daśatathāgatabalāni. catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido: mahāmaitrīṃ mahākaruṇām aṣṭādaśāveṇikāṃ buddhadharmān paripūrya vajropamena samādhinā ekacittakṣaṇasamāyuktayā prajnayā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ tadā tathāgata iti nirdiśyate. sarvadarśī sarvadharmavaśavartī.
(viii 5,15) athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva prathamacittotpādam upādāya. kāyadauṣṭulyaṃ vāgdauṣṭulyaṃ manodauṣṭulyam ātmanaś ca parasya ca pariśodhayati. yaiḥ pariśuddhair buddhakṣetraṃ pariśodhayati.
āha: katamad bhagavan kāyadauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya, katamad vāgdauṣṭulyaṃ katamo manodauṣṭulyaṃ?
bhagavān āha: yat kāyakarmākuśalaṃ prāṇātipātaḥ ādattadānaṃ kāmamithyācāraḥ idaṃ kāyadauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. yad vākkarmākuśalaṃ mṛṣāvādaḥ paiśunyaṃ pāruṣyaṃ saṃbhinnapralāpaḥ, idaṃ vāgdauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. yan manaskarmākuśale abhidhyā vyāpado mithyādṛṣṭi idaṃ manodauṣṭulyaṃ (adspg ii 103) bodhisattvasya mahāsattvasya. punar aparaṃ subhūte yan matsaryacittam idaṃ manodauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya, yad dauśīlyacittaṃ kṣobhanācittaṃ kausīdyacittaṃ vikṣepacittam asamahitacittaṃ dauṣprajñacittam idam api manodauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. punar aparaṃ subhūte yac chīlāpariśuddhim idam api dauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. punar aparaṃ subhūte yac caturbhir smṛtyupasthānair virahita idam api dauṣṭulyam bodhisattvasya mahāsattvasya. evaṃ caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhi ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balai saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgena mārgeṇa. śūnyatāyāḥ samādhinā ānimittena samādhinā apraṇihitena samādhinā virahita idam api dauṣṭulyam bodhisattvasya mahāsattvasya. punar aparaṃ subhūte yat srotaāpattiphalasākṣātkriyā tatra ca aspṛhaṇatā idam api dauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. evaṃ yāvad arhattve pratyekabodhau vā. spṛhaṇatā idam api dauṣṭulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. punar aparaṃ subhūte rūpasaṃjñā dauṣṭulyaṃ vedanāsaṃjñā saṃjñāsaṃjñā saṃskārasaṃjñā vijñānasaṃjñā dauṣṭulyaṃ, cakṣusaṃjñā srotrasaṃjñā ghrāṇasaṃjñā jihvasaṃjñā kāyasaṃjñā manaḥsaṃjñā idam api dauṣṭulyaṃ bodhisattvasya
mahāsattvasya. rūpasaṃjñā yāvad dharmasaṃjñā. cakṣurdhātusaṃjñā yāvan manodhātusaṃjñā. [f. 297b] strisaṃjñā pudgalasaṃjñā. kāmadhātusaṃjñā rūpadhātusaṃjñā arūpadhātusaṃjñā kuśalasaṃjñā akuśalasaṃjñā yāvat saṃskṛtasaṃjñā asaṃskṛtasaṃjñā idam api kāyadauṣṭulyaṃ vāgdauṣṭulyaṃ manodauṣṭulyaṃ, tad bodhisattvo mahāsattvo prajñāpāramitāyāṃ caran sarvāṇi tāni dauṣṭulyāni vivarjya ātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃś ca dāne samādāpayati. so 'nnam annārthikebhyo dadāti. pānaṃ pānārthikebhyo, yāvad anyatarānyatarāṇy upakaraṇārthikebhyo dadāti. paraṃ ca upakaraṇadāne samādāpayati. pratiṣṭhāpayati. tataś ca yat kuśalamūlaṃ tat sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā buddhakṣetrapariśuddhaye pariṇāmayati. evaṃ śīle kṣāntau vīrye dhyāne prajñāyāṃ, yāvat sa ātmanā ca trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ saptabhir ratnaiḥ paripūrya tṛbhyo ratnebhyo dānaṃ dadāti, tasyaivaṃ bhavaty, anena me kuśalamūlena saptaratnamayaṃ buddhakṣetraṃ (adspg ii 104) bhavatu. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo divyāni vādyāni vādayati. buddheṣu vā buddhacaityeṣu vā. tasvyaivaṃ bhavaty, anena kuśalamūlena tatra me buddhakṣetre divyāś śabdāḥ manojñā satatasamitaṃ vādyantāṃ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ divyagandhaparipūrṇaṃ kṛtvā buddhebhyo vā buddhacaityebhyo vā dadāti. tasyaivaṃ bhavaty, anena kuśalamūlena tatra me buddhakṣetre divyā gandhā pravāntu. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śatarasāni bhojanāni tathāgatebhyo vā tathāgataśrāvakebhyo vā dadāti. tasyaivaṃ
bhavaty, anena kuśalamūlena tatra me buddhakṣetre 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya śrāvakasaṃghasya śatarasāni bhojanāny abhinirvartaṃtāṃ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo divyāny anulepanāni dadāti. tathāgateṣu vā tathāgatacaityeṣu vā. tasyaivaṃ bhavaty, anena kuśalamūlena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra me buddhakṣetre sarvasattvāni divyāḥ sparśā abhinirvartantām. punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhavati. manorathasaṃkalpair eva iṣṭān pañcakāmaguṇāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śrāvakānāṃ sarvasattvānāṃ ca upanāmayeyaṃ. tasyaivaṃ jānataḥ evaṃ bhavaty, anena kuśalamūlena tatra buddhakṣetre 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya sarvaśrāvakasaṃghasya sarvasattvānāṃ ca manorathasaṃkalpenaiva iṣṭāḥ pañcakāmaguṇāḥ prādurbhavanti. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvaiḥ sārdhaṃ buddhebhyo vā śrāvakebhyo vā pañcakāmaguṇān dānan dadāti. punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati. yanv aham ātmanā ca prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyeya. sarvasattvāṃś ca prathame dhyāne niveśayeyaṃ. evaṃ yāva caturthe dhyāne niveśayeyaṃ. pratiṣṭhāpayeyaṃ. maitryāṃ karuṇāyāṃ muditāyām upekṣayāṃ yāvat saptatṛṃśati bodhipakṣyeṣu dharmeṣu. tasya me 'nuttarasamyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya sarvasattvāś caturbhir dhyānair avirahitā bhaveyuś caturbhir apramāṇaiś caturbhir smṛtyupasthānair yāvat saptatṛṃśati bodhipakṣyair dharmair avirahitā bhaveyu. evaṃ khalu subhūte [f. 298a] bodhisattvo
mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati, (adspg ii 105) sa tāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ na abhisaṃbudhyate. yāvan neme sarva abhiprāyā paripūryante. sa ātmanā ca sarvakuśalamūlasamanvāgato bhavati. tāṃś ca sarvasattvān kuśalamūlasamanvāgatān karoti. tasya abhirūpaḥ kāyo bhavaty apy ātmanaḥ api teṣāṃ sattvānāṃ ye tena bodhisattvena mahāsattvena paripācitā. teṣāṃ so 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādika. kāyo 'bhinirvartate. yaduta puṇyaparigṛhītatvāt. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati. tathā ca pariśodhayati. yathā trayāṇām apāyānāṃ prajñaptir api na bhaviṣyati. dṛṣṭigatānām api prajñaptir na bhaviṣyati. rāgadoṣamohānāṃ prajñaptir na bhaviṣyati. stripuruṣaprajñaptir na bhaviṣyati. dvayor yānayo prajñaptir na bhaviṣyati. anityaduḥkha anātmaprajñaptir na bhaviṣyati. parigrāhaprajñaptir na bhaviṣyati. ahaṃkāramamakāraprajñaptir na bhaviṣyati. anuśayaparyutthānaprajñaptir na bhaviṣyati. viparyāsaprajñaptir na bhaviṣyati. phalavyavasthānaprajñaptir na bhaviṣyati. anyatra śūnyatānimittāpraṇihitasya samādher ghoṣo niścariṣyati. tyāgecchatāyā. sarveṣāṃ teṣāṃ dharmāṇāṃ ghoṣo niścariṣyati. yadi vādhyātmikānāṃ yadi vā bāhyānāṃ vāritānām evaṃ ghoṣo niścariṣyati. śūnyatā iti vā ānimittam iti vā apraṇihitam iti vā. yathaivaiṣān dharmāṇāṃ svabhāvas tathaiva śabdo niścariṣyati. sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyā iti, yathā teṣāṃ dharmāṇāṃ svabhāvas tathaiva śabdo niścariṣyati. utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyāḥ, yac
chūnyaṃ tatra nimittaṃ nāsti. yatra nimittaṃ nāsti tad apraṇihitaṃ. eṣā sā evaṃrūpā dharmadeśanā niścariṣyati. rātrau vā divā vā sthitānāṃ vā niṣaṇṇānāṃ vā. śayānāṃ vā caṃkramyamāṇānāṃ vā. īdṛśī dharmadeśanā niścariṣyati. tatra buddhakṣetre 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya. tasya khalu punas tathāgatasya arhata samyaksaṃbuddhasya ye daśasu dikṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas te sarve varṇaṃ bhāṣante. ye khalu punas tasya tathāgatasya nāmadheyaṃ śroṣyanti. sarve te niyatā bhaviṣyanty anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. tasya khalu punas tathāgatasya arhataḥ samyaksaṃbuddhasya anuttarāṃ (adspg ii 106) samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya dharman deśayato na kasyacit sattvasya saṃśayo bhaviṣyaty ayaṃ dharmo 'yaṃ na dharma iti. tat kasya hetoḥ? yā khalu punar sarvadharmāṇāṃ dharmatā na tatra kaścid adharmaḥ sarva sa dharmaḥ, tatra ye sattvā akuśalamūlagrastā anavaruptakuśalamūlā buddheṣu vā buddhaśrāvakeṣu vā. akalyāṇamitraparigṛhītā ātmadṛṣṭim ālīyante. yāvat sarvadṛṣṭigatāny ālīyante. anteṣu tiṣṭhanti. ucchede śāśvate vā, te mithyāgrāheṇa gṛhītā asamyaksaṃbuddheṣu samyaksaṃbuddhasaṃjñinaḥ samyaksaṃbuddheṣu vā asamyaksaṃbuddhasaṃjñinaḥ. te adharmaṃ dharma iti vadanti. dharmaṃ vā adharma iti vadanti. te dharmaṃ pratikṣipanti, pratikṣipya kāyasya bhedāt paraṃ maraṇād apāyadurgativinipātān narakeṣu upapadyante, tatra buddhā bhagavanto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvān saṃsāraparyāpannān tataḥ pāpakād dṛṣṭigatān vivecayanti. vivecya aniyate [f. 298b] rāśau
pratiṣṭhāpayanti. tatra pratiṣṭhāpitā punar apāyeṣu upapadyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati, yasya pariśodhanāt sattvānāṃ na kvacin niketo bhavati. laukikeṣu vā dharmeṣu lokottareṣu vā dharmeṣu sāsraveṣu vā dharmeṣv anāsraveṣu vā dharmeṣu saṃskṛteṣu vā dharmeṣv asaṃskṛteṣu vā dharmeṣu, yāvat sarvasattvā niyatā bhavanty anuttarasyāṃ samyaksaṃbodhau. ((77))
parivarta 78.
