Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 2/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (Bhāṣya) = Msa

Tác giả
Asaṅga
Thông tin
GRETIL — Sylvain Lévi: Mahāyānasūtrālaṃkāra, Exposé de la doctrine du Grand Véhicule, vol. I, Paris 1907.CC BY-NC-SA 4.0

caturvidho 'bhisaṃdhirdeśanāyāṃ buddhasya veditavyaḥ | avatāraṇābhisaṃdhir lakṣaṇābhisaṃdhiḥ pratipakṣābhisaṃdhiḥ pariṇāmana-abhisaṃdhiśca | tatrāvatāraṇābhisaṃdhiḥ śrāvakeṣu draṣṭavyaḥ | śāsanāvatāraṇārtham anuttrāsāya rūpādyastitvadeśanāt | lakṣaṇābhisaṃdhis triṣu parikalpitādisv abhāveṣu draṣṭavyo niḥsvabhāvānutpannādisarvadharmadeśanāt | pratipakṣābhisaṃdhir doṣāṇāṃ vinaye draṣṭavyo yathāṣṭāvaraṇapratipakṣāgrayānasaṃbhāṣānuśaṃse gāthādvayaṃ vakṣyati | pariṇāmanābhisaṃdhir abhidhānagāmbhīrye draṣṭavyo yathāha |

asāre sāratayo viparyāseca sukhitāḥ | kleśena ca susaṃkliṣṭā labhante bodhim uttamāṃ || iti

ayam atrābhisaṃdhiḥ | asāre sāramataya ity avikṣepe yeṣāṃ sārabuddhiḥ pradhānabuddhirvikṣepo hi visāraś cetasaḥ | viparyāse ca susthitā iti nityasukhaśucyātmagrāhaviparyayeṇānityādike viparyāse susthitā aparihāṇitaḥ | kleśena ca sa saṃkliṣṭā iti dīrghaduṣkaravyāyām aśrameṇātyarthaṃ parikliṣṭāḥ | abhiprāyavibhāge ślokaḥ |

samatā 'rthāntare jñeyas tathā kālāntare punaḥ | pudgalasyāśaye caiva abhiprāyaś caturvidhaḥ || amsa_12.18 ||

caturvidho 'bhiprāyaḥ | satatābhiprāyo yad āha | aham eva sa tasmin samaye vipaśvī samyaksaṃbuddho 'bhūvam ity aviśiṣṭadharmakāyatvāt | arthāntarābhiprāyo yad āha | niḥsvabhāvāḥ sarvadharmā anutpannā ity evam ādi ayathārutārthatvāt kālāntarābhiprāyo yadāha | ye sukhāvatyāṃ prāṇidhānaṃ kariṣyanti te tatropapatsyanta iti kālāntareṇety abhiprāyaḥ | pudgalāśayābhiprāyo yat tad eva kuśalamūlaṃ kasyacit praśaṃsate kasyacid vigarhate 'lpamātrasaṃtuṣṭasya vaipulyasaṃgrahāt mahāyānasūtrāntasānuśaṃsaṃ gāthādvayam upādāyāha |

buddhe dharme 'vajñā kauśīdyaṃ tuṣṭir alpamātreṇa | rāge māne caritaṃ kaukṛtaṃ cāniyatabhedaḥ || amsa_12.19 ||

satvānām āvaraṇaṃ tatpratipakṣo 'grayān asaṃbhāṣā | sarvāntarāyadoṣaprahāṇam eṣāṃ tato bhavati || amsa_12.20 ||

yo granthato 'rthato vā gāthādvayadhāraṇe prayujyeta | sa hi daśavidhamanuśaṃsaṃ labhate satvottamo dhīmān || amsa_12.21 ||

kṛtsnāṃ ca dhātupuṣṭiṃ prāmodyaṃ cottamaṃ maraṇakāle | janma ca yathābhikāmaṃ jātismaratāṃ ca sarvatra || amsa_12.22 ||

buddhaiś ca samavadhānaṃ tebhyaḥ śravaṇaṃ tathāgrayān asya | adhimuktiṃ saha buddhyā dvayamukhatām āśubodhiṃ ca || amsa_12.23 ||

buddhe dharme 'vajñeti pañca gāthāḥ | tatrāniyatabhedo bodhisatvānām aniyatānāṃ mahāyānadbhedaḥ | agrayān asaṃbhāṣā yā mahāyānadeśanā | buddhe 'vajñāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | aham eva sa tena kālena vipaśvī samyaksaṃbuddho 'bhūvam iti | dharme 'vajñāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | iyato gaṃgānadīvālikāsamānabuddhān paryupāsya mahāyāne 'vabodha utpadyata iti | kauśīdyāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | ye sukhāvatyāṃ praṇidhānaṃ kariṣyanti te tatropapatsyanta iti | vimalacandraprabhasya ca tathāgatasya nāmadheyagrahaṇamātreṇa niyato bhavaty unattarāyāṃ samyaksaṃbodhāv iti | alpamātrasaṃtuṣṭyāvarasya pratipakṣasaṃbhāṣā | yatra bhagavān kvacid dānādi vivarṇayati anyatra varṇitavān | rāgacaritasya cāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | yatra bhagavān buddhakṣetravibhūtiṃ varṇayati | mānacaritasyāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | yatra bhagavān kasyacid buddhasyādhikāṃ saṃpattiṃ varṇayati | kaukṛtyāvaraṇasya (msa 84) pratipakṣasaṃbhāṣā | ye buddhabodhisatveṣv akāraṃ kariṣyanti te sarve svargopagā bhaviṣyantīti | aniyatabhedasyāvaraṇasya pratipakṣasaṃbhāṣā | mahāśrāvakāṇāṃ buddhatve vyākaraṇadeśanā ekayānadeśanā ca | kṛtsnadhātupuṣṭiḥ sarvamahāyānādhiṣṭhānāya dhātupuṣṭis tadāvaraṇavigamāt sarvatra mahāyāne 'dhimuktilābhataḥ | dvayamukhatā samādhimukhatā dhāraṇīmukhatā ca | dṛṣṭe dharme dvividho 'nuśaṃsaḥ sāṃparāyike 'ṣṭavidhaḥ krameṇottarāuttaraviśeṣalābhād veditavyaḥ | deśanānuśaṃse ślokaḥ |

iti sugatirakhedavān kṛpāluḥ prathitayaśāḥ suvidhijñatām upetaḥ | bhavati sukathiko hi bodhisatvas tapati jane kathitair yathaiva sūryaḥ || amsa_12.24 ||

pañcabhiḥ kāraṇaiḥ sukathikatvaṃ | sūryavat pratapanaṃ cānuśaṃsaḥ | lokāvarjanato bahumatatvāt | pañca kāraṇāni sukathikatvasya yenāviparītaṃ darśayati abhīkṣṇaṃ nirāmiṣacitta ādeyavākyavineyānurūpaṃ ca |

mahāyānasūtrālaṃkāre deśanādhikāro dvādaśaḥ

chapitre xiii trayodaśo 'dhikāraḥ

pratipattivibhāge ṣaṭ ślokāḥ |

dvedhā nairātmyam ājñāya dhīmān pudgaladharmayoḥ | dvayamithyātvasamyaktvaṃ vivarjyeta trayeṇa hi || amsa_13.1 ||

yathārtham ājñāya dharmamājñāya dharmānudharmapratipanno bhavati sāmīcīpratipanno 'nudharmacārī tatsaṃdarśayati | tatra dvidhā pudgaladharmanairātmyajñānaṃ grāhyagrāhakābhāvataḥ | dvayamithyātvasamyaktvaṃ vivarjyaṃ trayaṃ | abhāve ca śūnyatāsamādhiḥ parikalpitasya svabhāvasya | bhāve cāpraṇihitānimittau paratantraniṣpannayoḥ svabhāvayoḥ | (msa 85) etat samādhitrayaṃ laukikaṃ na mithyātvaṃ lokottarajñānāvāhanāt | na samyaktvam alokottaratvāt |

arthajñaḥ sarvadharmāṇāṃ vetti kolasamānatāṃ | śrutatuṣṭiprahāṇāya dharmajñas tena kathyate || amsa_13.2 ||

evam arthajñaḥ sarvadharmāṇāṃ sūtrādīnāṃ kolopamatāṃ jānāti | śrutamātrasaṃtuṣṭiprahāṇāya tena dharmajño bhavati |

pārthagjanena jñānena pratividhya dvayaṃ tathā | tajjñānapariniṣpattāv anudharmaṃ prapadyate || amsa_13.3 ||

etena dvividhena pārthagjanenārthadharmajñānena dvayaṃ nairātmyabhāvaṃ pratividhya yathākramaṃ tasya jñānasya pariniṣpattyarthaṃ pratipadyate | evam anudharmaṃ pratipadyate |

tato jñānaṃ sa labhate lokottaramanuttaraṃ | ādibhūmau samaṃ sarvair bodhisatvais tadātmabhiḥ || amsa_13.4 ||

tato jñānaṃ sa labhate lokottaramanuttaram iti | viśiṣṭatarayānābhāvāt | ādibhūmau pramuditāyāṃ bhūmau samaṃ sarvair bodhisatvais tadātmabhir iti tadbhūmikair evaṃ sāmīcīpratipanno bhavati tadbhūmikabodhisatvasamatayā |

kṛtvā darśanajñeyānāṃ heyānāṃ kleśānāṃ sarvasaṃkṣayam | jñeyāvaraṇajñānāya hānāya bhavanāyāṃ prayujyate || amsa_13.5 ||

śloko gatārthaḥ |

vyavasthānāvikalpena jñānena sahacāriṇā | anudharmaṃ caraty evaṃ pariśiṣṭāsu bhūmiṣu || amsa_13.6 ||

śeṣeṇānudharmacāritvaṃ darśayati | vyavasthānāvikalpenāti bhūmivyavasthānajñānenāvikalpena (msa 86) ca | sahacāriṇety anusaṃbaddhacāriṇā anyonyanairantaryeṇa | etena ślokadvayenānudharmacāritvaṃ darśitaṃ | pratipattāv apramādakriyāyāṃ catvāraḥ ślokāḥ |

sulābho 'tha svadhiṣṭhānaḥ subhūmiḥ susahāyakaḥ | suyogo guṇavān deśo yatra dhīmān prapadyate || amsa_13.7 ||

caturbhiś cakrair apramādakriyāṃ darśayati pratirūpadeśavāsādibhiḥ | tatrānena ślokena pratirūpadeśavāsaṃ darśayati | sulābhaś cīvarapiṇḍapātādīnāṃ jīvitapariṣkārāṇām akṛcchena lābhāt | svadhiṣṭhāno durjanair dasyuprabhṛtibhir anadhiṣṭhitatvāt | subhūmir ārogyabhūmitvāt | susahāyakaḥ sabhāgaśīladṛṣṭisahāyakatvāt | suyogo divālpākīrṇābhilāpakatvāt rātrau cālpaśabdādikatvāt |

bahuśruto dṛṣṭasatyo vāgmī samanukampakaḥ | akhinno bodhisatvaś ca jñeyaḥ satpurūṣo mahān || amsa_13.8 ||

anena dvitīyena satpuruṣaṃ darśayati | āgamādhigamavākkaraṇanirāmiṣacittākilāsitvaguṇayogāt |

svālambanā susaṃbhārā susaṃstabdhā subhāvanaiva deśitā | suniryāṇaprayogā cātmasamyakpradhānatā || amsa_13.9 ||

anena tṛtīyena yoniśomanaskārasaṃgṛhītāmātmanaḥ samyakpraṇidhānatāṃ darśayati | saddharmālambanatayā susaṃbhṛtasaṃbhāratayā śamathādinimittānāṃ kālena kālaṃ bhāvanātayā alpamātrāsaṃtuṣṭitayā satyuttarakaraṇīye sātatyasatkṛtyaprayogatayā ca |

rateḥ kṣaṇopapatteś ca ārogyasyāpi kāraṇaṃ | samādher vicayasyāpi pūrve hi kṛtapuṇyatā || amsa_13.10 ||

anena caturthena pūrvakṛtapuṇyatāṃ pañcavidhena hetutvena darśayati | ratihetutvena yataḥ pratirūpadaśavāse 'bhiramate | kṣaṇaupapattihetutvena yataḥ satpuruṣāyāśrayaṃ (msa 87) labhate | ārogyasamādhiprajñāhetutvena ca yata ātmanaḥ samyakpraṇidhānaṃ saṃpadyate | kleśata eva kleśaniḥsaraṇe ślokās trayaḥ |

dharmadhātuvinirmukto yasmād dharmo na vidyate | tasmād rāgādayas teṣāṃ buddhair niḥsaraṇaṃ matāḥ || amsa_13.11 ||

yad uktaṃ bhagavatā | nāham anyatra rāgād rāgasya niḥsaraṇaṃ vadāmy evaṃ dveṣān mohād iti | tatrābhisaṃdhiṃ darśayati | yasmād dharmadhātuvinirmukto dharmo nāsti dharmatāvyatirekeṇa dharmābhāvāt | tasmād rāgādidharmatāpi rāgādyākhyāṃ labhate sa ca niḥsaraṇaṃ rāgādīnām ity evaṃ tatrābhisaṃdhir veditavyaḥ |

dharmadhātuvinirmukto yasmād dharmo na vidyate | tasmāt saṃkleśanirdeśe sa saṃvid dhīmatāṃ mataḥ || amsa_13.12 ||

yad uktaṃ | avidyā ca bodhiś caikam iti | tatrāpi sakleśanirdeśe sa evābhisaṃdhiḥ | avidyā bodhidharmatā syāt tad upacārāt |

yatas tān eva rāgādīn yoniśaḥ pratipadyate | tato vimucyate tebhyas tenaiṣāṃ niḥsṛtis tataḥ || amsa_13.13 ||

tān eva rāgādīn yoniśaḥ pratipadyamānas tebhyo vimucyate tasmāt parijñātās ta eva teṣāṃ niḥsaraṇaṃ bhavatīty ayam atrābhisaṃdhiḥ | śrāvakapratyekabuddhamanasikāraparivarjane ślokadvayaṃ |

na khalu jinasutānāṃ bādhakaṃ duḥkhamugraṃ narakabhavanavāsaiḥ satvahetoḥ kathaṃcit | śamabhavaguṇadoṣapreritā hīnayāne vividhaśubhavikalpā bādhakā dhīmatāṃ tu || amsa_13.14 ||

na khalu narakavāso dhīmatāṃ sarvakālaṃ vimalavipulabodherantarāyaṃ karoti | svahitaparamaśītas tvanyayāne vikalpaḥ paramasukhavihāre 'pyantarāyaṃ karoti || amsa_13.15 ||

anayoḥ ślokayor ekasya dvitīyaḥ sādhakaḥ | ubhau gatārtho | niḥsvabhāvatāprakṛtipariśuddhitrāsapratiṣedhe catvāraḥ ślokāḥ |

dharmābhāvopalabdhiś ca niḥsaṃkleśaviśuddhitā | māyādisadṛśī jñeyā ākāśasadṛśī tathā || amsa_13.16 ||

yathaiva citre vidhivadvicitrite natonnataṃ nasti ca dṛśyate 'tha ca | abhūtakalpe 'pi tathaiva sarvathā dvayaṃ sadā nasti ca dṛśyate 'the ca || amsa_13.17 ||

yathaiva toye lutiṭite prasādite na jāyate sā punar acchatānyataḥ | malāpakarṣas tu sa tatra kevalaḥ svacittaśuddhau vidhir eṣa eva hi || amsa_13.18 ||

mataṃ ca cittaṃ prakṛtiprabhāsvaraṃ sadā tadāgantukadoṣadūṣitaṃ | na dharmatācittamṛte 'nyacetasaḥ prabhāsvaratvaṃ prakṛtau vidhīyate || amsa_13.19 ||

dharmābhāvaś ca dharmopalabdhiś ceti trāsasthānaṃ niḥsaṃkleśatā ca dharmadhātoḥ prakṛtyā viśuddhatā ca paścād iti trāsasthānaṃ bālānāṃ | tadyathākramaṃ māyādisādṛśyenākāśasādṛśyena ca prasādhayaṃs tatas trāsaṃ pratiṣedhayati | tathā citre natonnatasādṛśyena lutitaprasāditatoyasādṛśyena ca yathākramaṃ | caturthena ślokena toyasādharmyaṃ citte pratipādayati | yathā toyaṃ prakṛtyā prasannam āgantukena tu kāluṣyeṇa lutitaṃ bhavaty evaṃ cittaṃ prakṛtyā prabhāsvaraṃ matam āgantukais tu doṣair dūṣitam iti | na ca dharmatācittād ṛte 'nyasya cetasaḥ paratantralakṣaṇasya prakṛtiprabhāsvaratvaṃ vidhīyate | tasmāc cittatathataivātra cittaṃ veditavyaṃ | rāgajāpattipratiṣedhe catvāraḥ ślokāḥ |

bodhisatvasya satveṣu prema majjagataṃ mahat | yathaikaputrake tasmāt sadā hitakaraṃ matam || amsa_13.20 ||

satveṣu hitakāritvān naity āpattiṃ sa rāgajāṃ | dveṣo virudyate tvasya sarvasatveṣu satpathā || amsa_13.21 ||

yathā kapotī svasutātivatsalā svabhāvakāṃs tān upaguhya tiṣṭhati | tathāvidhāyaṃ pratigho virudhyate suteṣu tadvat sakṛpe 'pi dehiṣu || amsa_13.22 ||

maitrī yataḥ pratighacittam ato viruddhaṃ śāntir yato vyasanacittam ato viruddhaṃ | artho yato nikṛticittam ato viruddhaṃ lhādo yataḥ pratibhayaṃ na ca tato viruddhaṃ || amsa_13.23 ||

yat satveṣu bodhisatvasya prema so 'ca rāgo 'bhipretas tatkṛtām āpattiṃ teṣāṃ pratiṣedhayati | satvahitakriyāhetutvāt | kapotīm udāharati tadbahurāgatvāt apatyasnehādhimātratayā sakṛpe bodhisatve dehiṣu satveṣu pratigho virudhyate | bodhisatvānāṃ satveṣu maitrī bhavati vyasanaśāntiḥ arthadānaṃ hlādaś ca prītyutpādāt | yata ime maitryādayas tata eva pratighacittaṃ viruddhaṃ | tatpūrvakāṇi ca vyasanacittādīni | pratipattibhede pañca ślokāḥ |

yathāturaḥ subhaiṣajye saṃsāre pratipadyate | āture ca yathā vaidyaḥ satveṣu pratipadyate || amsa_13.24 ||

aniṣpanne yathā ceṭe svātmani pratipadyate | vaṇigyathā punaḥ puṇye kāmeṣu pratipadyate || amsa_13.25 ||

yathaiva rajako vastre karmaṇe pratipadyate | pitā yathā sute bāle satvāheṭhe prapadyate || amsa_13.26 ||

agnyarthī vādharāraṇyāṃ sātatye pratipadyate | vaiśvāsiko vāniṣpanne adhicitte prapadyate || amsa_13.27 ||

māyākāra iva jñeye prajñayā pratipadyate | pratipattiryathā yasmin bodhisatvasya sā matā || amsa_13.28 ||

yathā yasmin pratipadyate tad abhidyotayati | yatheti subhaiṣajyādiṣv ivāturādayaḥ | yatreti saṃsārādiṣu pratisaṃkhyāya saṃsāraniṣevaṇāt | kāruṇyena kleśāturasatvāparityāgāt | svapraṇihitatvacittakaraṇāt | dānādipāramitābhiś ca yathākramaṃ bhogavṛddhinayanāt | kāyādikarmapariśodhanāt | satvāpakārākopāt | kuśalabhāvanānirantarābhiyogāt | samādhyanāsvādanāt | jñeyāviparyāsāc ca | pratipattitrimaṇḍalapariśuddhau ślokaḥ |

iti satatam udārayuktavīryo dvayaparipācanaśodhane suyuktaḥ | paramavimalanirvikalpabuddhyā vrajati sa siddhim anuttamāṃ krameṇa || amsa_13.29 ||

iti nirvikalpena dharmanairātmyajñānena pratipattuḥ pratipattavyasya pratipatteś cāvikalpanā trimaṇḍalapariśuddhir veditavyā | dvayaparipācanaśodhaneṣu yukta iti satvānām ātmanaś ca |

mahāyānasūtrālaṃkāre pratipattyadhikāras trayodaśaḥ

chapitre xiv caturdaśo 'dhikāraḥ

avavādānuśāsanīvibhāge ślokā ekapañcāśat |

kalpāsaṃkhyeyaniryāto hy adhimuktiṃ vivardhayan | saṃpūrṇaḥ kuśalair dharmaiḥ sāgaro vāribhiryathā || amsa_14.1 ||

adhimuktiṃ vivardhayann ity adhimātrāvasthānayanāt | śeṣaṃ gatārthaḥ |

tathā saṃbhṛtasaṃbhāro hy ādiśuddhau jinātmajaḥ | suvijñaḥ kalpacittaś ca bhāvanāyāṃ prayujyate || amsa_14.2 ||

ādiśuddho bodhisatvasaṃvarapariśodhanān mahāyāne dṛṣṭiṛjjukaraṇāc cāviparītārthagrahaṇataḥ | suvijño bahuśrutatvāt | kalpacitto vinivaraṇatvāt |

dharmasrotasi buddhebhyo 'vavādaṃ labhate tadā | vipulaṃ śamathajñānavaipulyagamanāya hi || amsa_14.3 ||

śloko gatārthaḥ |

tataḥ sūtrādike dharme so 'dvayārthavibhāvake | sūtrādināmni bandhīyāc cittaṃ prathamato yatiḥ || amsa_14.4 ||

tataḥ padaprabhedeṣu vicared anupūrvaśaḥ | vicārayet tadarthāṃś ca pratyātmayoniśaś ca saḥ || amsa_14.5 ||

avadhṛtya ca tān arthān dharme saṃkalayet punaḥ | tataḥ kuryāt samāśastiṃ tadarthādhigamāya saḥ || amsa_14.6 ||

sūtrageyādike dharme yatsūtrādināma daśabhūmikam ity evamādi tatra cittaṃ prathamato badhnīyāt | ebhis tribhiḥ ślokaiḥ ṣaṭ cittāny upadiṣṭāni | mūlacittam anucaracittaṃ vicāraṇācittam avadhāraṇācittaṃ saṃkalanacittam āśāsticittaṃ ca | tatra mūlacittaṃ yatsūtrādīnāṃ dharmāṇāṃ nāmālambanaṃ | avavādaṃ śrutvā svayaṃ vā kalpayitvā | tadyathā 'nityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmyaṃ ca yoniśo na cety ādi | anucaracittaṃ yena sūtrādīnāṃ nāmata ālambitānāṃ padaprabhedam anugacchati | vicāraṇācittaṃ yenārthaṃ vyañjanaṃ ca vicārayati | tatrārthaṃ caturbhir ākārair vicārayati gaṇanayā tulanayā mīmāṃsayā pratyavekṣaṇayā ca | tatra gaṇanā saṃgrahaṇaṃ tadyathā rūpaṃ daśāyatanāny ekasya ca pradeśo vedanā ṣaḍ vedanākāyā ity evam ādi | tulanā saṃkhyāvato dharmasya śamalakṣagrahaṇam anādhyāropān apavādataḥ | mīmāṃsā pramāṇaparīkṣā | pratyavekṣaṇā | gaṇitatulitamīmāṃsitasyārthasyāvalokanaṃ | vyañjanaṃ dvābhyām ākārābhyāṃ vicārayati | sārthatathā ca samastānāṃ vyañjanānāṃ nirarthatayā ca vyastānāṃ | avadhāraṇācittaṃ yena yathānucaritaṃ vicāritaṃ vā tannimittam avadhārayati | saṃkalanacittaṃ tadyathā vicāritam arthaṃ mūlacitte saṃkṣipya paripiṇḍitākāraṃ vartate | āśāsticittaṃ yadarthaṃ prayukto bhavati samā tatparipūryarthaṃ vā śrāmaṇyaphalārthaṃ vā bhūmipraveśārthaṃ vā viśeṣagamanārthaṃ vā tacchandasahagataṃ vartate | cittam eva hy ālambanapratibhāsaṃ vartate na cittād anyad ālambanam astīti jānato vā cittamātram ajānato vā cittam evālambanaṃ nānyat | iti ṣaḍvidhaṃ cittam ālambanaṃ vyavasthāpyate |

eṣeta pratyavekṣeta manojalpaiḥ prabandhataḥ | nirjalpaikarasaiś cāpi manaskārair vicārayet || amsa_14.7 ||

jñeyaḥ śamathamārgo 'sya dharmanāma ca piṇḍitaṃ | jñeyo vipaśyanāmārgas tadarthānāṃ vicāraṇā || amsa_14.8 ||

yuganaddhaś ca vijñeyo mārgas tatpiṇḍitaṃ punaḥ | līnaṃ cittasya gṛhṇīyād uddhataṃ śamayet punaḥ || amsa_14.9 ||

