Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 1/2

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Abhidharmasamuccaya

Tác giả
Asaṅga
Thông tin
GRETIL — unknown source; cf. the following editions: V.V. Gokhale: Fragments from the Abhidharmasamucca of Asaṃga, Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society, New Series, vol. 23 (1947), pp. 13-68; P. Pradhan: Abhidharmasamucca, Santiniketan 1950 (Visva-Bharati Studies, 12).CC BY-NC-SA 4.0

Asaṅga: Abhidharmasamuccaya

abhidharmasamuccaya

namo buddhāya

[atha mūlavastuni tridharmaparicchedaḥ prathamaḥ /]

tridharmaḥ saṃgrahaḥ saṃprayogo 'nvayaśca lakṣaṇe / viniścaye satyadharmau prāptiḥ sāṃkathyameva ca //

kati kasmādupādānaṃ vyavasthānaṃ ca lakṣaṇam / anukamārthadṛṣṭāntabhedā jñeyāḥ samuccaye //

skandhā dhātava āyatanāni ca kati / skandhāḥ pañca / rūpaskandho vedanāskandhaḥ saṃjñāskandhaḥ saṃskāraskandho vijñānaskandhaśca // dhātavo 'ṣṭādaśa / cakṣurdhātū rūpadhātuścakṣurvijñānadhātuḥ śrotradhātuḥ śabdadhātuḥ śrotravijñānadhāturghrāṇadhāturgandhadhāturghrāṇavijñānadhāturjivhādhātū rasadhāturjivhāvijñānadhātuḥ kāyadhātuḥ spraṣṭavyadhātuḥ kāyavijñānadhāturmanodhāturdharmadhāturmanovijñānadhātuśca // āyatanāni dvadaśa / cakṣurāyatanaṃ rūpāyatanaṃ śrotrāyatanaṃ śabdāyatanaṃ ghrāṇāyatanaṃ gandhāyatanaṃ jivhāyatanaṃ rasāyatanaṃ kāyāyatanaṃ spraṣṭavyāyatanaṃ manaāyatanaṃ dharmāyatanaṃ ca //

kimupādāya skandhāḥ pañcaiva / paṃcākārātmavastūdbhāvanatāmupādāya / saparigrahadehātmavastu upabhogātmavastu abhilāpātmavastu sarvadharmādharmābhisaṃskārātmavastu (abhidh-s 2) tadāśrayātmasvastu copādāya // kimupādāya dhātovo 'ṣṭādaśaiva / dvābhyāṃ dehaparigrahābhyāmatītavarttamānaṣaḍākāropabhogadhāraṇatāmupādāya // kimupādāyāyatanāni dvādaśaiva / dvābhyāṃ dehaparigrahābhyāmanāgataṣaḍākāropabhogāyadvāratāmupādāya //

kasmāt skandhā upādānamityucyante / upādānena sahitatvāt skandhā upādānami tyucyante / upādānaṃ katamat / skandheṣu cchando rāgaśca / kasmāt / ḥcchando rāgaścopādānamityucyate / anāgatavarttamānaskandhānāmabhinirvarttanato 'parihārataśca / anāgate 'bhilāṣād varttamāne 'dhāvasānācca cchando rāgaścopādānamityucyate / kasmād dhātava āyatanāni ca sopādānadharmā ityucyante / tatra skandhavannirddeśaḥ //

kiṃlakṣaṇaṃ rūpam / rūpaṇa lakṣaṇaṃ rūpam / tad dvividham / sparśena rūpaṇaṃ pradeśena rūpaṇaṃ ca / sparśena rūpaṇaṃ katamat / karacaraṇapāṣāṇaśasradaṇḍaśītoṣṇakṣutpipāsāmaśakadaṃśasarpavṛścikādīnāṃ sparśena vyābādhanam / pradeśena rūpaṇaṃ katamat / deśena rūpaṇa midaṃ cedaṃ ca rūpamevaṃ caivaṃ ca rūpamiti praṇihitāpraṇihitacetovitarkeṇa pratibimbacitrīkāratā // kiṃlakṣaṇā vedanā / anubhavalakṣaṇā vedanā / nānāvidhānāṃ śubhaśubhānāṃ karmaṇāṃ phalavipākaṃ pratyanubhavantyanenetyanubhavaḥ // kiṃlakṣaṇā saṃjñā / saṃjānanālakṣaṇā saṃjñā / saṃjñā nānādharmapratibimbodgrahaṇa (svabhāvā) yayā draṣṭaśrutamatavijñātānarthān vyavaharati // kiṃlakṣaṇaḥ saṃskāraḥ / abhisaṃskāralakṣaṇaḥ saṃskāraḥ / saṃskārabhisaṃskāra (svabhāvo) yena kuśalākuśalāvyakṛteṣu pakṣeṣu cittaṃ prerayati / kiṃlakṣaṇaṃ (abhidh-s 3) vijñānam / vijānanālakṣaṇaṃ vijñānam / vijñānaṃ yena rūpaśabdagandharasasparśadharmān nānā viṣayān vijānāti //

cakṣurdhātuḥ kiṃlakṣaṇaḥ / yena cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭavān paśyati yacca tasya bījamupacitamālayavijñānaṃ taccakṣuḥ // yathā cakṣurdhātulakṣaṇaṃ tathā śrotraghrāṇajihyakāyamanodhātūnāmapi lakṣaṇāni / rūpadhātuḥ kiṃlakṣaṇaḥ / rūpaṃ yaccakṣuṣā dṛṣṭaṃ dṛśyate ca yacca tatra cakṣurdhātorādhipatyaṃ tadrūpadhātu lakṣaṇam / yathā rūpadhātu lakṣaṇaṃ tathā śabdagandharasasparśadharmadhātūnāmapi lakṣaṇāni / cakṣūrvijñānadhātuḥ kiṃlakṣaṇaḥ / cakṣurāśrayā rūpālambanā rūpaprativijñaptiḥ yacca tasya bījamupacitaṃ / vipākālayavijñānaṃ taccakṣurvijñānadhātulakṣaṇam // yathā cakṣurvijñānadhātulakṣaṇaṃ tathā śrotraghrāṇajivhākāyamanovijñānadhātūnāmapi lakṣaṇāni //

āyatanaṃ kiṃlakṣaṇam / dhātuvad yathāyogaṃ veditavyam //

rūpaskandhavyavasthānaṃ katamat / yatkiṃcidrūpaṃ sarvaṃ taccatvāri mahābhūtāni catvāri ca mahābhūtānyupādāya // katamāni catvāri mahābhūtāni / pṛthivīdhātuḥ abdhātuḥ tejodhātuḥ vāyudhātuśca // pṛthivīdhātuḥ katamaḥ / kaṭhinatā // abdhātuḥ katamaḥ niṣyandatā // tejodhātuḥ katamaḥ / uṣṇatā // vāyudhātuḥ katamaḥ / kampanatā // upādāya rūpaṃ katamat / cakṣurindriyaṃ śrotrendriyaṃ ghrāṇendriyaṃ jivhendriyaṃ kāyendriyaṃ rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyānāmekadeśo dharmāyatanasaṃgṛhītaṃ ca rūpam // cakṣurindriyaṃ katamat / catvāri mahābhūtānyupādāya cakṣuvijñānā śrayo rūpaprasādaḥ // śrotrendriyaṃ katamat / catvāri mahābhūtānyupādāya śrotravijñānāśrayo rūpaprasādaḥ / ghrāṇendriyaṃ katamat / catvāri mahābhūtānyupādāya ghrāṇavijñānāśrayo rūpaprasādaḥ // jivhendriyaṃ katamat / catvāri mahabhūtānyupādāya jivhāvijñānaśrayo rūpaprasādaḥ // kāyendriyaṃ katamat / catvāri mahābhūtānyupādāya kāyavijñānāśrayo rūpaprasādaḥ // rūpaṃ katamat / catvāri mahābhūtānyupādāya cakṣurindriyagocaro 'rthaḥ / yathā nīlaṃ pītaṃ lohitamavadātaṃ dīrghaṃ hrasvaṃ vṛttaṃ parimaṇḍalaṃ sthūlaṃ sūkṣmamunnatamavanataṃ sātaṃ visātamātapaḥ chāyā āloko 'dhakāramabhraṃ dhūmo rajo mahikā ca / abhyavakāśarūpaṃ vijñaptirūpaṃ nabha ekavarṇaṃ rūpam // tat (abhidh-s 4) punastridhā / śobhanamaśobhanamubhayaviparītaṃ ca //

śabdaḥ katamaḥ / catvāri mahābhūtānyupādāya śrotrendriyabrāhyo 'rthaḥ / manojño vā amanojño vā ubhayaviparīto vā / upāttamahābhūtahetuko vā anupāttamahābhūtahetuko vā tadubhayo bālokaprasiddho vā siddhopanīto vā parikalpito vā āryairdeśito vā tīrthaidaśito vā / gandhaḥ katamaḥ / catvāri mahābhūtānyupādāya ghrāṇendriyagrāhyo 'rthaḥ / yathā surabhirasurabhiḥ samagandhaḥ sahajagandhaḥ sāṃyogikagandhaḥ pāriṇāmikagandhaśca // rasaḥ katama / catvāri mahābhūtāmyupādāya jivhendriyabrāhyo 'rthaḥ / tikto 'mlo madhuraḥ kaṭuko lavaṇaḥ kaṣāyaśca / manojño vā amanojño vā ubhayaviparīto vā sahajo vā sāṃyogiko vā pāriṇāmiko vā // spraṣṭavyaikadeśaḥ katamaḥ / catvāri mahābhūtānyupādāya kāyendriya grāhyo 'rthaḥ / ślakṣṇatvaṃ karkaśatvaṃ laghutvaṃ gurūtvaṃ picchilatvaṃ mandatvamamandatvaṃ śītatvamuṣṇatvaṃ jighatsā pipāsā tṛptirbalaṃ daurbalayaṃ mūrcchā kaṇḍūtiḥ pūtirvyādhirjarāmaraṇaṃ klāntirviśrāma ūrjā ca // dharmāyatanasaṃgṛhītaṃ rūpaṃ katamat / pañcavidham / ābhisaṃkṣepikamābhyavakāśiṃkaṃ sāmādānikaṃ parikalpitaṃ vaibhutvikaṃ ca /

vedanāskandhavyavasthānaṃ katamat / ṣaḍvedanākāyāḥ / cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā śrotraghrāṇajivhākāyamanaḥ saṃsparśajā vedanā // evaṃ ṣaḍvedanā kāyāḥ sukhā vā duḥkhā aduḥkhāsukhā vā // punaḥ sukhā kāyikī vedanā duḥkhā kāyikī vedanā aduḥkhāsukhā kāyikīvedanā sukhā caitasikī vedanā duḥkhā caitasikī vedanā aduḥkhāsukhā caitasikī vedanā sukhā sāmiṣavedanā duḥkhā sāmiṣavedanā aduḥkhāsukhā sāmiṣavedanā sukhā nirāmiṣavedanā duḥkhā nirāmiṣavedanā aduḥkhāsukhā nirāmiṣavedanā punaḥ sukhā gredhāśritavedanā duḥkhā gredhāśritavedanā aduḥkhāsukhā gredhāśritavedanā sukhā naiṣkramyāśritavedanā duḥkhā naiṣkramyāśritavedanā aduḥkhāsukhā naiṣkramyānnitavedanā ca // kāyikī vedanā katamā / paṃcavijñānasaṃprayuktā vedanā // caitasikī vedanā katamā / manovijñānasaṃprayuktā vedanā / sāmiṣavedanā katamā / (abhidh-s 5) ātmabhāvatṛṣṇāsaṃprayuktā vedanā / nirāmiṣavedanā katamā / tattṛṣṇāviprayuktā vedanā // gredhāśritavedanā katamā / paṃcakāmaguṇatṛṣṇāsaṃprayuktā vedanā // naiṣkramyāśritavedanā katamā / tattṛṣṇāviprayuktā vedanā /

saṃjñāskandhavyavasthānaṃ katamat / ṣaṭ saṃjñākāyāḥ / cakṣuḥsaṃsparśajā saṃjñā / śrotraghrāṇa / jivhākāyamanaḥsaṃsparśajā saṃjñā yathā sanimittama pi saṃjānāti animittamapi parīttamapi mahadgata mapyapramāṇamapi nāsti kiṃcidityākiṃcanyāyatanamapi saṃjānāti // sanimittasaṃjñā katamā / avyavahārakuśalasyānimittadhātusamā pannasya bhavāgrasamāpannasya ca saṃjñāṃ sthāpayitvā yāvadanyā saṃjñā // animittasaṃjñā katamā / yā sthāpitā saṃjñā // parīttā saṃjñā katamā / yayā kāmadhātuṃ saṃjānāti // mahagdatā saṃjñā katamā / yayā rūpadhātuṃ saṃjānāti // apramāṇasaṃjñā katamā / yayā ākāśāna ntyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanaṃ saṃjānāti // akiñcana saṃjñā katamā / yayā ākiñcanyāyatanaṃ saṃjānāti //

saṃskāraskandhavyavasthānaṃ katamat / ṣaṭ cetanākāyāḥ / cakṣuḥsaṃsparśajā cetanā śrotraghrāṇajvihākāyamanaḥsaṃsparśajā cetanā yayā kuśalatvāya cetayate saṃkleśāya cetayate avasthābhedāya cetayate itīyaṃ cetanā vedanāṃ saṃjñācca sthāpayitvā tadanye caitasikā dharmāścittaviprayuktāśca saṃskārāḥ saṃskāraskandha ityucyate // te punaḥ katame / manaskāraḥ sparśaḥ cchando 'dhimokṣaḥ smṛtiḥ samādhiḥ prajñāśraddhā hīrapatrāpyamālobho 'dveṣo 'mohoḥ vīryaṃ praśrabdhirapramāda upekṣā apristhitā rāgaḥ pratigho māno 'vidyā vicikitsā satkāyadṛṣṭirantaragrāhadṛṣṭirdṛṣṭiparāmarśaḥ śīlavṛtaparāmarśaḥ mithyādṛṣṭi krodha upanāhaḥ mrakṣaḥ pradāśaḥ īrṣyāḥ mātsaryaṃ śāṭhyaṃ mado vihinsā āhrikyamanapatrāpyaṃ styānamauddhatyaṃ āśraddhyaṃ kausīdyaṃ pramādo muṣitasmṛtitāsaṃprajanyaṃ vikṣepo middhaṃ kaukṛtyaṃ vitarko vicāraśca // cetanā (abhidh-s 6) katamā / cittābhisaṃskāro manaskarma / kuśalākuśalāvyākṛteṣu cittapreraṇakarmikā // manaskāraḥ katamaḥ / cetasa ābhogaḥ / ālambanacitta dhāraṇakarmakaḥ // sparśaḥ katamaḥ / trikasakṣipāte indriyavipāraparicchedaḥ / vedanāsanniśrayadāna karmakaḥ // cchandaḥ katamaḥ / īpsite vastuni tattadupasaṃhatā karttṛkāmatā / vīryādāna sanniśrayadānakarmakaḥ // adhimokṣaḥ katamaḥ / niścite vastuni yathāniścayaṃ dhāraṇā / asaṃhāryatākarmakaḥ // smṛti katamā / saṃsṛte vastuni cetasaḥ asaṃpramoṣo 'vikṣepakarmikā // samādhiḥ katamaḥ / upaparīkṣye vastuni vittasyaikāgratā / jñānasanniśrayadānakarmakaḥ //

prajñā katamā / upaparīkṣya eva vastuni dharmāṇāṃ pravicayaḥ / saṃśayavyāvarttanakarmikā // śraddhā katamā / astitvaguṇavattvaśaktatveṣvabhisaṃpratyayaḥ prasādo 'bhilāpaḥ / cchandasakṣiśrayadānakarmikā / hrīḥ katamā / svayamavadyena lajjanā / duścaritasaṃyamasanniśrayadānakarmikā // apatrāpyaṃ katamat / parato 'vadyena lajjanā / tatkarmakameva // alobhaḥ katamaḥ / bhave bhavopakaraṇeṣu vā anāsaktiḥ duścaritāpravṛttisanniśrayadānakarmakaḥ / adveṣaḥ katamaḥ / sattveṣu duḥkhe duḥkha sthānīyeṣu ca dharme ṣvanāghātaḥ / duścaritāpravṛttisanniśrayadānakarmakaḥ / amohaḥ katamaḥ / vipākato vā āgamato vādhigamato vā jñānaṃ pratisaṃkhyā / duścaritāpravṛttisanniśrayadānakarmakaḥ / vīryaṃ katamat / kuśale cetaso 'bhyutsāhaḥ sannāhe vā prayoge vā alīnatve vā avyāvṛttau vā asantuṣṭau vā / kuśalapakṣaparipūraṇapariniṣpādanakarmakam // aśrabdhiḥ katamā / kāyacittadauṣṭhulyānāṃ pratipraśrabdheḥ kāya cittakarmaṇyatā / sarvāvaraṇaniṣkarṣaṇakarmikā // amramādaḥ katamaḥ / savīryakānalobhādveṣāmohanniśritya yā kuśalānāṃ dharmāṇāmbhāvanā sāsravebhyaśca dharmebhyaścittārakṣā / sa ca laukikalokottarasampatti paripūraṇapariniṣpādanakarmakaḥ // upekṣā katamā / savīryakānalobhādveṣāmohānniśritya yā saṃkliṣṭavihāravairodhikī cittasamatā cittapraśaṭhatā cittasyānābhogāvasthitatā / saṃkleśānavakāśasanniśrayadānakarmikā // avihinsā katamā / (abhidh-s 7) adveṣāṃ śikā karūṇatā / aviheṭhanakarmikā // rāgaḥ katamaḥ traidhātuko 'nunayaḥ / duḥkhasaṃjananakarmakaḥ //