(viii 5,16) atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo niyataḥ atha aniyataḥ?
bhagavān āha: niyataḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na aniyataḥ.
āha: katamatra rāśau niyata. śrāvakarāśau vā pratyekabuddharāśau vā buddharāśau vā?
bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakabhūmau vā niyataḥ pratyekabuddhabhūmau vā, buddhabhūmau subhūte bodhisattvo mahāsattvo niyataḥ.
āha: kiṃ punar bhagavan prathamacittotpādiko bodhisattvo mahāsattvo niyata utāho 'vaivartikaḥ utāho caramabhavikaḥ?
bhagavān āha: prathamacittotpādiko bodhisattvo mahāsattvo niyata avaivartiko niyataś caramabhaviko niyataḥ.
āha: kiṃ punar bhagavan niyato bodhisattvo mahāsattvo apāyeṣu upapadyate?
bhagavān āha: no hīdaṃ subhūte. tat kiṃ manyase subhūte api nv aṣṭamako vā srotaāpanno vā sakṛdāgāmī vā anāgāmī vā arhan vā pratyekabuddho vā apāyeṣu upapadyate?
āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: evam eva subhūte yo bodhisattvo mahāsattva prathamacittotpādam upādāya dānaṃ dadañc chīlaṃ rakṣan kṣāntyā saṃpādayan vīryaṃ vārabhamāṇaḥ samādhiṃ samāpadyamānaḥ prajñāṃ bhāvayaṃ. maitrīkaruṇāmuditā-upekṣāṃ sarvasattveṣu bhāvayati sarva akuśaladharmaprahāṇāya tiṣṭhati. so 'pāyeṣu upapadyeta iti nedaṃ sthānaṃ vidyate. dīrghāyuṣkeṣu vā deveṣu upapadyeta iti nedaṃ sthānaṃ vidyate. yatra vā apracāraḥ kuśaladharmāṇām eḍamūkeṣu vā janapadeṣu upapadyeta iti. nedaṃ sthānaṃ vidyate. dasyuṣu mleccheṣu pratyanteṣu vā janapadeṣu upapadyeta iti. yatra agatiś catasṛṇāṃ parṣadan nedaṃ sthānaṃ vidyate. mithyādṛṣṭikeṣu vā kuleṣu upapadyeta iti nedaṃ sthānaṃ vidyate. tatra ca upapadyeta yatra na buddhaśabdo na dharmaśabdo na saṃghaśabda iti nedaṃ sthānaṃ (adspg ii 108) vidyate. akriyādṛṣṭiṃ vā pated iti nedaṃ sthānaṃ vidyate. api tu khalu subhūte prathamacittotpādam upādāya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃprasthitaḥ adhyāśayena, dasākuśalāḥ karmapathān adhyāpadyeta iti nedaṃ sthānaṃ vidyate.
āha: yadi bhagavam bodhisattvo mahāsattvaḥ evaṃ kuśalamūlasamanvāgataḥ yaduta apratirūpeṣu sthāneṣu nopapadyate. tad yāni imāni tathāgatena ātmanas tiryaggatijātakāni nirdiṣṭāni. imāni punas tatra kuśalamūlaṃ kva gatāni?
bhagavān āha: na punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'śubhenakarmaṇā tiryaggatāv upadadyate. api tu yena yena ātmabhāvena sattvānām arthaḥ kartavyaṃs taṃ tam eva ātmabhāvaṃ saṃcintya sattvānām arthāya parigṛhṇāti. kiṃ punaḥ subhūte asty arhatāṃ vā pratyekabuddhānāṃ vā tad upāyakauśalaṃ yena upāyakauśalena [f. 299a] samanvāgatas tiryagyonigatau6(upapannaḥ syāt?
āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tathāgatasya tad upāyakauśalam asti yena tatra upapannaḥ syād. ye 'sya vadhāya parākramanti tān anuttarāyāṃ kṣāntau samādāpayati vinayati pratiṣṭhāpayati. teṣāṃ sattvānām eva arthāya ātmānaṃ ca parityajati. na ca teṣāṃ sattvānāṃ viheṭhaṃ karoti. tad anena te subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ. yathā bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānām arthāya mahākaruṇāṃ paripūrayann anuttarasyai samyaksaṃbodhaye tiryagyonāv vyupapadyate. na ca tiryagyonigatair dosair lipyate.
āha: katameṣu bhagavaṃ kuśaleṣu dharmeṣu sthitvā bodhisattvo mahāsattva imān evaṃrūpān ātmabhāvān parigṛhṇāti?
bhagavān āha: katamaṃ subhūte kuśalo dharmo yo bodhisattvena (adspg ii 109) mahāsattvena na paripūrayitavyāḥ? sarvakuśaladharmaparipūrir anuttarā samyaksaṃbodhi. tena bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇena na kaścit kuśalo dharmo yo na paripūrayitavyaḥ. na hi sa kaścit kuśalo dharmo yena aparipūritena anuttarāṃ samyaksaṃbodhir abhisaṃbudhyeta nedaṃ sthānaṃ vidyate. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya sarvakuśaladharmaparipūryaiḥ śikṣitavyaṃ. yatra śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpnoti. sarvavāsanānusandhiṃ prahāsyati.
āha: kathaṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvas tāvac chukladharmasamanvāgataḥ āryeṇa anāsraveṇa dharmeṇa apāyeṣu upapadyate. tiryagyonau vā?
bhagavān āha: kiṃ punar. subhūte tathāgata āryo 'nāsravaḥ?
āha: evam etad bhagavann evam etat sugataḥ. āryo 'nāsravas tathāgataḥ.
bhagavān āha: kiṃ punas tathāgatas tairyagyonikaṃ prāṇinam abhinirmimītaḥ yam abhinirmāya buddhakāryaṃ kuryāt?
āha: kuryād bhagavan.
bhagavān āha: kiṃ punas tathāgatas tairyagyoniko bhavet?
āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: kiṃ punas tathāgatas tairyagyonikaṃ duḥkhaṃ pratyanubhavet?
āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: evam eva subhūte āryeṇa anāsraveṇa dharmeṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃcintya tathārūpam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti. yena ātmabhāvena sattvān paripācayati. yathārhaṃ yathāyogyaṃ.
āha: kiṃ punar bhagavann arhan nirmitam abhinirmiṇoti. yo 'bhinirmito 'rhankarma kuryād, yena karmaṇā parasya prītiṃ jānayet?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. evam eva bodhisattvo mahāsattvaḥ āryeṇa anāsraveṇa dharmeṇa samanvāgataḥ saṃcintya (adspg ii 110) tathārūpam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti. yena ātmabhāvena sattvānāṃ buddhakāryaṃ karoti. na ca tena tathārūpeṇa ātmabhāvena duḥkhito bhavati. na duḥkhāṃ vedanāṃ pratyanubhavati. tat kiṃ manyase subhūte yāṃ māyākāro māyān darśayati. hastivigrahāṃ vā aśvavigrahāṃ vā balīvardavigrahāṃ vā anyāṃ vā vividhāṃ māyāṃ darśayati. api nu te hastivigrahā bhavanty aśvavigrahā vā valīvardavigrahā vā anyā vā vividhā prāṇijātaya?
āha: no hīdaṃ bhagavaṃ.
bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattva āryeṇa anāsraveṇa dharmeṇa samanvāgato bhavati. saṃcintya tathārūpam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti. yathārūpeṇa ātmabhāvena sattvānām arthaṃ karoti. na ca tathārūpāṃ vedanāṃ pratyanubhavati.
athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: mahopāyakauśalaṃ bhagavaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya yo hi nāma bhagavann āryeṇa jñānena samanvāgato yena yena ātmabhāvena śaknoti sattvānām arthaḥ kartuṃ taṃ tam eva ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti.
(viii 5,17) katameṣu bhagavaṃc chukleṣu dharmeṣu sthitvā bodhisattvo mahāsattvo [f. 299b] imāny evaṃrūpāny upāyakauśalāni karoti na ca tair lipsyate?
bhagavān āha: prajñāpāramitāyāṃ subhūte sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ imāny evaṃrūpāny upāyakauśalāni karoti. yair upāyakauśalai pūrvasyān diśi dakṣiṇāyāṃ paścimāyām uttarasyām adhastāt tiryak samantād daśasu dikṣv aikaikasyān diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ kṛtyaṃ karoti. na ca tena tatra kiṃcit saṃspṛśyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa bodhisattvo mahāsattva sarvathaiva dharmaṃ nopalabhate. yo vā saṃspṛśyeta yena vā saṃpṛśyeta yatra vā saṃspṛśyeta. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarva ete trayo dharmāḥ svabhāvena śūnyāḥ. na ca śūnyatā śūnyatāṃ saṃspṛśati. na api śūnyatāṃ kaścid dharma saṃspṛśati. na api śūnyatā saṃspṛśyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi śūnyatā śūnyatāyāṃ nopalabhyate. iyaṃ (adspg ii 111) sā anupalaṃbhaśūnyatā yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.