śamaprāptam upekṣeta tasminn ālambane punaḥ | sātatyenātha satkṛtya sarvasmin yojayet punaḥ || amsa_14.10 ||

ebhiś caturbhiḥ ślokair ekādaśa manaskārā upadiṣṭāḥ | savitarkaḥ savicāraḥ | avitarko vicāramātraḥ | avitarko 'vicāraḥ | śamathamanaskāraḥ | vipaśyanāmanaskāraḥ | (msa 92) yuganaddhamanaskāraḥ | śamathanimittamanaskāraḥ | upekṣānimittamanaskāraḥ | sātatyamanaskāraḥ | satkṛtyamanaskāraś ca |

nibadhyālambane cittaṃ tatpravedhaṃ na vikṣipet | avagamyāśu vikṣepaṃ tasmin pratiharet punaḥ || amsa_14.11 ||

pratyātmaṃ saṃkṣipec cittam upary upari buddhimān | tataś ca ramayec cittaṃ samādhau guṇadarśanāt || amsa_14.12 ||

aratiṃ śamayet tasmin vikṣepadoṣadarśanāt | abhidhyā daurmanasyādīn vyutthitān śamayet tathā || amsa_14.13 ||

tataś ca sābhisaṃskārāṃ citte svarasavāhitāṃ | labhetānabhisaṃskārānrāṃ tadabhyāsāt punar yatiḥ || amsa_14.14 ||

ebhiś caturbhiḥ ślokair navākārayā cittasthityā sthityupāya upadiṣṭaḥ | cittaṃ sthāpayati saṃsthāpayati avasthāpayati upasthāpayati damayati śamayati vyupaśamayaty ekotīkaroti cittaṃ samādadhātīti navākārāḥ |

tataḥ sa tanukāṃ labdhvā praśrabdhiṃ kāyacetasoḥ | vijñeyaḥ samanaskāraḥ punas tāns tāṃ sa vivardhayan || amsa_14.15 ||

vṛddhidūraṃgamatvena maulī sa labhate sthitiṃ | tāṃ śodhayann abhijñārtham eti karmaṇyatāṃ parāṃ || amsa_14.16 ||

dhyāne 'bhijñābhinirhārāl lokadhātūn sa gacchati | pūjārtham aprameyāṇāṃ buddhāyāṃ śravaṇāya ca || amsa_14.17 ||

aprameyān upāsyāsau buddhān kalpair ameyagaiḥ | karmaṇyatāṃ parām eti cetasas tadupāsanāt || amsa_14.18 ||

eti karmaṇyatāṃ parāṃ dhyāne iti saṃbandhanīyaṃ | kalpair ameyagair ity aprameyasaṃkhyāgataiḥ | śeṣam eṣāṃ ślokānāṃ gatārthaṃ |

tato 'nuśaṃsān labhate pañca śuddhaiḥ sa pūrvagān | viśuddhibhājanatvaṃ ca tato yāti niruttaraṃ || amsa_14.19 ||

kṛtsnādau svalpadauṣṭhulya kāyo hi dravate 'sya pratikṣaṇaṃ | āpūryate ca praśrabdhyā kāyacittaṃ samantataḥ || amsa_14.20 ||

aparicchinnam ābhāsaṃ dharmāṇāṃ vetti sarvataḥ | akalpitāni saṃśuddhau nimittāni prapaśyati || amsa_14.21 ||

prapūrau ca viśuddhau ca dharmakāyasya sarvathā | karoti satataṃ dhīmān evaṃ hetuparigrahaṃ || amsa_14.22 ||

tataḥ śuddheḥ pūrvaṃgamān pañcānuśaṃsān labhate | śuddher iti śuddhyāśayabhūmeḥ | teṣāṃ ca lābhādviśuddhibhājanatvaṃ prāpnoti | niruttaraṃ yānānantaryāt | prapūrau ca viśuddhau ca dharmakāyasyeti daśamyāṃ bhūmau paripūri rbuddhabhūmau viśuddhiḥ | eteṣāṃ pañcānām anuśaṃsānāṃ trayaḥ śamathapakṣā dvau vipaśyanāpakṣau veditavyau | ato yāval laukikaḥ samudāgamaḥ |

tataś cāsau tathābhūto bodhisatvaḥ samāhitaḥ | manojalpād vinirmuktān sarvārthān na prapaśyati || amsa_14.23 ||

dharmalokasya vṛddhyarthaṃ vīryam ārabhate dṛḍhaṃ | dharmālokavivṛdhdyā ca cittamātre 'vatiṣṭhate || amsa_14.24 ||

sarvārthapratibhāsatvaṃ tataś citte prapaśyati | prahīno grāhyanivikṣepas tadā tasya bhavaty asau || amsa_14.25 ||

tato grāhakavikṣepaḥ kevalo 'syāvaśiṣyate | ānantaryasamādhiṃ ca spṛśaty āśu tadā punaḥ || amsa_14.26 ||

ata ūrdhvaṃ nirvedhabhāgīyāni | tathābhūto bodhisatvaḥ samāhitacitto manojalpād vinirmuktān sarvadharmān na paśyati svalakṣaṇasāmānyalakṣaṇākhyān manojalpamātram eva khyāti | sāsyoṣmagatāvasthā | ayaṃ sa āloko yam adhikṛtyoktaṃ kṣāranadyām | āloka iti dharmanidhyānakṣānter etad adhivacanam iti | sa tasyaiva dharmālokasya vivṛddhyartham āsthitakriyayā dṛḍhaṃ vīryam ārabhate | sāsya mūrdhāvasthā dharmālokavivṛddhyā ca cittamātre 'vatiṣṭhate | cittam etad iti prativedhāt | tataś citta eva sarvārthapratibhāsatvaṃ paśyati | na cittād anyam arthaṃ | tadā cāsya grāhyavikṣepaḥ prahīno bhavati | grāhakavikṣepaḥ kevalo 'vaśiṣyate | sāsya kṣāntyavasthā | tadā ca kṣipram ānantaryasamādhiṃ spṛśati | sāsya laukikāgradharmāvasthā | kena kāraṇena sa ānantarya ucyate |

yato grāhakavikṣepo hīyate tadanantaraṃ | jñeyāny uṣmagatādīni etāni hi yathākramaṃ || amsa_14.27 ||

ity etāny uṣmagatādīni nirvedhabhāgīyāni |

dvayagrāhavisaṃyuktaṃ lokottaram anuttaraṃ | nirvikalpaṃ malāpetaṃ jñānaṃ sa labhate punaḥ || amsa_14.28 ||

ataḥ pareṇa darśanamārgāvasthā | dvayagrāhavisaṃyuktaṃ grāhyagrāhagrāhakagrāhavisaṃyogāt | anuttaraṃ yānānantaryeṇa | nirvikalpaṃ grāhyagrāhakavikalpavisaṃyogāt | malāpetaṃ darśanajñeyakleśaprahāṇāt | etena virajo vigatamalam ity uktaṃ bhavati |

sāsyāśrayaparāvṛttiḥ prathamā bhūmir iṣyate | ameyaiś cāsya sā kalpaiḥ suviśuddhiṃ nigacchati || amsa_14.29 ||

śloko gatārthaḥ |

dharmadhātoś ca samatāṃ pratividhya punas tadā | sarvasatveṣu labhate sadātmasamacittatāṃ || amsa_14.30 ||

nirātmatāyāṃ duḥkhārthe kṛtye niḥpratikarmaṇi | satveṣu samacitto 'sau yathānye 'pi jinātmajāḥ || amsa_14.31 ||

dharmanairātmyena ca dharmasamatāṃ pratividhya sarvasatveṣu sadā ātmasamacittatāṃ pratilabhate | pañcavidhayā samatayā | nairātmyasamatayā duḥkhasamatayā svaparasaṃtāneṣu nairātmyaduḥkhatayor aviśeṣāt | kṛtyasamatayā svaparaduḥkhaprahāṇakāmatāsāmānyāt | niṣpratikārasamatayā | ātmana iva parataḥ pratikārānabhinandanāt | tadanyabodhisatvasamatayā ca yathā tair abhisamitaṃ tathābhisamayāt |

traidhātukātmasaṃskārānabhūtaparikalpataḥ | jñānena suviśuddhena advayārthena paśyati || amsa_14.32 ||

sa traidhātukātmasaṃskārān abhūtaparikalpanāmātrān paśyati | suviśuddhena jñānena lokottaratvāt |

tadabhāvasya bhāvaṃ ca vimuktaṃ dṛṣṭihāyibhiḥ | labdhvā darśanamārgo hi tadā tena nirūcyate || amsa_14.33 ||

tasya grāhyagrāhakābhāvasya bhāvaṃ dharmadhātūn darśanaprahātavyaiḥ kleśair vimuktaṃ paśyati |

abhāvaśūnyatāṃ jñātvā tathā bhāvasya śūnyatāṃ | prakṛtyā śūnyatāṃ jñātvā śūnyajña iti kathyate || amsa_14.34 ||

sa ca bodhisatvaḥ śūnyajña ity ucyate | trividhiśūnyatājñānāt | abhāvaśūnyatā parikalpitaḥ svabhāvaḥ svena lakṣaṇenābhāvāt | tathā bhāvasya śūnyatā paratantrasya sa hi na tathābhāvo yathā kalpyate svena lakṣaṇena bhāvaḥ | prakṛtiśūnyatā pariniṣpannaḥ svabhāvaḥ śūnyatāsvabhāvatvāt |

animittapadaṃ jñeyaṃ vikalpānāṃ ca saṃkṣayaḥ | abhūtaparikalpaś ca tadapraṇihitasya hi || amsa_14.35 ||

animittapadaṃ jñeyaṃ vikalpānāṃ ca saṃkṣayaḥ | abhūtaparikalpas tadapraṇidhānasya padam ālambanam ity arthaḥ |

tena darśanamārgeṇa saha lābhaḥ sadā mataḥ | sarveṣāṃ bodhipakṣāṇāṃ vicitrāṇāṃ jinātmaje || amsa_14.36 ||

tena darśanamārgeṇa saha bodhisatvasya sarveṣāṃ bodhipakṣāṇāṃ dharmāṇāṃ lābho veditavyaḥ smṛtyupasthānādīnāṃ |

saṃskāramātraṃ jagad etya buddhyā nirātmakaṃ duḥkhivirūḍhimātraṃ | vihāya yānarthamayātmadṛṣṭiḥ mahātmadṛṣṭiṃ śrayate mahārthāṃ || amsa_14.37 ||

vinātmadṛṣṭyā ya ihātmadṛṣṭir vināpi duḥkhena suduḥkhitaś ca | sarvārthakartā na ca kārakāṅkṣī yathātmanaḥ svātmahitāni kṛtvā || amsa_14.38 ||

yo muktacittaḥ parayā vimuktyā baddhaś ca gāḍhāyatabandhanena | duḥkhasya paryantam apaśyamānaḥ prayujyate caiva karoti caiva || amsa_14.39 ||

svaṃ duḥkham udvoḍhum ihāsamartho lokaḥ kutaḥ piṇḍitam anyaduḥkhaṃ | janmaikam ālokayate gataṃ tvacinto viparyayāt tasya tu bodhisatvaḥ || amsa_14.40 ||

yatprema yā vatsalatā prayogaḥ satveṣv akhedaś ca jinātmajānāṃ | āścaryam etat paramaṃ bhaveṣu na caiva satvātmasamān abhāvāt || amsa_14.41 ||

ebhiḥ pañcabhiḥ ślokair darśanamārgalābhino bodhisatvasya māhātmyodbhāvanaṃ | anarthamayātmadṛṣṭir yā kliṣṭā satkāyadṛṣṭiḥ | mahātmadṛṣṭir iti mahārthā yā sarvasatveṣv ātmasamacittalābhātmadṛṣṭiḥ | sā hi sarvasatvārthakriyāhetutvāt mahārthā | vinātmadṛṣṭyā anarthamayyātmadṛṣṭir mahārthā yā vināpi duḥkhena svasaṃtānajena suduḥkhitā sarvasatvasaṃtānajena | yo vimuktacitto darśanaprahātavyebhyaḥ parayā vimuktyānuttareṇa yānena | baddhaś ca gāḍhāyatabandhanena sarvasatvasāṃntāniṃkena (msa 96) duḥkhasya paryantaṃ na paśyati svadhātor anantatvād ākāśavat prayujyate ca duḥkhasyāntakriyāyai satvānāṃ karoti caiva tām aprameyāṇāṃ satvānāṃ | viparyayāt tasya tu bodhisatvaḥ sa hi saṃpiṇḍitasarvasatvaduḥkhaṃ yāval lokagatam udvoḍhuṃ samarthaḥ | yā satveṣu bodhisatvasya priyatā yā ca hitasukhaiṣitā yaś ca tadarthaṃ prayogo yaś cittaprayuktasyākheda etat sarvam āścaryaṃ paramaṃ lokeṣu | na caivāścaryaṃ satvānām ātmasamānatvāt |

tato 'sau bhāvanāmārge pariśiṣṭāsu bhūmiṣu | jñānasya dvividhasyeha bhāvanāyai prayujyate || amsa_14.42 ||

nivirkalpaṃ ca tajjñānaṃ buddhadharmaviśodhakaṃ | anyad yathāvyavasthānaṃ satvānāṃ paripācakaṃ || amsa_14.43 ||

bhāvanāyāś ca niryāṇaṃ dvayasaṃkhyeyasamāptitaḥ | paścimāṃ bhāvanām etya bodhisatvau 'bhiṣiktakaḥ || amsa_14.44 ||

vajropamaṃ samādhānaṃ vikalpābhedyam etya ca | niṣṭhāśrayaparāvṛttiṃ sarvāvaraṇanirmalāṃ || amsa_14.45 ||

sarvākārajñatāṃ caiva labhate 'nuttaraṃ padaṃ | yatra sthaḥ sarvasatvānāṃ hitāya pratipadyate || amsa_14.46 ||

ebhir bhāvanāmārgaḥ paridīpitaḥ | dvividhaṃ jñānaṃ | nirvikalpaṃ ca yenātmano buddhadharmāṇ viśodhayati | yathāvyavasthānaṃ ca lokottarapṛṣṭhalabdhaṃ laukikaṃ yena satvān paripācayati | asaṃkhyeyadvayasya samāptau paścimāṃ bhāvanām āgamyāvasānagatām abhiṣikto vajropamaṃ samādhiṃ labhate | vikalpānuśayābhedyārthena vajropamaḥ | tato niṣṭhāgatām āśrayaparāvṛttiṃ labhate sarvakleśajñeyāvaraṇanirmalāṃ | sarvākārajñatāṃ cānuttarapadaṃ yatrastho yāvat saṃsāram abhisaṃbodhinirvāṇasaṃdarśanādibhiḥ satvānāṃ hitāya pratipadyate |

kathaṃ tathā durlabhadarśane munau bhaven mahārthaṃ na hi nityadarśanaṃ | bhṛśaṃ samāpyāyitacetasaḥ sadā prasādavegair asamaśravodbhavaiḥ || amsa_14.47 ||

apracodyamānaḥ satataṃ ca saṃmukhaṃ tathāgatair dharmasumukhe vyavasthitaḥ | nigṛhya keśeṣv iva doṣagahvarāt nikṛṣya bodhau sa balān niveśyate || amsa_14.48 ||

sa sarvalokaṃ suviśuddhadarśanair akalpabodhair abhibhūya sarvathā | mahāndhakāraṃ vidhamayya bhāsate jaganmahāditya ivātyudārataḥ || amsa_14.49 ||

ebhis tribhiḥ ślokair avavādamāhātmyaṃ darśayati | yo hi dharmamukhaśrotasy avavādaṃ labhate tasya nityaṃ buddhadarśanaṃ bhavati | tataś cāsamaṃ dharmaśravaṇaṃ | yato 'syātyarthaṃ prasādaḥ prasādavegair āpyāyitacetasas tannityadarśanaṃ buddhānāṃ mahārthaṃ bhavati | śeṣaṃ gatārthaṃ |

buddhāḥ samyakpraśaṃsāṃ vidadhati satataṃ svārthasamyakprayukte nindām īrṣyāprayukte sthitivicayapare cāntarāyānukūlān | dharmān sarvaprakārān vidhivad iha jinā darśayanty agrasatve yān varjyāsevya yoge bhavati vipulatā saugate śāsane 'smim || amsa_14.50 ||

caturvidhām anuśāsanīm etena ślokena darśayati | adhiśīlam adhikṛtya samyaksvārthaprayukte bodhisatve praśaṃsāvidhānataḥ | adhicittam adhiprajñaṃ cādhikṛtya sthitivicayapare tadantarāyāṇāṃ tadanukūlānāṃ ca sarvaprakārāṇāṃ dharmāṇāṃ deśanataḥ | yān varjyāsevyety antarāyān anukūlāṃś ca yathākramaṃ | yoga iti śamathavipaśyanābhāvanāyāṃ |

iti satataśubhācayaprapūrṇaḥ suvipulam etya sa cetasaḥ samādhiṃ | munisatatamahāvavādalabdho bhavati guṇārṇavapārago 'grasatvaḥ || amsa_14.51 ||

nigamaśloko gatārthaḥ |

mahāyānasūtrālaṃkāre avavādānuśāsanyadhikāraś caturdaśaḥ

chapitre xv pañcadaśo 'dhikāraḥ

uddānam adhimukter bahulatā dharmaparyeṣṭideśane | pratipattis tathā samyagavavādānuśāsanaṃ || amsa_15.1 ||

upāyasahitakarmavibhāge catvāraḥ ślokāḥ |

yathā pratiṣṭhā vanadehiparvatapravāhinīnāṃ pṛthivī samantataḥ | tathaiva dānādiśubhasya sarvato budheṣu karma trividhaṃ nirucyate || amsa_15.2 ||

anena ślokena samutthānopāyaṃ darśayati | sarvaprakārasya dānādiśubhasya pāramitābodhipakṣādikasya karmatrayasamutthitatvāt | budheṣv iti bodhisatveṣu | vanādigrahaṇam upabhojyāsthirasthiravastunidarśanārthaṃ |

suduṣkaraiḥ karmabhirudyatātmānāṃ vicitrarūpair bahukalpanirgataiḥ | na kāyavākcittamayasya karmaṇo jinātmajānāṃ bhavatīha saṃnatiḥ || amsa_15.3 ||

yathā viṣāc chastramahāśanād ripor nivārayed ātmahitaḥ svam āśrayaṃ | nihīnayānād vividhāj jinātmajo nivārayet karma tathā trayātmakaṃ || amsa_15.4 ||

ābhyāṃ ślokābhyāṃ vyutthānopāyaṃ darśayati | mahāyānakhedānyayānapātavyutthānād yathākramaṃ | saṃnatiḥ kheda ity arthaḥ | viṣādisādharmyaṃ hīnayānapratisaṃyuktasya karmaṇo hīnayānacittapariṇāmanāt mahāyāne kuśalamūlasamucchedanāt anutpannakuśalamūlānutpādāya | utpannakuśalamūlasya dhvaṃsanāt | buddhatvasaṃpatprāptivibandhanāc ca |

na karmiṇaḥ karma na karmaṇaḥ kriyāṃ sadāvikalpaḥ samudīkṣate tridhā | tato 'sya tatkarma viśuddhipāragaṃ bhavaty anantaṃ tadupāyasaṃgrahāt || amsa_15.5 ||

anena ślokena caturthena viśuddhyupāyaṃ karmaṇo darśayati | maṇḍalapariśuddhitaḥ kartṛkarmakriyāṇām anupalambhāt | anantam ity akṣayaṃ |

mahāyānasūtrālaṃkāre upāyasahitakarmādhikāraḥ pañcadaśaḥ

chapitre xvi ṣoḍaśo 'dhikāraḥ

pāramitāprabhedasaṃgrahe uddānaślokaḥ |

sāṃkhyātha tallakṣaṇam ānupūrvī niruktir abhyāsaguṇaś ca tāsāṃ | prabhedanaṃ saṃgrahaṇaṃ vipakṣo jñeyo guṇo 'nyonyaviniścayaś ca || amsa_16.1 ||

saṃkhyāvibhāge ṣaṭ ślokāḥ |

bhogātmabhāvasaṃpatparicārārambhasaṃpadabhyudayaḥ | kleśāvaśagatvam api ca kṛtyeṣu sadāviparyāsaḥ || amsa_16.2 ||

iti prathamaḥ | tatra catasṛbhiḥ pāramitābhiś caturvidho 'bhyudayaḥ | dānena bhogasaṃpat | śīlenātmabhāvasaṃpat | kṣāntyā paricārasaṃpat | tathā hi tadāsevanād āyatyād bahujanasupriyo bhavati | vīryeṇārambhasaṃpat sarvakarmāntasaṃpattitaḥ | pañcamyā kleśāvaśagatvaṃ dhyānena kleśaviṣkambhanāt | ṣaṣṭyā kṛtyeṣv aviparyāsaḥ sarvakāryayathābhūtaparijñānāt | ity abhyudayaḥ tatra cāsaṃkleśamaviparītakṛtyārambhaṃ cādhikṛtya ṣaṭ pāramitā vyavasthitāḥ |

satvārtheṣu suyuktas tyāgānupaghātamarṣaṇaiḥ kurute | sanidānasthitimuktyā ātmārthaṃ sarvathā carati || amsa_16.3 ||

iti dvitīyaḥ | satvārtheṣu samyakprayukto bodhisatvas tisṛbhir dānaśīlakṣāntipāramitābhir yathākramaṃ tyāgenānupaghātenāupaghātamarṣaṇena ca satvārthaṃ kurute | tisṛbhiḥ sanidānatayā cittasthityā vimuktyā ca sarvaprakāram ātmārthaṃ carati | vīryaṃ niśritya yathākramaṃ dhyānaprajñābhyāsamāhitasya cittasya samavadhānāt samāhitasya mocanāt | iti parārtham ātmārthaṃ cārabhya ṣaṭ pāramitāḥ |

avighātair aviheṭhair viheṭhasaṃmarṣaṇaiḥ kriyākhedaiḥ | āvarjanaiḥ sulapitaiḥ parārtha ātmārtha etasmāt || amsa_16.4 ||

iti tṛtīyaḥ | dānādibhirbodhisatvasya sakalaḥ parārtho bhavati | yathākrama pareṣām upakaraṇāvighātai | aviheṭhaiḥ viheṭhanāmarṣaṇaiḥ | sāhāyyakriyāsvakhedaiḥ ṛddhyādiprabhāvāvarjanaiḥ subhāṣitasulapitaiś ca saṃśayacchedanāt | etasmāt parārthāt bodhisatvasyātmārtho bhavati | parakāryasvakāryatvān mahābodhiprāptitaś ca | iti sakalaparārthādhikārāt ṣaṭ pāramitāḥ |

bhogeṣu cānabhiratis tīvrā gurutādvaye akhedaś ca | yogaś ca nirvikalpaḥ samas tam idam uttamaṃ yānaṃ || amsa_16.5 ||

iti caturthaḥ | dānena bodhisatvasya bhogeṣv abhiratir nirapekṣatvāt | śīlasamādānena bodhisatvaśikṣāsu tīvrā gurutā | kṣāntyā vīryeṇa cākhedo dvaye yathākramaṃ duḥkhe ca satvāsatvakṛte kuśalaprayoge ca | dhyānaprajñāyāṃ nirvikalpo (msa 100) yogaḥ śamathavipaśyanāsaṃgṛhītaḥ | etāvac ca samastamahāyānasaṃgrahādhikārāt ṣaṭ pāramitāḥ |

viṣayeṣv asaktimārgas tadāptivikṣepasaṃyameṣv aparaḥ | satvāvisṛjanavardhana āvaraṇaviśodhaneṣv aparaḥ || amsa_16.6 ||

iti pañcamaḥ | tatra dānaṃ viṣayeṣv asaktimārgas tyāgābhyāsena tatsaktivigamāt | śīlaṃ tadāptivikṣepasaṃyameṣu bhikṣusaṃvarasthasya viṣayāprāptaye sarvakarmāntavikṣepāṇām apravṛtteḥ | kṣāntiḥ satvānutsarge sarvopakāraduḥkhānudvegāt | vīryaṃ kuśalavivardhana ārabdhavīryasya tadvaddhigamanāt | dhyānaṃ prajñā cāvaraṇaviśodhaneṣu mārgas tābhyāṃ kleśajñeyāvaraṇaviśodhanāt | mārga ity upāyaḥ | evaṃ sarvakāramārgādhikārāt ṣaṭ pāramitāḥ |

śikṣātrayam adhikṛtya ca ṣaḍ pāramitā jinaiḥ samākhyātāḥ | ādyā tisro dvedhā antyadvayatas tisṛṣv ekā || amsa_16.7 ||

iti ṣaṣṭhaḥ | tatrādyā adhiśīlaṃ śikṣā tisraḥ pāramitāḥ sasaṃbhārasaparivāragrahaṇāt | dānena hi bhoganirapekṣaḥ śīlaṃ samādatte samāttaṃ ca kṣāntyā rakṣaty ākruṣṭāpratyākrośanādibhiḥ | dvidhety adhicittam adhiprajñaṃ ca śikṣā sā antena dvayena saṃgṛhītā yathākramaṃ dhyānena prajñayā ca | tisṛṣv api śikṣāsv ekā vīryapāramitā veditavyā | sarvāsāṃ vīryasahāyatvāt | lakṣaṇavibhāge ślokāḥ ṣaṭ |

dānaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena | sarvecchāparipūrakam api satvavipācakaṃ tredhā || amsa_16.8 ||

bodhisatvānāṃ dānaṃ caturvidhalakṣaṇaṃ | vipakṣahīnaṃ tātparyasya prahīṇatvāt | nirvikalpajñānasahagataṃ dharmanairātmyaprativedhayogāt sarvecchāparipūrakaṃ yo yad icchati tasmai tasya dānāt | satvaparipācakaṃ tredhā dānena satvān saṃgṛhya triṣu yāneṣu yathābhavyaniyojanāt |

śīlaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena | sarvecchāparipūrakam api satvavipācakaṃ tredhā || amsa_16.9 ||

kṣāntirvipakṣahīnā jñānena gatā ca nirvikalpena | sarvecchāparipūrā api satvavipācikā tredhā || amsa_16.10 ||

vīryaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nivikalpena | sarvecchāparipūrakam api satvāvipācakaṃ tredhā || amsa_16.11 ||

dhyānaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena | sarvecchāparipūrakam api satvavipācakaṃ tredhā || amsa_16.12 ||

prajñā vipakṣahīnā jñānena gatā ca nirvikalpena | sarvecchāparipūrā api satvavipācikā tredhā || amsa_16.13 ||

yathā dānalakṣaṇaṃ caturvidham evaṃ śīlādīnāṃ veditavyaṃ | eṣāṃ tu vipakṣā dauḥśīlyaṃ krodhaḥ kauśīdyaṃ vikṣepo dauṣprajñyaṃ yathākramaṃ | sarvecchāparipūrakatvaṃ śīlādibhiḥ pareṣāṃ sarvakāyavāksaṃyamāparādhamarṣaṇasāhāyyamanorathasaṃśayacchedanecchāparipūraṇāt | satvaparipācakatvaṃ śīlādibhir āvarjya triṣu yāneṣu paripācanāt | anukramavibhāge ślokaḥ |

pūrvottaraviśrayataś cotpattes tatkrameṇa nirdeśaḥ | hīnotkarṣasthānād audārikasūkṣmataś cāpi || amsa_16.14 ||

tribhiḥ kāraṇais teṣāṃ dānādīnāṃ krameṇa nirdeśaḥ | pūrvasaṃniśrayeṇottarasyotpatteḥ | bhoganirapekṣo hi śīlaṃ samātte śīlavān kṣamo bhavati kṣamāvān vīryam ārabhate ārabdhavīryaḥ samādhim utpādayati samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānāti | pūrvasya ca hīnatvāt uttarasyotkarṣasthānatvāt | hīnaṃ hi dānam utkṛṣṭaṃ śīlam evaṃ yāvad dhīnaṃ dhyānam utkṛṣṭā prajñeti | pūrvasya cāudārikatvād uttarasya sūkṣmatvāt | audārikaṃ hi dānaṃ supraveśatvāt sukaratvāc ca | sūkṣmaṃ śīlaṃ tato duṣpraveśatvād duṣkaratvāc ca | evaṃ yāvad audārikaṃ dhyānaṃ sūkṣmā prajñeti | nirvacanavibhāge ślokaḥ |

dāridyasyāpanayāc chaityasya ca lambhanāt kṣayāt kruddheḥ | varayogamanodhāraṇaparamāthajñānataś coktiḥ || amsa_16.15 ||

dāridryam apanayatīti dānaṃ | śaityaṃ lambhayatīti śīlaṃ tadvato viṣayanimittakleśaparidāhābhāvāt kṣayaḥ kruddher iti kṣāntis tayā krodhakṣayāt | vareṇa yojayatīti (msa 102) vīryaṃ kuśaladharmayojanāt | dhārayaty adhyātmaṃ mana iti dhyānaṃ | paramārtha jānāty anayeti prajñā | bhāvanāvibhāge ślokaḥ |

bhāvanopadhim āśritya manaskāraṃ tathāśayaṃ | upāyaṃ ca vibhutvaṃ ca sarvāsām eva kathyate || amsa_16.16 ||

pañcavidhā pāramitābhāvanā | upadhisaṃniśritā | tatropadhisaṃniśritā caturākārā hetusaṃniśritā yo gotrabalena pāramitāsu pratipattyabhyāsaḥ | vipākasaṃniśritā ya ātmabhāvasaṃpattibalena | praṇidhānasaṃniśritā yaḥ pūrvapraṇidhānabalena | pratisaṃkhyānasaṃniśritā yaḥ prajñābalena pāramitāsu pratipattyabhyāsaḥ | manasikārasaṃniśritā pāramitābhāvanā caturākārā | adhimuktimanaskāreṇa sarvapāramitāpratisaṃyuktaṃ sūtrāntam adhimucyamānasya | āsvādanāmanaskāreṇa labdhāḥ pāramitā āsvādayato guṇasaṃdarśayogena | anumodanāmanaskāreṇa sarvalokadhātuṣu sarvasatvānāṃ dānādikam anumodamānasya | abhinandanāmanaskāreṇātmanaḥ satvānāṃ cānāgataṃ pāramitāviśeṣam abhinandamānasya | āśayasaṃniśritā pāramitābhāvanā ṣaḍākārā | atṛptāśayena vipulāśayena muditā--āśayena upakārāśayena nirlepāśayena kalyāṇāśayena ca | tatra bodhisatvasya dāne 'tṛptāśayo yad bodhisatva ekasatvasyaikakṣaṇe gaṃgānadīvālukāsamān lokadhātūn saptaratnaparipūrṇān kṛtvā pratipādayet | gaṃgānadīvālikāsamāṃś cātmabhāvān | evaṃ ca pratikṣaṇaṃ gaṃgānadīvālikāsamān kalpān pratipādayet | yathā caikasya satvasyaivaṃ yāvān satvadhātur anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau paripācayitavyas tam anena paryāyeṇa pratipādayet | atṛpta eva bodhisatvasya dānāśaya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya dāne 'tṛptāśayaḥ | na ca bodhisatva evaṃrūpāṃ dānaparaṃparāṃ kṣaṇamātram api hāpayati | na vicchinattyā bodhimaṇḍaniṣadanād iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya dāne vipulāśaya iti | muditataraś ca bodhisatvo bhavati tān satvān dānena

tathānugṛhṇan | na tv eva te satvās tena dānenānugṛhyamāṇā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya dāne muditāśayaḥ | upakārakatarāṃś ca sa bodhisatvas tān satvān ātmanaḥ samanupaśyati | yeṣāṃ tathā dānenopakaroti nātmānaṃ | teṣām anuttarasamyaksaṃbodhyupastambhatām upādāya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ āśayaḥ | na ca bodhisatvaḥ satveṣu tathā vipulam api dānamayaṃ puṇyam abhisaṃskṛtya pratikāreṇa vā artho bhavati vipākena vā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya dānapāramitābhāvanāyāṃ nirlepāśayaḥ | yadbodhisatvas tathā vipulasyāpi (msa 103) dānaskandhasya vipākam satveṣv abhinandati nātmanaḥ | sarvasatvasādhāraṇaṃ ca kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya dānapāramitābhāvanāyāṃ kalyāṇāśayaḥ | tatra bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāyām atṛptāśayaḥ | yad bodhisatvo gaṃgānadīvālikāsameṣv ātmabhāveṣu gaṃgānadīvālikāsamakalpāyuṣpramāṇeṣu sarvāupakaraṇanirantaravighātī trisāhasramahāsāhasralokadhātāv agnipratipūrṇe caturvidham īryāpathaṃ kalpayann ekaṃ śīlapāramitākṣaṇaṃ yāvat prajñāpāramitākṣaṇaṃ bhāvayed etena paryāyeṇa yāvāṃś chīlaskandho yāvān ca prajñāsakandho yenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate śīlaskandhaṃ yāvat prajñāskandhaṃ bhāvayed atṛpta eva bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyām āśayo yāvat prajñāpāramitābhāvanāyām āśaya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyām atṛptāśayo yāvat prajñāpāramitābhāvanāyām āśayaḥ | yadbodhisatvāstāṃ

śīlapāramitābhāvanāparaṃparāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanā paraṃparāmā bodhimaṇḍaniṣadanān na sraṃsayati na vicchinatti iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāyāṃ vipulāśayaḥ | muditataraś ca bodhisatvo bhavati tayā śīlapāramitābhāvanayā yāvat prajñāpāramitābhāvanayā satvānanugṛhlan | na tv eva te satvā anugṛhyamāṇā iti | ya evaṃrūpa āśyo 'yaṃ bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāyāṃ muditāśayaḥ | upakārakatarāṃś ca bodhisatvastān satvānātmanaḥ samanupaśyati | yeṣāṃ tathā śīlapāramitābhāvanayā yāvat prajñāpāramitābhāvanayā upakaroti nātmānaṃ | teṣām anuttarasamyaksaṃbodhyupastambhatām upādāya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāyām upakārāśayaḥ | na ca bodhisatvastathā vipulam api śīlapāramitābhāvanāmayaṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāmayaṃ puṇyam abhisaṃskṛtya pratikāreṇa vārtho bhavati vipākena vā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāyāṃ nirlepāśayaḥ | tatra yad bodhisatva evaṃ śīlapāramitābhāvanāmayasya yāvat prajñāpāramitābhāvanāmayapuṇyaskandhasya vipākaṃ satveṣv evābhinandati nātmanaḥ | sarvasatvasādhāraṇaṃ ca kṛtvānuttarāyāṃ samyaksambodhau pariṇāmayatīti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisatvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvat prajñāpāramitābhāvanāyāṃ kalyāṇāśayaḥ | upāyasaṃniśritā bhāvanā tryākārā | nirvikalpena jñānena trimaṇḍalapariśuddhipratyavekṣaṇatām upādāya | tathā hi sa upāyaḥ

sarvamanasikārāṇām abhiniṣpattaye | vibhutvasaṃniśritā pāramitābhāvanā tryākārā | kāyavibhutvataḥ | caryāvibhutvataḥ | deśanāvibhutvataś ca | tatra kāyavibhutvaṃ (msa 104) tathāgate dvau kāyau draṣṭavyau svābhāvikaḥ sāṃbhogikaś ca | tatra caryāvibhutvaṃ nairmāṇikaḥ kāyo draṣṭavyaḥ | yena sarvākārāṃ sarvasatvānāṃ sahadhārmikacaryāṃ darśayati | deśanāvibhutvaṃ ṣaṭpāramitāsarvākāradeśanāyām avyāghātaḥ | prabhedasaṃgrahe dvādaśa ślokāḥ | dānādīnāṃ pratyekaṃ ṣaḍarthaprabhedataḥ | ṣaḍarthāḥ svabhāvahetuphalakarmayogavṛttyarthāḥ | tatra dānaprabhede dvau ślokau |

pratipādanam arthasya cetanā mūlaniścitā | bhogātmabhāvasaṃpattī dvayānugrahapūrakaṃ || amsa_16.17 ||

amātsaryayutaṃ tac ca dṛṣṭadharmāmiṣābhaye | dānam eva parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet || amsa_16.18 ||

arthapratipādanaṃ pratigrāhakeṣu dānasya svabhāvaḥ | alobhādisahajā cetanā hatuḥ | bhogasaṃpattir ātmabhāvasaṃpattiś cāyurādisaṃgṛhītā phalaṃ pañcasthānasūtravat | svaparānugraho mahābodhisaṃbhāraparipūriś ca karma | amātsaryayogo amatsariṣu vartate | dṛṣṭadharmāmiṣābhayapradānaprabhedena ceti vṛttiḥ | śīlaprabhede dvau ślokau |

ṣaḍaṅgaśamabhāvāntaṃ sugatisthitidāyakaṃ | pratiṣṭhāśāntanirbhītaṃ puṇyasaṃbhārasaṃyutaṃ || amsa_16.19 ||

saṃketadharmatālabdhaṃ saṃvarastheṣu vidyate | śīlam evaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet || amsa_16.20 ||

ṣaḍaṅgam iti svabhāvaḥ | ṣaḍaṅgīti śīlavān viharati yāvat samādāya śikṣate śikṣāpadeṣv iti | śamabhāvāntam iti hetuḥ | nirvāṇābhiprāyeṇa samādānāt | sugatisthitidāyakam iti phalaṃ | śīlena sugatigamanāt | avipratisārādikrameṇa cittasthitilābhāc ca | pratiṣṭhāśāntanirbhītam iti karma | śīlaṃ hi sarvaguṇānāṃ pratiṣṭhā bhavati | kleśaparidāhaśāntyā ca śāntaṃ | prāṇātipātādipratyayānāṃ (msa 105) ca bhayāvadyavairāṇām aprasavān nirbhotaṃ | puṇyasaṃbhārasaṃyutam iti yogaḥ sarvakālaṃ kāyavāṅmanaskarmasamāvaraṇāt | saṃketadharmatālabdhaṃ saṃvarastheṣu vidyata iti vṛttis tatra saṃketalabdhaṃ prātimokṣasaṃvarasaṃgṛhītaṃ | dharmatāpratilabdhaṃ dhyānānāsravasaṃvarasaṃgṛhītam eṣāsya prabhedavṛttiḥ trividhena prabhedena vartanāt | saṃvarastheṣu vidyata ity ācāravṛttiḥ | kṣāntiprabhede dvau ślokau |

marṣādhivāsanajñānaṃ kāruṇyād dharmasaṃśrayāt | pañcānuśaṃsam ākhyātaṃ dvayor arthakaraṃ ca tat || amsa_16.21 ||

tapaḥ prābalyasaṃyuktaṃ teṣu tattrividhaṃ mataṃ | kṣāntim evaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet || amsa_16.22 ||

marṣādhivāsajñānam iti trividhiyāḥ kṣānteḥ svabhāvaḥ | apakāramarṣaṇakṣānter marṣaṇāṃ marṣa iti kṛtvā | duḥkhādhivāsakṣānter dharmanidhyānakṣānteś ca yathākramaṃ | kāruṇyād dharmasaṃśrayād iti hetuḥ | dharmasaṃśrayaḥ punaḥ | śīlasamādānaṃ śrutaparyavāptiś ca | pañcānuśaṃsam ākhyātam iti phalaṃ | yathoktaṃ sūtre | pañcānuśaṃsāḥ kṣāntau | na vairabahulo bhavati | na bhedabahulo bhavati | sukhasaumanasya bahulo bhavati | avipratisārī kālaṃ karoti | kāyasya na bhedāt sugatau svargaloke deveṣūpapadyate iti | dvayor arthakaraṃ ca tad iti marṣādhivāsanam ity adhikṛtaṃ idaṃ karma | yathoktaṃ |

dvayor arthaṃ sa kurūte ātmanaś ca parasya ca | yaḥ paraṃ kupitaṃ jñātvā svayaṃ tatropaśāmyati || iti ||

tapaḥprābalyasaṃyuktam iti yogaḥ | yathoktaṃ | kṣāntiḥ paramaṃ tapa iti | teṣu tad ity ādhāravṛttiḥ kṣamiṣu tadvṛtteḥ | trividhaṃ matam iti prabhedavṛttis trividhakṣāntiprabhedena yathoktaṃ prāk | vīryaprabhede dvau ślokau |

utsāhaḥ kuśale samyak śraddhācchandapratiṣṭhitaḥ | smṛtyādiguṇavṛddhau ca saṃkleśaprātipakṣikaḥ || amsa_16.23 ||

alobhādiguṇopetas teṣu saptavidhaś ca saḥ | vīryam eva parijñāya paṇḍitaḥ samudānayeta || amsa_16.24 ||

utsāhaḥ kuśale samyag iti svabhāvaḥ | kuśala iti tadanyakṛtyotsāhavyudāsātha samyag ity anyatīrthikamokṣārthotsāhavyudāsārthaṃ | śraddhāc chandapratiṣṭhita iti hetuḥ śraddadhāno hy atīva vīryam ārabhati | smṛtyādiguṇavṛddhāv iti phalaṃ | ārabdhavīryasya (msa 106) smṛtisamādhyādiguṇodbhavāt | saṃkleśaprātipakṣika iti karma | yathoktaṃ ārabdhavīryas tu sukhaṃ viharaty avyavakīrṇaḥ pāpakair akuśalair dharmair iti | alobhādiguṇopeta iti yogaḥ | teṣv ity ārabdhavīryeṣu iyam ādhāravṛttiḥ | saptavidha iti prabhedavṛttiḥ | sa punar adhiśīlādiśikṣātraye kāyikaṃ cetasikaṃ ca sātatyena satkṛtya ca yad vīryaṃ | dhyānaprabhede dvau ślokau |

sthitiś cetasa adhyātmaṃ smṛtivīryapratiṣṭhitaṃ | sukhopapattaye 'bhijñāvihāravaśavartakam || amsa_16.25 ||

dharmāṇāṃ pramukhaṃ teṣu vidyate trividhaś ca saḥ | dhyānam evaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet || amsa_16.26 ||

sthitiś cetasa adhyātmam iti svabhāvaḥ | smṛtivīryapratiṣṭhitam iti hetuḥ | ālambanāsaṃpramoṣe sati vīryaṃ niśritya samāpattyabhinirhārāt | sukhopapattaye iti phalaṃ dhyānasyāvyābādhopapattiphalatvāt | abhijñāvihāravaśavartakam iti karma | dhyānenābhijñāvaśavartanāt | āryadivyabrāhmavihāravaśavartanāc ca | dharmāṇāṃ pramukham iti prāmukhyena yogaḥ | yathoktaṃ | samādhipramukhāḥ sarvadharmā iti | teṣu vidyata iti dhyāyiṣv iyam ādhāravṛttiḥ | trividhaś ca sa iti savitarkaḥ savicāraḥ avitarko vicāramātraḥ | avitarko avicāraḥ | punaḥ prītisahagataḥ | sātasahagataḥ | upekṣāsahagataś ca | iyaṃ prabhedavṛttiḥ | prajñāprabhede dvau ślokau |

samyakpravicayo jñeyaḥ śasamādhānapratiṣṭhitaḥ | suvimokṣāya saṃkleśāt prajñājīvasudeśanaḥ || amsa_16.27 ||

dharmāṇām uttaras teṣu vidyate trividhaś ca saḥ | prajñām evaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet || amsa_16.28 ||

samyak pravicayo jñeya iti svabhāvaḥ | samyag iti na mithyā jñeya iti laukikakṛtyasamyakpravicayavyudāsārthaṃ | samādhānapratiṣṭhita iti hetuḥ | samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānāti | yasmāt suvimokṣāya saṃkleśād iti phalaṃ | tena hi saṃkleśāt suvimokṣo bhavati | laukikahīnalokottaramahālokottareṇa pravicayena | prajñājīvasudeśana iti prajñājīvaḥ sudeśanā cāsya karma | tena hy anuttaraprajñā jīvakānāṃ jīvati | samyag dharma deśayatīti | dharmāṇām uttara ity uttaratvena yogaḥ | yathoktaṃ | prajñottarāḥ sarvadharmā iti | teṣu vidyate trividhaś ca sa iti vṛttiḥ | prājñeṣu vartanāt trividhena ca prabhedena | laukiko hīnalokottaro (msa 107) mahālokottaraś ca | uktaḥ pratyekaṃ dānādīnāṃ ṣaḍarthaprabhedena prabhedaḥ | saṃgrahavibhāge ślokaḥ |

sarve śuklā dharmā vikṣiptasamāhitobhayā jñeyāḥ | dvābhyāṃ dvābhyāṃ dvābhyāṃ pāramitābhyāṃ parigṛhītāḥ || amsa_16.29 ||

sarve śuklā dharmā dānādidharmāḥ | tatra vikṣiptā dvābhyāṃ pāramitābhyāṃ saṃgṛhītāḥ prathamābhyāṃ dānasamādānaśīlayor asamāhitatvāt | samāhitā dvābhyāṃ paścimābhyāṃ dhyānayathābhūtaprajñayoḥ samāhitatvāt | ubhaye dvābhyāṃ kṣāntivīryābhyāṃ | tayoḥ samāhitāsamāhitatvāt | vipakṣavibhāge ślokāḥ ṣaṭ |

na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktam eva na ca dānaṃ | na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisatvānām || amsa_16.30 ||

saptavidhā saktir dānasya vipakṣaḥ | bhogasaktiḥ vilambanaśaktiḥ tanmātrasaṃtuṣṭisaktiḥ pakṣapātasaktiḥ pratikārasaktiḥ vipākasaktiḥ | vipakṣasaktistu tadvipakṣalābhānuśayāsamudghātāt | vikṣepasaktiś ca | sa punar vikṣepo dvividhaḥ | manasikāravikṣepaś ca hīnayānaspṛhaṇāt | vikalpavikṣepaś ca dāyakapratigrāhakadānavikalpanāt | ataḥ saptavidhasaktimuktatvāt saptakṛtvo dānasyāsaktatvam uktaṃ |

na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktam eva na ca śīlaṃ | na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisatvānām || amsa_16.31 ||

na ca saktā na ca saktā na ca saktā saktikā na kṣāntiḥ | na ca saktā na ca saktā na ca saktā bodhisatvānām || amsa_16.32 ||

na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktam eva ca na vīryaṃ | na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisatvānām || amsa_16.33 ||

na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktam eva na ca dhyānaṃ | na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisatvānām || amsa_16.34 ||

na ca saktā na ca saktā na ca saktā saktikā na ca prajñā | na ca saktā na ca sakta na ca saktā bodhisatvānām || amsa_16.35 ||

yathā dānāsaktir uktā evaṃ śīle yāvat prajñāyāṃ veditavyā | atra tu viśeṣabhogasaktiparivartena dauḥśīlyādyāsaktir veditavyā vipakṣasaktis tadvipakṣānuśayāsamudghātanāt | vikalpavikṣepaś ca yathāyogaṃ trimaṇḍalaparikalpanāt | guṇavibhāge trayoviṃśatiḥ ślokāḥ |

tyaktaṃ buddhasutaiḥ svajīvitam api prāpyārthinaṃ sarvadā kāruṇyāt parato na ca pratikṛtir neṣṭaṃ phalaṃ prārthitaṃ | dānenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā dānaṃ jñānaparigraheṇa ca punar loke 'jñayaṃ sthāpitam || amsa_16.36 ||

iti subodhaḥ padārthaḥ |

āttaṃ buddhasutair yamodyamamayaṃ śīlatrayaṃ sarvadā svargo nābhimataḥ sametya ca punaḥ saktirna tatrāhitā | śīlenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā śīlaṃ jñānaparigraheṇa ca punar loke 'kṣayaṃ sthāpitam || amsa_16.37 ||

trividhaṃ śīlaṃ | saṃvaraśīlaṃ | kuśaladharmasaṃgrāhakaśīlaṃ | satvārthakriyāśīlaṃ ca | ekātmakaṃ yamasvabhāvaṃ | dve udyamasvabhāve |

kṣāntaṃ buddhasutaiḥ suduṣkaramatho sarvāpakāraṃ nṛṇāṃ na svargārtham asaśaktimato na ca bhayān naivopakārekṣaṇāt | kṣāntyānuttarayā ca sarvajanatā bodhitraye ropitā kṣāntir jñānaparigraheṇa ca punar loke 'kṣayā sthāpitā || amsa_16.38 ||

iti | kṣāntyānuttarayā caiti duḥkhādhivāsanakṣāntyā ca parāpakāramarṣaṇakṣāntyā ca yathākramaṃ |

vīryaṃ buddhasutaiḥ kṛtaṃ nirūpamaṃ saṃnāhayogātmakaṃ hantuṃ kleśagaṇaṃ svato 'pi parataḥ prāptuṃ ca bodhiṃ parāṃ | vīryeṇaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā vīryaṃ jñānaparigraheṇa ca punar loke 'kṣayaṃ sthāpitam || amsa_16.39 ||

iti | saṃnāhavīryaṃ prayogavīryaṃ ca |

dhyānaṃ buddhasutaiḥ samādhibahulaṃ saṃpāditaṃ sarvathā śreṣṭhair dhyānasukhair vihṛtya kṛpayā hīnāpapattiḥ śritā | dhyānenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā dhyānaṃ jñānaparigraheṇa ca punar loke 'kṣayaṃ sthāpitam || amsa_16.40 ||

iti | samādhiṃbahulam iti anantabodhisatvasamādhisaṃgṛhītaṃ |

jñātaṃ buddhasutaiḥ satatvam akhilaṃ jñeyaṃ ca yat sarvathā saktir naiva ca nirvṛtau prajanitā buddhaiḥ kutaḥ saṃvṛtau | jñānenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā jñānaṃ satvaparigraheṇa punar loke 'kṣayaṃ sthāpitam || amsa_16.41 ||

iti | satatvaṃ paramārthasaṃgṛhītaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ pudgaladharmanairātmyaṃ | jñeyaṃ ca yat sarvathety anantasvasaṃketādilakṣaṇabhedabhinnaṃ yad ajñeyaṃ | dānādīnāṃ nirvikalpajñānaparigraheṇākṣayatvaṃ nirupadhiśeṣanirvāṇe 'pi tadakṣayāt | jñānasya punaḥ satvaparigraheṇa karuṇayā satvānām aparityāgāt | eṣāṃ punaḥ ṣaṇāṃ ślokānāṃ piṇḍārthaḥ saptamena ślokena nirdiṣṭaḥ |

audāryānāmiṣatvaṃ ca mahārthākṣayatāpi ca | dānādīnāṃ samas taṃ hi jñeyaṃ guṇacatuṣṭayam || amsa_16.42 ||

iti | tatra dānādīnāṃ prathamena pādenodāratā paridīpitā | dvitīyena nirāmiṣatā | tṛtīyena mahārthatāḥ mahataḥ satvārthasya saṃpādanāt | caturthenākṣayatā ity eṣāṃ guṇacatuṣṭayam ebhiḥ ślokair veditavyaṃ |

darśanapūraṇatuṣṭiṃ yācanake 'tuṣṭim api samāśastiṃ | abhibhavati sa tāṃ dātā kṛpālurādhikyayogena || amsa_16.43 ||

yācanake hi jane dāyakadarśanāt tataś ca yathā-īpsitaṃ labdhvā manorathaparipūraṇādyā tuṣṭir utpadyate | atuṣṭiś cādarśanād aparipūraṇāc ca | āśāstiś ca yā taddarśane manorathaparipūraṇe ca | sā bodhisatvasyādhikotpadyate (msa 110) sarvakālaṃ yācanakadarśanāt tanmanorathaparipūraṇāc ca | adarśanād aparipūraṇāc cātuṣṭiḥ | ato dātā kṛpālus tāṃ sarvam abhibhavaty ādhikyayogāt |

prāṇān bhogān dārān satveṣu sadānyatyajanakṛpālutvāt | āmodate nikāmaṃ tadviratiṃ pālayātra katham || amsa_16.44 ||

tebhyo viratiṃ tadviratiṃ parakīyebhyaḥ prāṇabhogadārebhyaḥ | etena trividhāt kāyaduścaritād viratiśīlaguṇaṃ darśayati |

nirapekṣaḥ samacitto nirbhīḥ sarvapradaḥ kṛpāhetoḥ | mithyāvādaṃ brūyāt paropaghātāya katham āryaḥ || amsa_16.45 ||

etena mṛṣāvādād viratiguṇaṃ darśayati | ātmahetor mṛṣāvāda ucyeta kāyajīvitāpekṣayā | parahetor vā priyajanapremnā | bhayena vā rājādibhayāt | āmiṣakiṃcitkahetor vā lābhārthaṃ | bodhisatvaś ca svakāyajīvitanirapekṣaḥ | samacittaś ca sarvasatveṣv ātmasamacittatayā | nirbhayaś ca pañcabhayasamatikrāntatvāt | sarvapradaś cārthibhyaḥ sarvasvaparityāgāt | sa kena hetunā mṛṣāvādaṃ brūyāt |

samahitakāmaḥ sakṛpaḥ paraduḥkhotpādane 'tibhīrūś ca | satvavinaye suyukteḥ suvidūre trividhavāgdoṣāt || amsa_16.46 ||

bodhisatvaḥ sarvasatveṣu samaṃ hitakāmaḥ sa kathaṃ pareṣāṃ mitrabhedārthaṃ paiśunyaṃ kariṣyatīti | sakṛpaś ca paraduḥkhāpanayābhiprāyāt | paraduḥkhotpādane cātyarthaṃ bhīruḥ sa kathaṃ pareṣāṃ duḥkhotpādanārthaṃ paruṣaṃ vakṣyati | satvānāṃ vinaye samyakprayuktaḥ sa kathaṃ saṃbhinnapralāpaṃ kariṣyati tasmād asau suvidūre trividhavāgdoṣāt paiśunyāt pāruṣyāt saṃbhinnapralāpāc ca |

sarvapradaḥ kṛpāluḥ pratītyadharmodaye sukuśalaś ca | adhivāsayet katham asau sarvākāraṃ manaḥ kleśam || amsa_16.47 ||

abhidhyā vyāpādo mithyādṛṣṭir vā yathākramaṃ | eṣa dauḥśīlyapratipakṣadharmaviśeṣayogāc chīlaviśuddhigūṇo bodhisatvānāṃ veditavyaḥ |

upakarasaṃjñāmodaṃ hy apakāriṇiparahita saṃjñāṃparahite sadā duḥkhe | labhate yadā kṛpāluḥ kṣamitavyaṃ tasya kiṃ na syāt || amsa_16.48 ||

yasya nāpakārisaṃjñā pravartate na duḥkhasaṃjñā |

paraparasaṃjñāpagamāt svato 'dhikatarāt sadā parasnehāt | duṣkaracaraṇāt sakṛpe hy aduṣkaraṃ vīryaṃ || amsa_16.49 ||

sakṛpo bodhisatvaḥ | tatra sakṛpe yat parārthaṃ duṣkaracaraṇād vīrthaṃ tadaduṣkaraṃ ca suduṣkaraṃ ca | katham aduṣkaraṃ | paratra parasaṃjñāpagamāt | svato'dhikatarāc ca sarvadā pareṣu snehāt | kathaṃ suduṣkaraṃ | yad evaṃ parasaṃjñāpagataṃ ca svatodhikatarasnehaṃ ca tadvīryaṃ |

alpasukhaṃ hy ātmasukhaṃ līnaṃ parihāṇikaṃ kṣayi samohaṃ | dhyānaṃ mataṃ trayāṇāṃ viparyayād bodhisatvānām || amsa_16.50 ||

alpasukhaṃ dhyānaṃ laukikānām ātmasukhaṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ | līnaṃ laukikānāṃ satkāye śrāvakapratyekabuddhānāṃ ca nirvāṇe | parihāṇikaṃ laukikānāṃ kṣayi śrāvakapratyekabuddhānāṃ nirupadhiśeṣanirvāṇe tatkṣayāt | samohaṃ sarveṣāṃ yathāyogakliṣṭākliṣṭena mohena | bodhisatvānāṃ punar dhyānaṃ bahusukham ātmaparasukham alīnamaparihāṇikam akṣayyasamohaṃ ca |