pratighaḥ katamaḥ / sattveṣu duḥkhe duḥkhasthānīyeṣu ca dharmeṣvāghātaḥ / asparśavihāraduścaritasanniśrayadānakarmakaḥ // mānaḥ katamaḥ / satkāyadṛṣṭisanniśrayeṇa cittasyonnatiḥ / agauravaduḥkhotpatti sanniśrayadānakarmakaḥ // avidyā katamā / traidhātukamajñānam / dharmeṣu mithyāniścayavicikitsātsaṃkleśotpattisanniśrayadānakarmikā // bicikitsā katamā / satyeṣu vimatiḥ / kuśalapakṣāpravṛtti sanniśrayadānakarmikā // satkāyadṛṣṭiḥ katamā / pañcopādānaskandhānātmataḥ ātmīyato vā samanupaśyato yā kṣāntī rūcirmatiḥ prekṣā dṛṣṭiḥ / sarvadṛṣṭigatasanniśrayadānakarmikā // antagrāhadṛṣṭiḥ katamā / pañcopādānaskandhān śāśva(ta)to vā ucchedato vā samanupaśyataḥ yā kṣāntī rucirmatiḥ prekṣā dṛṣṭiḥ / madhyamā pratipanniryāṇaparipanthakarmikā // dṛṣṭiparāmarśaḥ katamaḥ / dṛṣṭiṃ dṛṣṭayāśrayāṃśca pañcopādānaskandhānagrataḥ śreṣṭhato viśiṣṭataḥ paramataśca samanupaśyato yā kṣānti rucirmatiḥ prekṣā dṛṣṭi / asadṛṣṭyaminiveśasanniśrayadānakarmakaḥ // śīlavataparāmarthaḥ katamaḥ / śīlaṃ vrataṃ śīlavratā(śrayāṃ)śca pañcopādānaskandhān śuddhito muktito nairyāṇikataśca samanupaśyato yā kṣāntī rūcirmatiḥ prekṣā dṛṣṭiḥ / śramavaiphalyasanniśrayadānakarmakaḥ // mithyādṛṣṭiḥ katamā / hetuṃ vāpavadataḥ phalaṃ vā kriyāṃ vā sadvā vastu nāśayataḥ mithyā ca vikalpayato yā kṣānti rucirmatiḥ prekṣā dṛṣṭiḥ / kuśalamūlasamucchedakarmikā / akuśalamūladṛḍhatāsanniśrayadānakarmikā / akuśale pravṛttikarmikā kuśalecāpravṛttikarmikā vā //

yā etāḥ pañca dṛṣṭayaḥ āsāṃ kati samāropadṛṣṭayaḥ katyapavāddṛṣṭayaḥ / catasraḥ samāropadṛṣṭayaḥ jñeye svabhāvaviśeṣasamāropatāmupādāya dṛṣṭau cāgraśuddhisamāropatāmupādāya / ekā yadbhūyasā apavādadṛṣṭiḥ / yāśca purvāntakalpikā dṛṣṭayaḥ yāścaparāntakalpikā (abhidh-s 8) dṛṣṭayaḥ tāḥ katibhyo dṛṣṭibhyo veditavyāḥ / dvābhyāṃ sarvābhyo vā / yā avyākṛtacastuṣu dṛṣṭayastāḥ katibhyo dṛṣṭibhyo veditavyāḥ / dvābhyāṃ sarvābhyo vā / kaṃ doṣaṃ paśyatā bhagavatā skandhadhātvāyatanegu pañcamiḥ kāraṇairātmā pratikṣiptaḥ satkāyadṛṣṭiparigṛhītān pañca doṣān paśyatā vilakṣaṇatādoṣaṃ anityatādoṣaṃ asvāsthya doṣaṃ nirdehatādoṣaṃ ayatnato mokṣadoṣaṃ ca // yā pañcasūpādānaskadheṣu viṃśatikoṭikā satkāyadṛṣṭiḥ rūpa[mā]tmeti samanupaśyati rūpavantamātmānamātmīyaṃ (rūpaṃ) rūpe ātmānaṃ vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānamātmeti samanupaśyati vijñānavantamātmānamātmīyaṃ vijñānaṃ vijñāne ātmānaṃ tatra katyātmadṛṣṭayaḥ katyātmīyadṛṣṭayaḥ pañcātmadṛṣṭayaḥ pañcadaśātmīyadṛṣṭayaḥ // kena kāraṇena pañca [daśā]tmīyadṛṣṭayaḥ / sambandhātmīyatāmupādāya vaśavarttanātmīyatāmupādāya avinirbhogavṛttyātmīyatāṃ copādāya / satkāyadṛṣṭirnirūpitavastukā vaktavyā anirupitavastukā vaktavyā / anirūpitavastu(kā) vaktavyā rajjvāṃ sarpabuddhivat /

krodhaḥ katamaḥ / pratyupasthite apakāranimitte prati[ghāṃ] śikaścetasa āghātaḥ / śastrādānaṃ daṇḍādānādisaṃrambhasanniśrayadānakarmakaḥ / upanohaḥ katamaḥ tata ūrdhvaṃ pratighāṃśika eva vairāśayasyānutsargaḥ / akṣāntisanniśrayadānakarmakaḥ / makṣaḥ katamaḥ / samyak coditasya mohāṃśikā avadyapracchādanā / kaukṛtyāsparśa vihārasanniśrayadānakarmakaḥ / madāśaḥ katamaḥ / pratighāṃśikaḥ krodhopanāhapūrvaṅgamaścetasa āghātaḥ / uccapragāḍhapāruṣyavacanasanniśrayadāna karmakaḥ apuṇyaprasavakarmakaḥ asparśavihārakarmakaśca // īrṣyā katamā / lābhasatkārā dhyavasitasya parasaṃpattiviśeṣe dveṣāṃśikaḥ a[marṣa] kṛtaścetaso vyāropaḥ / daurmanasyāsparśavihārakarmakaḥ / mātsaryaṃ katamat / lābhasatkārādhyavasitasya pariṣkāreṣu rāgāṃśiścetasa āgrahaḥ / asaṃlekhasanniśrayadānakarmakam // māyā katamā / lābhasatkārādhyavasitasya rāgamohāṃśikā abhūtaguṇasaṃdarśanā / mithyājīvasanniśrayadānakarmikā // śāṭhyaṃ ka[tamat] / lābhasatkārādhyavasitasya (abhidh-s 9) rāgamohāṃśikā bhūtadoṣavimālanā / samyagavavādalābhaparipanthakaram // madaḥ katamaḥ / ārogyaṃ vā āgamya yauvanaṃ vā dīrghāyuṣkalakṣaṇaṃ vopalabhyanyatamānyatamāṃ vā sāsravāṃ saṃpattiṃ rāgāṃśikannandīsaumanasyam / sarvvakleśopakleśasanniśrayadānakarmakaḥ // vihinsā katamā / prati[ghāṃśi]kā nirvṛṇatā niṣkaraṇatā nirdayatā / viheṭhanakarmikā // āhrīkyaṃ katamat / rāgadveṣamohāṃśikā svayamavadyenālajjanā / sarvvakleśopakleśasāhāyyakarmakam // anapatrāpyaṃ katamat / rāgadveṣamohāṃśikā parato 'vadyenalajjanā / sarvvakleśopakleśasāhāyyakarmakam //

styānaṃ katamat / mohāṃśikā cittākarmaṇyatā / sarvakleśopakleśasāhāyyakarmakam // auddhatya katamat / śubhanimittamanusarato rāgāṃśikaścetaso 'vyupaśamaḥ / śamathaparipanthakarmakam // āśradudhvaṃ katamat / mohāṃśikaḥ kuśaleṣu dharmeṣu cetaso 'nabhisaṃpratyayo 'prasādo 'nabhilāṣaḥ / kausīdyasanniśrayadānakarmakam // kausīdyaṃ katamat / nidrāpārśvaśayana sukhallikāmāgamya mohāṃśikaścetaso 'nabhyutsāhaḥ / kuśalapakṣaprayogaparipanthakarmakam // pramodaḥ katamaḥ / sakausīdyān rāgadveṣamohānniśritya kuśalānāṃ dharmāṇāmabhāvanā sāsravebhyaśca dharmebhyaścetaso 'nārakṣā / akuśalavṛddhikuśalaparihāṇisanniśrayadānakarmakaḥ // muṣitasmṛtitā katamā / kleśa saṃprayuktā smṛtiḥ / vikṣepasanniśrayadānakarmikā // asaṃprajanyaṃ katamat / kleśasaṃprayuktā prajñā yayā asaṃviditā kāyavākcittacaryā pravartate / āpattisanniśrayadānakarmakam // vikṣepaḥ katamaḥ / rāgadveṣamohāṃśikaścetaso visāraḥ / sa punaḥ svabhāvavikṣepaḥ bahirdhāvikṣepaḥ adhyātmavikṣepaḥ nimi(tta) vikṣepaḥ dauṣṭhulyavikṣepaḥ manasikāravikṣepaśca / svabhāvavikṣipaḥ katamaḥ / pañca vijñāna kāyāḥ // bahirdhā vikṣepa katamaḥ / kuśalaprayuktasya paṃcasu kāmaguṇeṣu cetaso visāraḥ // adhyātmavikṣepaḥ katamaḥ / kuśalaprayuktasya layauddhatyāsvādanā / nimittavikṣepa katamaḥ / parasaṃbhāvanāṃ puraskṛtya (abhidh-s 10) kuśalaprayogaḥ // hauṣṭhulyavikṣepaḥ katamaḥ / ahaṃkāramamakārāsmimānapakṣyaṃ dauṣṭhulyamāganya kuśalaprayuktasyotpannotpanneṣu vediteṣvahamiti vā mameti vā asmīti vā udgraho vyavakiraṇā nimittīkāraḥ //

manasikāravikṣepaḥ katamaḥ / samapattyantaraṃ vā yānāntaraṃ vā samāpadyamānasya saṃśrayato vā yo visāraḥ / vairāgyapari panthakarmakaḥ middhaṃ katamat / middhanimittamāgamya mohāṃśikaścetaso 'bhisaṃkṣepaḥ kuśalaḥ akuśalaḥ avyākṛtaḥ kāle vā akāle vā yukto vā ayukto vā / kṛtyāvipattisanniśrayadānakarmakam // kaukṛtyaṃ katamat / yadabhipretānabhipretaṃ kāraṇākāraṇāmāgamya mohāṃśikaścetaso vipratisāraḥ / kuśalamakuśalamavyākṛtaṃ kāle akāle yuktamayuktañca // cittasthitiparipanthakarmakaḥ // vitarkaḥ katamaḥ / cetanāṃ vā niśritya prajñāṃ vā paryeṣako manojalpaḥ / sā ca cittasyaudārikatā // vicāraḥ katamaḥ / cetanāṃ vā niśritya prajñāṃ vā pratyavekṣako manojalpaḥ / sa ca cittasya sūkṣmatā / sparśāsparśavihārasaṃniśrayadānakarmakau / api khalu kuśalānāṃ dharmāṇāṃ svavipakṣaprahāṇaṃ karma / kleśopakleśānāṃ svapratipakṣaparipanthanaṃ karma // 0 //

citta viprayuktāḥ saṃskārāḥ katame / prāptirasaṃjñisamāpattinirodhasamāpattirāsaṃjñikaṃ jīvitendriyaṃ nikāyasabhāgatā jātirjarā sthitiranityatā nāmakāyāḥ padakāyāḥ vyañjanakāyāḥ pṛthagjanatvaṃ pravṛttiḥ pratiniyamo yogaḥ javo 'nukramaḥ kālo deśaḥ saṃkhyā sāmagrī ca // prāptiḥ katamā / kuśalakuśalāṃnāṃ dharmāṇāmācayāpacaye prāptiḥ pratilagbhaḥ samanvāgama iti prajñaptiḥ // asaṃjñisamāpattiḥ katamā / śubhakṛtsnavītarāgasyoparyavītarāgasya niḥsaraṇasaṃjñāpūrvakeṇa manasikāreṇāsthāvarāṇāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ nirodhe asaṃjñisamāpattiriti prajñaptiḥ // nirodhasamāpattiḥ katamā / ākiṃcanyāyatanavītarāgasya bhavāgrāduccalitasya śāntavihārasaṃjñāpūrvakeṇa (abhidh-s 11) manasikāreṇāsthāvarāṇāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ nirodhe nirodhasamāpattiriti prajñaptiḥ // āsaṃjñikaṃ katamat / asaṃjñisattveṣudeveṣūpapannasyāsthāvarāṇāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ nirodhe āsaṃjñikapriti prajñaptiḥ // jīvitendriyaṃ katamat / nikāyasabhāge pūrvakarmāviddhe sthitikālaniyame āyuriti prajñaptiḥ // nikāyasabhāgaḥ katamaḥ / teṣāṃ teṣāṃ sattvānāṃ tasmiṃ stasmin sattvanikāye ātmabhāvasadṛśatāyāṃ nikāyasabhāga iti prajñaptiḥ // jātiḥ katamā / nikāyasabhāge saṃskārāṇāmabhūtvābhāve jātiriti prajñaptiḥ // jarā katamā / nikāyasabhāme saṃskārāṇāṃ prabandhānyathātve jareti prajñaptiḥ // sthitiḥ katamā / nikāyasabhāge prabandhāvipraṇāśe sthitiriti prajñaptiḥ // anityatā katamā / nikāyasabhāge saṃskārāṇāṃ prabandhavināśe anityateti prajñaptiḥ //

nāmakāyāḥ katame / dharmāṇāṃ svabhāvādhivacane nāmakāyā iti prajñaptiḥ // padakāyāḥ katame / dharmāṇāṃ viśeṣādhivacane padakāyā iti prajñaptiḥ // vyañjanakāyāḥ katameḥ tadubhayāśrayeṣvakṣareṣu vyañjanakāyā iti prajñaptiḥ / tadubhayābhivyañjanatāmupādāya / varṇo 'pi saḥ / arthasaṃvarṇanatāmupādāya / akṣare punaḥ paryāyākṣaraṇatāmupādāya // pṛthagjanatvaṃ katamat / āryadharmāṇāmapratilābhe pṛthagjanatvamiti prajñaptiḥ // pravṛttiḥ katamā / hetuphala prabandhānupacchede pravṛttiriti prajñaptiḥ / pratiniyamaḥ katamaḥ / hetuphalanānātve pratiniyama iti prajñaptiḥ // yogaḥ katamaḥ / hetuphalānurūpye yoga iti prajñaptiḥ // javaḥ katamaḥ / hetuphalāśupravṛttau java iti prajñaptiḥ // anukramaḥ katamaḥ / hetuphalaikatye pravṛttau anukrama iti prajñaptiḥ // kālaḥ katamaḥ / hetuphalaprabandhapravṛttau kāla iti prajñaptiḥ // deśaḥ katamaḥ / pūrvadakṣiṇapaścimottarā dharordhvāsu sarvato daśasu dikṣu hetuphala eva deśa iti prajñaptiḥ // saṃkhyā katamā / saṃskārāṇāṃ pratyekaśo bhede saṃkhyeti prajñaptiḥ // sāmagrī katamā / hetuphalapratyayasamavadhāne sāmagrīti prajñaptiḥ // 0 //

vijñānaskandhavyavasthānaṃ katamat / yaccittaṃ manovijñānamapi / tatra (abhidh-s 12) cittaṃ katamat / skandhadhātvāyatanavāsanāparibhāvitaṃ sarvavījakamālayavijñānaṃ vipākavijñānamādānavijñānamapi tat / tadvāsanācitatāmupādāya // manaḥ katamat / yannityakālammanyanātmākamālayavijñānaṃ caturbhiḥ kleśaiḥ saṃprayuktamātmadṛṣṭyātmasnehenāsmimānenāvidyayā ca / tacca sarvatragaṃ kuśale 'pyakuśale 'pyavyākṛte 'pi sthāpayitvā mārgasabhmukhībhāvaṃ nirodhasamāpattimaśaikṣa bhūmiṃ ca yacca ṣaṇṇāṃ vijñānānāṃ samanantaraniruddhaṃ vijñānam // vijñānaṃ katamat / ṣaḍ vijñānakāyāḥ / cakṣurvijñānaṃ śrotraghrāṇajivhākāyamanovijñānam / cakṣurvijñānaṃ katamat / cakṣurāśrayā rūpālambanā prati vijñaptiḥ // śrotravijñānaṃ katamat / śrotrāśrayā śabdālambanā prativijñaptiḥ // ghrāṇavijñānaṃ katamat / ghrāṇāśrayā gandhālambanā pratibijñaptiḥ / jilhāvijñānaṃ katamat / jivhāśrayā rasālambanā prativijñaptiḥ // kāyavijñānaṃ katamat / kāyāśrayā spraṣṭavyālambanā prativijñaptiḥ // manovijñānaṃ katamat / manaāśrayā dharmālambanā prativijñaptiḥ //

dhātuvyavasthānaṃ katamat / rūpaskandhā eva daśa dhātavaḥ / cakṣurdhātuḥ rūpadhātuḥ śrotradhātuḥ śabdadhātuḥ ghrāṇadhātuḥ gandhadhātuḥ jivhādhātuḥ rasadhātuḥ kāyadhātuḥ spraṣṭavyadhātuḥ mano dhātvekadeśaśca // vedanāskandhaḥ saṃjñāskandhaḥ saṃskāraskandhaśca dharmadhātvekadeśaḥ / vijñānaskandha eca sapta vijñānaghātavaḥ / cakṣurādayaḥ ṣaḍ vijñānadhātavo manodhātuśca // dharmadhātau skandhairasaṃgṛhītaṃ katamat / dharmadhātāvasaṃskṛtā dharmāḥ / te 'saṃskṛtādharmāḥ punaraṣṭadhā / kuśaladharmatathatā akuśaladharmatathatā avyākṛtadharmatathatā ākāśam apratisaṃkhyā nirodhaḥ pratisaṃkhyānirodhaḥ āniṃjyaṃ saṃjñāvedayitanirodhaśca // kuśaladharmatathatā katamā / nairātmyam / sā punarucyate śūnyatā animittaṃ bhūtakoṭiḥ paramārtho dharmādhātuśca // kimupādāya tathatā tathatocyate / ananyayābhāvatāmupādāya / kimupādāya tathatā nairātmyamucyate / dvividhātmaviprayuktatāmupādāya / kimupādāya tathatā śūnyatocyate / sarvasaṃkleśāpracāratāmupādāya / (abhidh-s 13) kimupādāya tathatā animittamucyate / sarvanimittopaśamatāmupādāya / kimupādāya tathatā bhūtakāṭirucyate / aviparyāsālambanatāmupādāya / kimupādāya tathatā paramārtha ucyate / paramārthajñānagocarasthānatāmupādāya / kimupādāya tathatā dharmadhāturucyate / sarveṣāṃ śrāvakāṇāṃ pratyekabuddhānāṃ ca buddha dharmanimittāśrayatāmupādāya // yathā kuśalaladharmatathatā tathā akuśaladharmatathatā avyākṛta dharmatathatā ca jñeyā // ākāśaṃ katamat / rūpābhāvaḥ sarvakṛtyāvakāśatāmupādāya // apratisaṃkhyānirodhaḥ katamaḥ / yo nirodho na visaṃyogaḥ // pratisaṃkhyānirodhaḥ katamaḥ / yo nirodho visaṃyogaḥ // ānijyaṃ katamat / śubhakṛtsnavītarāgasyoparyavītarāgasya sukhanirodhaḥ // saṃjñāvedayitanirodhaḥ katamaḥ / ākiṃcanyāyatanavītarāgasya bhāvāgrāduccalitasya śāntavihārasaṃjñāmanasikārapūrvakeṇa asthāvarāṇāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ tadekatyānāṃ ca sthāvarāṇāṃ nirodhaḥ // paṃcarūpāṇi vedanāsaṃjñāsaṃskāraskandhāḥ te 'ṣṭau asaṃskṛtā dharmāścaivaṃ te ṣoḍaśa dharmadhātava ucyante /