āha: kiṃ punar bhagavan prajñāpāramitāyām eva sthitvā na anyeṣu dharmeṣu?
bhagavān āha: asti punaḥ subhūte kaścid dharmo yo na prajñāpāramitāyām antargataḥ?
āha: yadi bhagavaṃ. prajñāpāramitā svabhāvena śūnyā kathaṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvadharmā antargatā? na ca bhagavaṃc chūnyatāyāṃ kaścid dharmo 'ntargato vā na vā antargataḥ.
bhagavān āha: na punaḥ subhūte sarvadharmā sarvadharmaiḥ śūnyāḥ?
āha: śūnyā bhagavaṃ.
bhagavān āha: yadi subhūte sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyā, na nu sarvadharmā śūnyatāyām antargatā?
āha: evam etad bhagavan.
bhagavān āha: tad anena subhūte paryāyeṇa evaṃ veditavyaṃ, yat prajñāpāramitāyāṃ sthitvā bodhisattvo mahāsattva idam evaṃrūpam upāyakauśalaṃ kurute.
(viii 5,18) athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmaśūnyatāyāṃ sthitvā abhijñāpāramitām abhinirmāti? yāsv abhijñāsu sthitvā pūrvasyān diśi gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn gacchati. tatra lokadhātuṣu ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhṛyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti tāṃ. paryupāste dharmaṃ ca śṛṇoti. tatra ca buddheṣu bhagavatsu kuśalamūlāny avaropayati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran ye pūrvasyān diśi gaṅgānadīvālukopamān lokadhātavas tāṃ sarvāṃ śūnyā iti paśyati. ye 'pi tatra buddhā bhagavantas te 'pi buddhā bhagavantas svabhāvaśunyā4na anyatra nāmasaṃketena prajñaptim upādāya nirdiśyante. sarvāḥ prajñapti svabhāvena śūnyāḥ, yadi te lokadhātavo na svabhāvena śūnyāḥ abhaviṣyaṃs, te 'pi buddhā bhagavanto na svabhāvena śūnyā abhaviṣyaṃs, te 'pi prajñaptisamudācārā na svabhāvena śūnyā (adspg ii 112) abhaviṣyaṃs, tat prādesikī śūnyatābhaviṣyat. yasmān na prādeśikī śūnyatā tasmāt sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyāḥ, tad bodhisattvo mahāsattva upāyakauśalena prajñāpāramitāyāṃ carann abhijñāpāramitām abhinirharati. yāsv abhijñāsu sthitvā divyaṃ cakṣur abhinirharati. divyaśrotram ṛddhiṃ paracittajñānaṃ. pūrve nivāsaṃ cyutopapattiṃ, na ca vinā abhijñābhir bodhisattvena mahāsattvena śakyam anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhuṃ. /// [300a/b missing] /// [f. 301a] tasmād bodhisattvasya mahāsattvasya abhijñāpāramitāyāṃ bodhir antargatā; tebhir eva abhijñābhir bodhir mārgayitavyā; sa mārgayamāṇo divyena cakṣuṣā ātmanas tān kuśalān dharmān paśyati. paraṃ ca kuśaleṣu dharmeṣu niyojayati. na ca teṣu kuśaleṣu dharmeṣu abhiniveṣṭhate. tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarve kuśalā dharmāḥ svabhāvena śūnyā. na hi śūnyatāyā kvacid abhiniviśate. yad abhiniviśya āsvādayet. nirāsvādā hi śūnyatā. tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran divyaṃ cakṣur
abhinirharati. yena divyena cakṣuṣā sarvadharmāṃc chūnyā iti paśyati, tat punar bodhisattvo mahāsattvas tān dharmatām āgamya karma abhiniropayati. yayā karmābhiniruptyā sattvānān dharman deśayati. na punaḥ sattvaṃ na sattvaprajñaptim upalabhate. ity anupalaṃbhayogena bodhisattvo mahāsattvaḥ abhijñāpāramitām abhinirmāti. yābhir abhijñābhir ye 'bhijñākaraṇīyān dharmān tān karoti. tatra bodhisattvo mahāsattvo divyena cakṣuṣā viśuddhena atikrāntamānuṣyakeṇa pūrvasyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adhastād diśi vidikṣv ūrdhvam [**] tiryag lokadhātūṃ paśyati. sa tatra ṛdhyā gatvā sattvānām arthaṃ (adspg ii 113) karoti. yadi vā dānena yadi vā śīlena yadi vā kṣāntyā yadi vā vīryeṇa yadi vā samādhmā yadi vā prajñāyā yadi vā saptatṛṃśatā bodhipakṣyair dharmaiḥ yadi vā dhyānāpramāṇārūpyavimokṣasamādhisamāpattibhir yadi vā śrāvakadharmair yadi vā. pratyekabuddhadharmair yadi vā bodhisattvadharmair yadi vā buddhadharmais teṣāṃ sattvānāṃ kṛtyakaro bhavati. tatra ye sattvā matsariṇas teṣām evan dharman deśayati. dadadhvad dānan, duḥkhaṃ hi dāridryaṃ, na hi dāridryeṇa śakyam ātmano 'py arthaḥ kartuṃ. prāg eva parasya, tad yūyam ātmanā ca duḥkitā bhaviṣyathaḥ paraṃ ca duḥkhayiṣyatha, mā dāridryeṇa abhibhūtā anyonya māṃsāni khādanto na parimokṣyadhve tṛbhyo 'pāyebhyaḥ, ye duḥśīlā sattvās teṣām evan dharman deśayati. duḥkhaṃ hi bhoḥ puruṣā dauḥśīlyaṃ, na hi duḥśīlena śakyam ātmano 'py arthaḥ kartuṃ, prāg eva parasya. dauḥśīlyasya yo vipākaḥ sa narakā vā tiryagyonir vā yamaloko vā, tad
yūyaṃ tṛṣv apāyeṣu prapatitā. ātmānam eva na śakyā arthaṃ kartuṃ prāg eva param, tad yuṣmābhir ekadauḥśīlyasya cittasya apy avakāśo na dātavyo, mā paścāt tāpino 'bhūt. ye sattvās parasparaṃ vyāpannacittās teṣām evan dharman deśayati. mā yūyam anyonyaṃ vyāpadyadhvaṃ. kṣubhitacittānāṃ satāṃ na kaścit kuśalo dharmaḥ prādurbhavati, tad yuṣmākam anyonyakṣubhitacittānāṃ satāṃ sthānam etad vidyate. yan narakopapattir bhaved vā tiryagyonir vā yamaloko vā, haṃta yuṣmābhir ekacittam api na kṣobhayitavyaṃ, prāg eva anyeṣāṃ akuśalānāṃ cittānām avakāśo na dātavyaḥ iti. ye kusīdās tāṃ vīrye niyojayati, evaṃ yāvad ye vikṣiptacittās tān samādhau niyojayati. ye duṣprajñās tān prajñāyāṃ niyojayati. ye rāgacaritās tān aśubhāyāṃ niyojayati. ye dveṣacaritās tāṃ maitryāṃ niyojayati. [f. 301b] ye mohacaritās tāṃ pratītyasamutpāde niyojayati. ye kumārge prasthitās tān mārge niyojayati. yadi vā śrāvakamārge yadi vā pratyekabuddhamārge niyojayati. teṣām evan dharman deśayati, yatra yūyam abhiniviṣṭās te dharmāḥ svabhāvena śūnyā, na hi svabhāvena śūnyeṣu dharmeṣu śakyam abhiniveṣṭuṃ. anabhiniviṣṭā ca (adspg ii 114) śūnyatā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann abhijñāsu sthitvā sattvānām arthaṃ karoti. nāsti subhūte bodhisattvo mahāsattvo yena śakyam abhijñāsv asthitvā sattvānāṃ dharman deśayituṃ, utpathaprasthitā vā sattvā mārgam avatārayituṃ nedaṃ sthānaṃ vidyate. yathā subhūte pakṣī śakunir apakṣako na śaknoty ākāśena krāmitum evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattva
anāgamya abhijñā na śaknoti. dharman deśayituṃ. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā abhijñā abhinirhartavyāḥ. sa ābhir abhijñābhir abhinirhartābhir yam ākāṅkṣiśyati sattvānām arthaṃ kartuṃ taṃ sukhina kariṣyati. divyena cakṣuṣā gaṅgānādīvālukopamān lokadhātūn drakṣyati. tāṃś ca tatra sattvān upapannān drakṣyati. dṛṣṭvā ca tān sattvān ṛdhyā gatvā cetasaiva cittaṃ prajñāsyati, prajñāya tathaiva dharman deśayiṣyati. yadi vā dānakathāṃ yadi vā yāvan nairyānikīṃ kathāṃ. sa divyena śrotradhātunā ubhau śabdau śroṣyati. yaduta divyāṃś ca mānuṣyakāṃś ca. tatra ye pūrvasyāṃ diśi yāvat samantād daśasu dikṣv ekaikasyān diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavanto dharmaṃ deśayanti. sa tena divyena śrotradhātunā tān dharmān śroṣyati. śrutvā ca tathātvāya udgrahīṣyati. tathātvāya udgṛhya ananyathātvāya dharman deśayiṣyati. dānakathāṃ yāvan nairyāṇikakathāṃ. tasya cetaḥparyāyajñānaṃ suviśuddhaṃ bhaviṣyati. sa tena cetaḥparyāyajñānena sattvānāṃ cittaṃ prajñāsyati. teṣān tathātvāya dharman deśayiṣyati. dānakathāṃ yāvan nairyāṇikakathāṃ. so 'nekavidhaṃ pūrvenivāsam anusmariṣyati anya ātmano 'pi parasya api. sa tena pūrvenivāsānusmṛtijñānena evaṃ jñāsyaty evaṃnāmakās te 'bhūvan. paurvakās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā saśrāvakās, tatra ye sattvā pūrvenivāsānusmṛtyadhimuktā bhaviṣyanti. teṣāṃ tathātvāya dharman deśayiṣyati. dānakathāṃ yāvan nairyāṇikakathāṃ. sa ṛddhyā anekān vividhāṃ lokadhātūṃ gatvā buddhāṃ bhagavataḥ paryupāsiṣyate
paryupāsya abhijñānena sattvānāṃ dharman deśayiṣyati. dānakathāṃ yāvan nairyāṇikakathāṃ. sa āsravakṣayajñānena suviditena sattvānān dharman deśayiṣyati. yadi vā dānakathāṃ yadi vā nairyāṇikakathāṃ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ ca (adspg ii 115) ratā abhijñā abhinirhartavyā. sa ebhir abhijñābhiḥ suparicitābhi yaṃ yam eva ātmabhāvaṃ parigṛhītum ākāṅkṣiṣyati. taṃ tam eva ātmabhāvaṃ parigrahīsyati. sa na ca tena sukhena vā duḥkhena vā sumanā vā durmanā vā bhaviṣyati. naiva asya anunayapratighau bhaviṣyatha. tadyathāpi nāma tathāgatanirmitaḥ [f. 302a] puruṣaḥ sarvakṛtyāni karoti. na ca tena sukhena vā duḥkhena vā kliśyate. evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā abhijñāvikrīḍitena bhavitavyaṃ. yathā vikrīḍamāno buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyati. sattvāṃś ca paripācayiṣyati. na punaḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena apariśodhite buddhakṣetre aparipāciteṣu sattveṣu śakyam anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhuṃ. tat kasya hetoḥ? nāsti subhūte mārgāṅgavikalasya bodhisattvasya mahāsattvasya anuttarā samyaksaṃbodhiḥ.