āmoṣais tamasi yathā dīpair nunnaṃ tathā trayajñānaṃ | dinakarakiraṇauriva tu jñānamatulyaṃ kṛpālunām || amsa_16.51 ||

yathā hastāmoṣais tamasi jñānaṃ parīttaviṣayamapratyakṣam avyaktaṃ ca tathā pṛthagjanānāṃ | yathāvacarake dīpairjñānaṃ prādeśikaṃ pratyakṣaṃ nātinirmalaṃ tathā śrāvakāṇāṃ pratyekabuddhānāṃ ca | yathā dinakarakiraṇair jñānaṃ samantāt pratyakṣaṃ sunirmalaṃ ca tathā bodhisatvānāṃ | ata eva tad atulyaṃ |

āśrayād vastuto dānaṃ nimittāt pariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca paraṃ matam || amsa_16.52 ||

tatrāśrayo bodhisatvaḥ | vastu āmiṣadānasyādhyātmikaṃ vastu paramaṃ | abhyadānasyāpāyasaṃsārabhītebhyas tu (msa 112) tadabhayaṃ | dharmadānasya mahāyānaṃ | nimittaṃ karuṇā | pariṇāmanā tena mahābodhiphalaprārthanā | hetuḥ pūrvadānapāramitābhyāsavāsanā | jñānaṃ nirvikalpaṃ yena trimaṇḍalapariśuddhaṃ dānaṃ dadāti dātṛdeyapratigrāhakāvikalpanāt | kṣetraṃ pañcavidhaṃ | arthī duḥkhito niḥpratisaraṇo duścaritacārī guṇavāṃś ca | caturṇām uttaraṃ kṣetraṃ paraṃ | tadabhāve pañcamaṃ | niśrayas trividho yaṃ niśritya dadāti | adhimuktir manasikāraḥ samādhiś ca | adhimuktir yathā bhāvanāvibhāge 'dhimuktimanaskāra uktaḥ | manaskāro yathā tatraivāsvādanābhinandanamanaskāra uktaḥ | samādhir ādir yathā tatraiva vibhutvam uktaṃ | evam āśrayādiparasamayo dānaṃ paramaṃ | so'yaṃ cāpadeśo veditavyaḥ | yaś ca dadāti yac ca yena ca yasmai ca yataś ca yasya ca parigraheṇa yatra ca yāvat prakāraṃ tad dānaṃ |

āśrayād vastutaḥ śīlaṃ nimittāt pariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca paraṃ matam || amsa_16.53 ||

āśrayād vastuto vīryaṃ nimittāt pariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca paraṃ matam || amsa_16.54 ||

āśrayād vastuto dhyānaṃ nimittāt pariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca paraṃ matam || amsa_16.55 ||

āśrayād vastutaḥ prajñā nimittāt pariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca parā matā || amsa_16.56 ||

śīlasya paramaṃ vastu bodhisatvasaṃvaraḥ | kṣānteḥ prāṇāpahāriṇau hīnadurbalau | vīryasya pāramitābhāvanā tadvipakṣaprahāṇaṃ ca | dhānasya bodhisatvasamādhayaḥ | prajñāyās tathatā | sarveṣāṃ śīlādīnāṃ kṣetraṃ mahāyānaṃ | śeṣaṃ pūrvavad veditavyaṃ |

ekasatvasukhaṃ dānaṃ bahukalpavighātakṛt | priyaṃ syād bodhisatvānāṃ prāg eva tadviparyayāt || amsa_16.57 ||

yadi bodhisatvānāṃ dānam ekasyaiva satvasya sukhadaṃ syād ātmanaś ca bahukalpavighātakṛt | tathāpi tat teṣāṃ priyaṃ syāt karuṇāviśeṣāt kiṃ punar yad anekasatvasukhaṃ ca bhavatyā tmanaś ca bahukalpānugrahakṛt |

yad artham icchanti dhanāni dehinas tadeva dhīrā visṛjanti dehiṣu | śarīrahetor dhanam iṣyate janais tad eva dhīraiḥ śataśo visṛjyate || amsa_16.58 ||

atra pūrvārdham uttarārdhe vyākhyātaṃ |

śarīram evotsṛjato na duḥkhyate yadā manaḥ kā draviṇe 'vare kathā | tadasya lokottaram iti yan mudaṃ sa tena tat tasya tad uttaraṃ punaḥ || amsa_16.59 ||

atra śarīram evāutsṛjato yadā mano na duḥkhyate tadasya lokottaram iti saṃdarśitaṃ | eti yan mudaṃ sa tena duḥkhena tat tasya taduttaram iti tasmāl lokottarād uttaraṃ |

pratigrahair iṣṭanikāmalabdharna tuṣṭim āyāti tathārthiko 'pi | sarvastidānena yatheha dhīmān tuṣṭiṃ vrajaty arthijanasya tuṣṭyā || amsa_16.60 ||

iṣṭanikām alabdhair ity abhipretaparyāptalabdhaiḥ | sarvāstidāneneti yāvat svajīvitadānena |

saṃpūrṇabhogo na tathāstimantam ātmānam anvīkṣati yācako 'pi | sarvastidānād adhano 'pi dhīmān ātmānam anveti yathāstimantaṃ || amsa_16.61 ||

suvipulam api vittaṃ prāpya naivopakāraṃ vigaṇayati tathārthī dāyakāl lābhahetoḥ | vidhivad iha sudānair arthinas tarpayitvā mahadupakarasaṃjñāṃ teṣu dhīmān yathaiti || amsa_16.62 ||

karuṇāviśeṣād | gatārtho ślokau |

svayam apagataśokā dehinaḥ svastharūpā vipulam api gṛhītvā bhuñjate yasya vittaṃ | pathi paramaphalāḍhyād bhogavṛkṣād yathaiva pravisṛtir atibhogī bodhisatvān na so 'nyaḥ || amsa_16.63 ||

pravisṛtir atibhogaś cāsyeti pravisṛtir atibhogī sa ca nānyo bodhisatvād veditavyaḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ |

prādhānyatatkāraṇakarmabhedāt prakārabhedāśrayabhedataś ca | caturvibandhapratipakṣabhedāt vīryaṃ parijñeyam iti pradiṣṭam || amsa_16.64 ||

ṣaḍvidhena prabhedena vīryaṃ parijñeyaṃ | prādhānyabhedena | tatkāraṇabhedena | prakārabhedena | āśrayabhedena | caturvibandhapratipakṣabhedena ca | asyād deśasyottaraiḥ ślokair nirdeśaḥ |

vīryaṃ paraṃ śuklagaṇasya madhye tanniśritas tasya yato 'nulābhaḥ | vīryeṇa sadyaḥ susukho vihāro lokottarā lokagatāṃ ca siddhiḥ || amsa_16.65 ||

vīryaṃ paraṃ śuklagaṇasya madhye iti sarvaśuklagaṇasya madhye iti sarvakuśaladharmaprādhānyaṃ vīryasya nirdiṣṭaṃ | tanniśritastasya yato 'nulābha iti prādhānyakāraṇaṃ nirdiṣṭaṃ | yasmād vīryāśritaḥ sarvakuśaladharmalābhaḥ | vīryeṇa sadyaḥ susukho vihāro lokottarā lokagatā ca siddhir iti karma nirdiṣṭaṃ | vīryeṇa hi dṛṣṭadharme paramaḥ sukhavihāraḥ | sarvā ca lokottarā siddhir laukikī ca kriyate |

vīryāvad avāptaṃ bhavabhogam iṣṭaṃ vīryeṇa śuddhiṃ prabalām upetāḥ | vīryeṇa satkāyam atītya muktā vīryeṇa bodhiṃ paramāṃ vibuddhāḥ || amsa_16.66 ||

iti | paryāyadvāreṇa vīryasya karma nirdiṣṭaṃ | laukikalokottarasiddhibhedāt | tatra prabalā laukikī siddhir anātyantikatvāt |

punar mataṃ hānivivṛddhivīryaṃ mokṣādhipaṃ pakṣavipakṣam anyat | tattve praviṣṭaṃ parivartakaṃ ca vīryaṃ mahārthaṃ ca niruktam anyat || amsa_16.67 ||

saṃnāhavīryaṃ prathamaṃ tataś ca prayogavīryaṃ vidhivatprahitaṃ | alīnam akṣobhyam atuṣṭivīryaṃ sarvaprakāraṃ pravadanti buddhāḥ || amsa_16.68 ||

ity eṣa prakārabhedaḥ | tatra hānivivṛddhivīryaṃ samyakprahāṇeṣu ca dvayoḥ kuśaladharmābhivṛddhaye | mokṣādhipaṃ vīryam indriyeṣu | mokṣādhipatyārthena yasmād indriyāṇi | pakṣavipakṣaṃ baleṣu vipakṣānavamṛdyārthena yasmād balāni | tatve praviṣṭaṃ bodhyaṅgeṣu darśanamārge tadvyavasthāpanāt | parivartakaṃ mārgāṅgeṣu bhāvanāmārge 'ntasyāśrayaparivṛttihetutvāt | mahārthaṃ vīryaṃ pāramitāsvabhāvaṃ svaparārthādhikārāt | saṃnāhavīryaṃ prayogāya saṃnahyataḥ | prayogavīryaṃ tathā prayogataḥ | alīnavīryam udāre 'pyadhigantavye layābhāvataḥ | akṣobhyavīryaṃ śītaloṣṇādibhir duḥkhair avikopanataḥ | asaṃtuṣṭivīryam alpenādhigamenāsaṃtuṣṭitaḥ | ebhir eva (msa 115) saṃnāhavīryādibhiḥ sūtre | sthāmavān vīryavānutsāhī dṛḍhaparākramo anikṣiptadhuraḥ kuśaleṣu dharmeṣv ity ucyate yathākramaṃ |

nikṛṣṭamadhyottamavīryam anyat yānatraye yuktajanāśrayeṇa | līnātyudārāśayabuddhiyogāt vīryaṃ tad alpārthamahārtham iṣṭam || amsa_16.69 ||

atrāśrayaprabhedena vīryabhedo nirdiṣṭaḥ | yānatraye prayukto yo janas tadāśrayeṇa yathākramaṃ nikṛṣṭamadhyottamaṃ vīryaṃ veditavyaṃ | kiṃ kāraṇaṃ | līnātyudārāśayabuddhiyogāt | līno hi buddhyāśayo yānadvaye prayuktānāṃ kevalātmārthādhikārāt | atyudāro mahāyāne prayuktānāṃ parārthādhikārāt | ata eva yathākramaṃ vīryaṃ ta dalpārthaṃ mahārtham iva svārthādhikārāc ca |

na vīryavān bhogaparājito 'sti no vīryavān kleśaparājito 'sti | na vīryavān khedaparājito 'sti no vīryavān prāptiparājito 'sti || amsa_16.70 ||

ity ayaṃ caturvibandhapratipakṣabhedaḥ | caturvidho dānādīnāṃ vibandho yena dānādiṣu na pravartate | bhogasaktis tadāgrahataḥ | kleśasaktis tatparibhogādhyavasānataḥ | khedo dānādiṣu prayogābhiyogaparikhedataḥ | prāptir alpamātradānādisaṃtuṣṭitaḥ | tatpratipakṣabhedenaitac caturvidhaṃ vīryam uktaṃ | anyonyaviniścayavibhāge ślokaḥ |

anyonyaṃ saṃgrahataḥ prabhedato dharmato nimittāc ca | ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ viniścayaḥ sarvathā jñeyaḥ || amsa_16.71 ||

anyonyasaṃgrahato viniścayaḥ | abhayapradānena śīlakṣāntisaṃgraho yasmāt tābhyām abhayaṃ dadāti | dharmadānena dhyānaprajñayor yasmāt tābhyāṃ dharmaṃ dadāti | ubhābhyāṃ vīryasya yasmāt tenābhayaṃ dadāti | kuśaladharmasaṃgrāhakeṇa śīlena sarveṣāṃ dānādīnāṃ saṃgrahaḥ | evaṃ kṣāntyādibhir anyonyasaṃgraho yathāyogaṃ yojyaḥ | prabhedato viniścayaḥ | dānaṃ ṣaḍvidhaṃ dānadānaṃ śīladānaṃ yāvat prajñādānaṃ | parasaṃtāneṣu śīlādiniveśanāt | dharmato viniścayaḥ | ye sūtrādayo yeṣu dānādiṣv artheṣu saṃdṛśyante | ye ca dānādayo yeṣu sūtrādiṣu dharmeṣu saṃdṛśyante | teṣāṃ parasparaṃ saṃgraho veditavyaḥ | nimittato viniścayaḥ | dānaṃ śīlādīnāṃ nimittaṃ bhavati | bhoganirapekṣasya śīlādiṣu pravṛtteḥ | śīlam api dānādīnāṃ bhikṣusaṃvarasamādānaṃ sarvasvaparigrahatyāgāc chīlapratiṣṭhitasya ca kṣāntyādiyogāt | kuśaladharmasaṃgrāhakaśīlasamādānaṃ ca sarveṣāṃ dānādīnāṃ nimittaṃ | evaṃ (msa 116) kṣāntyādīnām anyonyanimittabhāvo yathā yojyaḥ | saṃgrahavastuvibhāge sapta ślokāḥ | catvāri saṃgrahavastūni | dānaṃ priyavāditā arthacaryā samānārthatā | tatra |

dānaṃ samaṃ priyākhyānam arthacaryā samārthatā | taddeśanā samādāya svānuvṛttibhir iṣyate || amsa_16.72 ||

dānaṃ samam iṣyate yathā pāramitāsu priyākhyānaṃ taddeśanā | arthacaryā tatsamādāpanā | tac chabdena pāramitānāṃ grahaṇāt pāramitādeśanā pāramitāsamādāpanety arthaḥ | samānārthatā yatra paraṃ samādāpayati tatra svayam anuvṛttiḥ | kim arthaṃ punar etāni catvāri saṃgrahavastūnīṣyante | eṣa hi pareṣāṃ |

upāyo 'nugrahakaro grāhako 'tha pravartakaḥ | tathānuvartako jñeyaś catuḥsaṃgrahavastutaḥ || amsa_16.73 ||

dānam anugrāhaka upāyaḥ | āmiṣadānena kāyikānugrahotpādanāt | priyavāditā grāhakaḥ | avyutpannasaṃdigdhārthagrāhaṇāt | arthacaryā pravartakaḥ | kuśale pravartanāt | samānārthatā 'nuvartakaḥ | yathāvāditathākāriṇaṃ hi samādāpakaṃ viditvā yatra kuśale tena pravartitāḥ pare bhavanti tad anuvartante |

ādyena bhājanībhāvo dvitīyenādhimucyanā | pratipattis tṛtīyena caturthena viśodhanā || amsa_16.74 ||

āmiṣadānena bhājanībhavati dharmasya vidheyatāpatteḥ | priyavāditayā taṃ dharmam adhimucyate tadarthavyutpādanasaṃśayacchedanataḥ | arthacaryayā pratipadyate yathādharma | samānārthatayā tāṃ pratipattiṃ viśodhayati dīrghakālānuṣṭhānād | idaṃ saṃgrahavastūnāṃ karma |

catuḥ saṃgrahavastutvaṃ saṃgrahadvayato mataṃ | āmiṣeṇāpi dharmeṇa dharmeṇālambanād api || amsa_16.75 ||

yad apy anyat saṃgrahavastudvayam uktaṃ bhagavatā āmiṣasaṃgraho dharmasaṃgrahaś ca | tābhyām etāny eva (msa 117) catvāri saṃgrahavastūni saṃgṛhītāni | āmiṣasaṃgraheṇa prathame | dharmasaṃgraheṇāvaśiṣṭāni | tāni punas trividhena dharmeṇa | ālambanadharmeṇa pratipattidharmeṇa tadviśuddhidharmeṇa ca yathākramaṃ |

hīnamadhyottamaḥ prāyo vandhyo 'vandhyaś ca saṃgrahaḥ | abandhyaḥ sarvathā caiva jñeyo hy ākārabhedataḥ || amsa_16.76 ||

eṣa saṃgrahasya prakārabhedaḥ | tatra hīnamadhyottamaḥ saṃgraho bodhisatvānāṃ yānatrayaprayukteṣu veditavyo yathākramaṃ | prāyeṇa vandhyo 'dhimukticaryābhūmau | prāyeṇābandhyo bhūmipraviṣṭānāṃ | avandhyaḥ sarvathā aṣṭamyādiṣu bhūbhiṣu satvārthasyāvaśyaṃ saṃpādanāt |

parṣatkarṣaṇaprayuktair vidhir eṣa samāśritaḥ | sarvārthasiddhau sarveṣāṃ sukhopāyaś ca śasyate || amsa_16.77 ||

ye kecit parṣatkarṣaṇe prayuktāḥ sarvais tair ayam evopāyaḥ samāśrito yaduta catvāri saṃgrahavastūni | tathā hi sarvārthasiddhaye sarveṣāṃ sukhaś caiṣa upāyaḥ praśasyate buddhaiḥ |

saṃgṛhītā grahīṣyante saṃgṛhyante ca ye 'dhunā | sarve ta evaṃ tasmāc ca vartma tat satvapācane || amsa_16.78 ||

etena lokatraye 'pi sarvasatvānāṃ paripācane caturṇāṃ saṃgrahavastūnām ekāyanamārgatvaṃ darśayati | anyamārgābhāvāt |

iti satatam asaktabhogabuddhiḥ śamayamanodyamapāragaḥ sthitātmā | bhavaviṣayanimittanirvikalpo bhavati sa satvagaṇasya saṃgṛhītā || amsa_16.79 ||

etena yathoktāsu ṣaṭsu pāramitāsu sthitasya bodhisatvasya saṃgrahavastuprayoga darśayati svaparārthasaṃpādanāt pāramitābhiḥ saṃgrahavastubhiś ca yathākramaṃ |

mahāyānasūtrālaṃkāre pāramitādhikāraḥ ṣoḍaśaḥ samāptaḥ

chapitre xvii saptadaśo 'dhikāraḥ

buddhapūjāvibhāge sapta ślokāḥ |

saṃmukhaṃ vimukhaṃ pūjā buddhānāṃ cīvarādibhiḥ | gāḍhaprasannacittasya saṃbhāradvayapūraye || amsa_17.1 ||

abandhyabuddhajanmatve praṇidhānavataḥ sataḥ | trayasyānupalambhas tu niṣpannā buddhapūjā || amsa_17.2 ||

satvānām aprameyānāṃ paripākāya cāparā | upadheś cittataś cānyā adhimukter nidhānataḥ || amsa_17.3 ||

anukampākṣamābhyāṃ ca samudācārato 'parā | vastvābhogāvabodhāc ca vimukteś ca tathātvataḥ || amsa_17.4 ||

ity ebhiś caturbhiḥ ślokaiḥ |

āśrayād vastutaḥ pūjā nimittāt pariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca pradarśitā || amsa_17.5 ||

veditavyā | tatrāśrayaḥ samakṣaparokṣā buddhāḥ | vastu cīvarādayaḥ | nimittaṃ pragāḍhaprasādasahagataṃ cittaṃ | pariṇāmanā utpādaḥ syād iti pūrvapraṇidhānaṃ | jñānaṃ nirvikalpaṃ pūjakapūjyapūjānupalambhataḥ | kṣetram aprameyāḥ satvāḥ | tatparipācanāya tais tatprayojatāt teṣu tadropaṇataḥ | niśraya upadhiśritaṃ ca | tatropadhiṃ niśritya pūjā cīvarādibhiś cittaṃ niśrityāsvādanānumodanābhinandanamanaskāraiḥ | tathoktaiś cādhimuktyādibhir yad uta mahāyānadharmādhimuktaḥ bodhicittotpādataḥ | praṇidhānam eva hi nidhānam atroktaṃ ślokavattvānurodhāt | satvānukampanataḥ | duṣkaracaryā duḥkhakṣamaṇataḥ | pāramitāsamudācārataḥ | yoniśo dharmamanasikārataḥ | sa hy aviparyayastatvād vastvābhogaḥ | samyagdṛṣṭito darśanamārge | sa hi yathābhūtāvabodhād vastvavabodhaḥ | vimuktitaḥ kleśavimokṣāc chrāvakāṇāṃ | tathā tv ato mahābodhiprāpter ity ayaṃ pūjāyāḥ prakārabhedaḥ |

hetutaḥ phalataś caiva ātmanā ca parair api | lābhasatkārataś caiva pratipatter dvidhā ca sā || amsa_17.6 ||

parīttā mahatī pūjā samānāmānikā ca sā | prayogād gatitaś caiva praṇidhānāc ca sā matā || amsa_17.7 ||

ity ayam arthādibhedenāparaḥ prakārabhedaḥ | tatrātītā hetuḥ pratyutpannā phalaṃ pratyutpannā hetur anāgatā phalam ity evaṃ hetuphalato 'tītānāgatapratyutpannā veditavyā | ātmanety ādhyātmikī parair iti bāhyā | lābhasatkārato audārikī | pratipattitaḥ sūkṣmā | parīttā hīnā mahatī praṇītā | punaḥ samānā hīnā nirmānā praṇītā trimaṇḍalāvikalpanāt | kālāntaraprayojyā dūre | tatkālaprayojyāntike | punar vicchinnāyāṃ gatau dūre | samanantarāyām antike | punar yāṃ pūjām āyatyāṃ prayojayituṃ praṇidadhāti sā dūre yāṃ praṇihitaḥ kartuṃ sāntike | katamā punar buddhapūjā paramā veditavyety āha | buddheṣu pūjā paramā svacittāt dharmādhimuktyāśayato vibhutvāt | akalpanopāyaparigraheṇa sarvaikakāryatvaniveśataś ca || amsa_17.8 ||

ity ebhiḥ pañcabhir ākāraiḥ svacittapūjā buddheṣu paramā veditavyā | yad uta pūjopasaṃhitamahāyānadharmādhimuktitaḥ | āśayato navabhir āśayaiḥ | āsvādanānumodanābhinandanāśayaiḥ | atṛptavipulam uditopakaranirlepakalyāṇāśayaiś ca ye pāramitābhāvanāyāṃ nirdiṣṭāḥ | vibhutvato gaganagañjādisamādhibhiḥ | nirvikalpajñānopāyaparigrahataḥ | sarvamahābodhisatvaikakāryatvapraveśataś ca miśropamiśrakāryatvāt | kalyāṇamitrasevāvibhāge sapta ślokāḥ | tatrārdhapañcamaiḥ ślokaiḥ |

āśrayād vastutaḥ sevā nimittāt pariṇāmanāt | hetuto jñānataḥ kṣetrān niśrayāc ca pradarśitā || amsa_17.9 ||

mitraṃ śrayed dāntaśamopaśāntaṃ guṇādhikaṃ sodyamam āgamāḍhyaṃ | prabuddhatatvaṃ vacas ābhyupetaṃ kṛpātmakaṃ khedavivarjitaṃ ca || amsa_17.10 ||

ity evaṃ guṇamitraṃ sevāyā āśrayaḥ | dāntaṃ śīlayogād indriyadamena | śāntaṃ samādhiyogād adhyātmaṃ cetaḥśamathena | upaśāntaṃ prayogād upasthitakleśopaśamanataḥ | guṇair adhikaṃ na samaṃ vā nyūnaṃ vā | sodyamaṃ nodāsīnaṃ parārthe | āgamāḍhyaṃ (msa 120) nālpaśrutaṃ | prabuddhatatvaṃ tatvādhigamāt | vacasābhyupetaṃ vākkaraṇenopetaṃ | kṛpātmakaṃ nirāmiṣacittatvāt | khedavivarjitaṃ sātatyasatkṛtyadharmadeśanāt |

satkāralābhaiḥ paricaryayā ca seveta mitraṃ pratipattitaś ca |

iti | sevāyās tu |

17.11c-d dharme tathājñāśaya eva dhīmān mitraṃ pragacchet samaye nataś ca || amsa_17.11 ||

iti trividhaṃ nimittaṃ | ājñātukāmatā | kālajñatā | nirmānatā ca |

satkāralābheṣu gataspṛho 'sau prapattaye taṃ pariṇāmayec ca |

iti pariṇāmanā pratipattyarthaṃ sevanān na lābhasatkārārthaṃ | yathānuśiṣṭapratipattitaś ca saṃrādhayec cittam ato 'sya dhīraḥ || amsa_17.12 || iti | yathānuśiṣṭapratipattiḥ sevāhetuḥ | tayā taccittārādhanāt |

yānatraye kauśalam etya buddhyā svasyaiva yānasya yateta siddhau |

iti yānatrayakauśalāt jñānaṃ | satvān ameyān paripācanāya kṣetrasya śuddhasya ca sādhanāya || amsa_17.13 || iti dvividhaṃ kṣetraṃ tatsevāyāḥ | aprameyāś ca satvāḥ pariśuddhaṃ ca buddhakṣetraṃ | dharmaṃ śrutvā yeṣu pratiṣṭhāpanāt | yatra ca sthitena |

dharmeṣu dāyād aguṇena yukto naivāmiṣeṇa pravesat sa mitram |

iti niśrayaḥ sevāyāḥ | dharmadāyādatāṃ niśritya kalyāṇamitraṃ seveta | nāmiṣadāyādatāṃ | ata ūrdhvamadhyardhena ślokena prakārabhedaḥ sevāyā veditavyaḥ | hetoḥ phalād dharmamukhānuyānāt seveta mitraṃ bahitaś ca dhīmān || amsa_17.14 || śrutaśravāc cetasi yogataś ca samānanirmānamano 'nuyogāt |

hetoḥ phalād ity atītādibhedataḥ pūrvavat dharmamukhānuyānāt seveta mitraṃ (msa 121) bahitaś ca dhīmān ity ādhyātmikabāhyabhedaḥ | dharmamukhasroto hi dharmamukhānuyānaṃ bahirdhā bahitaḥ śrutaśravāc cetasi yogataś cety audārikasūkṣmabhedaḥ | śravaṇaṃ hy audārikaṃ cintanabhāvanaṃ sūkṣmaṃ | tad eva cetasi yogaḥ | samānanirmānamano'nuyogād iti hīnapraṇītabhedaḥ | gatiprayogapraṇidhānataś ca kalyāṇamitraṃ hi bhajet dhīmān || amsa_17.15 || iti dūrāntikabhedaḥ purvavad yojayitavyaḥ | katamā punaḥ paramā seveti saptamaḥ ślokaḥ |

sanmitrasevā paramā svacittād dharmādhimuktyāśayato vibhutvaiḥ | akalpanopāyaparigraheṇa sarvaikakāryatvaniveśataś ca || amsa_17.16 ||