āyatanavyavasthānaṃ katamat / daśa rūpadhātava eva daśa rūpāyatanāni / sapta vijñānadhātava eva manaāyatunam / dharmadhāturdharmāyatanam // anene nayena skandhadhātvāyatanāni triṣu dharmeṣu saṃgṛhītāni bhavanti / rūpaskandho dharmadhāturmanaāyatanaṃ ca //

yaduktaṃ cakṣuśca cakṣurdhātuśceti / kiṃ syāccakṣuśca cakṣurdhātuśca / āhosvit syāccakṣurdhātuśca cakṣuśca / syāccakṣurna cakṣurdhātuḥ / yathā arhataścaramaṃ cakṣuḥ / syāccakṣardhātu rna cakṣuḥ / yathā aṇḍe vā kalale vā arvude vā peśyāṃ vā mātuḥkukṣau vālabdhaṃ cakṣurlabdhaṃ vā naṣṭam / ārūpyeṣūpapannasya pṛthagjanasya vā yaścakṣurhetuḥ / syāccakṣuścakṣurdhātuśca / śiṣṭāsvavasthāṣu / na syāccakṣurna cakṣurdhātuśca / nirupādhiśeṣanirvāṇadhātusamāpannasya ārūpyeṣūpapannasyāryasya vā // yathā cakṣuśya cakṣurdhātuśca tathā śrotraghrāṇajivhākāya dhātavo yathāyogyaṃ veditavyāḥ // kiṃ syānmano 'pi manodhāturapi ahosvit syānmanodhāturapi mano 'pi / syānmano (abhidh-s 14) na manodhātuḥ / yathā arhataścaramaṃ manaḥ / syānmanodhāturna manaḥ / yathā nirodhasamāpannasya yo manohetuḥ / syānmano 'pi manodhāturapi / śiṣṭāsvavasthāsu / na syānmano 'pi manodhāturapi / yathā nirūpādhiśeṣanirvāṇadhātusamāpannasya /

tadbhūmāvutpannaḥ kiṃ tadbhūmikena cakṣuṣā tadbhūmikāni rūpāṇi paśyati / tadbhūmikena cakṣuṣā tadbhūmikāni rūpāṇi paśyati, anyabhūmikenāpi / kāmadhātāvapapannaḥ māvacareṇa cakṣuṣā kāmāvacarāṇi rūpāṇi paśyati / rūpāvacareṇordhvabhūmikeana cakṣuṣā adharabhūmikānyapi rūpāṇi paśyati / yathā cakṣuṣā rūpāṇi pratigṛṇhāti tatha śrotreṇa śabdaṃ pratigṛṇhāti / yathā kāmadhātāvutpannastathā rūpadhātāvutpannaḥ kāmāvacareṇa ghrāṇena jivhayā kāyena cā kāmāvacarān gandhān jighrati rasānāsvādane sparśān budhyati ca // rūpadhātāvutpanno rūpāvacareṇa kāyena svabhūmikān sparśān budhyati / tasmin dhātau svabhāvato na gandharasau / vijñaptyāhārarāgavirahāt / anena nayena na ghrāṇajivhayo rvijñānam / kāmadhātāvutpannaḥ kāmāvacareṇa manasā traidhātukānanāsravāṃśca dharmāna vijānāti // yadhā kāmadhātāvutpannastathā rūpadhātāvutpannaḥ // ārūpyadhātāvutpanna ārūpyāvacareṇa manasā ārūpyāvacarān svabhūmikānanāsravāṃśca dharmān vijānāti / anāsraveṇa manasā traidhātukānanāsravāṃśca dharmān vijānāti //

kimupādāya skandhānāṃ tathānukramaḥ / vijñānādhiṣṭhānatāmupādāya // catvāri vijñānādhiṣṭhānāni vijñānāni ca pūrvāparāśritāni / yathā rūpaṃ tathā bhavaḥ / yathā vedayate tathā saṃjānīte / yathā saṃjānīte tathā cetayate / yathā cetayate tathā vijñānaṃ tatra tatropagaṃ bhavati / saṃkleśavyavadānataḥ / yatra saṃkliśyate vyavadāyate ca / vedanānimittagrahaṇābhisaṃskāreṇa saṃkleśavyavadānābhyāṃ ca saṃkliśyate vyavadāyate ca / anena nayena skandhānāmukramo nirdiśyate /

kathaṃ dhātūnāṃ tathānukramaḥ / laukika vastu vikalpapravṛttitā mupādāya // katamā laukikī vastuvikalpapravṛttiḥ / loke prathamaṃ paśyati / dṛṣṭvā (abhidh-s 15) vyatisārayati / vyatisārya snāpitaṃ gandhaṃ mālyaṃ ca paricarati / tato nānāvidhaṃ praṇītaṃ bhojanaṃ paricarati / tato 'nekaśayyāsanadāsīparikān paricarati / aparato manodhātorapi teṣu teṣu vikalpaḥ // evaṃ ca adhyātmadhātoranukrameṇa bahirdhādhātorvyavasthānam / tadanukrameṇa vijñānadhātorvyavasthānam // yathā dhātūnāmanukrama āyatanānāmapi tadvat //

skandhārthaḥ katamaḥ / yat kiṃcidrūpam / atītamanāgataṃ pratyutpannamadhyātmaṃ vā bahirdhā vā audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yadvā dūre yadvāntike tatsarvamabhisaṃkṣipyocyate rūpaskandhaḥ rāśyarthamupādaya / yathā vittarāśiḥ / evaṃ yāvat vijñānaskandham // āpica duḥkhavaipulya lakṣaṇatāmupādāya skandha ucyate / yathāmahāvṛkṣaskandhaḥ / yaduktaṃ sūtre / yathā aikāntikamahāduḥkhasamudayataḥ // api ca saṃkleśato bhāravahanatāmupādāya skandha ucyate / yathā skandhena bhāramudvahati /

dhātvarthaḥ katamaḥ / sarvadharmavījārthaḥ / svalakṣaṇadhāraṇārthaḥ / kāryakāraṇa bhāvadhāraṇārthaḥ / sarvaprakāradharmasaṃgra hadhāraṇārthañca /

āyatanārthaḥ katamaḥ / vijñānāyadvārārtha āyatanārthaḥ / yathā buddhena bhāṣitam rūpaṃ budbudopamaṃ vedanā phenopamā saṃjñā marīcikopamā saṃskārāḥ parṇo pamā vijñānaṃ māyopamamiti / kimarthaṃ rūpaṃ budbudopamaṃ yāvad vijñānaṃ māyopamamiti / anātmato 'śucito hīnarasato 'dṛḍhato 'sārataśca /

(athamūlavastuni tridharmaparicchede prathame dvitīyo bhāgaḥ /)

punaḥ skandhadhātvāyatanānāṃ vikalpāḥ katame / tathācodānam /

dravyamanto jñeyarūpāṇyāsravotpannakādi ca atītāḥ pratyayāścaiva kathaṃ kati kimarthibhiḥ //

skandhadhātvāyataneṣu kathaṃ dravyamat kati dvayamanti kimarthaṃ dravyamatparīkṣā / abhilāpanirapekṣastadanyanirapekṣaścendriyagocaro dravyamat / sarvaṃ dravyamat / ātmadravyā bhiniveśatyājanārtham // kathaṃ prajñaptimat / kati prajñaptimanti kimarthaṃ prajñaptimatparīkṣā / abhilāpasāpekṣastadanyasāpekṣaścendriyagocaraḥ prajñaptimat / sarvaṃ prajñaptimat / prajñaptimadātmā bhiniveśatyājanārtham / kathaṃ saṃvṛtimat / kati saṃvṛtimanti / kimarthaṃ saṃvṛtimatparīkṣā / saṃkleśālambanaṃ saṃvṛtimat / sarvaṃ saṃvṛtimat / saṃkleśanimittātmābhiniveśatyajanārtham // kathaṃ paramārthasat / kati paramārthasanti / kimarthaṃ paramārthasatparīkṣā / vyavadānālambanaṃ paramārthasat / sarvaṃ paramārthasat / vyavadānanimittātmābhiniveśatyājanārtham //

kathaṃ jñeyaṃ kati jñeyāni kimarthaṃ jñeyaparīkṣā / jñeyāni paṃca / rūpaṃ cittaṃ caitasikā dharmāścittaviprayuktāḥ saṃskārā asaṃskṛtaṃ ca / yatra saṃkleśo vyavadānaṃ vayat saṃkliśyate vyavadāyate vā yaśca saṃkleśayati vyavadāyayati vā yā ca tatrāvasthā yā ca vyavadānatā tadāśrayeṇa sarvaṃ jñeyam // tatra rūpaṃ rūpaskandho daśarūpadhātavo daśa rūpāyatanāni dharmadhātvāyatanasaṃgṛhītāni ca rūpāṇi // cittaṃ vijñānaskandhaḥ saptavijñānadhātavo manaāyatanaṃ ca // caitasikā dharmā vedanāskandhaḥ saṃjñāskandhaḥ saṃskāraskandho dharmadhātvāyatanaikadeśaśca / cittaviprayuktāḥ saṃskārāḥ citta viprayuktaḥ saṃskāraskandho dharmadhātvāyatanaikadeśaśca // asaṃskṛtaṃ dharmadhātvāyatanaikadeśaḥ // api khalu jñeyā dharmāḥ adhimuktijñānagocarato 'pi yuktijñānagocarato 'pi avisārajñānagocarato 'pi pratyātmajñānagocarato 'pi parātmajñānagocarato 'pi adharajñānagocarato 'pi ūrdhvajñānagocarato 'pi vidūṣaṇajñānagocarato 'pi (a)samutthānajñānagocarato 'pi anutpādajñānagocarato 'pi jñānajñānagocarato 'pi niṣṭhājñānagocarato 'pi mahārthajñānagocarato 'pi / jānakapaśyakātmābhiniveśatmājanārtham // (abhidh-s 17) kathaṃ vijñeyaṃ kati vijñeyāni kimarthaṃ vijñeyaparīkṣā / avikalpanato 'pi vikalpanato 'pi hetuto 'pi pravṛttito 'pi nimittato 'pi naimittakato 'pi vipakṣapratipakṣato 'pi sūkṣmaprabhedato 'pi vijñeyaṃ draṣṭavyam / sarvāṇi vijñeyāni / draṣṭā dyātmābhiniveśatyājanārtham // kathamabhijñeyaṃ katyabhijñeyāni kimarthamabhijñeyaparīkṣā / saṃkrāntito 'pi anuśravato 'pi caritapraveśato 'pi āgatito 'pi gatito 'pi niḥsaraṇato 'pi / sarvāṇyabhijñeyāni / sānubhāvātmābhiniveśatyājanartham //

kathaṃ rūpi kati rūpīṇi kimarthaṃ rūpiparīkṣā / rūpi tadātmato 'pi bhūtāśrayato 'pi nandīsamudayato 'pi pradeśato 'pi deśavyāptito 'pi deśopade(śa)to 'pi deśagocarato 'pi dvayasamaya gocarato 'pi sambandhato 'pya nuvandhato 'pi prarūpaṇato 'pi vyābādhanato 'pi saṃprāpaṇato 'pi saṃcayavyavasthānato 'pi vahirmukhato 'pi antarmukhato 'pi āyatato 'pi parichinnato 'pi tatkālato 'pi nidarśanato 'pi rūpi draṣṭavyam / sarvāṇi rūpīṇi yathāyogaṃ vā / rūpyā(tmā)bhiniveśatyājanārtham // kathamarūpi katyarūpīṇi kimarthamarūpiparīkṣā / rūpiviparyayeṇāpyaṃ rūpi / sarvāṇyarūpīṇi yathāyogaṃ vā / arūpyātmābhiniveśatyājanārtham // kathaṃ sanidarśanaṃ kati sanidarśanāni kimarthaṃ sanidarśanaparīkṣā / cakṣurgocaraḥ sanidarśanam / śiṣṭasya rūpivat prabhedaḥ / sarvāṇi sanidarśanāni yathāyogaṃ vā / cākṣuṣātmābhiniveśatyājanā rtham // kathamanirdarśanaṃ katyanidarśanāni kimarthamanidarśanaparīkṣā / sanidarśanaviparyayeṇānidarśanaṃ draṣṭavyam / sarvāṇyanidarśanāni yathāyogaṃ vā / (a)cākṣuṣā tmābhiniveśatyājanārtham / kathaṃ sapratighaṃ kati sapratighāni kimarthaṃ sapratigha parīkṣā / yat sanidarśanaṃ saprati ghamapi tat / api khalu tribhiḥ kāraṇaiḥ sapratighaṃ draṣṭavyam / jātito 'pi upacayato 'pi aparikarmakṛtato 'pi tatra jātitaḥ yadya(da)nyo 'nyamāvṛṇotyavriyate ca / tatropacaya(ta)ḥ paramaṇorūrddham / tatrāparikarmakṛtataḥ yanna samādhivaśavarttirūpam / api khalu prakopapadasthānataḥ - sapratigham / sarvāṇi sapratighāni yathāyogaṃ vā / (abhidh-s 18) asarvagatātmābhiniveśatyājanārtham // kathamapratighaṃ katyapratighāni kimarthamapratighaparīkṣā / sapratighaviparyeṇāpratigham / sarvāṇyapratighāni yathāyogaṃ vā / sarvagatātmābhiniveśatyājanārtham //

kathaṃ sāsravaṃ kati sāsravāṇi kimarthaṃ sāsravaparīkṣā / āsravatadātmato 'pi āsravasaṃbandhato 'pi āsravānuvandhato 'pi āsravānukūlyato 'pi āsravānvayato 'pi sāsravaṃ draṣṭavyam / pañcopādānaskandhāḥ sāsravāḥ pañcadaśa dhātavo daśāyatanāni trayāṇāṃ dhātūnāṃ dvayoścāyatanayoḥ pradeśaḥ / āsravayuktātmābhiniveśatyājanārtham // kathamanāsravaṃ katyanāsravāṇi kimarthamanāsravaparīkṣā / sāsravaviparyayeṇānāsravam / pañcānupādanaskandhāḥ trayāṇāṃ dhātūnāṃ dvayoścāyatatanayoḥ pradeśaḥ / āsravaviyuktātmātmābhiniveśatyājanārtham / kathaṃ saraṇaṃ kati saraṇāni kimarthaṃ saraṇaparīkṣā / yadrūpān rāgadveṣamohānāgamya śastrādānadaṇḍādānakalahabhaṇḍanavigrahavivādāḥ saṃbhavanti tadātmato 'pi tatsambandhato 'pi tadbandhato 'pi tadanubandhato 'pi tadānukūlyato 'pi tadanvayato 'pi saraṇaṃ draṣṭavyam / yāvanti sāsravāṇi tāvanti saraṇāni / raṇayuktātmābhiniveśatyājanārtham // kathamaraṇaṃ katyaraṇāni kimarthamaraṇaparīkṣā / saraṇaviparyayeṇāraṇam / yāvantyanāsravāṇi tāvantyaraṇāni / raṇaviprayuktātmābhiniveśatyājanārtham // kathaṃ sāmiṣaṃ kati sāmiṣāṇi kimarthaṃ sāmiṣaparīkṣā / yadrūpān rāgadveṣamohānāgamya paunarbhavikamātmabhāvamadhyavasyati tadātmato 'pi tatsambandhato 'pi tadbandhato 'pi tadanubandhato 'pi tadānukūlyato 'pi tadanvayato 'pi sāmiṣaṃ draṣṭavyam / yāvanti saraṇāni tāvanti sāmiṣāṇi / āmiṣayuktātmābhiniveśatyājanārtham //

kathaṃ nirāmiṣaṃ kati nirāmiṣāṇi kimarthaṃ nirāmiṣaparīkṣā / sāmiṣaviparyayeṇa nirāmiṣam / yāvantyaraṇāni tāvanti nirāmiṣāṇi / āmiṣaviyuktātmābhiniveśatyājanārtham // kathaṃ gredhāśritaṃ kati gredhā śritāni kimarthaṃ gredhāśritaparīkṣā / yadrūpān rāgadveṣamohānāgamya pañcakāmaguṇānadhyavasyati tadātmato 'pi tatsambandhato 'pi (abhidh-s 19) tabdandhato 'pi tadanubandhato 'pi tadānukulyato 'pi tadanvayato 'pi gredhāśritaṃ draṣṭavyam / yāvanti sāmiṣāṇi tāvantigredhāśritāni / gredhayuktātmābhiniveśatyājanārtham / kathaṃ naiṣkramyāśritaṃ kati naiṣkramyāśritāni kimarthaṃ naiṣkramyāśritaparīkṣā / gredhāśritaviparyayeṇa naiṣkramyāśritam / yāvantinirāmiṣāṇi tāvantinaiṣkramyāśritāni / gredhaviyuktātmābhiniveśatyājanārtham // kathaṃ saṃskṛtaṃ kati saṃskṛtāni kimarthaṃ saṃskṛtaparīkṣā yasyotpā do 'pi prajñāyate vyayo 'pi sthityanyathātvamapi tatsarvaṃ saṃskṛtaṃ draṣṭavyam / sarvāṇi saṃskṛtāni sthāpayitvā dharmadhātvāyatanaikadeśam / anityātmābhiniveśatyājanārtham // kathamasaṃskṛtaṃ katyasaṃskṛtāni kimarthamasaṃskṛtaparīkṣā / saṃskṛtaviparyayeṇāsaṃskṛtam / dharmadhātvāyatanaikadeśaḥ / nityātmābhiniveśatyājanārtham / anupādāna skandhāḥ saṃskṛtaṃ vaktavyamasaṃskṛtaṃ vaktavyam (?) / na saṃskṛtaṃ nāsaṃskṛtaṃ vaktavyam / tatkasya hetoḥ / karmakleśānabhisaṃskṛtatāmupādāya na saṃskṛtam / kāmakārasaṃmukhī vimukhībhāvatāmupādāya nāsaṃskṛtam // yaduktaṃ bhagavatā dvayamidaṃ saṃskṛtaṃ cāsaṃskṛtaṃ ceti [?] //