(viii 5,19) athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamāni bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya mārgāṅgāni. yāni yāni bodhisattvo mahāsattvaḥ paripūrya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sarvakuśaladharmāḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mārgāṅgāni.
āha: te punar bhagavan katame kuśaladharmā mārgāṅgāni. yair anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbudhyate?
bhagavān āha: prathamacittotpādam upādāya dānapāramitā kuśalo dharmas tatra yā akalpanā yad dadan na kalapyati. idaṃ dānan asmai dadāmy ahan dadāmi ity etat trayaṃ na kalpayati. svabhāvaśunyatām upādāya, yayā pāramitayā ātmanā ca tarati paraṃ ca tārayati saṃsārārṇavāt. ime te kuśaladharmā bodhisattvasya mahāsattvasya anuttarasyā samyaksaṃbodhaye mārgo yena mārgena atītānāgatapratyutpannā bodhisattvā mahāsattvās tīrṇās taranti tariṣyanti ca (adspg ii 116) saṃsārārṇavāt. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā samādhipāramitā prajñāpāramitā catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni: catasraḥ ārūpyasamāpattayaḥ catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni. catvārarddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgo mārgaḥ trīṇi vimokṣamukhāni. caturdaśaśūnyatā aṣṭau vimokṣā navānupūrvasamāpattayo dhāraṇīmukhāni samādhimukhāni. pratisaṃvido yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, yāvantaḥ kecid bodhimārgā ime te kuśalā dharmā ye bodhisattvena mahāsattvena paripūrayitavyā yāṃ paripūrya sarvākārajñatām anuprāpnoti. yām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati. ((78))
parivarta 79
(viii 5,20) athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann ime dharmā bodhisattvadharmās tad buddhadharmās punar katame?
bhagavān āha: yat punaḥ subhūtir evam āha. yadi ime dharmā bodhisattvadharmās tad buddhadharmāḥ punaḥ katama iti. ima eva subhūte buddhadharmā yademān dharmān sarvākārair abhisaṃbudhyate. tasya sarvākārajñatāprāptasya sarvavāsanānusandhiḥ prahīyate, tad bodhisattvo mahāsattvo 'bhisaṃbudhyate, tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvadharmān ekalakṣaṇasamāyuktayā prajñayā abhisaṃbuddhaḥ, ayaṃ viśeṣo bodhisattvasya ca tathāgatasya ca arhataḥ samyaksaṃbuddhasya. tadyathāpi nāma subhūte anya eva pratipannako anya eva phalastaḥ, na ca na tāv ubhāv āryapudgalau, evam eva subhūte (adspg ii 117) bodhisattvo mahāsattva ānantaryamārge [f. 302b] pratipannakastaḥ, tathāgatas punar arhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvadharmeṣv anandhakāratā prāpta, iyaṃ subhūte viśeso bodhisattvasya mahāsattvasya tathāgatasya ca arhata samyaksaṃbuddhasya.
athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi punar bhagavann ime dharmāḥ svalakṣaṇaśūnyāḥ, svalaksaṇaśūnyeṣu dharmeṣu kuto viśeṣo nānākaraṇaṃ vā upalabhyate? ayaṃ nairayiko 'yaṃ tairyagyoniko 'yaṃ yamalaukikaḥ ayaṃ devo 'yaṃ manuṣya ayaṃ gotrabhūr ayam aṣṭamaka ayaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. yathaiva bhagavann ime pudgalā nopalabhyante. tathaiva bhagavaṃ. karma nopalabhyate. yathaiva karma nopalabhyate tathaiva karmavipāko nopalabhyate.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat tathā yathā vadasi. svalaksaṇaśūnyeṣu dharmeṣu na karma na vipāka upalabhyate. ye punaḥ subhūte svalakṣaṇaśūnyān dharmān na jānanti te karma abhisaṃskurvanti. duścaritaṃ vā sucaritaṃ vā sāsravaṃ vā anāsravaṃ vā. te duścaritena karmaṇā triṣv apāyeṣu prapatanti. sucaritena devamanuṣyeṣu upapadyante. acchidreṇa karmaṇā rūpadhātau vā arūpyadhātau vā copapayante. tad bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu carann acchidracāri imān bodhisattvadharmān utpādayati. yān utpādya bodhyaṅgaparivārasahagataṃ vajropamaṃ samādhiṃ samāpanno 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. abhisaṃbudhya sattvānām arthaṇi karoti. yo 'rtha. kṛto na punar vipraṇaśyati. yasya vipraṇāśāt pañcagatike saṃsāre prapatet.
aha: kiṃ punar bhagavatā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya pañcagatikaḥ saṃsāra upalabdhaḥ?
bhagavān āha: no hīti.
āha: kiṃ punas tathāgatena kṛṣṇā vā śuklā vā akṛṣṇāśuklā vā dharmāḥ upalabdhāḥ?
bhagavān āha: no hīti.
āha: yadi nopalabdhā. kuto narakā vā tiryagyonir vā yamalokā vā prajñaptāḥ kuto devamanuṣyāḥ prajñaptāḥ kutaḥ srotaāpannaḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhan pratyekabuddhaḥ kuto bodhisattvaḥ kutas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ prajñaptaḥ?
bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte ete sattvā svalakṣaṇaśūnyāṃ. sarvadharmāṃ jānanti?
āha: no hīti.
bhagavān āha: yadi punaḥ subhūte sattvā evaṃ jānīyuḥ svalakṣaṇaśūnyā dharmā iti. tan na bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye 'saṃpratiṣṭhamāno na sattvāṃ mocayet tribhyo 'pāyebhyo yāvat saṃsāragatibhyaḥ. yasmāt tarhi subhūte sattvā na jānanti svalakṣaṇaśūnyān dharmās te aprajānanto na parimucyante pañcagatikāt saṃsārāt. tad bodhisattvo mahāsattvas teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikāc chrutvā svalakṣaṇaśūnyān dharmān sattvānām arthāya anuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhate. neme dharmās tathā saṃvidyante yathā bālapṛthagjanā abhiniviṣṭā, tad ime sattvāḥ asataḥ asaṃvidyamānān dharmān svataḥ kalpayitvā upalabhya: asattve sattvasaṃjñinaḥ arūpe rūpasaṃjñina. avedanāyāṃ vedanāsaṃjñinaḥ asaṃjñāyāṃ saṃjñāsaṃjñinaḥ asaṃskāreṣu saṃskārasaṃjñinaḥ avijñāne vijñānasaṃjñinaḥ [f. 303a] yāvad asaṃskṛtadharmān asato 'saṃvidyamānā kalpayitvā, viparyāsair viparyastacittā. kāyena vācā manasā karma abhisaṃskurvanti. te pañcagatikāt saṃsārān na parimucyante. tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃ sarvān antargatān kuśalān dharmān kṛtvā bodhisattvacārikāṃ carati. yāṃ cārikāṃ carann anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.
(viii 5,21). abhisaṃbudhya duḥkhaṃ ca duḥkhasamudayaṃ ca duḥkhanirodhaṃ ca duḥkhanirodhagāminīṃ ca pratipādam ācaṣṭe (adspg ii 119) deśayati. prajñapayati prasthāpayati. vivarati vibhajati uttānīkaroti saṃprakāśayati. tatra caturṣv āryasatyeṣu sarve 'ntargatā kuśalā dharmā ye kecid bodhipakṣyā dharmāyair bodhipakṣyair dharmais trayāṇāṃ ratnānāṃ vyavasthānaṃ bhavati. katameṣāṃ trayāṇāṃ? buddharatnasya dharmaratnasya saṃgharatnasya, eṣāṃ trayāṇāṃ ratnānāṃ prādurbhāvāt sattvāḥ parimucyante pañcagatikāt saṃsārāt.
athāyuṣmān subhūtir bhagavantaṃ etad avocat: kiṃ punar bhagavan duḥkhajñānena parinirvāṇaṃ bhavaty atha duḥkhena, samudayajñānena parinirvāṇaṃ bhavaty atha samudayena, duḥkhanirodhajñānena parinirvāṇaṃ bhavaty atha duḥkhanirodhena: mārgajñānena parinirvāṇaṃ bhavaty atha mārgeṇa.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na subhūte duḥkhajñānena parinirvāṇaṃ bhavati na duḥkhena, na samudayajñānena parmirvāṇaṃ bhavati. na samudayena. na duḥkhanirodhajñānena parinirvāṇaṃ bhavati. na duḥkhanirodhena. na mārgajñānena parinirvāṇaṃ bhavati na mārgeṇa. yā punaḥ subhūte caturṇām āryasatyānāṃ samatā tat parinirvāṇam uktaṃ mayā, na puna duḥkhajñānena parinirvāṇaṃ bhavati. na duḥkhena na samudayajñānena na samudayena na duḥkhanirodhajñānena na duḥkhanirodhena na mārgajñānena na mārgeṇa parinirvāṇaṃ bhavati.