iti pūrvavat | apramāṇavibhāge dvādaśa ślokāḥ |

brāhmā vipakṣahīnā jñānena gatāś ca nirvikalpena | trividhālambanavṛttāḥ satvānāṃ pācakā dhīre || amsa_17.17 ||

brāhmyā vihārāś catvāry apramāṇāni | maitrī karuṇā muditopekṣā ca | te punar bodhisatve caturlakṣaṇā veditavyāḥ | vipakṣahānitaḥ | pratipakṣaviśeṣayogataḥ | vṛttiviśeṣatas trividhālambanavṛttitvāt | tathā hi te satvālambanā dharmālambanāśca | karmaviśeṣataś ca | satvaparipācakatvāt | satvadharmālambanāt | punaḥ katamasmin satvanikāye dharme vā pravartante | anālambanāś ca katamasminn ālambane |

saukhyārthini duḥkhārte sukhite kliṣṭe ca te pravartante | taddeśite ca dharme tat tathatāyāṃ ca dhīrāṇām || amsa_17.18 ||

satvālambanāḥ sukhārthini yāvat kliṣṭe satvanikāye pravartante | tathā hi maitrī satveṣu sukhasaṃyogākārā | karuṇā duḥkhaviyogākārā | muditā sukhāviyogākārā | upekṣāsu vedanāsu teṣāṃ satvānāṃ niḥkleśatopasaṃhārākārā | dharmālambanās taddeśite dharme | yatra te vihārā deśitāḥ | anālambanās tattathatāyāṃ | te hy avikalpatvād anālambanā ivety anālambanāḥ | api khalu |

tasyāś ca tathatārthatvāt kṣāntilābhād viśuddhitaḥ | karmadvayād anālambā maitrī kleśakṣayād api || amsa_17.19 ||

ebhiś caturbhiḥ kāraṇair anālambanā maitrī veditavyā | tathatālambanatvāt | anutpattikadharmakṣāntilābhenāṣṭamyāṃ bhūmau | dhātupuṣṭyā tadviśuddhitaḥ | karmadvayataś ca | yā maitrī niṣpandena kāyakarmaṇā saṃgṛhītā | kleśakṣayataś ca | tathā hi kleśa ālambanam uktaṃ | manomayānāṃ granthānāṃ prahāṇād ucchidyate ālambanam iti vacanāt |

te niścalāś ca calāś ca kṛpaṇair āsvāditā na ca jñeyāḥ |

te ca brāhmyā vihārāś caturvidhā veditavyāḥ | tatra calā hānabhāgīyāḥ parihāṇīyatvāt | acalāḥ sthitiviśeṣabhāgīyā aparihāṇīyatvāt | āsvāditāḥ kliṣṭāḥ anāsvāditā akliṣṭāḥ | kṛpaṇair iti sukhalolair anudāracittaiḥ | eṣa brāhmyavihārāṇāṃ hānabhāgīyādiprakāramedaḥ | teṣu punaḥ | acaleṣu bodhisatvāḥ pratiṣṭhitāḥ saktivigateṣu || amsa_17.20 || na caleṣu nāpy āsvāditeṣu |

asamāhitasvabhāvā mṛdumadhyā hīnabhūmikā ye 'pi | hīnāśayāḥ samānā hīnās te hy anyathā tv adhikāḥ || amsa_17.21 ||

eṣa mṛdvadhimātratābhedaḥ | tatra ṣaḍvidhā mṛdukā asamāhitasvabhāvāḥ | sarve samāhitā api | ye mṛdumadhyāḥ | hīnabhūmikā ye 'pi uttarāṃ bodhisatvabhūmim apekṣya | hīnāśayā api | śrāvakādīnāṃ samānā api | ye 'nutpattikadharmakṣāntirahitā hīnās te mṛdukā ity arthaḥ | anyathā tv adhikā iti yathoktaviparyayeṇādhimātratā veditavyā |

brāhmyair vihṛtavihāraḥ kāmiṣu saṃjāyate yadā dhīmān | saṃbhārān pūrayate satvāṃś ca vipācayati tena || amsa_17.22 ||

sarvatra cāvirahito brāhmyai rahitaś ca tadvipakṣeṇa | tatpratyayair api bhṛśair na yāti vikṛtiṃ pramatto 'pi || amsa_17.23 ||

hetuphalaliṅgabhedaḥ | tatra brāhmyair vihṛto vihārair iti hetuḥ | kāmiṣu satveṣu (msa 123) saṃjāyata iti vipākaphalaṃ | saṃbhārān pūrayaty adhipatiphalaṃ | satvān paripācayatīti puruṣakāraphalaṃ | sarvatra cāvirahito brāhmyair vihārair jāyata iti niṣpandaphalaṃ | rahitaś ca tadvipakṣeṇeti visaṃyogaphalaṃ bhṛśair api tatpratyayair avikṛtigamanaṃ liṅgaṃ | pramatto 'pīty asaṃmukhībhūte 'pi pratipakṣe | anyaiś caturbhiḥ ślokair guṇadoṣabhedaḥ |

vyāpādavihiṃsābhyām arativyāpādakāmarāgaiś ca | yukto hi bodhisatvo bahuvidham ādīnavaṃ spṛśati || amsa_17.24 ||

iti doṣaḥ | brāhmyavihārabhāve tadvipakṣayogāt | tatra vyāpādādayo maitryādīnāṃ yathākramaṃ vipakṣāḥ | vyāpādakāmarāgāv upekṣāyāḥ | kathaṃ bahuvidhādīnavaṃ spṛśatīty āha |

kleśair hantyātmānaṃ satvān upahanti śīlam upahanti | savilekhalābhahīno rakṣāhīnas tathā śāstrā || amsa_17.25 ||

sādhikaraṇo 'śayasvī paratra saṃjāyate 'kṣaṇeṣu sa ca | prāptāprāptavihīno manasi mahad duḥkham āpnoti || amsa_17.26 ||

tatra prathamais tribhiḥ padair ātmavyābādhāya cetayate paravyābādhāyobhayavyābādhāyety etam ādīnavaṃ darśayati | savilekhādibhiḥ ṣaḍbhiḥ padair dṛṣṭadhārmikam avadyaṃ prasavatīti darśayati | kathaṃ ca prasavati | ātmāsyāpavadate | pare 'pi devatā api | śāstāpyanye 'pi vijñāḥ sabrahmacāriṇo dharmatayā vigarhante | digvidikṣu cāsya pāpako 'varṇaśabdaśloko niścaratīty evaṃ savilekho yāvad ayaśas vīty anena yathākramaṃ darśayati | śeṣais tribhiḥ padair yathākramaṃ sāṃparāyikaṃ dṛṣṭadharmasāṃparāyikam avadyaṃ prasavati | tajjaṃ caitasikaṃ duḥkhadaurmanasyaṃ pratisaṃvedayata ity etad ādīnavaṃ darśayati |

ete sarve doṣā maitryādiṣu susthitasya na bhavanti | akliṣṭaḥ saṃsāraṃ satvārthaṃ no ca saṃtyajati || amsa_17.27 ||

iti | brāhmavihārayoge trividhaṃ guṇaṃ darśayati | yathoktadoṣābhāvaṃ akliṣṭasya satvahetoḥ saṃsārāparityāgaṃ |

na tathaikaputrakeṣv api guṇavatsv api bhavati sarvasatvānāṃ | maitryādicetaneyaṃ satveṣu yathā jinasutānāṃ || amsa_17.28 ||

ity ete ca bodhisatvamaitrādīnāṃ tīvratāṃ darśayati | karuṇāvibhāge tadālambanaprabhedam ārabhya dvau ślokau |

pradīptān śatruvaśagān duḥkhākrāntāṃs tamovṛtān | durgamārgasamārūḍhān mahābandhanasaṃyutān || amsa_17.29 ||

mahāśanaviṣākrāntalolān mārgapranaṣṭakān | utpathaprasthitān satvān durbalān karuṇāyate || amsa_17.30 ||

tatra pradīptāḥ kāmarāgeṇa kāmasukhabhaktāḥ | śatruvaśagā mārakṛtāntarāyāḥ kuśale 'prayuktāḥ duḥkhākrāntāḥ duḥkhābhūtā narakādiṣu | tamovṛtā aurabhrikādayo duścaritaikāntikāḥ | karmavipākasaṃmūḍhatvāt | durgamārgasamārūḍhā aparinirvāṇadharmāṇaḥ saṃsāravartmātyantānupacchedāt | mahābandhanasaṃyutā anyatīrthyāḥ | mokṣasaṃprasthitā nānākudṛṣṭigāḍhabandhanabaddhatvāt | mahāśanaviṣākrāntalolāḥ samāpattisukhasaktāḥ | teṣāṃ hi tat kliṣṭaṃ samāpattisukhaṃ | yathā mṛṣṭam aśanaṃ viṣākrāntaṃ | tataḥ pracyāvanāt | mārgapraṇaṣṭakā abhimānikā mokṣamārgabhrāntatvāt | utpathaprasthitā hīnayānaprayuktā aniyatāḥ | durbalā aparipūrṇasaṃbhārā bodhisatvāḥ | ity ete daśavidhāḥ satvā bodhisatvakaruṇāyā ālambanaṃ | pañcaphalasaṃdarśane karuṇāyāḥ ślokaḥ |

heṭhāpahaṃ hy uttamabodhibījaṃ sukhāvahaṃ tāyapakam iṣṭahetuṃ | svabhāvadaṃ dharmam upāśritasya bodhir na dūre jinātmajasya || amsa_17.31 ||

tataḥ heṭhāpahatvena tadvipakṣavihiṃsāprahāṇād visaṃyogaphalaṃ darśayati | uttamabodhibījatvenādhipatiphalaṃ | parātmanor yathākramaṃ sukhāvahatāyakatvena puruṣakāraphalaṃ | iṣṭahetutvena vipākaphalaṃ | svabhāvadatvena niṣpandaphalam āyatyāṃ viśiṣṭakaruṇāphaladānāt | evaṃ pañcavidhāṃ karuṇām āśritya buddhatvam adūre veditavyaṃ | apratiṣṭhitasaṃsāranirvāṇatve ślokaḥ |

vijñāya saṃsāragataṃ samagraṃ duḥkhātmakaṃ caiva nirātmakaṃ ca | nodvegam āyāti na cāpi doṣaiḥ prabādhyate kāruṇiko 'grabuddhiḥ || amsa_17.32 ||

sarvaṃ saṃsāraṃ yathābhūtaṃ parijñāya bodhisatvo nodvegam āyāti kāruṇikatvāt | (msa 125) na doṣair bādhyate 'grabuddhitvāt | evaṃ nirvāṇe pratiṣṭhito bhavati na saṃsāre yathākramaṃ | saṃsāraparijñāne ślokaḥ |

duḥkhātmakaṃ lokam avekṣamāṇo duḥkhāyate vetti ca tadyathāvat | tasyābhyupāyaṃ parivarjane ca na khedam āyaty api vā kṛpāluḥ || amsa_17.33 ||

duḥkhāyata iti karuṇāyate | vetti ca tad yathāvad iti duḥkhaṃ yathābhūtaṃ tasya ca duḥkhasya parivarjane 'bhyupāyaṃ | vetti yenāsya duḥkhaṃ nirudhyate | etena jānann api saṃsāraduḥkhaṃ yathābhūtaṃ tatparityāgopāyaṃ ca na khedam āpadyate bodhisatvaḥ karuṇāviśeṣād iti pradarśayati | karuṇāprabhede dvau ślokau |

kṛpā prakṛtyā pratisaṃkhyayā ca pūrvaṃ tadabhyāsavidhānayogāt | vipakṣahīnā ca viśuddhilābhāt caturvidheyaṃ karūṇātmakānāṃ || amsa_17.34 ||

seyaṃ yathākramaṃ gotraviśeṣataḥ | guṇadoṣaparīkṣaṇataḥ | janmāntaraparibhāvanataḥ | vairāgyalābhataś ca veditavyā | tadvipakṣavihiṃsāprahāṇe sati viśuddhilābhata iti vairāgyalābhataḥ |

na sā kṛpā yā na samā sadā vā nādhyāśayād vā pratipattito vā | vairāgyato nānupalambhato vā na bodhisatvo hy akṛpas tathā yaḥ || amsa_17.35 ||

tatra samā sukhitādiṣu yatkiṃcid veditam idam atra duḥkhasyeti viditvā | sadā nirupadhiśeṣanirvāṇe tadakṣayāt | adhyāśayād bhūmipraviṣṭānām ātmaparasamatāśayalābhāt | pratipattito duḥkhaparitrāṇakriyayā | vairāgyatas tadvipakṣavihiṃsāprahāṇāt | anupalambhato 'nutpattikadharmakṣāntilābhāt | karuṇāvṛkṣapratibimbake pañca ślokāḥ |

karuṇā kṣāntiś cintā praṇidhānaṃ janmasatvaparipākaḥ | karuṇā tarur eṣa mahān mūlādiḥ puṣpapatraphalaḥ || amsa_17.36 ||

ity eṣa mūlaskandhaśākhāpatrapuṣpaphalāvasthaḥ karuṇāvṛkṣo veditavyaḥ | etasya karuṇā mūlaṃ | kṣāntiḥ skandhaḥ | satvārthacintā śākhā | praṇidhānaṃ śobhaneṣu janmasu patrāṇi | śobhanaṃ janma puṣpaṃ | satvaparipākaḥ phalaṃ |

mūlaṃ karuṇā na bhaved duṣkaracaryāsahiṣṇutā na bhavet | duḥkhākṣamaś ca dhīmān satvārthaṃ cintayen naiva || amsa_17.37 ||

cintāvihīnabuddhiḥ praṇidhānaṃ śuklajanmasu na kuryāt | śubhajanmān anugacchan satvān paripācayen naiva || amsa_17.38 ||

ābhyāṃ ślokābhyāṃ pūrvottaraprasavasādharmyāt karuṇādīnāṃ mūlādibhāvaṃ sādhayati |

karuṇāseko maitrī tadduḥkhe saukhyato vipulapuṣṭiḥ | śākhāvṛddhir viśadā yonimanaskārato jñeyā || amsa_17.39 ||

parṇatyāgādānaṃ praṇidhīnāṃ saṃtater anucchedāt | dvividhapratyayasiddheḥ puṣpamabandhyaṃ phalaṃ cāsmāt || amsa_17.40 ||

etābhyāṃ ślokābhyāṃ vṛkṣamūlasekādisādharmyaṃ karuṇāvṛkṣasya darśayati | karuṇā hi mūlavṛkṣā | tasyāḥ seko maitrī tayā tadāpy āyanāt | maitricitto hi paraduḥkhena duḥkhāyate | tataś ca karuṇodbhavaduḥkham utpadyate bodhisatvasya svārthaprayuktasya tatra saukhyotpādād vipulapuṣṭiḥ kṣāntipuṣṭir ity arthaḥ | sā hi skandha ity uktā | skandhaś ca vipulaḥ | yoniśomanaskārād bahuvidhā mahāyāne śākhāvṛddhiḥ | cintā hi śākhety uktā | pūrvāparanirodhotpādakrameṇa praṇidhānasaṃtānasyānucchedāt | parṇatyāgādānasādharmyaṃ praṇidhānānāṃ veditavyaṃ | ādhyātmikapratyayasiddhitaḥ svasaṃtānaparipākāt puṣpam iva janmābandhyaṃ veditavyaṃ | bāhyapratyayasiddhitaḥ parasaṃtānaparipākāt phalabhūtaḥ satvaparipāko veditavyaḥ | karuṇānuśaṃse ślokaḥ |

kaḥ kurvīta na karuṇāṃ satveṣu mahākṛpāguṇakareṣu | duḥkhe 'pi saukhyam atulaṃ bhavati yad eṣāṃ kṛpājanitaṃ || amsa_17.41 ||

atra mahākaruṇāguṇa uttarārdhena saṃdarśitaḥ | śeṣo gatārthaḥ | karuṇāniḥsaṅgatāyāṃ ślokāḥ |

aviṣṭānāṃ kṛpayā na tiṣṭhati manaḥ śame kṛpālūnāṃ | kuta eva lokasaukhye svajīvite vā bhavet snehaḥ || amsa_17.42 ||

sarvasya hi lokasya laukike saukhye svajīvite ca snehaḥ | tatrāpi ca niḥsnehānāṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ sarvaduḥkhopaśame nirvāṇe pratiṣṭhitaṃ manaḥ | bodhisatvānāṃ (msa 127) tu karuṇāviṣṭatvān nirvāṇe 'pi mano na pratiṣṭhitaṃ | kuta eva tayoḥ sneho bhaviṣyati | karuṇāsnehavaiśeṣye trayaḥ ślokāḥ |

sneho na vidyate 'sau yo 'niravadyo na laukiko yaś ca | dhīmatsu kṛpāsneho niravadyo lokasamatītaḥ || amsa_17.43 ||

mātāpitṛprabhṛtīnāṃ hi tṛṣṇāmayaḥ snehaḥ sāvadyaḥ | laukikakaruṇāvihāriṇāṃ niravadyo 'pi laukikaḥ | bodhisatvānāṃ tu karuṇāmayaḥ sneho niravadyaś ca laukikātikrāntaś ca | kathaṃ ca punar niravadya ity āha |

duḥkhājñānamahāughe mahāndhakāre ca niśritaṃ lokaṃ | uddhartuṃ ya upāyaḥ katham iva na syāt sa niravadyaḥ || amsa_17.44 ||

duḥkhamahāugha ajñānamahāndhakāre ceti yojyaṃ | śeṣaṃ gatārthaṃ | kathaṃ lokātikrānta ityāha |

sneho na so 'sty arihatāṃ loke pratyekabodhibuddhānāṃ | prāg eva tad anyeṣāṃ katham iva lokottaro na syāt || amsa_17.45 ||

pratyekāṃ bodhiṃ buddhāḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ | trāsābhinandananimittatve ślokaḥ |

duḥkhābhāve duḥkhaṃ yatkṛpayā bhavati bodhisatvānāṃ | saṃtrāsayati tad ādau spṛṣṭaṃ tv abhinandayati gāḍhaṃ || amsa_17.46 ||

duḥkhābhāve iti duḥkhābhāvo nimittaṃ | satveṣu karuṇayā bodhisatvānāṃ yad duḥkham utpadyate tadādau saṃtrāsayati adhimukticaryābhūmau | ātmaparasamatayā duḥkhasya yathābhūtam aspṛṣṭatvāt | spṛṣṭaṃ tu śuddhādhyāśayabhūmāv abhinandayaty evety arthaḥ | karuṇāduḥkhena sukhābhibhave ślokaḥ |

kim ataḥ paramāścaryaṃ yad duḥkhaṃ saukhyam abhibhavati sarva | kṛpayā janitaṃ laukyaṃ yena vimukto api kṛtārthaḥ || amsa_17.47 ||

nāsty ata āścaryataraṃ yad duḥkham eva karuṇājanitaṃ bodhisatvānāṃ tathā sukhaṃ (msa 128) bhavati | yat sarvaṃ laukikaṃ sukham abhibhavati | yena sukhena vimuktā arhanto 'pi kṛtārthāḥ prāg evānye | kṛpākṛtadānānuśaṃse ślokaḥ |

kṛpayā sahitaṃ dānaṃ yad dānasukhaṃ karoti dhīrāṇāṃ | traidhātukam upabhogair na tatsukhaṃ tatkalāṃ spṛśati || amsa_17.48 ||

yacca traidhātukaṃ sukham upabhogaiḥ kṛtaṃ na tatsukhaṃ tasya sukhasya kalāṃ spṛśatīty ayam uttarārdhasyārthaḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ | kṛpayā duḥkhābhyupagame ślokaḥ |

duḥkhamayaṃ saṃsāraṃ yatkṛpayā na tyajati satvārthaṃ | parahitahetor duḥkhaṃ kiṃ kārūṇikair na samupetam || amsa_17.49 ||

sarvaṃ hi duḥkhaṃ saṃsāraduḥkhe 'ntarbhūtaṃ | tasyābhyupagamāt sarvaṃ duḥkham abhyupagataṃ bhavati | tatra tatphalavṛddhau ślokaḥ |

karūṇā dānaṃ bhogāḥ sadā kṛpālor vivṛddhim upayānti | snehānugrahajanitaṃ tac chaktikṛtaṃ sukhaṃ cāsmāt || amsa_17.50 ||

trayaṃ bodhisatvānāṃ sarvajanmasu vardhate karuṇāyogāt | karuṇā tadabhyāsāt | dānaṃ karuṇāvaśāt | bhogāś ca dānavaśāt | tasmāc ca trayāt phalaṃ trividhaṃ sukhaṃ bhavati | snehajanitaṃ karuṇātaḥ | satvānugrahajanitaṃ dānāt | tadanugrahakriyāśaktikṛtaṃ bhogebhyaḥ | dānaprotsāhanāyāṃ ślokaḥ |

vardhe ca vardhayāmi ca dāne paripācayāmi sukhayāmi | ākarṣāmi nayāmi ca karuṇāsannān pravadatīva || amsa_17.51 ||

dāne sannān iti saṃbandhanīyaṃ | ṣaḍbhir guṇair dāne 'vasannān bodhisatvānkaruṇā protsahayatīva | svabhāvavṛddhyā | bhogais tadvardhanayā | dānena satvaparipācanayā | dātuś ca sukhotpādanāt | mahābodhisaṃbhārasyānyasyākarṣaṇāt | mahābodhisamīpanayanāc ca | parasaukhyena sukhābhave ślokaḥ |

duḥkhe duḥkhī kṛpayā sukhāny anādhāya kena sukhitaḥ syāt | sukhayaty ātmānam ataḥ kṛpālur ādhāya parasaukhyam || amsa_17.52 ||

karuṇayā bodhisatvaḥ paraduḥkhair duḥkhitaḥ satveṣv anādhāya sukhaṃ kathaṃ sukhitaḥ (msa 129) syāt | tasmāt pareṣu sukham ādhāya bodhisatva ātmānam eva sukhayatīti veditavyaṃ | kṛpayā dānasamanuśāstau ṣaṭ ślokāḥ |

svaṃ dānaṃ kāruṇikaḥ śāstīva sadaiva niḥsvasukhakāmaḥ | bhogaiḥ sukhaya paraṃ vā māma py ayutasaukhyam || amsa_17.53 ||

na hi kāruṇikasya vinā parasukhenāsti sukhaṃ | tasyāyutasaukhyatvād bodhisatvas tena vinā no dānasya phalaṃ sukhaṃ necchati |

saphalaṃ dānaṃ dattaṃ tan me satveṣu tat sukhasukhena | phala teṣv eva nikāmaṃ yadi me kartavyatā te 'sti || amsa_17.54 ||

dānaṃ dadatā dānaṃ ca dānaphalaṃ ca tanmayā satveṣu dattaṃ | tatsukham eva me sukhaṃ yasmāt | atas teṣv eva yāvat phalitavyaṃ tāvat phaleti loṭ | bodhisatvaḥ karuṇayā dānam anuśāsti |

bhoge dveṣṭur dātur bhogā bahuśubhataropasarpanti | na hi tatsukhaṃ mataṃ me dāne pāraṃparo 'smi yataḥ || amsa_17.55 ||

bhogavimukhasya dātur bhogā bahutarāś copatiṣṭhante | śobhanatarāś ca | dharmataiveyaṃ cittasyodārataratvāt | na hi tatsukhaṃ mataṃ me yad bhogās tathopatiṣṭhate | yasmād ahaṃ dāne pāraṃparas tatprabandhakāmatvān na sukhe |

sarvastiparityāge yatkṛpayā māṃ nirīkṣase satataṃ | nanu te tena jñeyaṃ na matphalenārthitā 'syeti || amsa_17.56 ||

yo 'haṃ dānaphalaṃ sarvam eva karuṇayā nityaṃ parityajāmi nanv ata eva veditavyaṃ nāsti me dānaphalenārthitvam iti bodhisatvo dānaṃ samanuśāsti |

dānābhirato na syāṃ prāptaṃ cet tatphalaṃ na visṛjeyaṃ |

tathā hi | kṣaṇam api dānena vinā dānābhirato bhavati naiva || amsa_17.57 || iti gatārthaḥ ślokaḥ |

akṛtaṃ na phalasi yasmāt pratikārāpekṣayā na me tulyaṃ |

yas tvā karoti tasya tvaṃ phalasi | tasmāt tvaṃ pratikārāpekṣayā na mattulyaṃ | tathā hy ahaṃ | pratikāranirvyapekṣaḥ paratra phalado 'sya kāmaṃ te || amsa_17.58 || gatārtham etat | kṛpādāne dvau ślokau |

niravadyaṃ śuddhapadaṃ hitāv ahaṃ caiva sānurakṣaṃ ca | nirmṛgyaṃ nirlepaṃ jinātmajānāṃ kṛpādānam || amsa_17.59 ||

tatra niravadyaṃ param anupahṛtya dānāt | śuddhapadaṃ kalpikavasudānāt | viṣaśastramadyādivivarjanataḥ | hitāvahaṃ dānena saṃgṛhya kuśale niyojanāt | sānurakṣaṃ parijanasyāvighātaṃ kṛtvā anyasmai dānāt | nirmṛgyam ayācamāne 'py arthitvaṃ vighātaṃ vāvagamya svayam eva dānāt dakṣiṇīyāparimārgaṇāc ca | nirlepaṃ pratikāravipākaniḥspṛhatvāt | aparaḥ prakāraḥ |

sakalaṃ vipulaṃ śreṣṭhaṃ satataṃ muditaṃ nirāmiṣaṃ śuddhaṃ | bodhinataṃ kuśalanataṃ jinātmajānāṃ kṛṣādānam || amsa_17.60 ||

tatra sakalam ādhyātmikabāhyavastudānāt | vipulaṃ prabhūtavastudānāt | śreṣṭhaṃ praṇītavastudānāt | satatam abhīkṣṇadānāt | muditapratisaṃkhyāya prahṛṣṭadānāt | nirāmiṣaṃ yathā nirlepaṃ | śuddhaṃ yathā śuddhapadaṃ | bodhinataṃ mahābodhipariṇāmanāt | kuśalanataṃ yathā hitāvahaṃ | upabhogaviśeṣe ślokaḥ |

na tathopabhogatuṣṭiṃ labhate bhogī yathā parityāgāt | tuṣṭim upaiti kṛpāluḥ sukhatrayāpyāyitamanaskaḥ || amsa_17.61 ||

tatra sukhatrayaṃ dānaprītiḥ parānugrahaprītiḥ bodhisaṃbhārasaṃbharaṇaprītiś ca | śeṣaṃ gatārthaṃ | pāramitābhinirhārakaruṇāyāṃ ślokaḥ |

kṛpaṇakṛpā raudrakṛpā saṃkṣubdhakṛpā kṛpā pramatteṣu | viṣayaparatantrakaruṇā mithyābhiniviṣṭakaruṇā ca || amsa_17.62 ||