tatkathaṃ yenārthena saṃskṛtaṃ na tenārthenāsaṃskṛtam / yenāsaṃskṛtaṃ na tenārthena saṃskṛtamityatra nayo draṣṭavyaḥ // kathaṃ laukikaṃ kati laukikāni kimarthaṃ laukikaparīkṣā / traidhātukaparyāpannaṃ laukikaṃ lokottara pṛṣṭhalabdhaṃ ca tatpratibhāsam / skandhānāmekadeśaḥ pañcadaśa dhātavaḥ daśāyatanāni trayāṇāṃ dhātūnāṃ dvayoścāyatanayoḥ pradeśaḥ / ātmani lokābhiniveśatyājanārtham // kathaṃ lokottaraṃ kati lokottarāṇi kimarthaṃ lokottaraparīkṣā / traidhātukapratipakṣo( ') viparyāsaniṣprapañcanirvikalpatayā ca nirvikalpaṃ lokottaram / api khalu paryāyeṇa loko ttarapṛṣṭalabdhaṃ lokottaram / (a)laukikā śritatāmupādāya / skandhānāmekadeśaḥtrayāṇāṃ dhātūnāṃ dvayoścāyatanayoḥ / kevalātmābhiniveśatyājanārtham //

kathamutpannaṃ katyutpannāni kimarthamutpannaparīkṣā / atīta pratyutpannamutpakṣam / sarvepāmekadeśaḥ aśāśvatātmābhiniveśatyājanārtham // api khalu caturviśatividhamutpannam / ādyutpannaṃ prabandhotpannam upacayotpannam āśrayotpannaṃ vikārotpannaṃ paripākotpannaṃ hānyutpannaṃ viśeṣotpannaṃ prabhāsvarotpannam aprabhāsvarotpannaṃ saṃkrāntyutpannaṃ savījotpannam avījotpannaṃ pratibimbavibhutvanidarśanotpannaṃ paraṃparotpannaṃ kṣaṇabhaṅgotpannaṃ saṃyogaviyogotpannam avasthāntarotpannaṃ cyutopapādotpannaṃ saṃvarttavivarttotpannaṃ pūrvakālotpannaṃ maraṇakālo tpannam antarotpannaṃ pratisandhikālotpannaṃ ca // kathamanutpannaṃ katyanutpannāni kimarthamanutpannaparīkṣā / anāgatamasaṃskṛtaṃ cānutpannam / sarvepāmekadeśaḥ / śāśvatātmābhiniveśatyājanārtham // api khalūtpannaviparyayeṇānutpannam // kathaṃ grāhakaṃ kati grāhakāṇi kimarthaṃ grāhakaparīkṣā / rūpīndriyaṃ cittacaitasikāśca dharmā grāhakaṃ draṣṭavyam / trayaḥ skandhā rūpasaṃskāraskandhaikadeśaḥ dvādaśa dhātavaḥ ṣaḍāyatanāni dharmadhātvāyatanaikadeśaśca / bhoktātmā bhiniveśalājanārtham // api khalu aprāptagrāhakaṃ prāptagrāhakaṃ svalakṣaṇavarttamānapratyeka grāhakaṃ svasāmānyalakṣaṇasarvakālaṃ sarvaviṣayagrāhakaṃ ca grāhakaṃ draṣṭavyam / sāmagrīvijñāna samutpattitāmupādāya / prajñaptikaśca grāhakavādo draṣṭavyaḥ // kathaṃ grāhyaṃ kati grāhyāni kimarthaṃ grāhyaparīkṣā / yattāvad grāhakaṃ grāhyamapi tat / syādgrāhyaṃ na (grāhakaṃ) grāhakagocara evārthaḥ / sarvāṇi (grāhyāṇi) viṣayātmābhiniveśatyājanārtham //

kathaṃ vahirmukhaṃ kati bahirmukhāni kimarthaṃ bahirmukha parīkṣā / kāmapratisaṃyuktaṃ bahirmukhaṃ sthāpayitvā buddhaśāsane śrutamayacintāmayatadanudharmaparigṛhītāṃ ścittacaitasikān dharmān / ca tvāro dhātavaḥ dve cāyatane tadanyeṣāṃ caikadeśaḥ / avītarāgātmābhiniveśatyājanartham / kathamantarmukhaṃ katyantarmukhāni kimarthamantamukhaparīkṣā / bahirmukhaviparyayeṇāntarmukham / catuto dhātūn sthāpayitvā dve cāyatane tadanyeṣāmekadeśaḥ / vītarāgātmābhiniveśatyājanārtham // (abhidh-s 21) kathaṃ kliṣṭaṃ kati kliṣṭāni kimarthaṃ kliṣṭaparīkṣā / akuśalaṃ nivṛtāvyākṛtaṃ ca kliṣṭam / nivṛtāvyākṛtaṃ punaḥ sarvatragamanaḥ saṃprayuktaḥ kleśo rūpārūpya pratisaṃyu(kta)śca / skandhānāṃ daśānāṃ dhātunāṃ caturṇṇāmāyatanānāmekadeśaḥ / kleśayuktātmābhiniveśatyājanārtham // kathamakliṣṭaṃ katyakliṣṭāni kimarthamakliṣṭa(pa)rīkṣā / kuśalamanivṛtāvyākṛtaṃ vākliṣṭam / aṣṭau dhātavaḥ aṣṭāyatanāni skandhānāṃ śeṣāṇāṃ ca dhātvāyatanānāmekadeśaḥ / kleśaviyuktātmābhiniveśatyājanārtham //

kathamatītaṃ katyatītāni kimarthamatītaparikṣā / utpannaniruddha lakṣaṇato 'pi hetuphalopayo gato 'pi saṃkleśavyavadānakāritra samatikrāntito 'pi hetuparigrahavināśato 'pi phalasvalakṣaṇabhāvābhāvatāpi smarasaṃkalpanimittatohapi apekṣāsaṃkleśanimittato 'pi upekṣāvyavadānanimittato 'pi atitaṃ draṣṭavyam sarveṣāmekedaśaḥ / pravarttakātmābhiniveśatyājanārtham // kathamanāgataṃ katyanāgatāni kimarthamanāgataparīkṣā / hetau satya nutpannato 'pi alabdhasva lakṣaṇato 'pi hetuphalānupayogato 'pi saṃkleśavyavadānabhāvā pratyupasthānato 'pi hetusvabhā vābhāvato 'pi abhinandanāsaṃkleśa nimittato 'pi abhinandanāvyavadānanimittato 'pyanāgataṃ draṣṭavyam / sarveṣāmekadeśaḥ / pravarttakātmābhiniveśatyājanārtham //

kathaṃ pratyutpannaṃ kati pratyutpannāni kimarthaṃ pratyutpannaparīkṣā / utpannāniruddha lakṣaṇato 'pi hetuphalopayogānupayogato 'pi saṃkleśa vyavadānapratyupasthānato 'pi atītānāgata bhāva nimittato 'pi kāritrapratyupasthānato 'pi pratyutpannaṃ draṣṭavyam / sarveṣāmekadeśaḥ / pravarttakātmābhiniveśatyājanārthameva // atītānāgatapratyutpannaṃ punaḥ kathāvastu na nirvāṇam / pratyātmavedanīyatayā nirabhilapyatāmupādāya bhutabhavyavarttamānaparihā rādhiṣṭhānatāṃ copādaya // kathaṃ (abhidh-s 22) kuśalaṃ kati kuśalāni kimarthaṃ kuśalaparīkṣā / svabhāvato 'pi sambandhato 'pi anubandhato 'pi utthānato 'pi paramārthato 'pi upapattilābhato 'pi prayogato 'pi puraskārato 'pi anugrahato 'pi parigrahato 'pi pratipakṣato 'pyupaśamato 'pi niṣyandato 'pi kuśalaṃ draṣṭavyam / skandhānāṃ daśānāṃ dhātunāṃ caturṇāṃ cāyatānānāṃ pradeśaḥ / dharmayuktātmābhiniveśatyājanārtham // svabhāvataḥ kuśalaṃ katamat śraddhādaya ekādaśa caitasikā dharmāḥ // sambandhataḥ kuśalaṃ katamat / tatsaṃprayuktā dharmāḥ // anubandhataḥ kuśalaṃ katamat / teṣāmeva yā vāsanā // utthanataḥ kuśalaṃ katamat / tatsamutthāpitaṃ kāyakarmma vākkarmma // paramārthataḥ kuśalaṃ katamat / tathatā // upapattilābhataḥ kuśalaṃ katamat / eṣāmeva kuśalānāṃ dharmāṇāṃ pūrvābhyāsamāgamyaṃ tadrūpā vipākābhinirvṛtiḥ / yathā teṣveva prakṛtyā apratisaṃkhyāya rūciḥ saṃtiṣṭhate // prayogataḥ kuśalaṃ katamat / satpuruṣasaṃsevāmāgamya saddharmaśravaṇaṃ yoniśo manaskāraṃ dharmānudharmapratipattiṃ kuśalasya bhāvanā //

puskārataḥ kuśalaṃ katamat / yattathāgataṃ vā puraskṛtya caitye vā pustagate vā citragate dharmaṃ vā puraskṛtya dharmādhiṣṭhāni pustake pūjākarma // anugrahataḥ kuśalaṃ katamat / yaccaturbhi saṃgrahavastubhiḥ sattvānanugṛṇhataḥ // parigrahataḥ kuśalaṃ katamat / yaddānamayena puṇyakriyāvastunā vā śīlamayena vā svargopapattiparigraho vā āḍhyo kulopapattiparigraho vā vyavadānānukūlyaparigraho vā pratipakṣataḥ kuśalaṃ katamat / yo vidūṣaṇāpratipakṣaḥ ādhārapratipakṣa dūrobhāva pratipakṣaḥ viṣkambhaṇāpratipakṣaḥ visaṃyogapratipakṣaḥ kleśāvaraṇapratipakṣaḥ jñeyāvaraṇapratipakṣaḥ // upaśamataḥ kuśalaṃ katamat / yattatparyādāya rāgaprahāṇaṃ paryādāya dveṣaprahāṇaṃ paryādāya mohaprahāṇaṃ paryādāya sarvakleśaprahāṇaṃ saṃjñāvedayitanirodhaḥ sopadhiśeṣo nirupadhiśeṣo nirvāṇadhāturapratiṣṭhitanirvāṇaṃ ca // niṣyandataḥ kuśalaṃ katamat / upaśamaprāptasya tadādhipatyena vaiśeṣikā guṇā abhijñādayo laukikalokottarāḥ sādhāraṇāsādhāraṇāḥ // kathamakuśalaṃ katyakuśalāni kimarthamakuśalaparīkṣā / svabhāvato 'pi saṃbandhato 'pi anubandhato 'pi utthānato 'pi paramārthato 'pi upapattilābhato 'pi prayogato 'pi puraskārato 'pi upaghātato 'pi parigrahato 'pi (abhidh-s 23) vipakṣato 'pi paripanthato 'pyakuśalaṃ draṣṭavyam / skandhānāṃ daśānāṃ dhātunāṃ caturṇṇāmāyatanānāṃ pradeśaḥ // adharmayuktātmābhini veśatyājanārtham // svabhāvato 'kuśalaṃ katamat / manaḥsaṃprayuktaṃ rūpārūpyāvacaraṃ ca kleśaṃ sthāpayitvā tadanyaḥ klaśopakleśo duścaritasamutthāpakaḥ //

sambandhato 'kuśalaṃ katamat / taireva kleśopakleśaiḥ saṃprayuktā dharmāḥ // anubandhato 'kuśalaṃ katamat / teṣāmeva vāsanā // utthānato 'kuśalaṃ katamat samutthāpitaṃ kāyavākkarma // paramārthato 'kuśalaṃ katamat / sarvasaṃsāraḥ / upapattilābhato 'kuśalaṃ katamat / yathāpi tadakuśalā bhyāsa stūdapo vipāko 'bhinivarttate yenākuśala eva rūciḥ santiṣṭhate // prayogato 'kuśalaṃ katamat / yathāpi tadasatpuruṣasaṃsevāmāgamyasaddharmaśravaṇamayoni śomanaskāraṃ kāyena duścaritaṃ carati vācā manasā duścarītaṃ carati // puraskārato 'kuśalaṃ katamat / yathāpi tadanyatamānyatamaṃ devanikāyasanniśrayaṃ puraskṛtya hiṃsāpūrvakaṃ vā kudṛṣṭipūrvakaṃ vā caityaṃ pratiṣṭhāpayati tatra vā pūjākarma prayojayati yatra mahān janakāyo 'puṇyena yujyate / upaghātato 'kuśalaṃ katamat / yathāpi tatsattveṣu kāyena vācā manasā mithyā pratipadyate // parigrahato 'kuśalaṃ katamat / yathā tatkāyena duścaritaṃ caritvā vācā manasā duścaritaṃ caritvā durgatau vā sugatau vā aniṣṭaṃ phalaṃ gṛṇhātyakṣepakaṃ vā paripūrakaṃ vā // vipakṣato 'kuśalaṃ katamat / ye pratipakṣavipakṣā dharmāḥ // pari panthato 'kuśalaṃ katamat ye kuśalāntarāyikā dharmāḥ //

kathamavyākṛtaṃ katyavyākṛtāni kimarthamavyākṛtaparīkṣā / svābhāvato 'pi sambandhato 'pi anubandhato 'pi utthānato 'pi paramārthato 'pi upapattilābhato 'pi prayogato 'pi puraskārato 'pi anugrahato 'pi upabhogato 'pi parigrahato 'pi pratipakṣato 'pi upaśamato 'pi niṣyandato 'pi avyākṛtaṃ praṣṭhavyam / aṣṭau dhātavaḥ aṣṭāvāyatanāni śeṣāṇāṃ skandhadhātvāyatanā(nā)mekadeśaḥ / dharmādharmaviyuktātmābhiniveśatyājanārtham // svabhāvato 'vyākṛtaṃ katamat / aṣṭau rūpīṇi dhātvāyatanāni sasaṃprayogaṃ manojīvitendriyaṃ nikāyasabhāgo nāma kāyapadakāyavyañjanakāyāśca // sambandhato 'vyākṛtaṃ katamat / aduṣṭāprasannacittasya taireva nāmapadavyañjanakāyaiḥ parigṛhītāḥ cittacaitasikā (abhidh-s 24) dharmāḥ // anubandhato 'vyākṛtaṃ katamat / teṣāmevābhilāpavāsanā / utthānato 'vyākṛtaṃ katamat / tatparigṛhītaiścittacaitasikairdharmairya tsamutthāpitaṃ kāyavākkarma // paramārthato 'vyākṛtaṃ katamat / ākāśamapratisaṃkhyānirodhaśca // upapattilābhato 'vyākṛtaṃ katamat / akuśalānāṃ kuśalasāsravāṇāṃ ca dharmāṇāṃ vipākaḥ / prayogato 'vyākṛtaṃ katamat akliṣṭākuśalacetasa airyāpathikaṃ śailpasthānikaṃ ca // puraskārato 'vyākṛtaṃ katamat / yathāpi tadanyatamānyatamaṃ devanikāyasanniśrayaṃ puraskṛtya hiṃsākudṛṣṭi vivarjitaṃ caityaṃ vā pratiṣṭhāpayati pūjākarma vā prayojayati yatra mahājanakāyo na puṇyaṃ prasavati nāpuṇyam // anugrahato 'vyākṛtaṃ katamat / yathāpi taddāsabhṛtakakarmakareṣu putradāreṣu vā aduṣṭāprasannacitto dānaṃ dadāti //

upabhogato 'vyākṛtaṃ katamat / yathāpi tadapratisaṃkhyākliṣṭacitto bhogānbhuṃkte // parigrahato 'vyākṛtaṃ katamat / yathāpi tacchilpasthānasyābhyastatvādāyatyāṃ tadrūpaṃ mātmabhāvaparigrahaṃ karoti yena laghu ladhveva teṣu śilpasthāneṣu śikṣāniṣṭhāṃ gacchati // pratipakṣato 'vyākṛtaṃ katamat / yathāpi tat pratisaṃkhyāya bhaiṣajyaṃ niṣevate // upaśamato 'vyākṛtaṃ katamat / rūpārūpyavacaraḥ kleśaḥ śamathopagūḍhatāmupādāya // niṣyandato 'vyākṛmataṃ katamat nirvāṇacittasahajam // api khalu nidarśanataḥ kuśalamapyakuśalamapyavyākṛtamapi draṣṭavyam // tatpunaḥ katamat // yadbuddhāḥ paramapāramiprāptāśca bodhisattvā nidarśayanti sattvānāmanugrahārthaṃ na tu teṣāṃ tatra tathā kācit pariniṣpattiḥ / kathaṃ kāmapratisaṃyuktaṃ kati kā(ma)pratisaṃyuktāni kimarthaṃ kāmapratisaṃyuktaparīkṣā / avītarāgasya sāsravakuśalākuśalāvyākṛtaṃ kāmaprati saṃyuktaṃ draṣṭavyam / catvāro dhātavo dve cāyatane tadanyeṣāṃ ca skandhadhātvāyatanānāmekadeśaḥ / kāmāvītarāgātmābhiniveśatyājanārtham // kathaṃ rūpapratisaṃyuktāni kimarthaṃ rūpapratisaṃyuktaparīkṣā / kāmavītarāgasya rūpāvītarāgasya kuśalāvyakṛtaṃ rūpapratisaṃyuktaṃ draṣṭavyam // caturo dhātūna dve cāyatane sthāpayitā tadanyeṣāṃ skandhadhātvāyatanānāmekadeśaḥ / (abhidh-s 25) kāmavītarāgātmabhiniveśatyājanārtham //

kathamārūpapyapratisaṃyuktaṃ katyārūpyapratisaṃyuktāni kimarthamārūpyapratisaṃyuktāparīkṣā / rūpavītarāgasyārūpyāvītarāgasya kuśalāvyākṛtaṃ vārūpyapratisaṃyuktaṃ draṣṭavyam / caturṇāṃskandhānāṃ dvayo ścāyatanayoḥ pradeśaḥ / rūpavītarāgātmābhiniveśatyājanārtham // vairāgyaṃ punarekadeśavairāgyaṃ skalavairāgyaṃ prativedhavairāgyamupaghātavairāgyaṃ samudghātavairāgyaṃ ca draṣṭavyam / api khalu daśa vairāgyāṇi / prakṛtivairāgyamupaghātavairāgyamupastambhavairāgyaṃ samutkarṣavairāgyaṃ sammohavairāgyaṃ pratipakṣavairāgyaṃ parijñāvairāgyaṃ prahāṇi vairāgyaṃ sottaravairāgyaṃ niruttaravairāgyam // prakṛtivairāgyaṃ katamat / duḥkhāyāṃ vedanāyāṃ duḥkhasthānīyeṣu ca dhamaṣu yā pratikulatā // upaghātavairāgyaṃ katamat / maithunaprayuktasya dāhavigame yā pratikūlatā // upastambhavairāgyaṃ katamat / subhuktavato mṛṣṭe 'pi bhojane yā pratikūlatā // samutkarṣavairāgyaṃ katamat / uccataraṃ sthānaṃ prāptava to nirhīne sthāne yā pratikūlatā // sammohavairāgyaṃ katamat / bālānāṃ nirvāṇe yā pratikūlatā // pratipakṣa vairāgyaṃ katamat / laukikena vā lokottareṇa vā mārgeṇa yatkleśaprahāṇam // parijñāvairāgyaṃ katamat / pratilabdhadarśanamārgasya traidhātuke yā pratikūlatā // prahāṇivairāgyaṃ katamat / bhūmau bhūmau kleśān prajahato yā pratikūlatā // sottaravairāgyaṃ katamat / laukikānāṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ ca yadvairāgyam // niruttaraṃ vairāgyaṃ katamat / yad buddhabodhisattvānāṃ vairāgyaṃ sarvasattvahitasukhādhiṣṭhānatā mupādāya //