āha: katamā eṣaṃ bhagavaṃs caturṇām āryasatyānāṃ samatā?
bhagavān āha: yatra subhūte na duḥkhaṃ na duḥkhajñānaṃ na samudayo na samudayajñānaṃ na nirodho na nirodhajñānaṃ na mārgo na mārgajñānaṃ. yaiṣāṃ caturṇām āryasatyānāṃ tathatā avitathatā dharmatā. dharmadhātur dharmaniyāmatā dharmasthitā. yad utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthita eva dhātur yaduta dharmadhātuḥ asaṃpramoṣāya aparihāṇāya saṃvartate. tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran satyānubodhāya carati. na ca satyāny anubodhavyāni.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhavavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran satyānubodhāya carati. yathā caraṃ satyāny anubudhyate. abhisaṃbudhya tathātvaṃ pratividhyati. yathā pratividhyan naiva śrāvakabhūmau patati na pratyekabuddhabhūmau patati. bodhisattvanyāmam avakrāmati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na tān dharmāṃs tathā paśyati. yathā paśyaṃ kiṃcid dharmam upalabheta. anupalabhamānaḥ sarvadharmāṃc chūnyā iti paśyati. satyaparyāpannāṃś ca asatyaparyāpannāñ ca tān sarvān śūnyā iti paśyati. sa evaṃ paśyann avakrāntaniyāmo bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvagotrabhūbhūmau sthito bhavati. sa bodhisattvagotrabhūbhūmau sthitvā na mūrdhna nipātaṃ patati. yena [f. 303b] mūrdhna nipātena śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patati. sa iha bodhisattvagotrabhūmau sthitvā catvāri dhyānāny utpādayati catvāry apramāṇāni catasraḥ ārūpyasamāpattīḥ. sa iha śamathabhūmau sthitvā sarvadharmān pravicinoti. catvāry āryasatyāni prativibudhyati. sa ca duḥkhañ ca parijānāti. na ca duḥkhārambaṇāṃ cittam utpādayati. samudayaṃ ca prajāhati. na ca samudayārambaṇaṃ cittam utpādayati. nirodhaṃ ca sākṣātkaroti. na ca nirodhārambaṇaṃ cittam utpādayati. mārgaṃ ca bhāvayati na ca mārgārambaṇaṃ cittam utpādayati. anyatra bodhinimnena cittena sarvadharmān yathāvatvaṃ paśyati.
āha: katamā bhagavan sarvadharmāṇāṃ yathāvattā?
bhagavān āha: śūnyatā.
āha: katamā śūnyatā?
bhagavān āha: svalaksaṇaśūnyatā. so 'nayaivaṃrūpayā vipaśyanayā sarvadharmāṃc chūnyā iti vipaśyati. na kasyacid dharmasya svabhāvaṃ paśyati. yatra bhāve sthitvā bodhim abhisaṃbudhyeta.
āha: evaṃ sati bhagavann abhāvaś ca bodhiḥ?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etad. yathā vadasi. abhāvaś (adspg ii 121) ca bodhiḥ, sā na buddhaiḥ kṛtā na pratyekabuddhair na arhadbhir nāpi tair bodhisattvair mahāsattvair, ya iha bodhāya caranti. anyatra sattvā na jānanti na paśyanti yathātvaṃ. tad bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena sattvānāṃ dharmaṃ deśayati. ((79))
parivarta 80.
(viii 5,22) athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvā sarvadharmās, te na buddhai kṛtā na pratyekabuddhair na arhadbhir na anāgāmibhir na sakṛdāgāmibhir na srotaāpannair na pratipannakair nāpi tair bodhisattvair mahāsattvaiḥ kṛtā ya iha bodhāya caranti. tat kuta esān dharmāṇāṃ nānākaraṇaṃ vā vyavasthānaṃ vā prajñāyate, ime nairayikā ime tairyagyonikā ime yāmalaukikā ime devā ime manuṣyāḥ, anena vā karmaṇā narakās tiryagyonir yamalokaḥ anena karmaṇā devāḥ anena karmaṇā manuṣyāḥ anena karmaṇā brahmakāyikā devāḥ yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanā devāḥ. anena karmaṇā srotaāpannāḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhan pratyekabuddhāḥ anena karmaṇā bodhisattvo mahāsattvo 'nena karmaṇā tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. abhāvasya hi bhagavan na kācit kriyā yayā kriyā narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā devamānuṣyaṃ vā yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣu vā deveṣu upapadyeta. srotaāpattiphalaṃ vā anuprāpnuyāt sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā pratyekabodhiṃ vā, bodhisattvo vā mahāsattvo bodhimārge caret tathāgato vā 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvākārajñatāṃ vā anuprāpnuyād yām anuprāpya sattvāṃ saṃsārāṃ mocayed.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat tathā yathā vadasi, abhāvasya hi subhūte na karma na kriyā na phalaṃ. bālo hi subhūte (adspg ii 122) aśrutavān pṛthagjanaḥ āryadharmeṣv akovidaḥ abhāvasvabhāvān dharmān na prajānāti. sa viparyāsasamutthitena cittena vividhaṃ karmābhisaṃskaroti. tasya tādṛśa eva ātmabhāvo abhinirvartate. yadi vā narakeṣu yadi vā tiryagyonau yadi vā yamaloke yadi vā yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣu [f. 304a] deveṣu. yāvad abhāvasya na karma na kriyā na phalaṃ. yaḥ punar abhāvaḥ abhāva eva saḥ. yat punar subhūtir evam āha. abhāvasya hi na kācit kriyā yayā kriyayā yāvat srotaāpattiphalaṃ vā anuprāpnuyāt. sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā pratyekabodhiṃ vā, bodhisattvo vā mahāsattvo mārgākārajñatāyāñc caret tathāgato vārhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti. yām anuprāpya sattvān saṃsārān mocayet. tat kiṃ manyase subhūte na abhāvo mārgaḥ abhāvaḥ srotaāpattiphalam abhāvaḥ sakṛdāgāmiphalam abhāvo 'nāgāmiphalam abhāvo 'rhattvam abhāvaḥ pratyekabodhihr abhāvo yāvat sarvākārajñatā.
āha: abhāvo bhagavan mārgaḥ abhāva srotaāpattiphalam abhāvaḥ sakṛdāgāmiphalam abhāvo 'nāgāmiphalam abhāvo 'rhatvam abhāvaḥ pratyekabodhir abhāvo yāvat sarvākārajñatā.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte abhāvo dharmaḥ abhāvan dharmam anuprāpnoti?
āha: no bhagavan.
bhagavān āha: iti hi subhūte. yaś ca abhāvo yaś ca mārga ubhāv etau dharmau na saṃyuktau na visaṃyuktauv arūpiṇāv anidarśanāv apratighāv ekalakṣaṇau yaduta alaksaṇau, tatra subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalena sattvāṃś caturbhir viparyāsair abhiniviṣṭāṃ pañcaskandheṣu anitye nityasaṃjñīno duḥkhe sukhasaṃjñīnaḥ anātmāny ātmasaṃjñinaḥ. aśubhe śubhasaṃjñīno bhāvābhiviniṣṭās tato bhāvād vivecayati.
(viii 5,23) athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kaccid bhagavan vastv asti bhūtaṃ bhāvaṃs tathatā avitathatā yatra sthitvā bālapṛthagjanā vastv ity abhiniviśante. bhūtaṃ bhāvas tathatā avitathatā. (adspg ii 123) yadi nāsti kathaṃ karma abhisaṃskurvanti. yena karmaṇā pañcagatikāt saṃsārān na parimucyante?
bhagavān āha: nāsti subhūte antaśo balāgrakoṭīnikṣepamātram api vastu yatra sthitvā bālapṛthagjanā karmābhisaṃskurvanti anyatra viparyāsena. tena hi subhūte upamān te kariṣyāmi yāvad eva asyaivārthasya bhūyasyāmātrayā paripūraye yathāpaṇḍitājānīyuḥ. tat kiṃ manyase subhūte kaccit svapnadarśino vastv asti. yatra sthitvā svapnadarśī pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ paricārayet?
āha: svapna eva tāvan nāsti. kutaḥ punaḥ svapnadarśī, tatra sthitvā pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ paricārayet.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte kaccit punar dharmo 'sti saṃskṛto vā asaṃskṛto vā sāsravo vā anāsravo vā yo na svapnopamaḥ?
āha: nāsti bhagavaṃ. kaścid dharma saṃskṛto vā asaṃskṛto vā sāsravo vā anāsravo vā yo na svapnopamaḥ.
bhagavān āha: kaccit punaḥ svapne pañcagatikaḥ saṃsāro 'sti?
āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte svapne mārgabhāvanā asti, yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāyeta?
āha: no hīdaṃ bhagavann, avastukaḥ sa bhagavan dharmaḥ aprajñaptikaḥ aprajñapanīyaḥ sarvavyāhārapadavyañjanaiḥ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yadā ādarśamaṇḍale pratibimban dṛśyate kaccit tasya vastv asti yat karmābhisaṃskuryāt yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā devamanuṣyān vā?