tatra kṛpaṇā matsariṇaḥ | raudrā duḥśīlāḥ paropatāniḥ | saṃkṣubdhāḥ (msa 131) krodhanāḥ | pramattāḥ kuśīdāḥ | viṣayaparatantrāḥ kāmeṣu vikṣiptacittāḥ | mithyābhiniviṣṭāḥ duḥprajñāḥ tīrthikādayaḥ | eṣu pāramitāvipakṣadharmāvasthiteṣu yā karuṇā sā kṛpaṇādikaruṇā | sā ca tadvipakṣavidūṣaṇāt pāramitābhinirhārāya saṃpadyate | tasmāt pāramitābhinirhārakaruṇety ucyate | karuṇāpratyayasaṃdarśane ślokaḥ |

karuṇā bodhisatvānāṃ sukhād duḥkhāt tadanvayāt | karuṇā bodhisatvānāṃ hetor mitrāt svabhāvataḥ || amsa_17.63 ||

tatra pūrvārdhenālambanapratyayaṃ karuṇāyāḥ saṃdarśayati | trividhāṃ vedanām ālambya tisṛbhir duḥkhatābhiḥ karuṇāyanāt | aduḥkhāsukhā hi vedanā sukhaduḥkhayor anvayaḥ punas tadāvāhanāt | uttarārdhena yathākramaṃ hetumitrasvabhāvaiḥ karuṇāyā hetvadhipatisamanantarapratyayān saṃdarśayati | mahākaruṇatve ślokaḥ |

karuṇā bodhisatvānāṃ samā jñeyā tadāśayāt | pratipatter virāgāc ca nopalambhād viśuddhitaḥ || amsa_17.64 ||

tatra samā trividhavedanāvastheṣu yat kiṃcid veditam idam atra duḥkhasyeti viditvā | sā punar āśayato 'pi cittena karuṇāyanāt | pratipattito 'pi tatparitrāṇāt | virāgato 'pi tadvipakṣavihiṃsāprahāṇāt | anupalambhato 'py ātmaparakaruṇānupalambhāt | viśuddhito 'py aṣṭamyāṃ bhūmāv anutpattikadharmakṣāntilābhāt |

maitrādibhāvanāgrā svacittato dharmato 'dhimokṣāc ca | āśayato 'pi vibhutvād avikalpād aikyataś cāpi || amsa_17.65 ||

iti | pūrvanirdeśānusāreṇārtho 'nugantavyaḥ |

iti bhagavati jātasuprasādo mahadupadhidhruvasatkriyābhipūjī | bahuguṇahitamitranityasevo jagadanukampaka eti sarvasiddhiṃ || amsa_17.66 ||

etena yathoktānāṃ pūjāsevā'pramāṇānām anukramaṃ guṇaṃ ca samāsena saṃdarśayati | mahopadhibhir dhruvaṃ satkriyā cātyarthaṃ pūjanān mahadupadhidhruvasatkriyābhipūjī veditavyaḥ | satkriyā punaḥ samyakpratipattirveditavyā | evaṃ satkārapratipattipūjī (msa 132) bhavati | bahuguṇaṃ mitraṃ tadanyair guṇaiḥ | hitam anukampakatvena veditavyaṃ | eti sarvasiddhim iti svaparārthasiddhiṃ prāpnotīti |

mahāyānasūtrālaṃkāre pūjāsevā'pramāṇādhikāraḥ saptadaśaḥ samāptaḥ

chapitre xviii aṣṭādaśo 'dhikāraḥ

lajjāvibhāge ṣoḍaśa ślokāḥ |

lajjā vipakṣahīnā jñānena gatā ca nirvikalpena | hīnānavadyaviṣayā satvānāṃ pācikā dhīre || amsa_18.1 ||

etena svabhāvasahāyālambhanakarmapadā caturvidhaṃ lakṣaṇaṃ bodhisatvalajjāyāḥ saṃdarśayati | hīnānavadyaviṣayā | śrāvakapratyekabuddhānāṃ | tadvihīnaṃ mahāyānād anavadyaṃ ca | tena bodhisatvaṃ lajjate | kathaṃ satvānāṃ paripācikā | tasyām eva lajjāpāramitāvipakṣavṛddhyā tatpratipakṣaparihāṇyā cātyarthaṃ lajjotpādanāt |

ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ niṣevaṇālasyato bhavati lajjā | kleśānukūladharmaprayogataś caiva dhīrāṇāṃ || amsa_18.2 ||

iyam aprayogalajjā pāramitābhāvanāyām aprayogena | kleśānukuleṣu dharmeṣv indriyāguptadvāratvādiṣu ca prayogena lajjotpādanāt |

asamāhitasvabhāvā mṛdumadhyā hīnabhūmikā lajjā | hīnāśayā samānā hīnā hi tadanyathā tv adhikā || amsa_18.3 ||

iyaṃ mṛdumātrā lajjā | pūrvanirdeśānusāreṇāsya ślokasyārtho 'nugantavyaṃ | ataḥ paraṃ caturbhis tribhiś ca ślokair yathākramaṃ lajjāvipakṣe lajjāyāṃ ca doṣaguṇabhedaṃ darśayati |

lajjārahito dhīmān kleśān adhivāsayaty ayoniśataḥ | pratighopekṣāmānaḥ satvān upahanti śīlaṃ ca || amsa_18.4 ||

ity atra ātmavyābādhāya cetayate paravyābadhāyobhayavyābhādhāya cety saṃdarśitaṃ | ayoniśata ity ayoniśo manaskāreṇa | katham upekṣayā satvān upahanti | sarvārthapramādataḥ |

kaukṛtyāt savilekho bhavati sa saṃmānahānim āpnoti | śrāddhāt mānuṣasaṃghāc chāstrā copekṣyate tasmāt || amsa_18.5 ||

sahadhārmikair jinasutair vinindyate lokato 'yaśo labhate | dṛṣṭe dharme

ity etena dṛṣṭadhārmikam avadyaṃ prasavatīti darśanaṃ | yathākramam ātmaparadevatāśāstṛbhir apavadanāt | vijñaiḥ sabrahmacāribhir dharmatayā vigarhanāt | digvidkṣu ca pāpakāvarṇaniścaraṇāt | 'nyatra kṣaṇarahito jāyate bhūyaḥ || amsa_18.6 || prāptāprāptavihāniṃ śuklair dharmaiḥ samāpnute tena |

ity anena dṛṣṭadharmasāṃparāyikam avadyaṃ prasavatīty saṃdarśitam prāptakuśaladharmaparihānitaḥ | aprāptaparihānitaś ca yathākramaṃ | duḥkhaṃ viharati tasmān manaso 'py asvasthatām eti || amsa_18.7 || ity etena lajjaṃ caitasikaṃ duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayata ity saṃdarśitaṃ |

ete sarve doṣā hrīmatsu bhavanti no jinasuteṣu |

ity ata upādāya lajjāguṇo veditavyaḥ | yad ete ca doṣā na bhavanti | deveṣu ca manujeṣu ca nityaṃ saṃjāyate ca budhaḥ || amsa_18.8 || ity etad asya vipākaphalaṃ bhavati |

saṃbhārāṃś ca sa bodheḥ kṣipraṃ pūrayati lajjayā dhīmān |

ity etad adhipatiphalaṃ | satvānāṃ pācanayā na khidyate caiva jinaputraḥ || amsa_18.9 || ity etat puruṣakāraphalaṃ |

sa vipakṣapratipakṣai rahito 'rahitaś ca jāyate satataṃ |

ity ete visaṃyoganiṣpandaphalaṃ | yad uta vipakṣarahitatvaṃ pratipakṣārahitatvaṃ ca | ity etam ānuśaṃsaṃ hrīmān āpnoti jinaputraḥ || amsa_18.10 || iti yathoktadoṣābhāvaṃ guṇayogaṃ ca prāpnotīti saṃdarśitaṃ |

doṣamalino hi bālo hrīvirahāt suvasanaiḥ sugupto 'pi | nirvasano 'pi jinasuto hrīvasano muktadoṣamalaḥ || amsa_18.11 ||

etena vastraviśeṣaṇaṃ hriyaḥ | tadanyavastraprāvṛtasyāpi hrīrahitasya doṣamalinatvāt | nagnasyāpi ca hrīmato nirmalatvāt |

ākāśam iva na lipto hrīyuktaḥ jinasuto bhavati dharmaiḥ |

dharmair iti lokadharmaiḥ | hrībhūṣitaś ca śobhati saṃparkagato jinasutānām || amsa_18.12 || etena ślokena hriya ākāśabhūṣaṇasamatāṃ darśayati |

mātur iva vatsalatvaṃ hriyo vineyeṣu bodhisatvānāṃ |

trātavyasatvopekṣāyā lajjanāt | ārakṣā cāpi hrīḥ saṃsaratāṃ sarvadoṣebhyaḥ || amsa_18.13 || hastyaśvakāyādibhūtatvāt | ebhir vastrādidṛṣṭāntair vihāre kleśapratipakṣatāṃ cāre lokadharmapratipakṣatāṃ | sahadhārmikasaṃvāsānukūlatāṃ satvaparipākānukūlatāṃ | akliṣṭasaṃsārānukūlatāṃ ca hriyo darśayati |

sarveṣu nādhivāsā sarveṣv adhivāsanāpravṛttiś ca | sarveṣu ca pravṛttir hrīvihitaṃ hrīmato liṅgam || amsa_18.14 ||

etena caturvidhaṃ hrīkṛtaṃ liṅgam hrīmato darśayati | yad uta sarvadoṣeṣv anadhivāsanā cāpravṛttiś ca | sarvaguṇeṣvadhivāsanā ca pravṛttiś ca |

hrībhāvanā pradhānā svacittato dharmato 'dhimokṣāc ca | āśayato 'pi vibhutvād akalpanād aikyataś cāpi || amsa_18.15 ||

ity asya nirdeśo yathāpūrvaṃ | dhṛtivibhāge sapta ślokāḥ |

dhṛtiś ca bodhisatvānāṃ lakṣaṇena prabhedataḥ | dṛḍhatvena ca sarvebhyas tadanyebhyo viśiṣyate || amsa_18.16 ||

vīryaṃ samādhiḥ prajñā ca satvaṃ dhairyaṃ dhṛtirmatā | nirbhīto bodhisatvo hi trayād yasmāt pravartate || amsa_18.17 ||

etena dhṛtilakṣaṇaṃ saparyāyaṃ samādanaṃ coktaṃ | vīryādikaṃ lakṣaṇaṃ | satvādikaṃ paryāyaḥ | śeṣaṃ sādhanaṃ | katamasmāt trayān nirbhītaḥ pravartate ity āha |

līnatvāc ca calatvāc ca mohāc cotpadyate bhayaṃ | kṛtyeṣu tasmād vijñeyā dhṛtisaṃjñā nije traye || amsa_18.18 ||

sravakāryeṣu hi līnacittatayā vā bhayam utpadyate tadanutsāhataḥ | calacittatayā vā cittānavasthānataḥ | saṃmohato vā tadupāyājñānataḥ | tatpratipakṣāś ca yathākramaṃ vīryādayaḥ | tasmān nijavīryāditraye dhṛtisaṃjñā veditavyā nija ity apratisaṃkhyānakaraṇīye

prakṛtyā praṇidhāne ca nirapekṣatva eva ca | satvavipratipattau ca gambhīryāudāryasaṃśrave || amsa_18.19 ||

vineyadurvinayatve kāyācintye jinasya ca | duṣkareṣu vicitreṣu saṃsārātyāga eva ca || amsa_18.20 ||

niḥsaṃkleśe ca tatraiva dhṛtir dhīrasya jāyate | asamā ca tadanyebhyaḥ so 'gre dhṛtimatāṃ yataḥ mataḥ || amsa_18.21 ||

ebhis tribhiḥ ślokair dhṛtiprabhedaṃ darśayati | yathākramaṃ gotrataḥ | cittotpādaḥ | svārthataḥ | satvārthataḥ | prabhāvataḥ | satvaparipācanataḥ | paramabodhitaś ca | tatra (msa 136) nirapekṣatvaṃ svārthaprayuktasya kāyajīvitanirapekṣatvād veditavyaṃ | punar duṣkaracaryātaḥ | saṃcintyabhāvopapattitaḥ | tadasaṃkleśato 'pi prabhedaḥ |

kumitraduḥkhagambhīraśravād vīro na kampate | śalabhaiḥ pakṣavātaiś ca samudraiś ca sumeruvat || amsa_18.22 ||

etena bodhisatvadhṛter dṛḍhatvaṃ darśayati | upamātrayaṃ trayeṇākampane yathākramaṃ veditavyaṃ | akhedavibhāge dvau ślokau |

akhedo bodhisatvānām asamas triṣu vastuṣu | śrutātṛptimahāvīryaduḥkhe hrīdhṛtiniśritaḥ || amsa_18.23 ||

tīvracchando mahābodhāv akhedo dhīmatāṃ mataḥ | aniṣpannaś ca niṣpannaḥ suniṣpannaś ca bhūmiṣu || amsa_18.24 ||

ābhyāṃ vastuno niśrayataḥ svabhāvataḥ | prabhedataś cākhedo nirdiṣṭaḥ | triṣu vastuṣu | śrutātṛptau | dīrghakālavīryārambhe | saṃsāraduḥkhe ca | hryaṃ dhṛtiṃ ca niśritya | tābhyāṃ hi khedotpattito lajjayate na cotpādayati | tīvracchando mahābodhāv iti svabhāvvaḥ | chando hi vyāvṛtte khinno bhavati | aniṣpanno 'dhimukticaryābhūmau | niṣpannaḥ spatabhūmiṣu | suniṣpannaḥ pareṇa ity eṣa prabhādaḥ | śāstrajñatāyāyāṃ dvau ślokau |

vastunā cādhikāreṇa karmaṇā ca viśiṣyate | lakṣaṇenākṣayatvena phalasyodāgamena ca || amsa_18.25 ||

śāstrajñatā hi dhīrāṇāṃ samādhimukhadhāraṇī | gṛhītā satvapākāya saddharmasya ca dhāraṇe || amsa_18.26 ||

tatra śāstrajñatāyāḥ pañca vidyāsthānāni vastu | adhyātmavidyā hetuvidyā śabdavidyā cikitsāvidyā śilpakarmasthānavidyā ca | svaparārthakriyā adhikāraḥ | karma prathamavastuni svayaṃ pratipattiḥ parebhyaś ca tatsamākhyānaṃ | dvitīye taddoṣaparijñānaṃ paravādinigrahaś ca | trtīye svayaṃ suniruktābhidhānaṃ parasaṃpratyayaś ca | caturthe pareṣāṃ vyādhiśamanaṃ | pañcame parebhyas tat saṃvibhāgaḥ | lakṣaṇaṃ śāstrajñatāyā etāny evas pañca vastuni śrutāni bhavanti | dhṛtāni | vacasā parijitāni | manasā anvīkṣitāni | dṛṣṭyā supratividdhāni | śrutvā yathākramaṃ | tad udgrahaṇataḥ | svādhyāyataḥ | prasannena manasārthacittanato yathāyogaṃ taddoṣaguṇāvagamāt | svākhyātadurākhyātāvadhāraṇataś ca | akṣayatvaṃ nirupadhiśeṣanirvāṇe 'py akṣayāt | (msa 137) phalasamudāgamaḥ sarvadharmasarvākārajñatā | sā punar eṣā śāstrajñatā bodhisatvānāṃ samādhimukhair dhāraṇīmukhaiś ca saṃgṛhītā | satvapākāya ca bhavati | samādhimukhais tatkṛtyānuṣṭhānāt | saddharmapāraṇāya ca dhāraṇībhis taddhāraṇāt | lokajñatāyāṃ catvāraḥ ślokaḥ |

kāyena vacasā caiva satyajñānena cāsamā | lokajñatā hi dhīrāṇāṃ tadanyebhyo viśiṣyate || amsa_18.27 ||

kathaṃ kāyenety āha |

kṛtasmitamukhā nityaṃ |

kathaṃ vācety āha

dhīrāḥ pūrvābhibhāṣinaḥ |

sā punaḥ kim artham ity āha |

satvānāṃ bhājanatvāya |

kasminn arthe bhājanatvāya | saddharmapratipattaye || amsa_18.28 || kathaṃ satyajñānenety āha |

satyadvayād yataś ceṣṭo lokānām udayo 'sakṛt | dvayād astaṃgamas tasmāt tajjño lokajña ucyate || amsa_18.29 ||

dvābhyāṃ satyābhyāṃ lokasya udayaḥ punaḥ punaḥ saṃsāro yaś codayo yena ceti kṛtvā | dvābhyām astaṃgamo nirodhamārgasatyābhāṃ | yaś cāstaṃgamo yena cetu kṛtvā | tasmāt tajjño lokajña ucyate | lokasyodayāstaṃgāminyā prajñayā samanvāgatatvāt |

śamāya prāptaye teṣāṃ dhīmān satyeṣu yujyate | satyajñānād yato dhīmān lokajño hi nirucyate || amsa_18.30 ||

anena lokajñatāyāḥ karma nirdiṣṭaṃ | tatra śamāya duḥkhasamudayasatyayoḥ prāptaye nirodhamārgasatyayoḥ | pratisaraṇavibhāge trayaḥ ślokaḥ |

ārṣaś ca deśanādharmo artho 'bhiprāyiko 'sya ca | prāmāṇikaś ca nītārtho nirjalpā prāptir asya ca || amsa_18.31 ||

idaṃ pratisaraṇānāṃ lakṣaṇaṃ | tatra prāmāṇika 'rtho yaḥ pramāṇabhūtena nīto vibhaktaḥ śāstrā vā tatpramāṇīkṛtena vā | nirjalpā prāptir adhigamajñānaṃ lokottaraṃ | tasyānabhilāpyatvāt | śeṣaṃ gatārthaṃ |

pratikṣeptur yathoktasya mithyāsaṃtīritasya ca | sābhilāṣasya ca prāpteḥ pratiṣedho 'tra deśitaḥ || amsa_18.32 ||

prathame pratisaraṇe ārṣadharmapratikṣeptuḥ pudgalasya pratiṣedgo deśitaḥ | dvitīye yathārutasya vyañjanasya nābhiprāyikārthena | tṛtīyena mithyā cintārthasya viparītaṃ nīyyamanasya | caturthena sābhilāṣasya jñānasya | pratyātmavedanīyasya |

adhimukter vicārāc ca yathāvat parataḥ śravāt | nirjalpād api ca jñānād apraṇāśo hi dhīmatāṃ || amsa_18.33 ||

atha pratisaraṇānuśaṃsaḥ | prathamena pratisaraṇenārṣadharmādhimuktito na praṇaśyanti | dvitīyena svayamābhiprāyikakārthavicāraṇāt | tṛtīyena paratas tad viparītārthanayaśravāt | caturthena lokottarajñānāt | pratisaṃvidvibhāge catvāraḥ ślokaḥ |

asamā bodhisatvānāṃ catasraḥ pratisaṃvidaḥ | paryāye lakṣaṇe vākye jñāne jñānāc ca tā matāḥ || amsa_18.34 ||

prathamā paryāye jñānam ekaikasyārthastha yāvanto nāma paryāyāḥ | dvitīyā (msa 139) lakṣaṇe yasyārthasya tannāma | tṛtīyā vākye pratyekaṃ janapadeṣu yā bhāṣāḥ | caturthā jñāne svayaṃ yat pratibhānaṃ | idaṃ pratisaṃvidāṃ lakṣaṇaṃ |

deśanāyāṃ prayuktasya yasya yena ca deśanā | dharmārthayor dvayor vācā jñānenaiva ca deśanā || amsa_18.35 ||

dharmasyoddeśanirdeśāt sarvathā prāpaṇād dvayoḥ | parijñānāhānāc ca codyānāṃ pratisaṃviccatuṣṭayam || amsa_18.36 ||

iti catuṣṭve kāraṇaṃ | deśanāyāṃ hi prayuktasya yasya ca deśanā yena ca | tatra jñānena prayojanaṃ kasya punar deśanā || amsa_18.35 || dharmasyārthasya | kena deśanā vacanena jñānena ca | tatra dharmārthayor deśanā | dharmasyoddeśanirdeśāt vākyena deśanā tayor eva dvayor sarvathā prāpaṇāt | jñānena deśanā codyānāṃ pariharaṇāt | ato yac ca yena ca deśyate tajjñānāt catasraḥ pratisaṃvido vyavasthāpitāḥ |

pratyātmaṃ samatām etya yottaratra pravedanā | sarvasaṃśayanāśāya pratisaṃvin nirucyate || amsa_18.37 ||

etena pratisaṃvidāṃ nirvacanaṃ karam ca darśitaṃ | pratyātmaṃ lokottareṇa jñānena sarvadharmasamatāṃ tathatāṃ etya uttarakālaṃ tatpṛṣṭalabdhena jñānena pravedanā paryāyādīnāṃ pratisaṃvid iti nirvacanaṃ | sarvasaṃśayanāśāya pareṣām iti karma | saṃsāravibhāge carvāraḥ ślokāḥ |

saṃbhāro bodhisatvānāṃ puṇyajñānamayo 'samaḥ | saṃsāre 'bhyudayāyaikaḥ anyo 'saṃkliṣṭasaṃsṛtau || amsa_18.38 ||

yaś ca saṃbhāro yad arthaṃ ca saṃdarśayati | dvividhaḥ saṃbhāraḥ | tatra puṇyasaṃbhāraḥ saṃsāre 'bhyudayāya saṃvartate | jñānasaṃbhāro 'saṃkliṣṭasaṃsaraṇāya |

dānaṃ śīlaṃ ca puṇyasya prajñā jñānasya saṃbhṛtiḥ | trayaṃ cānyad dvayasyāpi pañcāpi jñānasaṃbhṛtiḥ || amsa_18.39 ||

etena pāramatābhis tadubhayasaṃbhārasaṃgrahaṃ bhavati | kṣāntivīryadhyānabalena (msa 140) hy ubhayaṃ kriyate | tasmād dvayasaṃbhāratrayaṃ bhavati | punaḥ prajñāyāṃ pariṇāmanāt sarvāḥ pañca pāramitā jñānasaṃbhāro veditavyaḥ |

saṃtatyā bhāvanām etya bhūyo bhūyaḥ śubhasya hi | āhāro yaḥ sa saṃbhāro vīdhīre sarvārthasādhakaḥ || amsa_18.40 ||

etat saṃbhāranirvacanaṃ karma ca | sam iti saṃtatyā | bhā iti bhāvanām āgamya | ra iti bhūyo bhūya āhāraḥ | sarvārthasādhaka iti karma | svaparārthayoḥ sādhanāt |

praveśāyānimittāya anābhogāya saṃbhṛtiḥ | abhiṣekāya niṣṭhāyai dhīrāṇām upacīyate || amsa_18.41 ||

ayaṃ saṃsāraprabhedaḥ | tatrādhimukticaryābhūmau saṃbhāro bhūmipraveśāya | ṣaṭsu bhūmiṣv animittāya saptamībhūmisaṃgṛhītāya | tasyāṃ nimittasamudācārāt | saptamyāṃ bhūmāv anābhogāya tadanybhūmidvayasṃgṛhītāya | tayoḥ saṃbhārābhiṣekāya daśamībhūmisaṃgṛhītāya | tasyāṃ saṃbhāro niṣṭhāgamanāya buddhabhūmisaṃgṛhītāya | smṛtyupasthānavibhāge trayaḥ ślokāḥ |

caturdaśabhir ākāraiḥ smṛtyupasthānabhāvanā | dhīmatām asamatvāt sā tadanyebhyo viśiṣyate || amsa_18.42 ||

kasmaiś caturdaśabhiḥ |

niśrayāt pratipakṣāc ca avatārāt tathaiva ca | ālambanamanaskāraprāptitaś ca viśiṣyate || amsa_18.43 ||

ānukūlyānuvṛttibhyāṃ parijñotpattito 'parā | mātrayā paramatvena bhāvanāsamudāgamāt || amsa_18.44 ||

ity ebhiś caturdaśabhir ākārair bodhisatvānāṃ smṛtyupastānabhāvanā viśiṣyate | katham āśrayato mahāyāne śrutacintābhāvanāmayīṃ prajñām āśritya | kathaṃ pratipakṣataḥ caturviparyāsapratipakṣāṇām apy aśuciduḥkhānityānātmasaṃjñānaṃ pratipakṣatvāt kāyādidharmanairātmyapraveśataḥ | katham avatārataḥ | caturbhiḥ smṛtyupasthānair yathākramaṃ duḥkhasamudayanirodhamārgasatyāvatārāt svayaṃ pareṣāṃ cāvatāraṇāt | yathoktaṃ (msa 141) madhyāntavibhāge | katham ālambanataḥ sarvasatvakāyādyālambanāt | kathaṃ manaskārataḥ kāyādyanupalambhāt | kathaṃ prāptitaḥ kāyādīnāṃ na visaṃ yogāya nāvasaṃyogāya | kathaṃ ānukūlyataḥ pāramitānukūlyena tadvipakṣapratipakṣatvāt | katham anuvṛttitaḥ laukikānāṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ cānuvṛttyā tadupasaṃhitasmṛtyupasthānabhāvanāt tebhyas tadupadeśārthaṃ | kathaṃ parijñātaḥ kāyasya māyopamatvaparijñayā tathaivābhūtarūpasaṃprakhyānāt | vedanāyāḥ | svapnopamatvaparijñayā tathaiva mithyānubhavāt | cittasya prakṛtiprabhāsvaratvapraijñayā ākāśavat | dharmāṇām āgantukakatvaparijñayā ākāśāganturajodhūmābhranīhāropakleśavat | katham utpattitaḥ saṃcintyabhavopapattau cakravartyādibhūtasya viśiṣṭakāyavedanādisaṃpattau tadasaṃkleśataḥ | kathaṃ mātrataḥ mṛdvā api smṛtyupasthānabhāvanāyās tad anyebhyo adhimātratvāt | prakṛtitīkṣṇendriyatayā | kataṃ paramatvena pariniṣpannānām anābhogamiśrop+aniśrabhāvanāt | kathaṃ bhāvanātaḥ atyantaṃ tadbhāvanāt nirupadhiśeṣanirvāṇe 'pi tadakṣayāt | kathaṃ samudāgamataḥ | daśasu bhūmiṣu buddhatve ca samudāgamāt | samyakprahāṇavibhāge pañca ślokāḥ |

samyakprahāṇaṃ dhīrāṇām asamaṃ sarvadehibhiḥ | smṛtyupasthānadoṣāṇāṃ pratipakṣeṇa bhāvyate || amsa_18.45 ||

yāvatyaḥ smṛtyupasthānabhāvanā uktāḥ tadvipakṣāṇāṃ pratipakṣeṇa samyakprahāṇabhāvaneti samastaṃ samyakprahāṇalakṣaṇaṃ | prabhedena punaḥ |

saṃsārasyopabhoge ca tyāge nivaraṇasya ca | manaskārasya ca tyāge praveśe caiva bhūmiṣu || amsa_18.46 ||

animittavihāre ca labdhau vyākaraṇasya ca | satvānāṃ paripāke ca abhiṣeke ca dhīmatāṃ || amsa_18.47 || kṣetrasya ca viśuddhyarthaṃ niṣṭhāgamana eva ca | bhāvyate bodhisatvānāṃ vipakṣapratipakṣataḥ || amsa_18.48 ||

ayaṃ samyakprahāṇabhāvanāprabhedaḥ | saṃsārasyāsaṃkliṣṭaparibhoge saṃpattiṣu | pañcanivāraṇatyāge | śrāvakapratyekabuddhamanaskāratyāge | bhūmipraveśe | animittavihāre sapramyāṃ bhūmau | vyākaraṇalābhe| satvānāṃ paripācane navamyāṃ | abhiṣeke ca daśamyāṃ | kṣetraviśuddhyarthaṃ traye 'pi | niṣṭhāgamane ca buddhabhūmau | ye (msa 142) ca vipakṣās teṣāṃ pratipakṣeṇa samyakprahāṇabhāvanā veditavyā | ayam asyāḥ prabhedaḥ |

chandaṃ niśritya yogasya bhāvanā sanimittikā | sarvasamyakprahāṇeṣu pratipakṣo nirucyate || amsa_18.49 ||

etena chandaṃ janayati | vyāyacchate vīryam ārabhate | cittaṃ pragṛhṇāti | samyak pradadhāti | ity eṣāṃ padānām arthanirdeśaḥ | chandaṃ hi niśritya śamathavipaśyanākhyaṃ yogaṃ bhāvayatīti vyāyacchate | sā ca bhāvanā śamathapragrahopekṣānimittaiḥ saha bhāvyatge | tasmāt sā sanimittikā | kathaṃ punar bhāvyate | yac chamathapragrahopakleśayor layāuddhatyayoḥ pratipakṣeṇa vīryam ārabhate | cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti ca | śamathe samaprāpte copekṣāyāṃ pradadhāti | eṣā yogabhāvanā yathoktaprabhedeṣu sarvasamyakprahāṇeṣu pratipakṣa ucyate | ṛddhipādavibhāge pañca ślokāḥ |