kathaṃ śaikṣaṃ kati śaikṣāṇi kimarthaṃ śaikṣaparīkṣā / mokṣaprayuktasya kuśalaṃ śaikṣaṃ draṣṭavyam / skandhānā daśānāṃ dhātūnāṃ caturṇāṃ cāyatanāmekadeśaḥ / mokṣaprayuktātmābhiniveśatyājanārtham // kathamaśaikṣaṃ katyaśaikṣāṇi kimarthamaśaikṣaparīkṣā / śikṣāyāṃ niṣṭhāgatasya kuśalamaśaikṣaṃ draṣṭavyam / skandhānāṃ daśānāṃ dhātūnāṃ caturṇāṃ cāyatanānāṃ pradeśaḥ / bhuktātmābhiniveśatyājanārtham // kathaṃ naivaśaikṣānāśaikṣaṃ kati naivaśaikṣānāśaikṣāni kimarthaṃ naivaśaikṣānāśaikṣa parīkṣā / pṛthagjanasya kuśalākuśalāvyakṛtaṃ śaikṣasya kliṣṭāvyākṛtamaśaikṣasya cāvyākṛtamasaṃskṛtaṃ ca naivaśaikṣānāśaikṣaṃ draṣṭavyam / aṣṭau dhātavo 'ṣṭā vāyatanāni tadanyeṣāṃ (abhidh-s 26) skandhadhātvāyatanānāṃ pradeśaḥ / amuktātmābhiniveśatyājanārtham // kathaṃ darśanaprahātavyaṃ kati darśanaprahātavyāni kimarthaṃ darśanaprahātavyaparīkṣā / parikalpitā kliṣṭā dṛṣṭiḥ vicikitsādṛṣṭisthānaṃ ye ca dṛṣṭau vipratipannāḥ kleśopakleśāḥ yacca dṛṣṭyā samutthāpitaṃ kāyavā kkarma sarvaṃ cāpāyikaṃ skandhadhātvāyatanaṃ darśanaprahātavyaṃ draṣṭavyam / sarveṣāmekadeśaḥ / darśanasaṃpannātmābhiniveśatyājanārtham // kathaṃ bhāvanāprahātavyaṃ kati bhāvanāprahātavyāni kimarthaṃ bhāvanāprahātavyaparīkṣā / labdhadarśanamārgasya tadūrdhvaṃ darśanaprahātavyaviparyayeṇa sāsravā dharmāḥ / sarveṣāmekadeśaḥ / bhāvanāsaṃpannātmābhiniveśatyajanārtham //

kathamaprahātavyaṃ katyaprahātavyāni kimamarthamaprahātavyaparīkṣā / anāsravamaprahātavyaṃ draṣṭavyaṃ sthāpayitvā nirvedhabhāgīyam / skaṃdhānāṃ daśānāṃ dhātūnāṃ caturṇāṃ cāyatanānāṃ pradeśaḥ / siddhātmābhiniveśatyājanārtham // kathaṃ pratītyasamutpannaṃ kati pratītyasamutpannāni kimarthaṃ pratītyasamutpannaparīkṣā / lakṣaṇato 'pyaṅgavibhāgato 'pi aṅgasamāsato 'pyaṅgapratyayatvavyavasthānato 'pi aṅgakarmavyavasthānato 'pi aṅgasaṃkleśasaṃgrahato 'pi arthato 'pi gāmbhīryato 'pi prabhedato 'pyanuloma(pratiloma) to 'pi pratītyasamutpannaṃ draṣṭavyam / sarvāṇi dharmadhātvāyatanaikadeśaṃ sthāpayitvā / ahetuviṣamahetukātmābhiniveśatyājanārtham // kathaṃ lakṣaṇataḥ / nirī(ha)pratyayotpattitāmupādāya anityapratyayotpattitāmupādāya samarthapratyayotpattitāmupādāya // kathamaṅgavibhāgataḥ / dvādaśāṅgāni / dvādaśāṅgaḥ pratītyasamutpādaḥ avidyā saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇopadānaṃ bhavo jāti rjarāmaraṇaṃ ca // kathamaṅgasamāsato 'pi / ākṣepakāṅgamākṣiptāṅgamabhinirvarttakāṅgamabhinirvṛttyaṅgaṃ ca // ākṣepakāṅgaṃ katamat / avidyā saṃskārā vijñānaṃ ca // ākṣiptakāṅgaṃ katamat / nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā ca // abhinrivarttakāṅgaṃ katamat / tṛṣṇā upādānaṃ bhavaśca / abhinirvṛttyaṅgaṃ katamat / jāti rjarāmaraṇaṃ ca // kathamaṅgapratyayatvavyavasthānataḥ / vāsanāto 'pyāvedhato 'pi manasikārato 'pi sahabhāvato 'pyāṅgānāṃ pratyayatvavyavasthānaṃ veditavyaṃ tacca yathāyogam //

kathamaṅgakarmavyavasthānataḥ / avidyā kiṃkarmikā / bhave ca sattvān saṃmohayati pratyayaśca (abhidh-s 27) bhavati saṃskārāṇām // saṃskārāḥ kiṃkarmakāḥ / gatiṣu ca sattvān vibhajanti pratyayāśca bhavanti vijñānavāsanāyāḥ // vijñānaṃ kiṃ karmakam / sattvānāṃ karmabandhaṃ ca dhārayati pratyayaśca bhavati nāmarūpasya // nāmarūpaṃ ca kiṃkarmakam / ātmabhāvaṃ ca sattvān grāhayati pratyayaśca bhavati ṣaḍāyatanasya // ṣaḍāyatanaṃ kiṃkarmakam // ātmabhāvaparipūriṃ ca sattvān grāhayati pratya yaśca bhavati sparśasya // sparśaḥ kiṃkarmakaḥ / viṣayopabhoge ca sattvān pravarttayati pratyayaśca bhavati vedanāyāḥ / vedanā kiṃkarmikā / janmopabhoge ca sattvān pravarttayati pratyayaśca bhavati tṛṣṇāyāḥ // tṛṣṇā kiṃkarmikā / janmani ca sattvānākarṣayati pratyayaśca bhavati upādānasya // upādānaṃ kiṃkarmakam / punarbhavādānārthaṃ sopādānaṃ ca sattvānāṃ vijñānaṃ karoti pratyayaśca bhavati bhavasya // bhavaḥ kiṃkarmakaḥ / punarbhave ca sattvānabhimukhīkaroti pratyayaśca bhavati jāteḥ // jātiḥ kiṃkarmikā / nāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanānupūrvyā ca sattvānabhinirvarttayati pratyayaśca bhavati jarāmaraṇasya // jarāmaraṇaṃ kiṃkarmakam / punaḥ punarvayaḥpariṇāmena jīvitapariṇāmena ca sattvānyojayati // kathamaṅgasaṃkle śasaṃgrahataḥ / yā cāvidyā yā ca tṛṣṇā yaccopādānamityayaṃ saṃkleśasaṃgrahaḥ / ye ca saṃskārā yacca vijñānaṃ yaśca bhava ityayaṃ karmasaṃkleśasaṃgrahaḥ / śeṣāṇi janmasaṃkleśasaṃgrahaḥ //

kathamarthataḥ / niḥkartṛkārthaḥ pratītyasamutpādārthaḥ / sahetukārthaḥ niḥsattvārthaḥ parataṃtrārthaḥ nirohakārthaḥ anityārthaḥ kṣaṇikārthaḥ hetuphalaprabandhānupacchedārthaḥ anurūpahetuphalārthaḥ vicitrahetuphalārthaḥ pratiniyatahetuphalārthaśca pratītyasamutpādārthaḥ // kathaṃ gāmbhīryataḥ / hetu gāmbhīryato 'pi lakṣaṇagāmbhīryato 'pi utpattibhāgāmbhīryato 'pi sthitigāmbhīryato 'pi vṛttigāmbhīryato 'pi gāmbhīryaṃ draṣṭavyam // api khalu kṣaṇikaḥ pratītyasamutpādaḥ sthititaścopalabhyate / nirīhakapratyayaḥ pratītyasamutpādaḥ samarthapratyayaścopalabhyate / niḥsattvaḥ pratītyasamutpādaḥ attvataścopalabhyate / na svato na parato na dvābhyāṃ na svayaṃkārāpa(ra)kārāhetusamutpannaḥ / ato 'pi gambhīraḥ // kathaṃ (abhidh-s 28) prabhedataḥ / vijñānotpattiprabhedataḥ cyutyupapattiprabhedataḥ vāhyaśasyotpattiprabhedataḥ saṃvarttavivarttaprabhe dattaḥ āhāropastambhaprabhedataḥ iṣṭāniṣṭagativibhāgaprabhedataḥ viśuddhiprabhedataḥ prabhāvaprabhedataśca prabhedo draṣṭavyaḥ // kathamanulomapratilomataḥ / saṃkleśā nulomapratilomato 'pi vyavadānānulomapratilomato 'pi pratītyasamutpādasyānulomapratilomanirddeśo draṣṭavyaḥ //

(atha mūlavastuni tridhamaparicchede prathame tṛtīyo bhāgaḥ)

kathaṃ pratyayaḥ kati pratyayāḥ kimarthaṃ pratyayaparīkṣā / hetuto 'pi samanantarato 'pi ālambanato 'pyadhipatito 'pi pratyayo draṣṭavyaḥ / sarvāṇi pratyayaḥ / ātmahetukadharmābhiniveśatyājanārtham // hetupratyayaḥ katamaḥ / ālayavijñānaṃ kuśalavāsanā ca // api khalu svabhāvato 'pi prabhedato 'pi sahāyato 'pi saṃpratipattito 'pi paripanthato 'pi parigrahato 'pi hetupratyayo draṣṭavyaḥ // kathaṃ svabhāvataḥ / kāraṇaṃ hetusvabhāvataḥ // kathaṃ prabhedataḥ / utpattikāraṇaṃ tadyathā cakṣuḥ sāmagrī vijñānasya // sthitikāraṇaṃ tadyathā āhāro bhūtānāṃ sattvānāṃ saṃbhavaiṣiṇāṃ ca // dhṛtikāraṇaṃ tadyathā pṛthivī sattvānām // prakāśakāraṇaṃ tadyathā pradīpo rūpāṇām // vikārakāraṇaṃ tadyathā agnirindhanasya // viyogakāraṇaṃ tadyathā dātraṃ chedyasya // pariṇatikāraṇaṃ tadyathā śilpasthānā dikaṃ hiraṇyādīnām // saṃpratyayakāraṇaṃ tadyathā dhūmo 'gneḥ / saṃpratyāyanakāraṇaṃ tadyathā pratijñāhetudṛṣṭāntāḥ sādhyasya // prāpaṇakāraṇaṃ tadyathā mārgo nirvāṇasya // vyavahārakāraṇaṃ tadyathā nāma saṃjñā dṛṣṭiśca // apekṣākāraṇaṃ yadapekṣya yatrārthitvamutpadyate / tadyathā jighatsāmapekṣya bhojane // ākṣepakāraṇaṃ vidūraḥ pratyayaḥ / tadyathā avidyā jarāmaraṇasya // abhinirvṛttikāraṇamāsannaḥ pratyayaḥ / tadyathā avidyā saṃskārāṇām // parigrahakāraṇaṃ tadanyaḥ pratyayaḥ / tadyathā kṣetrodakapāsyā (? vāpyā)dikaṃ sasyodayasya // āvāhakakāraṇamanukūlataḥ pratyayaḥ / tadyathā samyagrājāsevā rājārādhanāyāḥ // prati niyamakāraṇaṃ pratyayavaicitryam / tadyathā pañcagatipratyayāḥ pañcānāṃ gatīnām //

sahakārikāraṇaṃ pratyayasāmagrī / tadyathā vijñānasya indriyamaparibhinnaṃ viṣaya ābhāsagataḥ tajjaśca manaskāraḥ pratyupasthitaḥ // (abhidh-s 29) virodhi kāraṇamantarāyaḥ / tadyathā sasyasyāśaniḥ // avirodhakāraṇama(na)ntarāyaḥ / tadyathā tasyaivāntarāyasyābhāvaḥ // kathaṃ sahāyataḥ / ye dharmāḥ sahabhāvenotpadyante nānyatamavaikalyena / tadyathā bhūtāni bhautikañca // kathaṃ saṃpratipattitaḥ / ye dharmāḥ sa(ha)bhāvenālambanaṃ saṃpratipadyante nānyatamavaikalyena / tadyathā cittaṃ caitasikāśca // kathaṃ puṣṭitaḥ / pūrvabhāvitānāṃ kuśalākuśalāvyākṛtānāṃ dharmāṇāṃ yā aparānte uttarottarā puṣṭatarā puṣṭatamā pravṛttiḥ // kathaṃ paripanthataḥ / yā kleśānāmanyatamabhāvanayānyatamaprabandhapuṣṭidṛḍhīkāraḥ / nirvāṇasantānadūrīkaraṇāya // kathaṃ parigrahataḥ / akuśalāḥ kuśalasāsravāśca dharmāḥ / ātmabhāvaparigrahāya // kathaṃ samanantarataḥ nairantaryasamanantarato 'pi sabhāgavisabhāgacittacaittotpattisamanantarato 'pi samanantarapratyayo draṣṭavyaḥ // kathamālambanataḥ / paricchinnaviṣayālambanato 'pi aparicchinnaviṣayālambanato 'pi acitrīkāraviṣayālambano 'pi (sacitrīkāraviṣayālambanato 'pi) savastu śikṣālambanato 'pi avastukaviṣayālambanato 'pi vastvālambanato 'pi parikalpālambanatāpi viparyastālambanato 'pi aviparyastālambatopi savyāghātālambanato 'pi avyāghātālambanato 'pi ālambanapratyayo draṣṭavyaḥ //

kathamadhipatitaḥ / pratiṣṭhādhipatīto 'pyāvedhādhipatito 'pi sahabhāvādhipa tito 'pi viṣayādhipatito 'pi prasavādhipatito 'pi sthānādhipatito 'pi phalopabhogādhipatito 'pi laukikaviśuddhya dhipatito 'pi lokottaraviśuddhya dhipatito 'pi adhipati pratyayo draṣṭavyaḥ //

kathaṃ sabhāgatatsabhāgaṃ kati sabhāgatatsabhāgāni kimarthaṃ sabhāgatatsabhāgaparīkṣā / vijñānāvirahitatatsādṛśyendriyaviṣayaprabandhotpattito 'pi vijñānavirahitasvasādṛśyaprabandhotpattito 'pi sabhāgatatsabhāgaṃ draṣṭavyam / rūpaskandhaikadeśaḥ pañcarūpīṇi dhātvāyatanāni vijñānayuktāyuktātmābhiniveśatyājanārtham // kathamupāttaṃ katyupāttāni kimarthamupāttaparīkṣā / vedanotpatyāśraya(rūpa) ta upāttaṃ draṣṭavyam / rūpaskandhaikadeśaḥ pañca rūpīṇi dhātvāyatanāni - caturṇāṃ caikadeśaḥ / (abhidh-s 30) dehavaśavarttyā tmābhiniveśatyājanārtham // kathamindriyaṃ katīndriyāṇi kimarthabhindriyaparīkṣā / viṣayagrahaṇādhipatito 'pi kuśalaprabandhādhipatito 'pi nikāyasabhāgasthānadhipatito 'pi śubhāśubhakarmaphalabhogādhipatito 'pi laukikavairāgyādhiopatito 'pi lokottaravairāgyādhipatito 'pi indriyaṃ draṣṭavyam / vedanāskandho vijñānaskandha rūpasaṃskāraskandhaikadeśaḥ dvādaśa dhātavaḥ ṣaḍāyatanāni dharmadhātvāyatanaikadeśaśca / ātmādhipatyabhiniveśatyājanārtham // kathaṃ duḥkhaduḥkhatā kati duḥkhaduḥkhatāni kimarthaṃ duḥkhaduḥkhatāparīkṣā / duḥkhavedanāsvalakṣaṇato 'pi duḥkhavedanīyadharmasvalakṣaṇato 'pi duḥkhaduḥkhatā draṣṭavyā / sarvepāmekadeśaḥ / duḥkhitātmābhiniveśatyāja nārtham // kathaṃ viparīṇāmaduḥkhatā kati viparīṇāmaduḥkhatāni kimarthaṃ vipariṇāmaduḥkhatāparīkṣā / sukhavedanāvipariṇatisvalakṣaṇato 'pi sukhavedanīyadharmavipariṇatisvalakṣaṇato 'pi tatra cānunayacittavipariṇatito 'pi vipariṇāmaduḥkhatā draṣṭavyā / sarvepāmekadeśaḥ / sukhitātmābhiniveśatyājanārtham //

kathaṃ saṃskāraduḥkhatā kati saṃskāraduḥkhatāni kimarthaṃ saṃskāraduḥkhatāparīkṣā / aduḥkhāsukhavedanā svalakṣaṇato 'pi aduḥkhāsukha vedanīyasvadharmalakṣaṇato 'pi tadubhayadauṣṭhulyaparigrahato 'pi dvayāvinirmokṣānityānubandhāyogakṣemato 'pi saṃskāraduḥkhatā draṣṭavyā / skandhānāṃ trayāṇāṃ dhātūnāṃ dvayoścāyatanayorekadeśaṃ sthāpayitvā sarvāṇi / aduḥkhāsukhātmabhiniveśatyājanārtham // kathaṃ savipākaṃ kati savipākāni kimarthaṃ savipākaparīkṣā / akuśalaṃ kuśalasāsravaṃ ca savipākaṃ draṣṭavyam / skandhānāṃ daśānāṃ dhātunāṃ caturṇāṃ cāyatanānāmekadeśaḥ / skandhopanikṣepakapratisaṃghāyakātmābhiniveśatyājanārtham // vipākaḥ punarālayavijñānaṃ sasaṃprayogaṃ draṣṭavyam / tadanyattu vipākajam // kathamāhāraḥ katyāhārāḥ kimarthaṃ māhāraparīkṣā / pariṇatito 'pi pāriṇāmikaḥ viṣayato 'pi vaiṣayikaḥ āśayato 'pyāśi (? śayi)kaḥ upādānato 'pyupādānikaḥ āhāro draṣṭavyaḥ / trayāṇāṃ skandhānāmekādaśānāṃ dhātūnāṃ pañcānāñcāyatanānāmekadeśaḥ / āhārasthitikātmabhiniveśatyajanārtham // api khalvāhāro 'śuddhā śrayasthitikaḥ śuddhāśuddhāśrayasthitikaḥ śuddhāśrayasthitikaḥ sthitisāṃdarśinakaśca draṣṭavyaḥ // kathaṃ sottaraṃ (abhidh-s 31) kati sottarāṇi kimarthaṃ sottaraparīkṣā / saṃskṛtato 'saṃskṛtaikadeśataśca sottaraṃ draṣṭavyam / dharmadhātvāyatanaikadeśaṃ sthāpayitva sarvāṇi / ātmadravyahīnābhiniveśatyājanārtham //