āha: no hīdaṃ bhagavann, avastukaṃ bhagavan pratibimbaṃ anyatra bālānām ullāpakaṃ, tat kuto 'sya [f. 304b] karma bhavisyati. (adspg ii 124) yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā. devamanuṣyān vā?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte kaccit tasya mārgabhāvanā asti. yāṃ mārgabhāvanām āgamya naiva saṃkliśyeta na vyavadāyeta?
āha: no hīdaṃ bhagavann avastukaṃś ca bhagavan pratibimbaṃ tat kuto 'sya mārgabhāvanā bhaviṣyati. yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāyeta.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yā sā pratiśrutkā vanagahanaparvatakandaraprāgbhārato niścarati. kaccit tasyā pratiśrutkāyā vastv asti yat karmābhisaṃskuryāt, yat karmābhisaṃskṛtya. narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamakokaṃ vā?
āha: no hīdaṃ bhagavam avastukā bhagavaṃ. sā pratiśrutkā kutas tasyāḥ karma bhaviṣyati. yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā devamanuṣyeṣu vā upapadyeta. yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣu vā deveṣu upapadyeta.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte kaccit tasyāḥ pratiśrutkāyā mārgabhāvanā asti: yāṃ mārgabhāvanām āgamya naiva saṃkliśyeta na vyavadāyeta?
āha: atyantatayā bhagavan saiva pratiṣrutkā nāsti. kutaḥ punas tasyā mārgabhāvanā bhaviṣyati. yāṃ mārgabhāvanām āgamya naiva saṃkliśyeta na vyavadāyeta.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yeyaṃ marīcikāyām anudake udakasaṃjñā. anadyāṃ nadīsaṃjñā. anagare nagarasaṃjñā. anudyāne udyānasaṃjñā tat kiṃ tasyāṃ marīcikāyā saṃjñāyāṃ karma asti yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā devamanuṣyeṣu vā upapadyeta yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣu vā deveṣu upapadyeta?
āha: atyantatayā bhagavaṃ marīcikāyām udakan nāsti. na nadī, na nagara udyānam anyatra saṃjñāviparyāsaś cakṣuṣo moha. kutas tasyā karma bhaviṣyati. yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā devamanuṣyeṣu vā upapadyeta. yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣu vā deveṣu upapadyeta.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte kaccit tasyā viparyastasaṃjñāyā mārgabhāvanā asti. yān mārgabhāvanām āgamya naiva saṃkliśyeta na vyavadāyeta?
āha: na bhagavan viparyastāyāḥ saṃjñāyā mārgabhāvanā asti. yāṃ mārgabhāvanām āgamya naiva saṃkliśyeta na vyavadāyeta.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yāṃ māyākāro vividhān māyām abhinirminoti. yadi vā hastikāyaṃ yadi vā aśvakāyaṃ yadi vā balīvardakāyaṃ. yadi vā pattikāyaṃ. yadi vā rathakāyaṃ yadi vā strikāyaṃ yadi vā puruṣakāyaṃ, api nu tasyā māyāyā vastv asti. yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyonir vā yamalokaṃ vā devamanuṣyeṣu vā upapadyeta. yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣu deveṣu upapadyeta?
āha: no hīdaṃ bhagavaṃ, na hi tasyā māyāyā vastv asty antaśo balāgrakoṭinikṣepamātram api. yatra sthitvā karmābhisaṃskuryāt. yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyonir vā yamalokaṃ vā devamanuṣyeṣu vā upapadyeta. yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣu deveṣu upapadyeta.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte kaścit tasyā māyāyā mārgabhāvanā asti. yāṃ mārgabhāvanām āgamya naiva saṃkliśyeta na vyavadāyeta?
āha: no hīdaṃ bhagavann avastukasya [f. 305a] dharmasya mārgabhāvanā kuto bhaviṣyati. saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte yaḥ punas tathāgato nirmitaṃ nirmiṇoti kaccit tasya nirmitasya vastv asti. yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyonir vā yamalokaṃ vā devamanuṣyeṣu vā upapadyeta. yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyateneṣu deveṣu upapadyeta?
āha: no hīdaṃ bhagavann avastukaḥ sa bhagavaṃ nirmitaḥ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte. kaccit tasya nirmitasya mārgabhāvanā asti. yāṃ mārgabhāvanām āgamya naiva saṃkliśyeta na vavadāyeta?
āha: no hīdaṃ bhagavaṃ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte kaścid atra saṃkliśyate vā vyavadāyate vā?
āha: no hīdaṃ bhagavaṃ.
bhagavān āha: yathaiva subhūte kaścin na saṃkliśyate na vyavadāyate tathaiva nāsti saṃkleśo na vyavadānaṃ. tat kasya hetor? ahaṃkāramamakārayo sthitvā: sattvāḥ saṃkliśyante vā vyavadāyante vā, na ca bhūtadarśī saṃkliśyate vā vyavadāyate vā. yathaiva bhūtadarśī na saṃkliśyate na vyavadāyate tathaiva nāsti saṃkleśo na vyavadānaṃ. ((80))
parivarta 81.
(viii 5,24) athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: bhūtadarśī bhagavaṃ na saṃkliśyate na vyavadāyate. 'bhūtadarśy api na saṃkliśyate na vyavadāyate. tathā hy abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, abhāvasya ca bhagavaṃ na saṃkleśo na vyavadānaṃ. bhāvasya api bhagavan na saṃkleśo na vyavadānam, svabhāvasya api bhagavan na saṃkleśo na vyavadānaṃ. abhāvasvabhāvasya api bhagavan na saṃkleśo na vyavadānaṃ. tad yad etad bhagavatā vyavadānaṃ nirdiṣṭaṃ, tat katham idaṃ bhagavan?
bhagavān āha: yā eṣāṃ sarvadharmāṇāṃ samatā tan mayoktaṃ vyavadānaṃ?
āha: sā punaḥ sarvadharmāṇāṃ samatā katamā?
bhagavān āha: tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā. dharmaniyāmatā bhūtakoṭiḥ yo 'sāv utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthita eva dharmasthititādhātur yaduta dharmadhātur idaṃ subhūte vyavadānaṃ, tat punar lokavyavahāreṇa vyavahṛyate. anabhilāpyaṃ punas tad apravyāhāraṃ. sarvagīrghoṣavākpathātītaṃ.
(viii 5,25) āha: yadi bhagavan sarvadharmāḥ svapnopamāḥ pratiśrutkopamā. pratibhāsopamāḥ marīcyupamāḥ māyopamā nirmitopamās, tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnopameṣu sarvadharmeṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu sarvadharmeṣv avastukeṣv adravyeṣv anuttarasyai samyaksaṃbodhaye cittam utpādayaty ahaṃ dānapāramitāṃ paripūrayiṣyāmi. śīlapāramitāṃ paripūrayiṣyāmi. kṣāntipāramitāṃ paripūrayiṣyāmi. vīryapāramitāṃ paripūrayiṣyāmi. dhyānapāramitāṃ paripūrayiṣyāmi. abhijñāpāramitāṃ paripūrayiṣyāmi. catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni. catasraḥ ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni. yāvad āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ trīṇi vimokṣamukhāni aṣṭau vimokṣān navānupūrvasamāpattīn daśatathāgatabalāni. catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahāmaitrīṃ mahākaruṇām dhāraṇīmukhāni samādhimukhāni yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā. dvātṛṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni. aśītim (adspg ii 127) anuvyañjanāni mahābhāsaṃ pariniṣpādayati yat trisāhasramahāsāhasralokadhātūn avabhāsena spharati, brahmasvaratāṃ pariniṣpādayati. yad eka svareṇa [f. 305b] daśadiglokadhātuṣu yathādhimuktānāṃ sattvānāṃ cetasaiva cetaḥparivitarkam ajñāya dharmaṃ deśayiṣyāmi iti.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte na tv ete dharmāḥ svapnopamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamā. marīcyupamāḥ māyopamā nirmitopamāhye tvayā parikīrtitā?