ṛddhipādāś ca catvāro dhīrāṇām agralakṣaṇāḥ | sarvārthasiddhau jāyante ātmanaś ca parasya ca || amsa_18.50 ||

sarvārthasiddhir laukikī lokottarā ca veditavyā ca | śeṣaṃ gatārthaṃ |

niśrayāc ca prabhedāc ca upāyād abhinirhṛteḥ | vyavasthā ṛddhipādānāṃ dhīmatāṃ sarvatheṣyate || amsa_18.51 ||

asyoddeśasya śeṣo nirdeśaḥ |

dhyānapāramim āśritya prabhedo hi caturvidhaḥ | upāyaś cābhinirhāraḥ ṣaḍvidhaś ca vidhīyate || amsa_18.52 ||

dhyānapāramitā niśrayaḥ prabhedaś caturvidhaś chandavīryacittamīmāṃsāsamādhibhedāt | upāyaś caturvidha eva | abhinirhāraḥ ṣaḍvidhaḥ | caturvidha upāyaḥ katamaḥ |

vyāvasāyika ekaś ca dvitīyo 'nugrahātmakaḥ | naibandhikas tṛtīyaś ca caturthaḥ prātipakṣikaḥ || amsa_18.53 ||

aṣṭānāṃ prahāṇasaṃskārāṇāṃ chando vyāyāmaḥ śaddhā vyāvasāyikaḥ upāyaḥ | śraddhānasyārthino vyāyāmāt | praśrabdhir anugrahātmakaḥ smṛtiḥ saṃ prajanyaṃ copanibandhakaḥ | ekena cittasyālambanāvismarāt | dvitīyena visāraprajñānāt | cetanā copekṣā ca prātipakṣika upāyaḥ | layāuddhatyopakleśayoḥ kleśānāṃ ca prātipakṣatvāt | ṣaḍvidho 'bhinirhāraḥ katamaḥ |

darśanasyāvavādasya sthitivikrīḍitasya ca | praṇidher vaśitāyaś ca dharmaprāpteś ca nirhṛtiḥ || amsa_18.54 ||

tatra darśanaṃ cakṣuḥ pañcavidhaṃ māṃsacakṣuḥ divyaṃ cakṣuḥ āryaṃ prajñācakṣuḥ dharmacakṣuḥ buddhacakṣuś ca | avavādaḥ ṣaḍabhijñā yathākramaṃ | tābhir upasaṃkramya bhāṣā cittaṃ cāgatiṃ ca gatiṃ ca viditvā niḥsaraṇāyāvavadanāt | sthitivikrīḍitaṃ yasmāt bodhisatvānāṃ bahuvidhaṃ nirmāṇādibhiḥ samādhivikrīḍitaṃ | praṇidhir yena praṇidhijñānena praṇidhānabalikā bodhisatvāḥ praṇidhānavaiśeṣikatayā vikrīḍanti | yeṣāṃ na sukaraṃ saṃkhyā kartuṃ kāyasya vā prabhāyā vā svarasasya veti vistareṇa yathā daśabhūmike sūtre | vaśitā yathā tatraiva daśa vaśitā nirdiṣṭāḥ | dharmaprāptir balavaiśāradyāveṇikabuddhadharmāṇāṃ prāptiḥ | ity eṣā darśanādīnām abhinirhāraḥ ṣaḍvidhaḥ | indriyavibhāge ślokaḥ |

bodhiś caryā śruta cātra śamatho 'tha vipaśyanā | śraddhādīnāṃ padaṃ jñeyamarthasiddhyadhikārataḥ || amsa_18.55 ||

śraddhendriyasya bodhiḥ padam ālambanam ity arthaḥ | vīryendriyasya bodhisatvacaryā | smṛtīndriyasya mahāyānasaṃgṛhītaṃ śrutaṃ | samādhīndriyasya śamathaḥ | prajñendriyasya vipaśyanā padaṃ | tadarthādhikāreṇaiva caitāni śraddhādīni ādhipatyārthenendriyāṇy ucyante | balavibhāge ślokaḥ |

bhūmipraveśasaṃkliṣṭāś ceṣṭāḥ śraddhādayaḥ punaḥ | vipakṣadurbalatvena ta eva balasaṃjñitāḥ || amsa_18.56 || gatārthaḥ ślokaḥ | bodhyaṅgavibhāge sapta ślokāḥ |

bhūmiviṣṭasya bodhyaṅgavyavasthānaṃ vidhīyate | dharmāṇāṃ sarvasatvānāṃ samatāvagamāt punaḥ || amsa_18.57 ||

etena yasyām avasthāyāṃ yasyāvabodhāt bodhyaṅgāni vyavasthāpyante tadupadiṣṭaṃ | bhūmipraviṣṭāvasthāyāṃ sarvadharmāṇāṃ sarvasatvānāṃ ca samatāvabodhād yathākramaṃ dharmanairātmyenātmaparasamatā ca | ataḥ paraṃ cakrādisaptaratnasādharmyaṃ bodhyanṅgānāṃ darśayati |

smṛtiś carati sarvatra jñeyājitavinirjaye |

ajitajñeyavinirjayāya | yathā cakravartinaś cakraratnam ajitadeśavinirjayāya | sarvakalpanimittānāṃ bhaṅgāya vicayo 'sya ca || amsa_18.58 || yathā hastiratnaṃ pratyarthikabhaṅgāya |

āśu cāśeṣabodhāya vīryasya pravartate |

kṣiprābhijñatotpādanāt | yathāśvaratnam āśu samudraparyantamahāpṛthivīgamanāya | dharmālokavivṛddhyā ca prītyā āpūryate dhruvam || amsa_18.59 || ārabdhavīryasya bodhisavasya dharmālokā vivardhante | tataḥ prītiḥ sarvaṃ kāryaṃ sadā prīṇayati | yathā maṇiratnam ālokaviśeṣeṇa cakravartinaṃ prīṇayati |

sarvāvaraṇanirmokṣāt praśrabdhyā sukham eti ca |

sarvadauṣṭhulyasamutpādanāt | yathā strīratnena cakravartī sukham anubhavati | cintitārthasamṛddhiś ca samādher upajāyate || amsa_18.60 || yathā cakravartino gṛhapatiratnāt |

upekṣayā yathākāmaṃ sarvatra viharaty asau | paṣṭhalabdhāvikalpena vikalpena vihāreṇa sadottamaḥ || amsa_18.61 ||

upekṣocyate nirvikalpaṃ jñānaṃ tayā bodhisatvaḥ yathākāmaṃ sarvatra viharati tatpṛṣṭhalabdhena ca vihāreṇānyasyopagamāt | nirvikalpena vihāreṇa tatra nirvyāparatayā vāsakalpanāt | yathā cakravartinaḥ pariṇāyakaratnaṃ caturaṅgabalakāyam upanetavyaṃ copapraṇayati | apanetavyaṃ cāpanayati | tatra ca gatvā vāsaṃ kalpayati yatrākhinnaḥ caturaṅgo balakāyaḥ paraiti |

evaṃguṇo bodhisatvaś cakravartīva vartate | saptaratnopamair nityaṃ bodhyaṅgaiḥ parivāritaḥ || amsa_18.62 ||

iti saptaratnopamatvaṃ bodhyaṅgānāṃ nigamayati |

niśrayāṅgaṃ svabhāvāṅgaṃ niryāṇāṅgaṃ tṛtīyakaṃ | caturtham anuśaṃsāṅgam akleśāṅgaṃ trayātmakam || amsa_18.63 ||

etena yad bodhyaṅgaṃ yathāṅgaṃ tad abhidyatitaṃ | smṛtir niśrayāṅgaṃ sarveṣāṃ tanniśrayeṇa pravṛtteḥ | dharmapravicayaḥ svabhāvāṅgaṃ bodhes tatsvabhāvatvāt | vīryaṃ niryāṇāṅgaṃ tenāprāpyaniṣṭhāyām adhiṣthānāt | prītir anuśaṃsāṅgam cittasukhatvāt | praśrabdhisamādhyupekṣā akleśāṅgaṃ | yena yan niśritya yo 'saṃkleśa iti | trividham asaṃkleśāṅgaṃ veditavyaṃ | mārgāṅgavibhāge dvau ślokau |

yathābodhānuvṛttiś ca tadūrdhvam upajāyate | yathābodhavyavasthānaṃ praveśaś ca vyavasthitau || amsa_18.64 || karmatrayaviśuddhiś ca pratipakṣasya bhāvanā | jñeyāvṛtteś ca mārgasya vaiśeṣikaguṇasya ca || amsa_18.65 ||

bodhyaṅgakālād ūrdhvaṃ yathābhūtāvabodhānuvṛttiḥ samyagdṛṣṭiḥ | tasyaivāvabodhasya avasthānaṃ paricchedaḥ samyaksaṃkalpaḥ | tadvyavasthāne ca sūtrādike bhagavatā kṛte sa eva praveśas tena tadrthāvabodhāt | karmatrayaviśuddhiḥ samyagvākkaramāntājīvāḥ | vākkāyobhayakramasaṃgrahāt | pratipakṣasya bhāvanā bhāvanā samyagvyāyāmādayo yathākramaṃ jñeyāvaraṇasya mārgāvaraṇasya ca vaiśeṣikaguṇāvaraṇasya ca samyagvyāyāmena dīrghaṃ (msa 146) hi kālaṃ akhidyamāno jñeyāvaraṇasya pratipakṣaṃ bhāvayati | samyaksmṛtyā śamathapragrahopekṣānimitteṣu layāuddhatyābhāvān mārgasaṃmukhībhāvāyāvaraṇasya pratipakṣaṃ bhāvayati | samyaksamādhinā vaiśeṣikaguṇābhinirhārāyāvaraṇasya pratipakṣaṃ bhāvayaty evam aṣṭau mārgāṅgāni vyavasthāpyante | śamathavipaśyanāvibhāge trayaḥ ślokaḥ |

cittasya citte sthānāc ca dharmapravicayād api | samyak sthitim upāśritya śamatho 'tha vipaśyanā || amsa_18.66 ||

samyaksamādhiṃ niśritya citte cittasyāvasthānāt | dharmāṇāṃ ca pravicayād yathākramaṃ śamatho vipaśyanā ca veditavyā | na tu vinā samyaksamādhinety etac chamathavipaśyanālakṣaṇaṃ |

sarvatragā ca saikāṃśā naikāṃśopaniṣanmatā |

sā ca śamathavipaśyanā sarvatragā yaṃ yaṃ guṇam ākaṅkṣati tatra tatra tadbhāvanāt | yathoktaṃ sūtre | ākaṅkṣed bhikṣur aho vatāhaṃ kāmair iti vistreṇa yāvat tena bhikṣuṇā imāv eva dvau dharmau bhāvayitavyau | yad uta śamathaś vipaśyanā cety evam ādi | ekāṃśā śamathavipaśyanā yadā śamathaṃ bhāvayati | vipaśyanāṃ vā | ubhayāṃśa yadā yugapad ubhayaṃ bhāvayati | upaniṣansaṃmatā śamathavipaśyanā bodhisatvānām adhimukticaryābhūmau |

18.67b-c prativedhe ca niryāṇe animitte hy asaṃskṛte || amsa_18.67 ||

pariśuddhau viśuddhau ca śamatho 'tha vipaśyanā | sarvabhūmigatā dhīre sa yogaḥ sarvasādhakaḥ || amsa_18.68 ||

ity upaniṣan matety evamādinā śamathavipaśyanāḥ prabhedaḥ karma ca nirdiṣṭaḥ | yoga upāyo veditavyaḥ | tatra prativedhaḥ prathamabhūmipraveśaḥ | niryāṇaṃ yāvata ṣaṣṭī bhūmiḥ | tābhiḥ sanimittaprayoganirṇayāt | animittaṃ saptamī bhūmiḥ | asaṃskṛtam anyadbhūmitrayam anabhisaṃskāravāhitvāt | saṃskāro hi saṃsṛtaṃ tad atra nāstīty asaṃskṛtaṃ | tad eva ca bhūmitrayaṃ niśritya buddhakṣetraṃ c pariśodhayitavyaṃ | buddhatvaṃ ca prāptavyaṃ | tad etad yathākramaṃ pariśuddhir viśuddhiś ca | upyāyakauśalyavibhāge dvau ślokau |

pūraye buddhadharmāṇāṃ satvānāṃ paripācane | kṣipraprāptau kriyāśuddhau vartmācchede ca kauśalaṃ || amsa_18.69 ||

upāye bodhisatvānām asamaṃ sarvabhūmiṣu | yatkauśalyaṃ samāśritya sarvārthān sādhayanti te || amsa_18.70 ||

anenopāyakauśalyasya prabhedaḥ karma ca darśitaḥ | tatra buddhadharmaparpūraye nirvikalpaṃ jñānam upāyaḥ | satvaparipācane catvāri saṃgrahavastūni | kṣiprābhisaṃbodhe sarvaṃ pāpaṃ pratideśayāmi yāvad bhavatu jñānaṃ saṃbodhāyeti pratideśanā 'numodanādhyeṣaṇā pariṇāmanā | kriyāśuddhau samādhidhāraṇīmukhāni | taiḥ sarvārthakriyāsādhanāt | vartmānucchede apratiṣṭhanirvāṇe | asmin pañcavidha upāye sarvabhūmiṣu bodhisatvānām asamaṃ tadanyaiḥ kauśalyam ity ayaṃ prabhedaḥ | sarvasvaparārthasādhanaṃ karma | dhāraṇīvibhāge trayaḥ ślokāḥ |

vipākena śrutābhyāsāt dhāraṇy api samādhinā | parīttā mahatī sā ca mahatī trividhā punaḥ || amsa_18.71 ||

apraviṣṭapraviṣṭānāṃ dhīmatāṃ mṛdumadhyamā | aśuddhabhūmikānāṃ hi mahatī śuddhabhūmikā || amsa_18.72 ||

dhāraṇītāṃ samāśritya bodhisatvā punaḥ punaḥ | prakāśayanti saddharmaṃ nityaṃ saṃdhārayanti ca || amsa_18.73 ||

atrāpi prabhedaḥ karma ca dhāraṇyāḥ darśitaṃ | tatra trividhā dhāraṇī | pūrvakarmavipākena | śrutābhyāsena | dṛṣṭadharmabāhuśrutyena grahaṇadhāraṇasāmarthyaviśeṣaṇāt | samādhisaṃniśrityena ca | sā punar vipākaśrutābhyāsābhyāṃ parīttā veditavyā | samādhinā mahatī sāpi mahatī punas trividhā | abhūmipraviṣṭānāṃ mṛdvī bhūmipraviṣṭānāṃ akuśalabhūmikānāṃ madhyā saptasu bhūmiṣu | pariśuddhabhūmikā tv adhimātrā śeṣāsu bhūmiṣu ity ayaṃ prabhedo dhāraṇyāḥ | saddharmasya prakāśanaṃ dhāraṇaṃ ca karma | praṇidhānavibhāge trayaḥ ślokāḥ |

cetanā chandasahitā jñānena preritā ca tat | praṇidhānaṃ hi dhīrāṇām asamaṃ sarvabhūmiṣu || amsa_18.74 ||

hetubhūtaṃ ca vijñeyaṃ cittāt sadyaḥ phalaṃ ca tat | āyatyām arthasiddhyarthaṃ cittamātrāt samṛddhitaḥ || amsa_18.75 ||

citraṃ mahadviśuddhaṃ ca uttarottarabhūmiṣu | ā bodher bodhisatvānāṃ svaparārthaprasādhakaṃ || amsa_18.76 ||

atra praṇidhānaṃ svabhāvato nidānato bhūmitaḥ prabhedataḥ karmataś ca paridīpitaṃ | cetanā chandasaṃprayuktā svabhāvaḥ | jñānaṃ nidānaṃ | sarvabhūmiṣv iti bhūmiḥ | tac ca praṇidhānaṃ hetubhūtaṃ | cittād eva sadyaḥ phalatvāt | āyatyāṃ vābhipretārthasiddhyarthaṃ cittāt punaḥ sadyaḥphalaṃ cittamātrāt yathārthasamṛddhitā vedutavyā | yena praṇihānena balikā bohisatvā vikrīḍanti | yasya na sukarā saṃkhyā kartuṃ kāyasya veti vistaraḥ | citram adhimukticaryābhūmāv evaṃ ca syām iti | mahadbhūmipraviṣṭasya daśa mahāpraṇidhānāni | viśuddhaṃ uttarottarāsu bhūmiṣu viśuddhiviśeṣād ā bodher ity eṣa prabhedataḥ | svaparārthaprasādhanaṃ karma | samādhitrayavibhāge trayaḥ ślokāḥ |

nairātmyaṃ dvividhaṃ jñeyo hy ātmagrāhasya cāśrayaḥ | tasya copaśamo nityaṃ samādhitrayagocaraḥ || amsa_18.77 ||

trayāṇāṃ samādhīnāṃ trividho gocaro jñeyaḥ | pudgalanairātmyaṃ śūnyatāsamādheḥ | tadubhayātmagrāhasyāśrayaḥ pañcopadānaskandhā apraṇihitasamādheḥ | tasyāśrayasyātyanatopaśama ānimittasamādheḥ | sa eva samādhis trividho jñeyo grāhyagrāhakabhāvataḥ |

trividhasya grāhasya gocarasya grāhakā ye samādhayaḥ | te śūnyatādisamādhayaḥ iti grāhyagrāhakabhāvena trayaḥ samādhayo jñātavyāḥ | te punar yathākramaṃ | nirvikalpo 'pi vimukho ratiyuktaś ca sarvadā || amsa_18.78 || śūnyatāsamādhir nirvikalpaḥ | pudgaladharmātmanor avikalpanāt | apraṇihito vimukhas tasmād ātmagrāhāśrayāt | ānimitto ratisamprayuktaḥ sarvakālaṃ tasmiṃs tadāśrayopaśame |

parijñāyai prahāṇāya punaḥ sākṣātkriyāya ca | śūnyatādisamādhīnāṃ tridhārthaḥ parikīrtitaḥ || amsa_18.79 ||

pudgalanairātmyayayoḥ parijñārthaṃ śūnyatā | tad ātmagrāhāśrayasya prahāṇārtham apraṇihitaḥ | tadupśamasya sākṣātkriyārtham ānimittaḥ samādhiḥ | dharmoddānavibhāge ślokau |

samādhyupaniṣattvena dharmoddānacatuṣṭayaṃ | deśitaṃ bodhisatvebhyaḥ satvānāṃ hitakāmyayā || amsa_18.80 ||

tatra saṃskārā anityāḥ sarvasaṃskārā duḥkhāḥ ity apraṇihitasya samādhyupaniṣatbhāvena deśitaṃ | sarvadhamrā anātmāna ity śūnyatāyāḥ | śāntaṃ nirvāṇam iti ānimittasya samādheḥ | kaḥ punar anityārtho yāvac chāntārthaḥ ity āha |

asadartho 'vikalpārthaḥ parikalpārtha eva ca | vikalpopaśamārthaś ca dhīmatāṃ tac catuṣṭayam || amsa_18.81 ||

bodhisatvānām asadartho 'nityārthaḥ | yan nityaṃ nāsti tad anityaṃ teṣāṃ yat parikalpitalakṣaṇaṃ | abhūtavikalpārtho duḥkhārtho yat paratantralakṣaṇaṃ | parikalpamātrārtho 'nātmārthaḥ | evaśabdenāvadhāraṇaṃ parikalpata ātmā nāsti parikalpamātraṃ tv astīti parikalpitalakṣaṇasyābhāvārtho 'nātmārtha ity uktaṃ bhavati | vikalpopaśamārthaḥ pariniṣpannalakṣaṇaṃ nirvāṇaṃ | kṣaṇabhaṅgārtho 'py anityārtho veditavyaḥ paratantralakṣaṇasya | atas tatsādhanārthaṃ kṣaṇikatvavibhāge daśa ślokāḥ |

ayogād dhetuto 'tpatter virodhāt svayam asthiteḥ | abhāvāl lakṣaṇaikāntyād anuvṛtter nirodhataḥ || amsa_18.82 ||

pariṇāmopalabdheś ca taddhetutvaphalatvataḥ | upāttatvādhipatvāc ca śuddhasatvānuvṛttitaḥ || amsa_18.83 ||

tatra kṣaṇikaṃ sarvaṃ saṃskāram iti paścād vacanād iyaṃ pratijñā veditavyā | tat punaḥ kathaṃ sidhyati | kṣaṇikatvam antareṇa saṃskārāṇāṃ pravṛtter ayogāt | prabandhena hi vṛttiḥ pravṛttiḥ | sā cāntareṇa pratikṣaṇam utpādanirodhau na yujyate | atha kālāntaraṃ sthitvā pūrvottaranirodhotpādataḥ prabandheneṣyate vṛttiḥ | tadanantaraṃ pravṛttir na syāt prabandhābhāvāt naiva cotpannasya vinā prabandhena kālāntaraṃ bhāvo yujyate | kiṃ kāraṇaṃ hetuta utpattiḥ | hetuto hi sarvaṃ saṃskṛtam utpadyate bhavatīty arthaḥ | tad yadi bhūtvā punar uttarakālaṃ bhavati tasyāvaśyaṃ hetunā bhavitavyaṃ | vināhetunā ādita ivābhāvāt | na ca tat tenaiva hetunā bhavitum arhati tasyopayuktahetukatvāt | na cānyo hetur uplabhyate | tasmāt pratikṣaṇam avaśyaṃ pūrvahetukam anyad bhavatīti veditavyaṃ | evaṃ vinā prabandhenotpannasya kālāntaraṃ bhāvo no yujyate | atha apy evam iṣyata notpannaṃ punar utpadyate yad arthaṃ hetunā bhavitavyaṃ syād utapannaṃ tu kālāntareṇa paścān nirudhyate notpannamātram eveti | tatpaścāt kena nirudhyate | yad utpādahetunaiva tad ayuktaṃ | kiṃ kāraṇaṃ | utpādnirodhayor virodhāt | na hi virodhayos tulyo hetur upalabhyate | tad yathā chāyātapayoḥ śītoṣṇayoś ca | kālāntaranirodhasyaiva (msa 150) ca virodhāt | kena virodhāt | āgamena ca | yad uktaṃ bhagavatā | māyopamās te bhikṣo saṃskārā āpāyikās tāvat kālikā itvarapratyupasthāyina iti | manaskāreṇa ca yogināṃ | te hi saṃskārāṇām udayavyayau manasikurvantaḥ pratikṣaṇaṃ teṣāṃ nirodhaṃ paśyanti | anyathā hi teṣām api

nirvidvirāgavimuktayo na syur yathānyeṣāṃ maraṇakālādiṣu nirodhaṃ paśyantāṃ | yadi cotpannaḥ saṃskāraḥ kālāntaraṃ tiṣṭhet sa svayam eva vā tiṣṭhet svayam eva sthātuṃ samarthaḥ | sthitikāraṇena vā kenacit | svayaṃ tāvad avasthānam ayuktaṃ | kiṃ kāraṇaṃ | paścāt svayam asthiteḥ | kkena vā so 'nte punaḥ sthātuṃ na samarthaḥ | sthitikāraṇenāpi na yuktaṃ tasyābhāvāt | na hi tat kiṃcid upalabhyate | athāpi syād vināpi sthitikāraṇena vināśakāraṇābhāvāt avatiṣṭhate | labdhe tu vināśakāraṇe paścād vināśayati agnineva śyāmateti | tad ayuktaṃ tasyābhāvāt | na hi vināśakāraṇaṃ paścād api kiṃcid asti | agnināpi śyāmatā vināśayatīti suprasiddhaṃ | visadṛśotpattau tu tasya sāmārthyaṃ prasiddhaṃ | tathā hi tatsaṃbandhāt śyāmatāyāḥ saṃtatir visadṛśī gṛhyate ma tu sarvathaivāpravṛttiḥ | apām api kvathyamānānām agnisaṃbandhād alpataratamotpattito 'timandyād ante punar anutpattir gṛhyate | lakṣaṇaikāntyāt | ekāntikaṃ hy saṃskṛtalakṣaṇam uktaṃ bhagavatā yad uta saṃskṛtasyānityatā | tad yadi notpannamātraṃ vinaśyet | kaṃcit kālam asyānityatā na syād iti anaikāntikam anityatālakṣaṇaṃ prasahyate | athāpi syāt pratikṣaṇam apūrvotpattau tad evedam iti pratyabhijñānaṃ na syād iti | tad bhavaty eva sādṛśasya anuvṛtter māyākārapalakavat | sādṛśyāt tatbuddhir na tadbhāvād iti | kathaṃ gamyate | nirodhataḥ | na hi tathaivāvasthitasyānte nirodhaḥ syād ādilakṣaṇanirviśiṣṭatvāt | tasmān na tat tad evety avadhāryate ante pariṇāmopalabdheś ca | pariṇāmo hi nāmānyathātvaṃ | tad yadi nādita evārabdhaṃ bhaved