kathamanuttaraṃ katyanuttarāṇi kimarthamanuttara parīkṣā / asaṃskṛtaikadeśato 'nuttaraṃ draṣṭavyam / dharmadhātvāyatanaikadeśaḥ / ātmadravyāgrābhiniveśatyājanārtham / ityanena nayenāpramāṇaḥ prabhedanayaḥ //

api khalu samāsataḥ skandhadhātvāyatanānāṃ prabhedastrividhaḥ / parikalpitalakṣaṇaprabhedaḥ vikalpitalakṣaṇaprabhedaḥ dharmatālakṣaṇaprabhedaśca // tatra parikalpitalakṣaṇaprabhedaḥ katamaḥ / skandhadhātvāyataneṣvātmeti vā sattvo jīvo jantuḥ poṣo pugdalo manujo mānava iti vā yatparikalpyate // vikalpitalakṣaṇaprabhedaḥ katamaḥ / tānyeva skandhadhātvāyatanāni // dharmatālakṣaṇaprabhedaḥ katamaḥ / teṣveva skandhadhātvāyataneṣvātmābhāvaḥ sattvajīvajantupoṣapugdalamanujamānavānāmabhāvaḥ nairātmyāstitā //

api khalu caturvidhaḥ prabhedaḥ / lakṣaṇaprabhedaḥ prakāraprabhevā ākṣayaprabhedaḥ santatiprabhedaśca // lakṣaṇaprabhedaḥ katamaḥ / pratyekaṃ skandhadhātvāyatanānāṃ svalakṣaṇa bhedaḥ // prakāraprabhedaḥ / teṣāmevaskandhadhātvāyatanānāṃ dravyamantaḥ prajñaptimantaḥ saṃvṛtimantaḥ paramārthamantaḥ rūpiṇo 'rūpiṇaḥ sanidarśanā anidarśanā ityevamādi yathānirddiṣṭaḥ // āśrayaprabhedaḥ katamaḥ / yāvantaḥ sattvāśrayā stāvanti skandhadhātvāyatanāni // santatiprabhedaḥ katamaḥ / pratikṣaṇaṃ skandhadhātvāyatānānāṃ pravṛttiḥ // lakṣaṇaprabhede kuśalaḥ kiṃ parijānāti / ātmābhiniveśaṃ parijānāti // prakāraprabhede kuśalaḥ kiṃ parijānāti / piṇḍasaṃjñāṃ parijānāti // āśrayaprabhede kuśalaḥ kiṃ parijānāti / akṛtābhyāgamakṛtavipraṇāśasaṃjñāṃ parijānāti // santatiprabhede kuśalaḥ kiṃ parijāti / sthirasaṃjñāṃ parijānāti //

api khalu ṣaḍvidhaḥ prabhedaḥ eṣāmeva skandhadhātvāyatananām / bahirmukhaprabhedaḥ antarmukhaprabhedaḥ āyata kālabhedaḥ paricchinnakālaprabhedaḥ tatkālaprabhedaḥ saṃdarśanaprabhedaśca / bahirmukhaprabhedaḥ katamaḥ / yadbhūyasā kāmāvacaraprabhedaḥ // antarmukhaprabhedaḥkatamaḥ / sarvāḥ sāmādhibhūmayaḥ // āyatakālaprabhedaḥ katamaḥ / pṛthagjanānām // paricchinnakālaprabhedaḥ katamaḥ / śaikṣāṇāṃ sthāpayitvā caramakṣaṇe skandhadhātvāyatanāni (abhidh-s 32) tadanyāni aśaikṣāṇām // tatkālaprabhedaḥ katamaḥ / aśaikṣāṇāṃ caramakṣaṇe skandhadhātvāyatanāni // saṃdarśanaprabhedaḥ katamaḥ / buddhānāṃ pāramiprāptānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ca sanidarśanāni skandhadhātvāyatanāni // 0 //

(atha mahāyānābhidharmasamuccayaśāstre mūlavastuni saṃgrahaparicchedo dvitīyaḥ)

saṃgrahaḥ katamaḥ / saṃgraha ekādaśavidho draṣṭavyaḥ / lakṣaṇasaṃgrahaḥ dhātusaṃgrahaḥ jātisaṃgrahaḥ avasthāsaṃgrahaḥ sahāyasaṃgrahaḥ deśasaṃgrahaḥ kālasaṃgrahaḥ ekadeśasaṃgrahaḥ sakalasaṃgrahaḥ itaretarasaṃgrahaḥ paramārthasaṃgrahaśca // lakṣaṇasaṃgrahaḥ katamaḥ / skandhadhātvāyatanānāṃ pratyekaṃ svalakṣaṇenaiva tattatsaṃgrahaḥ // dhātusaṃgrahaḥ katamaḥ / skandhadhātvāyatanānāṃ vījabhūtenālayavijñānena tattaddhātusaṃgrahaḥ // jatisaṃgrahaḥ katamaḥ / skandhadhātvāyatanānāṃ vilakṣaṇānāmapi skandhadhātvāyatanairanyo 'nyasaṃgrahaḥ // avasthāsaṃgrahaḥ katamaḥ / sukhāvasthānāṃ skandhadhātvāyatānānāṃ svalakṣaṇena saṃgrahaḥ / duḥkhāvasthānāmaduḥkhāsukhāvasthānāmapi / avasthāmupādāya // sahāya saṃgrahaḥ katamaḥ / rūpaskandhaḥ tadanyaiḥskandhairanyo 'yaṃ sahāyataḥ sahāyaiḥ saṃgṛhītaḥ / evaṃ tadanye skandhā dhātava āyatanāni ca / deśasaṃgrahaḥ katamaḥ / pūrvadigāśritānāṃ skandhadhātvāyatanānāṃ svalakṣaṇena saṃgrahaḥ / evaṃ tadanyadiśāmapi skandhadhātvāyatanānāṃ veditavyam // kālasaṃgrahaḥ katamaḥ / atītānāṃ skandhadhātvāyatanānāṃ svalakṣaṇena saṃgrahaḥ / anāgatānāṃ pratyutpannānāmapi skandhadhātvāyatanānām / ekadeśasaṃgrahaḥ katamaḥ / yāvanto dharmāḥ skandhadhātvāyatanaiḥ saṃgṛhītāḥ teṣāmanyatamasaṃgraha ekadeśa saṃgraho veditavyaḥ // sakalasaṃgrahaḥ katamaḥ / yāvanto dharmāḥ skandhadhātvāyatanaiḥ saṃgṛhītāḥ teṣāmaśeṣataḥ saṃgrahaḥ sakalasaṃgraho veditavyaḥ //

itaretarasaṃgrahaḥ katamaḥ rūpaskandhasaṃgrahe kati dhātavaḥ katyāyatanāni / daśānāmekadeśaḥ / vedanāskandhasaṃgrahe kati dhātavaḥ katyāyatanāni / ekadeśaḥ / yathā vedanāskandhastathāsaṃjñāsaṃskāra skandhau // vijñānaskandhasaṃgrahe kati dhātavaḥ katyāyatanāni / sapta dhātava ekamāyatanam // cakṣurdhātusaṃgrahe kati skandhaḥ katyāyatanāni / rūpaskandhaikadeśa (abhidh-s 33) ekamāyatam // cakṣurdhātuvat śrotradhrāṇajivhākāya rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyabhrātavaḥ // manodhātusaṃgrahe kati skandhāḥ katyāyatanāni / ekaḥ skandha ekamāyatanam // dharmadhātusaṃgrahe kati skandhāḥ katyāyatanāni / trayaḥ skandhā rūpaskandhaikadeśa ekamāyatanam // cakṣurvijñānadhātusaṃgrahe kati skandhāḥ katyāyatanāni vijñānaskandhāmanaāyatanayorekadeśaḥ / cakṣurvijñānavat śrotraghrāṃṇajivhākāyamanovijñānadhātavaḥ // cakṣurāyatanasaṃgrahe kati skandhāḥkati dhātavaḥ / rūpaskandhaikadeśa eko dhātuśca / yathā cakṣurāyatanaṃ tayā śrotraghrāṇajihvākāyarūpaśabdagandharasaspraṣṭavyāyatanāni // manaāyatanasaṃgrahe kati skandhāḥ kati dhātavaḥ / ekaḥ skandhaḥ sapta dhātavaḥ / dharmāyatanasaṃgrahe katiskandhāḥ kati dhātavaḥ / trayāṇāṃ skandhānā mekadeśa eko dhātuśca // tadvat tadanye dharmāḥ skandhadhātvāyatanairnirdṛśyante anye ca na skandhadhātvāyatanairnirddiśyante / yathā dravyamantaḥ prajñāptimantaḥ saṃvṛtimantaḥ paramārthamanto jñeyā vijñeyā abhijñeyā rūpiṇo 'rūpiṇaḥ sanidarśanā anidarśanā ityevamādayaḥ pūrvaṃ nirdṛṣṭāḥ / (teṣāṃ) yathāyogaṃ skandhadhātvāyatanairitaretarasaṃgraheveditavyaḥ //

paramārthasaṃgrahaḥ katamaḥ / skandhadhātvāyatanānāṃ tathatāsaṃgrahakuśalaḥ kamanuśaṃsa labhate / ālambane 'bhisaṃkṣepānuśaṃsaṃ pratilabhate / yathā yathā ālambaneṣu cittābhisaṃkṣepaḥ tathā tathā kuśalamūlābhivṛddhiḥ // 0 //

(atha mahāyānābhidharmasamuccayaśāstre mūlavastuni saṃprayogaparicchedastṛtīyaḥ /)

saṃprayogaḥ katamaḥ / samāsataḥ saṃprayogaḥ ṣaḍvidhaḥ / avinirbhāga saṃprayogaḥ miśrībhāva saṃprayogaḥ samavadhānasaṃprayogaḥ sahabhāvasaṃprayogaḥ kṛtyānuṣṭhānasaṃprayogaḥ saṃpratipattisaṃprayogaśca // avinirbhāgasaṃprayogaḥ katamaḥ / sarveṣāṃ deśināṃ paramāṇuparyāpannānāṃ rūpāṃśikānāmanyonyamavinirbhāgaḥ // miśrībhāvasaṃprayogaḥ katamaḥ / (abhidh-s 34) paramāṇorūrdhvaṃ sarveṣāṃ deśināṃ rūpāṃśikānāṃ parasparaṃ miśrībhāvaḥ // samavadhānasaṃprayogaḥ katamaḥ / deśināmeva samudāyināṃ rūpaparaṃparāyāṃ samavadhānam // sahabhāvasaṃprayogaḥ katamaḥ / ekasmin kāye skandhadhātvāyatanānāṃ sahakālapravṛttiḥ samamutpatti sthitinirodhāḥ / kṛtyānuṣṭhānasaṃprayogaḥ katamaḥ / ekasmin kṛtyāṃnuṣṭhāne parasparaṃ saṃprayogaḥ / yathā dvayorbhikṣvoranyatarabhikṣoḥ kriyānuṣṭhāne anyo 'yaṃ saṃprayogaḥ // saṃpratipatti saṃprayogaḥ katamaḥ / cittacaitasikānāmekasminnālambane 'nyonyaṃ saṃpratipattiḥ / sa saṃpratipattisaṃprayogaḥ punaranekārthakaḥ / yathā parabhāvena saṃprayogaḥ na svabhāvena / aviruddhyoḥ saṃprayogo na viruddhayoḥ / sadṛśakālayoḥ saṃprayogo avisadṛśakālayoḥ sabhāgadhātubhūmikayoravisabhāga(dhātu)bhūmikayoḥ // sarvatragasaṃprayogastadyathā vedanā saṃjñācetanāsparśamanaskāra vijñānānām // api khalu kliṣṭasarvatragaḥ saṃprayogo manasi caturṇṇāṃ kleśānām // kādācitkaḥ saṃprayogastadyathā citte śraddhādīnāṃ kuśalānāṃ rāgādīnāṃ ca kleśopakleśānām // āvasthikaḥ saṃprayogaḥ sukhāyā vedanāyāḥ sasaṃprayogāyāḥ / evaṃ duḥkhāyā aduḥkhāsukhāyāḥ //

avicchinnaḥ saṃprayogaḥ sacittikāyāmavasthāyām / vicchinnaḥ saṃprayogo 'cittakasamāpattyantaritasya // bahirmukhaḥ saṃprayogo yadbhūyasā kāma pratisaṃyuktānāṃ cittacaitasikānām // antarmukhaḥ saṃprayogaḥ yadbhūyasā samāhitabhūmikānāṃ cittacaitasikānām // ucitaḥ saṃprayogaḥ pārthagjanikānāṃ cittacaitasikānāṃ tadekatyānāṃ ca śaikṣāśaikṣāṇām // anucitaḥ saṃprayogaḥ lokottarāṇāṃ cittacaitasikānāmādyataduttarāṇāṃ lokottarapṛṣṭhalabdhānāṃ ca // saṃprayogakuśalaḥ kamanuśaṃsaṃ pratilabhate / cittamātre vedanādīnāṃ sāṃkleśikānāṃvyāvadānikānāñca dharmāṇāṃ saṃprayogaṃ jānāti / tacca jānanātmā vedayate saṃjānāti cetayate smarati saṃkliśyate vyavadāyate cetayatya bhiniveśaṃ prajahāti nairātmyamavatarati //

(athābhidhamasamuccayaśāstre mūlavastuni samanvāgamaparicchedaścaturthaḥ)

samanvāgamaḥ katamaḥ / lakṣaṇataḥ pūrvavat // tatprabhedaḥ punaḥ trividhaḥ / bījasamanvāgamaḥ vaśitāsamanvāgamaḥ samudācārasamanvāgamaśca // vījasamanvāgamaḥ katamaḥ / kāmadhātau jāto bhūtaḥ kāmapratisaṃyuktaiḥ kleśopakleśaiḥ rūpārūpyapratisaṃyuktaiśca kleśopakleśairvījasamancāgamena samancāgataḥ upapattiprātilābhikaiśca // kuśalaiḥ // rūpadhātau jāto bhūtaḥ kāmapratisaṃyuktaiḥ klaiśopakleśaiḥ vījasamanvāgamena samanvāgato 'samanvāgataśca vaktavyaḥ / rūpapratisaṃyuktairārūpyapratisaṃyuktaiśca klaiśopakleśaiḥ bījasamanvāgamena samanvāgato 'samanvāgataśca vaktavyaḥ / ārūpyapratisaṃ(yu)ktaiḥ kleśopakleśaiḥ bījasamanvāgamena samanvāgataḥ upapatti(prāti)lābhikaiśca kuśalaiḥ // traidhātu kapratipakṣa lābhī yasya yasya prakārasya pratipakṣa utpannastasya bījasamanvāgamenāsamanvāgataḥ / yasya pratipakṣo notpannastasya bījasamanvāgamena samanvāgataḥ // vaśitāsamanvāgamaḥ katamaḥ / prayogikānāṃ dharmāṇāṃ vaśitāsamanvāgamena samanvāgataḥ laukikānāṃ lokottarāṇāṃ vā dhyānavimokṣasamādhisamāpattyādīnāṃ tadekatyājāṃ(cā) vyākṛtānām // samudācārasamanvāgamaḥ katamaḥ / skandhadhātvāyatanānāṃ yo ya eva dharmaḥ saṃmukhībhūtaḥ kuśalo vā akuśalo vā avyākṛto vā tasya samudācārasamanvāgamena samanvāgataḥ // samucchinnakuśalamūlaḥ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ bījasamanvāgamena samanvāgato 'samanvāgataśca vaktavyaḥ // ātyantikaḥ punaḥ saṃkleśasamanvāgamaḥ aparinirvāṇadharmakāṇāmicchantikānāṃ draṣṭavyaḥ / mokṣahetuvaikalyādātyantika eṣāṃ hetvasamanvāgamaḥ // samanvāgamakuśalaḥ kamanuśaṃsaṃ pratilabhate / ācayāpacayajño bhavati dharmāṇām / tathā ācayāpacayajño na kasyāṃ cillaukikyāṃ saṃpattau vipattau vā ekāntikasaṃjñī bhavati yāvadevānunayapratighaprahāṇāya //

abhidharmasamuccaye lakṣaṇasamuccayo nāma prathamaḥ samuccayaḥ //

[athābhidharmasamuccayaśāstre viniścayasamuccaye satyaparicchedaḥ prathamaḥ // ]

viniścayaḥ katamaḥ / satyaviniścayo dharmaviniścayaḥ prāptiviniśca sāṃkathyaviniścayaśca //

satyaviniścayaḥ katamaḥ / catvāyāryasatyāni duḥkhaṃ samudayo nirodho mārgaśca / duḥkhasatyaṃ katasat / tatsattvajanmato janmādhiṣṭānataśca veditavyam / sattvajanma katamat / narakasattvajanmatiryakpreteṣu manuṣyeṣu pūrvavideheṣvapagodānīyeṣu jāmbūdvīpeṣu uttareṣu kuruṣu deveṣu caturmā(hā)rājakāyikeṣu trāyastriṃśeṣu yāmeṣu tuṣiteṣu nirmāṇaratiṣu paranirmitavaśavartiṣu brahmapurohiteṣu mahābrāhmeṣuparīttābheṣva (pramāṇābheṣu ābhāsvareṣu parīttaśubheṣva)pramāṇaśubheṣu śubhakṛtsneṣvanabhrakeṣu puṇyaprasaveṣu vṛhatphaleṣva saṃjñisattveṣvabṛheṣvatapeṣu sudṛśeṣu sudarśaneṣvakaniṣṭheṣvākāśānantyāyataneṣu vijñānānantyāyataneṣvākiñcanyāyataneṣu naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣu //

janmādhiṣṭhānaṃ katamat / bhājanalokaḥ / vāyumaṇḍale apmaṇḍalampratiṣṭhitam / apmaṇḍale pṛthivīmaṇḍalam / pṛthivīmaṇḍale sumeruḥ saptakāñcanaparvatāḥ catvāro dvīpāḥ aṣṭāvantaradvīpāḥ abhyantaraḥ samudro vāhyasamudraścatasraḥ sumerupariṣaṇḍāḥ caturmahārājakāyikānāṃ vāpastriṃśānāṃ sthānāntarāṇi cakracāḍaḥ parvataḥ ākāśe vimānāni yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavarttināṃ devānāṃ rūpāvacarāṇāṃ ca asurāṇāṃ sthānāntarāṇi nārakāṇāṃ sthānāntarāṇi / uṣṇanarakāḥśītanarakāḥ pratyekanarakāśca tadekatyānāṃ ca tiryakpretānāṃ sthānāntarāṇi yāvadādityāḥ paricaranto diśo 'vabhāsayante vairocanāstāvatsāhasrake loke sahasraṃ candrāṇāṃ sahasraṃ sūryaṇāṃ sahasraṃ sumerūṇāṃ parvatarājāṇāṃ sahasraṃ caturṇāṃ dvīpānāṃ sahasraṃ caturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ sahasraṃ trāyastriṃśānāṃ sahasraṃ yāmānāṃ sahasraṃ tuṣitānāṃ sahasraṃ nirmāṇaratīnāṃ sahasraṃ paranirmitavaśavarttināṃ sahasraṃ brahmalaukikānāmidamucyate sahasracūḍiko lokadhātuḥ // sahasraṃ sahasracūḍikānāṃ dhātūnāmucyate dvitīyo (abhidh-s 37) madhyamasāhasro lokadhātuḥ // sahasraṃ madhyamasāhasradhātūnāmucyate tṛtīyo mahāsāhasro lokadhātuḥ / evaṃ sa trisāhasro mahāsāhasro lokadhātuḥ mahācakravāḍa parvatamaṇḍala pariveṣṭitaḥ / sa ca trisāhasramahāsāhasro lokadhātuḥ saprasaṃvarttavivarttaḥ / tathā ca devaḥ cakrākārān vṛṣṭivindūn nirantaraṃ niravacchinna mākāśād varṣati / tathā ca pūrvasyāṃ diśi nirantaraṃ niravacchinna mapramāṇo lokadhātuḥ saṃvarttiṣyate vā vivarttiṣyate vā saṃvarttate vā saṃvṛttastiṣṭhati vā vivarttate vā vivṛttastiṣṭhati vā / yathā pūrvasyāṃ diśi tathā sarvāsu daśasu dikṣu / yaśca sattvaloko yaśca bhājanalokaḥ karmakleśaḥ janitaḥ karmakleśādhipateyaśca sarvamucyate duḥkhasatyam / pariśuddhalokadhātustu na duḥkhasatyasaṃgṛhīḥto na karmakleśa janitaḥ na karmakleśādhipateyaśca / kevalaṃ mahāpraṇidhānena vyavadānakuśalamūlādhipatinā ākṛṣyate tadutpattisthānaṃ cācintyaṃ kevalaṃ buddhena budhyate na dhyāyināṃ dhyānagocaraḥ kiṃ punaḥ cintayatām //

api khalu duḥkhalakṣaṇaprabhedā aṣṭau / "jātirduḥkhaṃ jarā duḥkhaṃ vyādhiduḥkhaṃ maraṇaṃ duḥkham apriyasaṃprayogo duḥkhaṃ priyaviprayogo duḥkhaṃ yadapīcchanna labhate tadapi duḥkhaṃ saṃkṣiptena pañcopādānaskandhā duḥkham" // jātiḥ kimupādāya duḥkham / saṃbādhaduḥkhatāṃ tadanyaduḥkhāśrayatāṃ copādāya / jarā kimupādāya duḥkham / kāle viparīṇatiduḥkhatāmupādāya // vyādhi kimupādāya duḥkham / bhūteṣu viparīṇatiduḥkhatāmupādāya // maraṇaṃ kimupādāya duḥkham / jīvitavipraṇāśaduḥkhatāmupādāya //

apriyasaṃprayogaḥ kimupādāya duḥkham / saṃyogaja duḥkhatāmupādāya // priyaviprayogaḥ kimupādāya duḥkham / viprayogaja duḥkhatāmupadāya // yadapīcchanna labhate tat kimupādāya duḥkham / kāmyaphalābhāvaja duḥkhatāmupādāya // saṃkṣiptenapañcopādānaskandhāḥ kimupādāya duḥkham / dauṣṭhulyaduḥkhatāmupādāya // evamaṣṭau saṃgṛhītāni ṣaḍ bhavanti / saṃvādhaduḥkhaṃ vipariṇati duḥkhaṃ saṃprayogaduḥkhaṃ viprayogaduḥkhaṃ kāmyaphalābhāvaduḥkhaṃ dauṣṭhulyaduḥkhaṃ ca // evaṃ ṣaḍ bāhulyenāṣṭau bhavanti / (abhidh-s 38) ṣaḍ samānānyaṣṭau bhavanti // yaduktaṃ tisro duḥkhatāḥ / tāsu aṣṭau duḥkhāni saṃgṛhitāni bhavanti / tatra kathaṃ tisṛṣu saṃgṛhītānyaṣṭau aṣṭasu vā saṃgṛhītāstisraḥ / pāraṃparṣalakṣaṇa saṃgrahāt / jātirdukhaṃ jarā duḥkhaṃ vyādhirduḥkhaṃ maraṇaṃ duḥkham apriyasaṃprayogo duḥkhamiti santānaduḥkhaduḥkhatā / priyaviprayogo duḥkhaṃ yadapīcchanna labhate tadapi duḥkhaṃ tadvipariṇāmaduḥkhatā / saṃkṣiptena pañcopādānaskandhā duḥkhaṃ tat saṃskāraduḥkhatā // yaduktaṃ dvividhe duḥkhe iti / tat saṃvṛtisatyena duḥkhaṃ paramārthasatyena duḥkhaṃ ca / katamat saṃvṛtisatyena duḥkhaṃ katamat paramārthasatyena duḥkham / jātirduḥkhaṃ yāvat yadapīcchann labhate tadapi duḥkhamiti saṃvṛtisatyena duḥkham / yaduktaṃ saṃkṣiptena pañcopādānaskandhā duḥkhamiti paramārthasatyena duḥkham //

duḥkhasatyasya sāmānyalakṣaṇaṃ katamat / anityalakṣaṇaṃ duḥkhalakṣaṇaṃ śūnyalakṣaṇamanātmalakṣaṇaṃ ca // anityalakṣaṇaṃ katamat / samāsato dvādaśavidham / asallakṣaṇaṃ vināśalakṣaṇaṃ vipariṇatilakṣaṇaṃ viyogalakṣaṇaṃ sannihitalakṣaṇaṃdharmatālakṣaṇaṃ kṣaṇalakṣaṇaṃ prabandhalakṣaṇaṃ vyādhyādi lakṣaṇaṃ cittacittākāravṛttilakṣaṇaṃ bhogasaṃpattirvipatti lakṣaṇaṃ bhājanalokasaṃvarttavivarttalakṣaṇam // asallakṣaṇaṃ katamat / skandhadhātvāyataneṣu sarvakāli kātmātmīyatā nityābhāvaḥ // vināśalakṣaṇaṃ katamat / saṃskārāṇāmutpannānāṃ nirodhaḥ / taktālaṃ bhūtvābhāvaḥ // vipariṇatilakṣaṇaṃ katamat / saṃskārāṇāmanyathābhāvaḥ / prabandhāsādṛśyena pravṛttiḥ // viyogalakṣaṇaṃ katamat / saṃskāreṣu vaśitvabhraṃśaḥ paraiḥsvīkaraṇaṃ vā / sannihitalakṣaṇaṃ katamat / samupasthitānityatā / yattadānīmevānubhūyamānānityatā // dharmatālakṣaṇaṃ katamat / āgāminyanityatā / yāmāvaśyamanubhaviṣyati // kṣaṇalakṣaṇaṃ katamat / saṃskārāṇāṃ kṣaṇādūrddhamanavasthānam // prabandhalakṣaṇaṃ katamat / anādimati saṃskāre utpannaniruddhā nāṃ prabandhāprahāṇam // vyadhyādi lakṣaṇa katamat / (abhidh-s 39) caturṇāṃ bhūtānāṃ kālopabhogaḥ jīvitavipariṇāmaḥ / cittacittākāra vṛttilakṣaṇaṃ katamat / kadācit sārāgaṃ cittaṃ saṃbhavati kadācid vītarāgaṃ cittaṃ saṃbhavati / yadvat sadveṣaṃ vā vītadveṣaṃ vā samohaṃ vā vītamohaṃ vā saṃkṣiptaṃ vā vihisāṃ vā nimnaṃ vā unnataṃ vā uddhataṃ vā anuddhataṃ vā upaśāntaṃ vā anupaśāntaṃ vā samāhita vā asamāhitaṃ vā / evamādi cittasaṃsāravṛttiḥ //

bhogasaṃpattivipatti lakṣaṇaṃ katamat / saṃpattīnāmante vipattirvināśaḥ / bhājanalokasaṃvartta vivartta lakṣaṇaṃ katamat / agnyambuvāyubhistrividhaḥ saṃvarttavivarttaḥ / tisṛṇāṃ saṃvarttarnānāṃ śīrṣāṇi dvitīya tṛtīya caturthadhyānāni / caturthadhyāne vāhyānāṃ vimānānāṃ tu vāhyābhāvat eva saṃvarttavivarttaḥ / kevalaṃ tairdevaiḥ tāni vimānāni saha nirvarttante saha nirudhyante etaducyate saṃvartta vivarttaḥ // api khalu trayo 'ntarakalpāḥ durbhikṣavyādhiśastrairbhavanti / hīnasya trividhakalpāsyānte taiḥ śastrādibhirniryāṇaṃ bhavati / yadālokadhātuḥ saṃvṛtto bhavati / eko 'ntarakalpa prathamaḥ apakarṣaḥ / ekāntarakalpaḥ paścima utkarṣaḥ / aṣṭādaśa antarakalpā utkarṣāpakaya / evaṃ ca viṃśatimantarakalpān lokadhātuḥ saṃvarttate / viṃśatimātarakalpāt lokadhāturvivarttate / viṃśatimantarakalpān lokadhāturvivṛttastiṣṭhati / saṃkalikāścaite 'śītirantarakalpā eko mahākalpo bhavati / tayā kalpasaṃkhyāyā rūpārūpyācarāṇāṃ devānāmāyuḥpramāṇaṃ varṇyate // yaduktam anyatare, sattvā āyuḥkṣayād vā puṇya kṣayād vā karmakṣayād vā tasmādadhiṣṭhānāt cyavante iti / tatra āyudāyaḥ katamaḥ / kāle maraṇam / puṇyakṣayaḥ katamaḥ / akāle maraṇam apuṇyamaraṇam / yena sattvā āsvāda samāpattyāṃ rajyante / puṇyakṣayācca hetoḥ te jīvitāccyavante / karmakṣayaḥ katamaḥ / upapadyavedanīyakarmaṇaḥ aparaparyāvedanīyakarmaṇaśca ubhayo kṣayānmaraṇa /

duḥkhalakṣaṇaṃ katamat / tisro duḥkhatāḥ aṣṭākā vā duḥkhaṃ ṣaḍākāraṃ vā (abhidh-s 40) duḥkhaṃ bāhulyena pūrvamuktaṃ tad duḥkhaṃ nāma / kiṃ pratītyasūtre uktaṃ yadanityaṃ tad duḥkhamiti / ubhayāṃśikīmanityatāṃ pratītya duḥkhalakṣaṇaṃ prajñāyate / utpādāṃśikīmanityatāṃ pratītya duḥkhaduḥkhatā prajñāyate / vyayāṃśikīmanityatāṃ pratītya vipariṇāmaduḥkhatā prajñāyate / ubhayāṃśīkimanityatāṃ pratītya saṃskāraduḥkhatā prajñāyate // tathā ca saṃskārānityatāṃ saṃskāravipariṇāmatāṃ ca saṃdhāyoktaṃ bhagavatā mayā yatkiṃcid veditamidamatra duḥkhasyeti // api khalu utpādavyayadharmadvayānugateṣu saṃskāreṣu jātyādayo 'ṣṭau duḥkhāni / prajñāyante ityabhisaṃdhāya buddhena bhāṣitaṃ yadanityaṃ tad duḥkhamiti / api ca anityeṣu saṃskāreṣu jātyādikaṃ duḥkhaṃ prajñāyate iti anityato duḥkhaṃ na sarve saṃskārā ityatrādhisandhirveditavyaḥ //

śūnyatālakṣaṇaṃ katamat / teṣu tasya abhāvaḥ / anena nayena samanupaśyanāśūnyatā / punaḥ teṣu anyasya bhāvaḥ / anena nayena yathābhūtajñānabhāvaḥ / etad vatāraśūnyatocyate / yathābhūtajñānamaviparīto 'rthaḥ / teṣu abhāvaḥ katamaḥ / skandhadhātvāyataneṣu nityadhruvakūṭasthāvipariṇāmadharmātmātmīyābhāvaḥ / anena nayena teṣāṃ śūnyatā / teṣu anyasya bhāvaḥ katamaḥ / te ṣveva nairātmyam / tacca ātmano nāstitā anātmano 'stitā satī śūnyatā // etadabhisaṃdhāyoktaṃ bhagavatā sato yathābhūtajñānaṃ bhāvaḥ / asato yathābhūtajñānamabhāvaḥ // api khalu trividhā śūnyatā / svabhāvaśūnyatā tathābhāvaśūnyatā prakṛtiśūnyatā ca / ādyā parikalpitā draṣṭavyā / tṛtīyā pariniṣpannasvabhāvā draṣṭavyā //

anātmalakṣaṇaṃ katamat / yathātmavāde sthitasya ātmalakṣaṇasya skandhadhātvāyataneṣu (abhidh-s 41) tallakṣaṇasyābhāvaḥ / skandhadhātvāyataneṣu ātmalakṣaṇābhāvatāmupādāya / idamucyate anātmalakṣaṇam // etadabhisaṃghāyoktaṃ bhagavatā sarve dharmā anātmāna iti // api coktaṃ bhagavatā naitat sarvaṃ mama naiṣo 'hamasmi na me sa ātmā iti / evametaṃ yathābhūtaṃ saṃprajñāya draṣṭhavyam iti tasya ko 'rtha uktaḥ / bahirdhāvastabhisaṃdhāyoktaṃ naitat sarvaṃ mameti / kuta etat / bahirdhāvastuni kalpitātmīyalakṣaṇam / ataḥ ātmīyaniṣkarṣaṇam / adhyātmavastuni parikalpitātmātmīyalakṣaṇam / ata ātmātmīyobhayaniṣkarṣaṇam /

pūrvamuktam anityaṃ kṣaṇalakṣaṇamiti / tat kathaṃ jñāyate / yathā cittacaitasikānāṃ kṣaṇikatā tathā rūpādīnāmapi kṣaṇikatā draṣṭavyā / cittopāttatāmupādāya cittaikayogakṣematāmupādāya cittavikāratadvikāratāmupādāya cittāśrayatāmudāpādāya cittādhipatyasaṃbhūtatāmupādāya cittvaśavarttināṃ copādāya // api khalu atyantavikāropālabdhitāmupādāya utpannasya cānapekṣya pratyayaṃ svarasavināśitāmupādāya rūpasyāpi kṣaṇikatā draṣṭavyā //

yaduktaṃ yatkiṃcidrūpaṃ sarvantaccatvāri mahābhūtāni catvāri ca mahābhūtānyupādāyeti / tatkiṃ sandhāyoktam / saṃbhavaṃ sandhāyoktam / ekadeśāśrayībhāvārtha upādāyārthaḥ // yatra punaḥ samudāye yadbhūtamupalabhyate tattatrā stiti vaktavya / (asti ekabhautikaḥ asti dvibhautikaḥ) asti yāvatsārvabhautikaḥ / upādāyarūpe 'pi yadupādāyarūpaṃ yasmin samudāya upalabhyate tattatrāstīti veditavyam // yatpunarūcyate paramāṇusaṃcitto rūpa samudāya iti tatra niḥśarīraḥ (abhidh-s 42) paramāṇurveditavyaḥ / buddhyā paryantaprabhedatastu paramāṇuvyavasthānaṃ piṇḍasaṃjñāvibhāghanatāmupādāya rūpe dravyāḥ pariniṣpattipraveśatāṃ copādāya //

tat punaretad duḥkhamasti vipulamasaṃlikhitaṃ saṃlikhitaṃ saṃlikhitā saṃlikhitaṃ ca // asti madhyamasaṃlikhitam asti tanukamasaṃlikhitam asti tanuttaraṃ saṃlikhitam asti tanutamaṃ saṃlikhitam astyaduḥkhaṃ duḥkhapratibhāsaṃ mahāsaṃlekhapratyupasthānaṃ ca // katamadvipulaṃ duḥkhamasaṃlikhitam / yatkāmāvacaramanupacitakuśalamūlānām // katamatsaṃlikhitam / tadevotpannamokṣabhāgīyānām // katamatsaṃlikhitāsaṃlikhitam / tadeva laukikavairāgyāyāvaropitakuśalamūlānām // katamanmadhyamasaṃlikhitam / rūpadhātūpapannānāṃ vivarjitamokṣabhāgīyānām / katamattanukamasaṃlikhitam // ārūpyopapannānāṃ vivarjitamokṣabhāgīyānām // katamattanuttaraṃ saṃlikhitam / yacchaikṣāṇām // katamattanutamaṃ saṃlikhitam / yadaśaikṣāṇāṃ jīvitendriyapratyayaṃ ṣaḍāyatanam // katamadaduḥkhaṃ duḥkhapratibhāsaṃ mahāsaṃlekhapratyupasthānam / yatpāramiprāptānāṃ bodhisattvānāmacintya bhavopapattiṣu //

yaduktaṃ maraṇaṃ duḥkhamiti / tatra maraṇaṃ trividham / kuśalacittasyāvyākṛtacittasya ca // paṭuke cittaprakāre svakuśala mūlabalādhānato (vā) paropasaṃhārato vā kuśalacittasya maraṇaṃ draṣṭavyam // paṭuka eva cittaprakāre svākuśalamulabalādhā nato vā paropasaṃhārato vā akuśalacittasya maraṇaṃ draṣṭavyam // paṭuke vā cittaprakāre apaṭuke vā tadubhayavai kalyādabhisaṃskārāsamarthasya vā avyākṛtacittasya maraṇaṃ draṣṭavyam // śubhakāriṇaḥ adhaḥkāya statprathamataḥ śītībhavati // aśubhakāriṇaḥ punaḥ ūrdhvaṃkāyaḥ śītībhavati // tatrāśubhakāriṇo 'ntarābhavo 'bhinirvarttate / tadyathā kṛṣṇasya kutapasya nirbhāso 'ndhakāratamisrāyā vā rātryāḥ // aśubhakāriṇastadyathā śuklasya parasya nirbhāsajyotsnāyā vā rātryāḥ / antarābhava(ḥ) kāmadhātau rūpadhātau copapadyamānasyārūpadhātoścayamānasya / (abhidh-s 43) sa ca manomayo gandharva ityapi / paraṃ saptāhaṃ tiṣṭhatyantareṇa cyavate / ekadā ca vyāvarttate / tatrasthaśca karmopacinoni sabhāgāṃśca sattvān paśyati / yatra copapadyate tadākṛtirapratihatagatiśca / ṛddhimāniva vāśugāmī upapattyāyatane pratihanyate / upapattyāyatane tulāvanāmonnāmayogena cyavate pratisandhi ca vadhnāti / antarābhavasthaścopapattyāyatane rāgamutpādayati / yadanyaśca kleśaḥ pratyayo bhavati / saharāgeṇāntarābhavo nirudhyate kalalaṃ ca savijñānakamutpadyate // sa ca vipākastata ūrdhvamindriyābhinrivṛttiḥ yathā pratityasamutpāde catṛsṛṣvāyoniṣu / aṇḍajāyāṃ jarayujāyāṃ saṃsvedajāyāmupapadukāyañca // 0 //