āha: yady ete bhagavan dharmāḥ svapnopamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamā. marīcyupamā māyopamā nirmitopamā, tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na hi bhagavan svapno bhūto na yāvan nirmitaḥ. na hi bhagavann abhūtena śakyaṃ dānapāramitāyāṃ caratā śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ. prajñāpāramitāyāṃ yāvad astādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu caratā anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhuṃ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. na hy abhūtena śakyaṃ dānapāramitāyāṃ caratā. śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ. yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu caratā anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhuṃ. sarva ete dharmā abhisaṃskṛtā abhisaṃcetayitā. na hi śakyam abhisaṇiṣkṛtair abhisaṃcetayitair dharmaiḥ sarvākārajñatām (adspg ii 128) anuprāptuṃ. api tu khalu subhūte sarva ete dharmā mārgāharaṇatāya saṃvartante mārgotpādāya na puna phalasya adhigamāya, ya eṣāṃ dharmāṇām anutpāda aprādurbhāva alakṣaṇo 'pi saḥ. tad bodhisattvo mahāsattva prathamacittotpādam upādāya yāvat tam eva kuśalan dharmam ārabhate. yadi vā dānapāramitāṃ yadi vā śīlapāramitāṃ yadi vā kṣāntipāramitāṃ. yadi vā vīryapāramitāṃ yadi vā dhyānapāramitāṃ yadi vā prajñāpāramitāṃ yadi vā dhyānāni yadi vā apramāṇāni yadi vā ārūpyasamāpattīr yadi vā smṛtyupasthānāni yāvan mārgaṃ. yadi vā ādhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ. yadi vā vimokṣā navānupūrvasamāpattī yadi vā yāvad āveṇikabuddhadharmān. tat sarvaṃ māyāgatam iti jānāti. na śakyam imān dharmān aparipūrya dānapāramitāṃ śīlapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitāṃ yāvad aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān aparipūrya sattvān paripācayituṃ. tad bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran yaṃ yam eva kuśalan dharmam ārabhate sarvaṃ taṃ svapnopamaṃ jānāti. yāvan nirmitopamaṃ jānāti. sa prajñāpāramitāyāṃ caran yāvat sarvākārajñatāṃ svapnopamāṃ jānāti. yāvan
nirmitopamāṃ jānāti. te sarvasattvā svapne caranti iti jānāti. yāvan nirmite caranti iti jānāti. tad bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāñ caran. svapnopamān dharmān abhāvato gṛhṇāti. yāvan gṛhītvā sarvākārajñatām anuprāpnoti. yāvan nirmitopamān dharmān abhāvato gṛhṇāti. yāvan gṛhītvā sarvākārajñatām anuprāpnoti. agrāhyā ca prajñāpāramitā. agrāhyā yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ. tad bodhisattvo mahāsattva agrāhyāḥ sarvadharmā iti viditvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayati. tat kasya hetoḥ? tathā hy agrāhyāḥ sarvadharmā avastukāḥ svapnopamāḥ yāvan nirmitopamā, na ca agrāhyeṇa. [f. 306a] dharmeṇa agrāhyo dharmaḥ śakyam anuprāptuṃ, anyatra sattvā imān dharmān na jānanti na paśyanti. (adspg ii 129) tad bodhisattvo mahāsattva sarvasattvānām arthāya anuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhate, sa ca prathamacittotpādam upādāya yad dānaṃ dadāti. tat sarvasattvānāṃ kṛte. yac chīlaṃ rakṣati yāṃ kṣāntiṃ bhāvayati yan vīryam ārabhate yad dhyānaṃ samāpadyate yāṃ prajñāṃ bhāvayati tat sarvasattvānāṃ kṛte, na punar ātmārthaṃ, na ca bodhisattvo mahāsattvo 'nyasya kṛte 'nuttarasyai samyaksaṃbodhaye saṃpratiṣṭhate 'nyatra sarvasattvānāṃ kṛte, sa prajñāpāramitāyāṃ caran ye asattve sattvasaṃjñayā sthitās anātmāny ātmasaṃjñayā sthitā evaṃ jantumanujamānavapoṣapudgalakārakakārāpakasamutthāpakavedakavedayitriṣu. yāvad ajānake jānakasaṃjñayā sthitā apaśyake paśyakasaṃjñayā sthitās tāṃ viparyāsān vivecayati. viparyāsād vivecya. amṛte dhātau pratiṣṭḥāpayati. yatra pratiṣṭhāpitānāṃ neme
samudācārāḥ pravartante. ātmasaṃjñā yāvat kārakakārāpakasaṃjñā vā, sa sarvāṇi imāni nimiñjitamanyitaspanditaprapañcitāni tyaktvā amanyamānena cetasā bahulam upasaṃpadya viharati. anena subhūte upāyena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ātmanā ca na kvacid dharme 'bhiniviśate. sarvasattvāṃś ca anabhiniveśe pratiṣṭhāpayati. lokavyavahāreṇa. na puna paramārthena.
āha: yo bhagavaṃs tathāgatena dharmo 'bhisaṃbuddhaḥ, kiṃ punaḥ sa lokavyavahāreṇa abhisaṃbuddhaḥ utaḥ paramārthena?
bhagavān āha: lokavyavahāreṇa vyavahṛyate. ayaṃ tathāgatena dharmo 'bhisaṃbuddha iti. na punar atra kaścil labhyate. ayan dharmo 'nena dharmeṇa abhisaṃbuddha iti. tat kasya hetor? upalaṃbho hy eṣa yaduta anena dharmeṇa ayan dharmo 'bhisaṃbuddha iti. na ca dvayena kācit prāptir na abhisamaya.
āha: yadi bhagavan na dvayena prāptir abhisamayaś ca, kiṃ punar advayena prāptir abhisamayaś ca?
bhagavān āha: na dvayena prāptir na abhisamayo na advayena prāptir abhisamayaś ca, yathaivātra prāptir abhisamayaś ca. yatra na dvayaṃ na advayaṃ. tat kasya hetoḥ? prapañca eṣa yadaiṣa prāptir eso 'bhisamaya. na ca dharmasamatāyāṃ prapañco 'sti. niṣprapañca hi dharmatā.
āha: abhāvasvabhāvānāṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ kā dharmasamatā?
bhagavān āha: eṣaivātra dharmasamatā yatra na bhāvo na abhāvo na svabhāvo na parikīrtanā, na dharmasamatā parikīrtyate, na ca anyaḥ kaścid dharma upalabhyate dharmasamatāyāṃ. sthāpayitvā sarvadharmavyativṛttā dharmasamatā, agatir aviṣayo dharmasamatā. kasyacid bālasya vā āryasya vā.
āha: kiṃ punar bhagavaṃ dharmasamatā. tathāgatasya apy aviṣayaḥ?
bhagavān āha: aviṣayaḥ subhūte. dharmasamatā. sarvāryāṇāṃ srotaāpannānāṃ vā sakṛdāgāmināṃ vā anāgāmināṃ vā. arhatāṃ vā. pratyekabuddhānāṃ vā bodhisattvānāṃ [f. 306b] vā tathāgatasya apy aviṣaya.
āha: na punar bhagavaṃ sarvadharmaviṣayavaśavarttī tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ?
bhagavān āha: syāt sarvadharmaviṣayavaśavarttī tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho, yady anyā dharmasamatā syād anyas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho, yā ca subhūte pṛthagjanānāṃ dharmasamatā yā ca srotaāpannānāṃ yā ca sakṛdāgāmināṃ yā ca anāgāmināṃ yā ca arhatāṃ yā ca pratyekabuddhānāṃ yā ca bodhisattvānāṃ yā ca tathāgatānām dharmasamatā ekasamatā sā, samatāyāṃś ca na kiñcin nānākaraṇaṃ, yā ca pṛthagjanānāṃ samatā yā ca sarvāryāṇāṃ samatā ekasamatā sā, naikasamatāyāṃ dvayam asty ayaṃ pṛthagjano 'yaṃ yāvat tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti. sarva ete dharmā. samatāyāṃ nopalabhyante.
āha: yadi bhagavan sarvadharmasamatāyāṃ sarva ete dharmā nopalabhyante. ayaṃ pṛthagjano 'yaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddhaḥ ayaṃ bodhisattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. evaṃ saty aviśeṣo bhaviṣyati. pṛthagjanānāṃ srotaāpannānāṃ ca sakṛdāgāmināṃ ca anāgāmināṃ ca arhatāṃ ca pratyekabuddhānāṃ ca bodhisattvānāṃ ca tathāgatānāṃ ca arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ.
bhagavān āha: evam eta subhūte evam etad. aviśeṣaḥ sarvadharmasamatāyāṃ (adspg ii 131) pṛthagjanānāṃ yāvat tathāgatānāṃ ca arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ.
āha: yadi bhagavann aviśeṣaḥ pṛthagjanānāṃ yāvat tathāgatānāṃ ca arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ, tat kuta eṣāṃ bhagavaṃs trayāṇāṃ ratnānāṃ loke prādurbhāvo bhavati. buddharatmasya dharmaratnasya saṃgharatnasya?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte anyad buddharatnam anyad dharmaratnam anyat saṃgharatnam anyā dharmasamatā?
āha: yathā ahaṃ bhagavato bhāṣitasya artham ājānāmi na anyad buddharatnam anyad dharmaratnam anyat saṃgharatnam anyā dharmasamatā. yad eva bhagavaṃ buddharatnaṃ yad eva dharmaratnaṃ yad eva saṃgharatnaṃ saiva dharmasamatā, sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalaksaṇā. yaduta alakṣaṇās, tat punar kathaṃ bhagavan eṣām alakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ karoty ayaṃ pṛthagjano ayaṃ srotaāpannaḥ ayaṃ sakṛdāgāmī ayam anāgāmī ayam arhann ayaṃ pratyekabuddhaḥ ayaṃ bodhisattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, tathāgatasyaiṣa viṣayaḥ tathāgatasyaiṣa puruṣakāro yad alaksaṇānāṃ dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ karoti. tat kiṃ manyase subhūte yadi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho bodhiṃ na abhisaṃbhotsyata. anabhisaṃbudhya dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ nākariṣyād, api nu narakā vā prajñāsyante tiryagyonir vā yamaloka vā. devā vā manuṣyā vā. cāturmahārājakāyikā vā yāvat paranirmitavaśavarttino vā brahmakāyikā vā yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattir vā smṛtyupasthānāni vā yāvad āryāṣṭāṅgo mārgaḥ trīṇi vimokṣamukhāny aṣṭau vimokṣā navānupūrvasamāpattaya adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā. adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvat svalakṣaṇaśūnyatā yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prajñāsyante?
āha: no prajñāsyante bhagavan. [f. 307a]
bhagavān āha: tasmāt tarhi subhūte tathāgatasyaiṣa puruṣakāro yo dharmasamatāyā ca na calati dharmāṇāṃ ca vyavasthānaṃ karoti.
āha: kiṃ punar bhagavaṃ yathā caiva tathāgato dharmasamatāyāś ca na calati. tathaiva pṛthagjanā na calanti. tathaiva srotaāpannā na calanti. tathaiva yāvat pratyekabuddhā na calanti. tathaiva yāvad bodhisattvā na calanti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. sarvadharmā subhūte dharmasamatāyā na calanti. na vivantante. tat kasya hetoḥ? yaiva tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭir, saiva bālapṛthagjanānāṃ tathatā yāvad bhūtakoṭir, saiva śraddhānusāriṇāṃ dharmānuṣāriṇām aṣṭamakānāṃ srotaāpannānāṃ yāvad bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tathatā yāvad bhūtakoṭir. sarva ete dharmā dharmasamatāṃ na vyativarttante. tat kasya hetoḥ? tathā hi yā teṣāṃ tathatā yāvad bhūtakoṭi nānyā teṣāṃ dharmasamatāyā.