ādhyātmikabāhyānāṃ bhāvānām ante pariṇāmo nopalabhyeta | tasmād ādita evānyathātvam ārabdhaṃ yat krameṇābhivardhamānam ante vyaktim āpadyante kṣīrasyeva dadhyavasthāyāṃ | yāvat tu tad anyathātvaṃ sūkṣmatvān na paricchidyate | tāvat sādṛśyānuvṛttes tad evedam imi jñāyata iti siddhaṃ | tataś ca pratikṣaṇam anyathātvāt | kṣaṇikatvaṃ prasiddhaṃ | kutaś ca prasiddhaṃ | taddhetutvaphalatvataḥ | kṣaṇikahetutvāt | kṣaṇikaphalatvāc cety arthaḥ | (msa 151) kṣaṇikaṃ hi cittaṃ prasiddhaṃ tasya cānye saṃskārāś cakṣūrūpādayo hetutaḥ | tasmāt te 'pi kṣaṇikā iti siddhaṃ | na tv akṣaṇikāt kṣaṇikaṃ bhavitum arhati yathā nityād anytyatam iti | cittsya khalv api sarve saṃskārāḥ phalaṃ | katham idaṃ gamyate | upāttatvād ādhipatyāc chuddhasatvānuvṛttitaś ca | cittena hi sarve saṃskārāś cakṣurādayaḥ sādhiṣṭhānā upāttāḥ sahasaṃmūrchnāḥ tadanugrahānuvṛttitaḥ | tasmāt te cittasya phalaṃ cittasya cādhipatyaṃ saṃskāreṣu | yathoktaṃ bhagavatā | cittenāyaṃ loko nīyate cittena parikṛṣyate cittasyotpannasyotpannasya vaśe vartate iti | tathā viñānapratyayaṃ nāma rūpam ity uktaṃ | tasmāc cittasya phalaṃ | śuddhacittānuvṛttitaś ca | śuddhaṃ hi yogināṃ cittaṃ saṃskārā anuvartante | yathoktaṃ | dhyāyī bhikṣuḥ ṛddhimāṃś cittavaśe prāpta imaṃ dāruskandhaṃ sacet suvarṇam adhimucyate tad apy asya tahaiva syād iti | tasmād api cittaphalaṃ saṃskārāḥ | satvānuvṛttitaś ca | tathā hi pāpakāreṣu satveṣu bāhyā bhāvā hīnā bhavanti | puṇyakāreṣu ca praṇītāḥ | atas taccittānuvartanāt cittaphalatvaṃ saṃskārāṇāṃ siddhaṃ |

tataś ca teṣāṃ kṣaṇikatvaṃ | na hi kṣaṇikasyākṣaṇikaṃ phalaṃ yujyate tadanuvidhāyitvāt | evaṃ tāvad aviśeṣeṇa saṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ dvābhyāṃ ślokābhyāṃ sādhitaṃ | ādhyātmikānāṃ punaḥ sādhanārthaṃ pañca ślokā veditavyāḥ |

ādyas taratamenāpi cayenāśrayabhāvataḥ | vikāraparipākābhyāṃ tathā hīnaviśiṣṭataḥ || amsa_18.84 ||

bhāsvarābhāsvaratvena deśāntaragamena ca | sabījābījabhāvena pratibimbena codayaḥ || amsa_18.85 ||

caturdaśavidhotpattau hetumān aviśeṣataḥ | cayāyāpārthād ayogāc ca āśrayatva asaṃbhavāt || amsa_18.86 ||

sthitasyāsaṃbhavād ante ādyanāśāvikārataḥ | tathā hīnaviśiṣṭatve bhāsvarābhāsvare 'pi ca || amsa_18.87 ||

gatyabhāvāt sthitāyogāc caramatva asaṃbhavāt | anuvṛtteś ca cittasya kṣaṇikaṃ sarvasaṃskṛtam || amsa_18.88 ||

ādyas taratamenāpi yāvat kṣaṇikaṃ sarvasaṃskṛtam iti | katham eṣām ebhiḥ kṣaṇikatvaṃ sidhyati | ādyātmikānāṃ hi saṃskārāṇāṃ caturdaśavidha utpādaḥ | ādya utpādo yāvat prathamata ātmabhāvābhinirvṛttiḥ | taratamena yaḥ prathamajanma lakṣaṇād ūrdhvaṃ | cayena ya āhārasvapnabrahmacaryāsamāpatty upacayena | āśrayabhāvataḥ yaś cakṣurvijknānādīnāṃ cakṣurādibhir āśrayaiḥ | vikāreṇa yo rāgādibhir varṇādivipariṇāmataḥ | paripākena yo garbhabālakumārayuvamadhyamavṛddhāvastāsu | hīnatvena (msa 152) viśiṣṭatvena ca yo durgatau cotpadyamānānāṃ yathākramaṃ | bhāsvaratvena yo nirmitakāmeṣu parinirmitakāmeṣu rūpārūpyeṣu copapannānāṃ | cittamātrādīnatvāt | ābhāsvaratvena yas tad anyatropapannānāṃ | deśāntaragamanena yo 'nyadeśotpādanirodhe 'nyadeśotpādaḥ | sabījatvena yo 'rhataś caramān skandhān varjayitvā | abījatvena yas teṣām evārhataś caram eṣāṃ | pratibimbatvena | yo aṣṭavimokṣadhyāyināṃ samādhivaśena pratibimbānāṃ saṃskārāṇāṃ utpādaḥ | etasyāṃ caturdaśavidhāyām utpattāv ādhyātmikānāṃ saṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ hetumān aviśeṣādibhiḥ kāraṇair veditavyaṃ | ādyotpāde tāvat hetuviśeṣāt | yadi hi tasya hetutvena viśeṣo na syāt tad uttarāyāḥ saṃskārapravṛtter uttarottaraviśeṣo nopalabhyeta hetvaviśeṣāt | viśeṣe ca sati taduttarebhyas tasyānyatvāt | kṣaṇikatvasiddhiḥ | taratamotpāde mānaviśeṣāt | mānaṃ pramāṇam ity arthaḥ | na hi pratikṣaṇaṃ vinā 'nyatvena parimāṇaviśeṣo bhavet | upacayotpāde cayāpārthyāt | upastambho hi cayaḥ | tasyāpārthyaṃ syād antareṇa kṣaṇikatvaṃ tathaivāvasthitatvāt | ayogāc

copacayasyaiva | na hi pratikṣaṇaṃ vinā puṣṭatarotpattyā yujyetopacayaḥ | āśrayabhāvenotpattāv āśritatvāsaṃbhavāt | na hi tiṣṭhaty āśraye ca tadāśritasyānavasthānaṃ yujyate | yena tiṣṭhati ta ārūḍhānavasthānavad anyathā hy āśrayatvaṃ na saṃbhavet | vikārotpattau paripākotpattau ca sthitasyāsaṃbhavāt | ādyanāśāvikārataḥ | ma hi tathāsthitasyaiva rāgādibhir vikāraḥ saṃbhavati | na cāvasthāntareṣu paripāka ādāv avināśe saty ante vikārābhāvāt | tathā hīnaviśiṣṭotpattau kaṇikatvaṃ veditavyaṃ yathā vikāraparipākotpattau | na hi tahtāsthiteṣv eva saṃskāreṣu karmavāsanā vṛttiṃ labhate yato durgatau vā syād utpattiḥ sugatau vā | krameṇa hi saṃtatipariṇāmaviśeṣāt vṛttilābho yujyate | bhāsvarābhāsvare 'pi cotpāde tathaiva kṣaṇikatvaṃ yujyate | bhāsvare tāvat tathāthitasyāsaṃbhāvāt cittādhīnavṛttitāyāḥ | abhāsvare 'pi cādau vināśam antareṇānte vikārāygāt | deśāntaragamanenotpattau gatyabhāvāt | na hi saṃskārāṇāṃ deśāntarasaṃkrāntilakṣaṇā gatir nāma kācit kriyā yujyate | sa hy utpannā vā saṃskāraṃ deśāntaraṃ gamayed anutpannā vā | yad utpannā tena gatikāle na kaṃcid gata iti sthitasyaiva gamanaṃ nopapadyate | athānutpannā tena asatyāṃ gatau gata iti na yujyate | sā ca kriyā yadi taddeśastha eva saṃskāre kāritraṃ karoti na yujyate | sthitasyānyadeśāprāpteḥ | athānyadeśasthe na yujyate | vinā kriyayānyadeśāprāpteḥ | na ca kriyā tatra vā anyatra vā deśe sthitā saṃskārād anyopalabhyate | tasmān nāsti saṃskārāṇāṃ deśāntarasaṃtatyutpādād anyā gatiḥ | tadabhāvāc ca siddhiṃ kṣaṇikatvaṃ |

deśāntaranirantarautpattilakṣaṇā gatir vibhavadbhiḥ kāraṇair veditavyā | asti cittavaśena yathā caṅkramaṇādyavasthāsu | asti pūrvakarmāvedhena yathāntarābhavaḥ | asty abhighātavaśena yathā kṣiptasyeṣoḥ | asti saṃbandhavaśena yathā yānanadīplavāruḍhānāṃ | (msa 153) asti nodanavaśena yathā vāyupreritānāṃ tṛṇādīnāṃ | asti svabhāvavaśena yathā vāyos tiryaggamanam agner ūrdhvaṃ jvalanam apāṃ nimne syandanaṃ | asty anubhāvena yathā mantrāuṣadhānubhāvena | keṣāṃcid ayaskāntānubhāvenāyasāṃ | ṛddhyanubhāvena ṛddhimatāṃ | sabījābījabhāvenotpattau kṣaṇikatvaṃ veditavyaṃ | sthitāyogāc caramāsaṃbhavāc ca | na hi pratikṣaṇaṃ hetubhāvam antareṇa tathāsthitasyānyasmin kāle punar bījabhāvo yujyate | nirbījatvaṃ vā carame kṣaṇe | na ca śakyaṃ pūrvaṃ sabījatvaṃ carame kṣaṇe nirbījatvam abhyupagantuṃ | tadabhāve carmatvāsaṃbhāvāt | tathā hi caramatvam eva na saṃbhavati | pratibimbotpattau kṣaṇikatvaṃ cittānuvṛttito veditavyaṃ | pratikṣaṇaṃ cittavaśena tadutpādāt | ekāntāt sādhitam ādhyātmikaṃ sarvasaṃskṛtam kṣaṇikam iti | bāhyasyedānīṃ kṣaṇikatvaṃ tribhiḥ ślokaiḥ sādhayati |

bhūtānāṃ ṣaḍvidhārthasya kṣaṇikatvaṃ vidhīyate | śoṣavṛddheḥ prakṛtyā ca calatvād vṛddhihānitaḥ || amsa_18.89 ||

tatsaṃbhavāt pṛthivyāś ca pariṇāmacatuṣṭayāt | varṇagandharasasparśatulyatvāc ca tathaiva tat || amsa_18.90 ||

indhanādhīnavṛttitvāt tāratamyopalabdhitaḥ | cittānuvṛtteḥ pṛcchātaḥ kṣaṇikaṃ bāhyam apy ataḥ || amsa_18.91 ||

kiṃ punas tad bāhyaṃ | catvāri mahābhūtāni | ṣaḍvidhaś cārthaḥ | varṇagandharasasparśaśabdā dharmāyatanikaṃ ca rūpaṃ | ato bhūtānāṃ ṣaḍvidhārthasya ca kṣaṇikatvaṃ vidhīyate | kathaṃ vidhīyate | apāṃ tāvac śoṣavṛddheḥ | utsaras taḍāgādiṣv apāṃ krameṇa vṛddhiḥ | śoṣaś copalabhyate | tac cobhayam antareṇa pratikṣaṇaṃ pariṇāmaṃ na syāt paścād viśeṣakāraṇābhāvāt | vāyoḥ prakṛtyā ca calatvād vṛddhihānitaś ca | na hy avasthitasya calatvaṃ syāt tatsvabhāvād iti prasādhitam etat | na ca vṛddhihrāsau tathaivāvasthitvāt | pṛthivyāś tatsaṃbhavāt pariṇāmacatuṣṭayāc ca | tac chabenāpaś ca gṛhyante vāyuś ca | adbhyo hi vāyusahitābhyaḥ pṛthivī saṃbhūtā vivartakāle | tasmāt tatphalatvāt sāpi kṣaṇikā veditavyā | caturvidhaś ca pariṇāmaḥ pṛthivyā upalabhyate | karmakṛtaḥ satvānāṃ karmaviśeṣāt | upakrtamakṛtaḥ prahādibhiḥ | bhūtakṛto 'gnyādibhiḥ | kālakṛtaḥ kālāntarapariṇāmataḥ | sa cāntareṇa pratikṣaṇaṃ anyotpattiṃ na yujyate vināśakāraṇābhāvāt | varṇagandharasasparśānāṃ pṛthivyādibhis tulyakāraṇatvāt tathaiva kaṇikatvaṃ veditavyaṃ | tejasaḥ punaḥ kṣaṇikatvam indhanādhīnavṛttitvāt | (msa 154) na hi tejasy utpanne tejaḥsahotpannam indhanaṃ tathaivāvatiṣṭhate | na ca dagdhendhanaṃ tejaḥ sthātuṃ samarthaṃ | mā bhūd ante 'py anindhanasyāvasthānam iti | ślokabadhānurodhād varṇādīnāṃ pūrvam abhidhānaṃ paścāt tejasaḥ | śabdaḥ punar yo 'pi kālāntaram upalabhyate ghaṇṭhādīnāṃ tasyāpi kṣaṇikatvaṃ veditavyaṃ tāratamyopalabdheḥ na hy asati kṣaṇikatve pratikṣaṇamandataratamopalabdhiḥ syāt |

dharmāyatanikasyāpi rūpasya kṣaṇikatvaṃ prasiddham eva cittānuvṛtter yathā pūrvam uktaṃ | tasmād bāhyam apy kṣaṇikatvaṃ prasiddhaṃ | pṛcchrayate khalv api sarvasaṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvaṃ sidhyati kathaṃ kṛtvā | idaṃ tāvad ayam akṣaṇikavādī praṣṭavyaḥ | kasmād bhavān anityatvam icchati na saṃskārārāṃ kṣaṇikatvaṃ necchatīti | yady evaṃ vadet pratikṣaṇam anyatvasyāgrahaṇād iti sa idaṃ syād vacanīyaḥ | prasiddhakṣaṇikabhāveṣv api pradīpādiṣu niścalāvasthāyāṃ tadagrahaṇād akṣaṇikatvaṃ kasmān neṣyate | yady evaṃ vadet pūrvavat paścād agrahaṇād iti | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | saṃskārāṇām api kasmād evaṃ neṣyate | yady evaṃ vadet vilakṣaṇatvāt pradīpāditadanyasaṃskārāṇām iti | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | dvidhaṃ hi vailakṣaṇyaṃ svabhāvavailakṣaṇyaṃ vṛttivailakṣaṇyaṃ ca | tad yadi tāvat svabhāvavailakṣaṇyam abhipretam ata eva dṛṣṭāntatvaṃ yujyate | na hi tatsvabhāva eva tasya dṛṣṭānto bhavati yathā pradīpaḥ pradīpasya gaur vā gor iti | atha vṛttavailakṣaṇyam ata eva dṛṣṭāntatvaṃ pradīpapradīpānāṃ prasiddhatvāt | kṣaṇikatvānuvṛtteḥ punaḥ sa idaṃ praṣṭavyaḥ | kaccid icchasi yāne tiṣṭhati yānāruḍho gacched iti | yadi no hīti vadet | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | cakṣurādiṣu tiṣṭhatsu tad āśritaṃ vijñānaṃ prabandhena gacchatīti na yujyate | yady evaṃ vadet nanu ca dṛṣṭaṃ vartisaṃniśrite pradīpe prabandhena gacchati vartyā avathānam iti | sa idaṃ syād vacanīyaḥ | na dṛṣṭaṃ tatprabandhena vartyā pratikṣaṇaṃ vikārotpatter iti | yady evaṃ vadet sati kaṇikatve saṃskārāṇāṃ kasmāt pradīpād iva kṣaṇikatvaṃ

na siddham iti | sa idaṃ vacanīyaḥ viparyāsavastutvāt | sadṛśasaṃtatiprabandhavṛttyā hi kṣaṇikatvam eṣāṃ na prajñāyate | yataḥ saty apy aparāparatve tad evedam iti viparyāso jāyate | itarathā hi anityanityaviparyāso na syāt tadabhāve saṃkleśo na syāt kutaḥ punar vyavadānam ity evaṃ paryanuyogato 'pi kṣaṇikatvaṃ sarvasaṃskārāṇāṃ prasiddhaṃ | pudgalanairātmyaprasādhanārthaṃ nairātmyavibhāge dvādaśa ślokaḥ |

prajñaptyastitayā vācyaḥ pudgalo dravyato na tu | nopalambhād viparyāsāt saṃkleśāt kliṣṭahetutaḥ || amsa_18.92 ||

ekatvānyatvato vācyas tasmād doṣadvayād asau | skandhātmatvaprasaṅgāc ca taddravyatvaprasaṅgataḥ || amsa_18.93 ||

dravyasan yady avācyaś ca vacanīyaṃ prayojanaṃ | ekatvānyatvato 'vācyo na yukto niṣprayojanaḥ || amsa_18.94 ||

lakṣaṇāl lokadṛṣṭāc ca śāstrato 'pi na yujyate | indhanāgnyor avācyatvam upalabdher dvayena hi || amsa_18.95 ||

dvaye sati ca vijñānasaṃbhavāt pratyayo na saḥ | nairarthakyād ato draṣṭā yāvan moktā na yujyate || amsa_18.96 ||

svāmitve sati cānityam aniṣṭaṃ na pravartayet | tatkarmalakṣaṇaṃ sādhyaṃ saṃbodho bādhyate tridhā || amsa_18.97 ||

darśanādau ca tadyatnaḥ svayaṃbhūr na trayād api | tadyatnapratyayatvaṃ ca niryatnaṃ darśanādikaṃ || amsa_18.98 ||

akartṛtvād anityatvāt sakṛtr ity apravṛttitaḥ | darśanādiṣu yatnasya svayaṃbhūtvaṃ na yujyate || amsa_18.99 ||

tathā sthitasya naṣṭasya prāg abhāvād anityataḥ | tṛtīyapakṣābhāvāc ca pratyayatvaṃ na yujyate || amsa_18.100 ||

sarvadharmā anātmānaḥ paramārthena śūnyatā | ātmopalambhe doṣaś ca deśito yata eva ca || amsa_18.101 ||

saṃkleśavyavadāne ca avasthāc chedabhinnake | vṛttisaṃtānabhedo hi pudgalenopadarśitaḥ || amsa_18.102 ||

ātmadṛṣṭir anutpādyā abhyāso 'nādikālikaḥ | ayatnamokṣaḥ sarveṣāṃ na mokṣaḥ pudgalo 'sti vā || amsa_18.103 ||

pudgalaḥ kim astīti vaktavyo nāstīti vaktavyaḥ | āha |

prajñaptyastitayā vācyaḥ pudgalo dravyato na tu |

yataś ca prajñaptito 'stīti vaktavyo dravyato nāstīti vaktavyaḥ | evam anekāṃśavādaparigrahe naivāstitve doṣāvakāśo na nāstitve | sa punar dravyato nāstīti kathaṃ veditavyaḥ | nopalambhāt | na hi sa dravyata upalabhyate rūpādivat upalabdhir hi nāma buddhyā pratipattiḥ | na ca pudgalaṃ buddhyā na pratipadyante pudgalavādinaḥ | uktaṃ ca bhagavatā | dṛṣṭa eva dharme ātmānam nupalabhate prajñāpayatīti kathaṃ nopalabdhā bhavati | na sa evam upalabhyamāno dravyata upalabdho bhavati | kiṃ kāraṇaṃ | viparyāsāt tathā hy anātmany ātmeti viparyāsa ukto bhagavatā | tasmād ya evaṃ pudgalagrāho viparyāsaḥ saḥ | katham idaṃ gamyate | saṃkleśāt | satkāyadṛṣṭikleśalakṣaṇo hy eṣa saṃkleśo yad uta ahaṃ mameti | na ca viparyāsaḥ saṃkleśo bhavitum arahati | na caiṣa saṃkleśa iti kathaṃ veditavyaṃ | kliṣṭahetutaḥ | tathā hi tadhetukāḥ kliṣṭā (msa 156) rāgādaya utpadyante |

yatra punar vastuni rūpādisaṃjñake prajñaptiḥ pudgala iti tasmāt kim ekatvena pudgalo vaktavya āhosvid anyatvena | āha |

ekatvānyatvato vācyas tasmād asau |

kiṃ kāraṇaṃ | doṣadvayāt | katamasmād doṣadvayāt |

skandhātmatvaprasaṅgāc ca taddravyatvaprasaṅgataḥ |

ekatve hi skandhānām ātmatvaṃ prasajyate pudgalasya ca dravyasatvaṃ | athānyatve pudgalsya dravyasatyaṃ | evaṃ hi pudgalsya prajñaptito 'stitvād avaktavyatvaṃ yuktaḥ | tenāvyākṛtavastusiddhaḥ |

ye punaḥ śāstuḥ śāsanam atikramya pudgalsya dravyato 'stitvam icchanti ta idaṃ syur vacanīyāḥ |

dravyasan yady avācyaś ca vacanīyaṃ prayojanaṃ |

kiṃ kāraṇaṃ |

ekatvānyatvato 'vācyo na yukto niṣprayojanaḥ |

atha dṛṣṭāntamātrāt pudgalasyāvaktavyatvam iccheyuḥ | yathāgnir andhanān nānyo nānyo vaktavya iti | ta idaṃ syur vacanīyāḥ |

lakṣaṇāl lokadṛṣṭāc ca śāstrato 'pi na yujyate | indhanāgnyor avācyatvam upalabdher dvayena hi |

ekatvenānyatvena ca agnir hi nāma tejodhātur indhanaṃ śeṣāṇi bhūtāni | teṣāṃ ca bhinnaṃ lakṣaṇam ity anya evāgnir indhanāt | loke ca vināpy agninā dṛṣṭam indhanaṃ kāṣṭād vināpi cendhanenāgnir iti siddham anyatvaṃ | śāstre ca bhagavatā na kvacid agnīndhanayor avācyatvam uktam ity ayuktam etat | vinā punar indhanenāgnir astīti katham idaṃ vijñāyate | upalabdhes tathā hi vāyunā vikṣiptaṃ dūram api jvalat paraiti | athāpi syād vāyus tatrendhanam iti ata evāgnīndhanayor anyatvam it siddhiḥ | kitaḥ | dvayena hi upalabdher iti prakṛtaṃ | dvayaṃ hi tatropalabhyate arcir vāyuś cendhanatvena | asty eva pudgalo ya eṣa draṣṭā yāvad vijñāntā kartā bhoktā jñātā moktā (msa 157) ca | na sa draṣṭā yujyate | nāpi yāvan moktā | sa hi darśanādisaṃjñakānāṃ vijñānānāṃ pratyayabhāvena vā kartā bhavet svāmitvena vā |

tatra tāvat | dvayaṃ pratītya vijñānasaṃbhavāt pratyayo na saḥ |

kiṃ kāraṇaṃ | nairarthakyāt | na hi tatra kiṃcit sāmarthyaṃ dṛṣṭaṃ |

svāmitve sati cānityam aniṣṭaṃ na pravartayet |

sa hi vijñānapravṛttau svāmībhavann aniṣṭaṃ vijñānam anityaṃ na pravartayet | aniṣṭaṃ ca | naiva tasmād ubhayathāpy asaṃbhāvāt | asau draṣṭā yāvan moktā na yujyate |

api khalu yadi dravyataḥ pudgalo 'sti

tatkarmalakṣaṇaṃ sādhyaṃ

yadi dravyato 'sti tasya karmāpy upalabhyate | yathā cakṣurādīnāṃ darśanādilakṣaṇaṃ ca rūpaprasādādi | na caivaṃ pudgalasya | tasmān na so 'sti dravyataḥ | tasmiṃś ca dravyata iṣyamāṇe buddhasya bhagavataḥ

saṃbodho bādhyate tridhā |

gambhīrābhisaṃbodhaḥ | asādhāraṇābhisaṃbodhaḥ | lokottarābhisaṃbodhaḥ | ni hi pudgalābhisaṃbodhe kiṃcid gambhīram abhisaṃbuddhaṃ bhavati | na tīrthyāsādhāraṇāṃ | na lokānucitaṃ | tathā hy eṣa grāhaḥ sarvalokagamyaḥ | tīrthyābhiniviṣṭaḥ | dīrghasaṃsārocitaś ca | api khalu pudgalo draṣṭā bhavan yāvad vijñātā darśanādiṣu saprayatno vā bhaven niṣpratyatno vā |

saprayatnasya vā punar asau prayatnaḥ svayaṃbhūr vā bhaved ākasmikaḥ | tatpratyayo

darśanādau ca tadyatnaḥ svayaṃbhūr na trayād api |

tasmād eva ca doṣatrayād vakṣyamānāt

tadyatnapratyayatvaṃ ca

neti vartate | niṣprayatnasya vā punaḥ sataḥ siddhaṃ bhavati |

niryatnaṃ darśanādikaṃ

ity asati vyāpare pudgalasya darśanādau katham asau draṣṭā bhavati |

yāvad vijñātā doṣatrayād ity uktaṃ katamasmād doṣatrayāt |

akartṛtvād anityatvāt sakṛtr ity apravṛttitaḥ | darśanādiṣu yatnasya svayaṃbhūtvaṃ na yujyate ||

yadi darśanādiṣu prayatna ākasmiko yato darśanādīni | na tarhi teṣāṃ pudglaḥ karteti katham asau draṣṭā bhavati yāvad vijñātā sati vākasmikatve nirapekṣatvāt na kadācit prayatno na syād anityo na syāt | nitye ca prayatne darśnādīnāṃyugapac ca nityaṃ ca pravṛrtiḥ syād iti doṣaḥ | tasmān na yujyate darśnādiṣu prayatnasya svayaṃbhūtvaṃ |

tathā sthitasya naṣṭasya prāg abhāvād anityataḥ | tṛtīyapakṣābhāvāc ca pratyayatvaṃ na yujyate |

atha pudgalaprayatnaḥ prayatnaḥ syāt | tasya tathā sthitasya prayatnatvaṃ na yujyate | prāg abhāvāt | sati hi tatprayatnatve na kadācit pudgalo nāstīti | kim arthaṃ prāk prayatno na syād yadā notpannaḥ | vinaṣṭasyāpi pratyayatvaṃ na yujyate pudgalasyānityatvaprasaṅgāt | tṛtīyaś ca kaścitpakṣo nāsti yan na sthito na vinaṣṭaḥ syād iti | tatpratyayo 'pi prayatno na yujyate | evaṃ tāvad yuktima āśritya dravyataḥ pudgalo nopalabhyate |

sarve dharmā anātmānaḥ paramārthena śūnyatā | ātmopalambhe doṣaś ca deśito yata eva ca ||

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.