āha: yadi bhagavan yaiva dharmasamatā pṛthagjanānāṃ saiva srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ saiva dharmasamatā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ, ya ime bhagavaṃ vilakṣaṇās dharmās tadyathedaṃ rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ, anyā rūpasya dharmatā anyā vedanāyā anyā saṃjñāyā anyā saṃskārāṇām anyā vijñānasya anyā cakṣuṣo dharmatā anyā srotrasya anyā ghrāṇasya anyā jivhāyā anyā kāyasya anyā manasaḥ, anyā pṛthivīdhātor anyā abdhātor anyā tejodhātor anyā vāyudhātor anyā ākāśadhātor anyā vijñānadhātor anyā rāgasya dharmatā anyā dveṣasya anyā mohasya anyā dṛṣṭikṛtānām anyā dhyānānām anyā apramāṇānām anyā ārūpyasamāpattīnām anyā smṛtyupasthānānām anyā yāvad āryāṣṭāṅgasya mārgasya anyā śūnyatāyā anyā ānimittasya anyā apraṇihitasya anyā ādhyātmaśūnyatāyā anyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā anyā vimokṣāṇām anyā anupūrvasamāpattīnām anyā balānām anyā vaiśāradyānām anyā pratisaṃvidām anyā mahāmaitryām anyā mahākaruṇāyā anyā āveṇikabuddhadharmāṇāṃ (adspg ii 133) dharmatā anyā saṃskṛtadhātor anyā asaṃskṛtadhātor dharmatā, kathaṃ bhagavann evaṃ vilaksaṇānāṃ dharmāṇāṃ dharmatā ekalakṣaṇā bhavati? kathaṃ punar dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ bhavati? kutra vyavasthāya bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran dharmāṇāṃ nānātvaṃ karoti? na ca akṛtvā dharmanānātvaṃ śakyaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carituṃ. kathaṃ ca prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvo bhūmer bhūmiṃ saṃkrāmati nyāmaṃ ca avakrāmati. yayā nyāmāvakrantyā śrāvakapratyekabuddhabhūmī atikrāmati. atikramya abhijñā paripūrayati. yābhir abhijñābhir vikrīḍamāno dānapāramitāṃ paripūrayec chīlapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ samādhipāramitāṃ paripūrayed vikrīḍan buddhakṣetrād buddhakṣetraṃ saṃkrāmati buddhān bhagavataḥ paryupāsinaḥ, teṣu ca kuśalamūlam avaropayati. yena kuśalamūlena sarvasattvān paripācayati. buddhakṣetraṃ ca parigṛhṇāti.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat punaḥ subhūtir evam āha. yadi yaiva sarvadharmāṇāṃ samatā saiva pṛthagjanānāṃ dharmasamatā saiva srotaāpannānāṃ dharmasamatā yāvat saiva tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ dharmasamatā. vilaksaṇānāṃ dharmāṇāṃ dharmasamatā katham ekalakṣaṇā yukteti? tat kiṃ manyase subhūte yā rūpasya [f. 307b] dharmatā nanu śūnyataiva sā. yā tathāgatānāṃ dharmatā nanu śūnyataiva sā?
āha: śūnyataiva bhagavaṃ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte śūnyatāyāṃ vilakṣaṇā dharmā upalabhyante, yat rūpasya vilaksaṇaṃ vedanāyā saṃjñāyā yat saṃskārāṇāṃ yad vijñānasya yāvad yat tathāgatasya lakṣaṇaṃ?
āha: no bhagavaṃ.
bhagavān āha: tad anena te subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ. yā dharmāṇāṃ dharmatā tatra na pṛthagjanā nānyatra pṛthagjanena. yāvan na tathāgato nānyatra tathāgatena.
(viii 5,26) āha: kiṃ punar eṣā dharmatā saṃskṛtā atha asaṃskṛtā?
bhagavān āha: na saṃskṛtā na asaṃskṛtā, na ca saṃskṛta. vyatirikeṇa (adspg ii 134) asaṃskṛtaṃ labhyate. na ca asaṃskṛtavyatirikeṇa saṃskṛtam upalabhyate. iti hi subhūte yaś ca saṃskṛtadhātur yaś ca asaṃskṛtadhātur ubhāv etau dharmau na saṃyuktau na visaṃyuktāv arūpiṇāv nidarśanāv apratighāv ekalakṣaṇau yaduta alakṣaṇau, tat punas tathāgato lokavyavahāreṇa vyāhārati. na punaḥ paramārthena. na ca paramārthe kaścit kāyasaṃskāro vāksaṃskāro vā manaḥsaṃskāro vā. na ca anyatra kāyasaṃskārān na anyatra vāksaṃskārān na anyatra manaḥsaṃskārāt paramārtha upalabhyate. yaiṣān dharmāṇāṃ saṃskṛta asaṃskṛtānāṃ samatā sa paramārthaḥ, tad bodhisattvo mahāsattva prajñāpāramitāyāṃ caran paramārthā ca na calati. bodhisattvakāryaṃ ca karoti. ((81))
parivarta 82.
athāyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavaṃ sarvadharmasamatā prakṛtiśūnyā, tan na kasyacid dharmasya kiṃcit karoti. ākiṃcaneṣu vā niṣkiṃcaneṣu vā dharmeṣu kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran paramārthāc ca na calati. sarvasattvānāṃ ca kāryaṃ karoti. dānena priyavacanena arthakriyayā samānārthatayā ca?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat tathā yathā bhāṣase. yac chūnyatā na sā kasyacit kiṃcit karoti. nākiṃcit. yadi subhūte ye te sattvāḥ svayam eva śūnyatāṃ jānīyur neyan tathāgatasya tathāgatavṛṣabhitā bhavet. yac chūnyatāyāś ca na calati. sattvāṃś ca ātmasaṃjñāyā vivecayati vivecya śūnyatāyā mocayati saṃsārāt. evaṃ sattvasaṃjñāyā yāvat kārakasaṃjñāyā rūpasaṃjñāyā yāvad vijñānasaṃjñāyā cakṣuḥsaṃjñāyā yāvan manaḥsaṃjñāyā pṛthivīdhātusaṃjñāyā yāvad vijñānadhātusaṃjñāyā saṃskṛtadhātusaṃjñāyā vivecayati. vivecya asaṃskṛtadhātau pratiṣṭhāpayati. sa ca asaṃskṛtadhātuḥ śūnyaḥ.
(viii 5,27) āha: kena śūnyaḥ?
bhagavān āha: sarvasaṃjñābhiḥ śūnyaḥ. api tu khalu subhūte yo nirmito 'nyan nirmitaṃ nirmīyeta api nu tasya kiṃcid vastv asti yan na śūnyatā?
āha: no hīdaṃ bhagavaṃ yan na nirmitasya. kiṃcid vastv asti yan na śūnyatā. yā ca śūnyatā yaś ca nirmita ubhāv etau dharmau na saṃyuktau na visaṃyuktāv ubhāv etau śūnyatāyā śūnyau. tat kiṃ vinigūhitam iyaṃ śūnyatā ayaṃ nirmitaḥ. tat kasya hetoḥ? tathāpy ubhayam etac chūnyatāyāṃ nopalabhyante iyaṃ śūnyatā ayaṃ nirmita iti.
bhagavān āha: nāsti subhūte rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā yāvan nirmitaṃ. yan na anirmitaṃ.
āha: yadi bhagavann ime laukikā dharmā nirmitā, api nv ime lokottarā dharmāḥ nirmitā yaduta catvāri smṛtyupasthānāni catvān samyakprahāṇāni. catvārardhipādā. pañcendriyāṇi pañcabalāni. [f. 308a] /// trīṇi vimokṣamukhāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahāmaitrī mahākaruṇām aṣṭādaśāveṇika buddhadharmā, teṣāṃ ca phalaṃ yena teṣāṃ pudgalānāṃ prajñaptiḥ, srotaāpannaḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhan pratyekabuddhaḥs tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ api nv ime dharmā nirmitā?
bhagavān āha: yat punaḥ subhūte sarvadharmā nirmitā, tatra kaścic chrāvaka nirmitaḥ kaścit pratyekabuddha nirmitaḥ kaścid bodhisattva nirmitaḥ kaścit tathāgata nirmitaḥ kaścit kleśa nirmitaḥ (adspg ii 136) kaścit karma nirmitaḥ, anena subhūte paryāyeṇa sarvadharmā nirmitopamā.
āha: yat punar idaṃ bhagavan prahāṇaṃ. srotaāpattiphalaṃ yāvad arhattvaṃ, api nv ete dharmā. nirmitāḥ, pratyekabuddhabhūmir vā buddhabhūmir vā sarvavāsanānusandhiprahāṇāṃ. api nv ete dharmā nirmitā?
bhagavān āha: kecit subhūte dharmā, uṭṭhāpitā vā nirodhitā vā, sarve 'te nirmitā.
āha: katamo bhagavan dharmo yo na nirmitaḥ?
bhagavān āha: yasya notpādo na nirodhaḥ sa na nirmitaḥ.
āha: sa punaḥ katamaḥ?
bhagavān āha: asaṃmoṣadharmanirvāṇasamayaṃ dharmo na nirmitaḥ.
āha: yat punar bhagavatoktaṃ śūnyatāyāś ca na calati. na ca dvayenopalabhyate na ca kaścid dharmo yo na śūnyatā. tasmād bhagavann asaṃmoṣadharmanirvāṇaṃ nirmitaṃ bhaviṣyati.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, sarvadharmāḥ subhūte svabhāvaśūnyāḥ, te na śrāvakaiḥ kṛtā na pratyekabuddhair na bodhisattvair mahāsattvair na tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ kṛtāḥ, yā ca svalakṣaṇaśūnyatā tan nirvāṇaṃ.
subhūtir āha: ādikarmiko bhagavaṃ pudgalaḥ katham avavaditavyaḥ katham anuśātivyaḥ yat svabhāvaśūnyatāṃ jānīyāt?
bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte pūrvaṃ bhāvo 'bhūt paścād abhāvo bhaviṣyati iti. nātra subhūte bhāvo na abhāvo na svabhāvo na parabhāvaḥ. kuta eva svabhāvaśūnyatā bhaviṣyati? // prajñāpāramitāyām akopyadharmatānirdeśaparivartaḥ dvyāśītamaḥ samāptaḥ //
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