(atha viniścaye satyaparicchede pratheme dvitīyo bhāgaḥ)

samudayasatyaṃ katamat / kleśaḥ kleśādhipateyañca karma // prādhānyanirddeśastu (? śāstu) bhagavatā tṛṣṇā paunarbhavikī nandīrāgasahagatā tatra tatrābhinandinī samudayasatyanirdeśena nirdiṣṭā // prādhānyārthaḥ katamaḥ / yaḥ sarvatragārthaḥ // sarvatragārthaḥ katamaḥ / tatha hi tṛṣṇā vastusarvatragā avasthāsarvatragā adhvasarvatragā dhātusarvatragā eṣaṇā sarvatragā prakārasarvatragā ca keśaḥ katamaḥ / parisaṃkhyānato 'pi lakṣaṇato 'pyutthāna to 'pyālambanato 'pi saṃprayogato 'pi paryāyato 'pi vipratipattito 'pi dhatuto 'pi nikāyato 'pi prahāṇato 'pi kleśo draṣṭavyaḥ // parisaṃkhyānaṃ katamat // ṣaṭ kleśā daśa vā // ṣaṭ kleśāḥ katamat / rāgaḥ pratigho māno 'vidyā vicikitsā dṛṣṭiśca // ta eva dṛṣṭeḥ pañcākārjabhedena daśa bhavanti // lakṣaṇaṃ katamat / yo dharma utpadyamāno 'praśāntalakṣaṇa utpadyamānena yena kāya cittaprabandhāpraśamapravṛttiḥ / idaṃ kleśalakṣaṇam / utthānaṃ katamat / kleśānuśayaścāprahīṇo bhavati kleśasthānīyaśca dharma ābhāsagato bhavati / tatra ca ayoniśo manaskāraḥ pratyavasthito bhavati / evaṃ kleśa utpadyate / idamucyate utthānam // ālambanaṃ katamat sarvakleśaprayogaḥ // sarvakleśālambanaṃ sarvakleśavastvālambanaṃ (abhidh-s 44) ca / api khalu kāmāvacaraḥ kleśaḥ sthāpayitvā avidyā dṛṣṭi vicikitsāṃ ca tadanyaḥ urdhvabhūmyanālambanaḥ / ūrdhvabhūmikaḥ kleśaḥ adhobhūmyanālambanaḥ / tadbhūmito vītarāgatvāt / nirodhamārgasatyā lambanaḥ kleśo nirodhamargālambanānabhiśliṣṭaḥ / tatparikalpastvasyālambanamityucyate // kleśaḥ punardvividhaḥ / avastukālambanaḥ savastukālambanaśca // avastukālambanaḥ katamaḥ dṛṣṭayo dṛṣṭisaṃprayuktāśca dharmāḥ // tadanyaḥ savastukālambana ityucyate //

saṃprayogaḥ katamaḥ / rāgaḥ pratighena na saṃprayujyate / pratighavadvicikitsayāpi na saṃprayujyate / śiṣṭeṣu saṃprayogo labhyate // yathā rāgastathā pratigho 'pi draṣṭavyaḥ // pratigho rāgeṇa mānena dṛṣṭyā ca na saṃprayujyate // mānaḥ pratighena vicikitsayā ca na saṃprayujyate // avidyā dvividhā / sarvakleśasaṃprayuktā avidyā / asāmānyā avidyā / asāmānya avidyā katamā / satyeṣvajñānam // dṛṣṭiḥ pratighena vicikitsayā ca na saṃprayujyate // krodhādaya upakleśā anyo 'nyaṃ na saṃprayujyante // āhrīkyamanapatrāpyaṃ ca sarvatrākuśale sāmānyena saṃprayujyete // styānamauddhatyamāśraddhyaṃ kausīdyaṃ pramādaśca sarvatra kliṣṭe saṃprayujyate //

paryāyaḥ katamaḥ / sarvakleśā nānārthāśrayā nānavasthāḥ paryāyāḥ / saṃyojanaṃ bandhanaṃ anuśayaḥ upakleśaḥ paryavasthānam oghaḥ yogaḥ upādānam granthaḥ nivaraṇam khilaḥ malaḥ nighaḥ śalyaḥ kiṃcanaḥ duścaritam āsravaḥ vighātaḥ paridāhaḥ raṇaḥ jvaraḥ vanasaḥ vibandhaḥ //

saṃyojanāni kati kathaṃ saṃyojanaṃ kutra saṃyojanam / saṃyojanāni nava / anunayasaṃyojanam pratighasaṃyojanam mānasaṃyojanam avidyāsaṃyojanam dṛṣṭisaṃyojanam parāmarśasaṃyojanam vicikitsāsaṃyojanam īrṣyāsaṃyojanam mātsaryasaṃyojanaṃ ca /

anunayasaṃyojanaṃ katamat / traidhātuko rāgaḥ / anunayasaṃprayojanena saṃprayuktaḥ traidhātukaṃ nodvejayati / anudvegena kuśalasamudācāraḥ kuśalāsamudācāraśca / tena āyatyāṃ duḥkhābhinivṛtto duḥkhena saṃyujyate //

pratighasaṃyojanaṃ katamat / sattveṣu duḥkhe duḥkhasthānīyeṣu na dharmeṣu cittasya vihiṃsā / pratighasaṃyojanena saṃprayukto pratighanimitteṣu cittaṃ nopekṣate / anupekṣayā ca akuśalasamudācāraḥ kuśalāsamudācāraśca / tena āyatyāṃ laukikaduḥkhābhinivṛttau duḥkhena saṃyujyate //

mānasaṃyojanaṃ katamat / sapta mānāḥ / māno 'timāno mānatimāno 'smimāno 'bhimāna ūnamāno mithyāmānaśca / mānaḥ katamaḥ / hīnān śreyānasmi (a) sadṛśena sadṛśo 'smīti vā yā cittasyonnatiḥ / atimānaḥ katamaḥ / sadṛśāt śreyānasmi śreyasā sadṛśo 'smīti vā yā cittasyonnatiḥ / mānātimānaḥ katamaḥ / śreyasaḥ śreyānasmīti yā cittasyonnatiḥ / asmimānaḥ katamaḥ / pañcasūpādānaskandheṣvātmātmīyābhiniveśādyā cittasyonnatiḥ / abhimānaḥ katamaḥ / aprāpta uttare viśeṣā dhigame prāpto mayeti yā cittasyonnatiḥ / ūnamānaḥ katamaḥ / vahvantaraviśiṣṭādalpāntarahīno 'smīti yā cittasyonnatiḥ / mithyāmānaḥ katamaḥ / aguṇavato guṇavānasmīti yā cittasyonnatiḥ / mānasaṃyojanena saṃprayukta ātmātmīyau na saṃjānāti / asaṃjñānāt ātmātmīyagrahaḥ akuśalasamudācāraḥ kuśalā samudācāraśca / tenāyatyāṃ duḥkhābhinivṛttau duḥkhena saṃyujyate //

avidyāsaṃyojanaṃ katamat / traidhātukamajñānam / avidyasaṃyojanena saṃprayuktā duḥkhadharmān samudayadharmān nādhyavasyati / anadhyavasāyena akuśalasamudācāraḥ kuśalāsamudācāraśca / tenāyatyāṃ laukikaduḥsvābhinivṛttau duḥkhena saṃyujyate //

dṛṣṭisaṃyojanaṃ katamat / tisro dṛṣṭhayaḥ / satkāyadṛṣṭirantāgrāhadṛṣṭirmithyāḥdṛṣṭiśca / dṛṣṭisaṃyojanena saṃprayukto mithyāniḥsaraṇaṃ parikalpitavipratisāraṃ paryeṣane abhiniviśate / mithyāniḥsaraṇābhiniveśenākuśalasamudācāraḥ kuśalāsamudācāraśca / tenāyatyāṃ laukikaduḥkhabhinivṛttau duḥkhena saṃyujyate //

parāmarśasaṃyojanaṃ katamat / dṛṣṭiparāmarśaḥ śīlavrataparāmarśaśca / (abhidh-s 46) parāmarśasaṃyojanena saṃprayukto mithyāniḥsaraṇopāyaṃ kalpayatyabhiniviśate / mithyāniḥsaraṇopāyāminiveśenākuśalasamudācāraḥ kuśalāsamudācāraśca / tenāyatyāṃ laukikaduḥkhābhinivṛttau duḥkhena saṃyujyate //

vicikitsāsaṃyojanaṃ katamat / satyeṣu vimatiḥ / vicikitsāsaṃyojanena saṃprayukto buddhadharmasaṃgheṣu ratneṣu vicikitsate ratnatrayaṃ na samudāvarati / ratnatrayāsamudācāreṇākuśalasamudācāraḥ kuśalāsanudācāraśca / tenāyatyāṃ laukikaduḥkhābhinivṛttau duḥkhena saṃyujyate //

īrṣyāsaṃyojanaṃ katamat / lābhasatkārādhyavasitasya parasaṃpattāvamarṣakṛtaścetaso vyāroṣaḥ / īrṣyāsaṃyojanena saṃprayukto lābhasatkārān anunayati dharmaṃ na gurukaroti / lābhasatkāragurukāreṇā kuśalasamudācāraḥ kuśalāsamudācāraśca / tenāyatyāṃ laukikaduḥkhabhinivṛttau duḥkhena saṃyujyate //

mātsaryasaṃyojanaṃ katamat / lābhasatkārādhyavasitasya pariṣkāreṣu cetasa āgrahaḥ / mātsaryasaṃyojanena saṃprayukta upacayamanunayati ta dvarjanatāṃ ca na satkaroti / upacayānunayenākuśalasamudācāraḥ kuśalāsamudācāraśca / tenāyatyāṃ laukikaduḥkhabhinivṛttau duḥkhena saṃyujyate //

bandhanaṃ trividham / rāgabandhanaṃ dveṣabandhanaṃ mohabandhanaṃ ca / rāgabandhanena sattvānāṃ viparīṇāmaduḥkhatāyāṃ bandhanam / dveṣabandhanena sattvānāṃ duḥkhaduḥkhatāyāṃ bandhanam / mohabandhanena sattvānāṃ saṃskāraduḥkhatāyāṃ bandhanam / apica rāgadveṣamohānniśritya kuśalasamudācāreṣu na vaśavarttitāṃ labhate / ata ucyate bandhanam //

anuśayāḥ sapta / kāmarāgānuśayaḥ pratighānuśayaḥ bhavarāgānuśayaḥ mānānuśayaḥ avidyānuśayaḥ dṛṣṭayanuśayaḥ vicikitsānuśayaśca / kāmarāgānuśayaḥ katamaḥ / kāmarāgapakṣīyaṃ dauṣṭhulyam // pratighānuśayaḥ katamaḥ / pratighapakṣīyaṃ dauṣṭhulyam // bhavarāgānuśayaḥ katamaḥ / rūpārūpyarāgapakṣīyaṃ dauṣṭhulyam // mānānuśayaḥ katamaḥ / mānapakṣīyaṃ doṣṭhulyam // avidyānuśayaḥ katamaḥ avidyāpakṣīyaṃ dauṣṭhulyam // dṛṣṭyanuśayaḥ katamaḥ / dṛṣṭipakṣīyaṃ dauṣṭhulyam // vicikitsānuśayaḥ katamaḥ / vicikitsāpakṣīyaṃ dauṣṭhulyam // kāmaiṣāṇāyā aviratasya kāmarāgapratighānuśayāvanuśayāte / (abhidh-s 47) bhaveṣaṇāyā aviratasya bhavarāgānuśayo 'nuśete / mithyābrahmacaryaiṣaṇāyā aviratasya mānāvidyādṛṣṭi vicikitsānuśayā anuśerate / te sattvā hīnapratipakṣaṃ labhante mado mānaścotpadyate āryasatyeṣu saṃmohaśca / mithyāmokṣaṃ mokṣopāyaṃ ca saṃtorayanti buddhaśāsanadharmavinayeṣu vimatiḥ vicikitsā ca //

upakleśastu yakleśāste upakleśā api bhavanti / upakleśāstu na kleśāḥ / kleśān sthāpayitvā tadanyaḥ kliṣṭaḥ saṃskāraskandhasaṃgṛhītaḥ sarvaścaitasiko dharmaḥ / sa punaḥ katamaḥ / ṣaḍrāgādīn kleśān sthāpayitvā kliṣṭaḥ saṃskāraskandhasaṃgṛhītaḥ krodhādikaścaitasiko dharmaḥ / api khalu rāgo dveṣo mohaśca caitasikā upakleśā ucyante / yaiścitte upakleśo na vairāgyaṃ na viumokṣo nāvaraṇaprahāṇam / ata ucyante upakleśāḥ / tathā ca bhagavatoktam dīrgharātraṃ vo rāgadveṣamohā upakliśyantui vikṣipanti citraṃ saṃkliśyanti /

paryavasthānānyaṣṭau / styānaṃ middhamauddhatyaṃ kaukṛtyamīrṣyā mātsaryamāhikyamanapatrāpyaṃ ca / punaḥ punaḥ udvegena cittaṃ paryayanahyantīti paryavasthānāni / tathāca śamathapragrahanimittabhāvanākāle tatsanniśraya brahmacaryā diśuddhi saṃgṛhītaśīla kāle cittaṃ paryavanahyanti //

oghaścaturvidhaḥ / kāmaughaḥ mavaughaḥ dṛṣṭcoghaḥ avidyaughaśca / stroto 'nukūlaḥ pravāhāvartta oghārthaḥ / saṃkeśānvayataḥ / ādyaḥ kāmaiṣaṇābhāvanā / dvitīyaḥ bhavaiṣaṇābhāvanā / aparāvubhau mithyābrahmacaryaiṣaṇābhāvanā / āśrayāśritasaṃbandhayogena //

yogaścaturvidhaḥ / kāmayogaḥ bhavayogaḥ dṛṣṭiyogaḥ avidyāyogaśca / visaṃyogaparipanthakaro yogārthaḥ / viśuddhiviparyayataḥ / te punaryathāyogameṣaṇātrayabhāvanā /

upādānāni catvāri / kāmopādānaṃ dṛṣṭyupādānaṃ śīlavratopādānamātmavādopādānaṃ ca / vivādamūlopādānaṃ paunarbhavikopādānaṃ copādānaṃ draṣṭavyam / (abhidh-s 48) tena kiṃ bhavati / kāmarāgavibandhagredhāsaṃkleśahetunā gṛhiṇo 'nyo 'nyaṃ vivadanti / tadu vivādamūlaṃ prathamamupādanam / dṛṣṭirāgavibandhagredhā saṃkleśahetunā pravrajitā anyo 'nyaṃ vivadanti / tad vivādamūlamaparamupādānatrayam // dvāṣaṣṭirdṛṣṭigatayo dṛṣṭyupādānam / nānāvṛtaśīlaiḥ kṛcchraṃ tapaḥ śīlavratopādānam // tadāśritā ca satkāyadṛṣṭiḥ ātmavādopādānam // dṛṣṭiśīlavratopādānābhyāṃ tīrthyā anyo 'nyaṃ vivadanti / ātmavādopādāne tu tīrthyā anyo 'nyaṃ na vivadanti / dhārmikaiḥ sārdhamanyo 'nyaṃ vivadanti // evaṃ ca vivādamūle 'bhiniveśāt paunarbhavikaduḥkhavipākopādānākṣepāccopādānānyucyante /

granthāścatvāraḥ / abhidhyākāyagranthaḥ vyāpādakāyagranthaḥ śīlavrata parāmarśakāyagranthaḥ tatsatyābhiniveśopādānakāyagranthaśca / samāhitamanaḥsvabhāvasya kāyasya parigranthārthena grantho veditavyaḥ / tena kiṃ bhavati / caturvidhaṃ cittaṃ vikṣipyate / vittādiṣu anunayahetoḥ cittaṃ vikṣipyate / vivādastuṣu apratipattihetoḥ cittaṃ vikṣipyate / duṣkaraśīlavrataduḥkhahetoḥ cittaṃ vikṣipyate / ayoniśo jñeya santīraṇahetoḥ cittaṃ vikṣipyatee //

nivaraṇāni pañca / kāmacchandanivaraṇam vyāpādanivaraṇam styānamiddhanivaraṇam auddhatyakaukṛtyanivaraṇam vicikitsānivaraṇaṃ ca / kuśalapakṣasyāsaṃprakhyānaṃ nivaraṇaṃ draṣṭavyam / tacca pravrajyāyāmabhiratau codanāyāṃ pratipattau śamathe pragrahe upekṣāyāṃ ca //

khilastrividhaḥ / rāgakhilo dveṣakhilo mohakhilaśca / rāgadveṣamohānniśritya pūrvābhyāsena rāgādicaryāpariniṣpādanam / cittasyādāntatayā akarmaṇyatayā durvimokṣatayā ca sattvaistasyāścaryāyā durbhedyatvāt khila ityucyate //

malāstrayaḥ / rāgamalo dveṣamalo mohamalaśca / tacca rāgadveṣamohānniśritya (abhidh-s 49) dauśīlam / tat saṃprajānabdiḥ sabrahmacāribhirgrāme vā araṇye vā tathā kurvantaṃ paśyadbhirucyate ayaṃ khalvāyuṣmān karotyevaṃ kṛtyaṃ caratyevamācaritaṃ grāmakaṇṭaka āmiṣo 'śuciḥ / ato malā nāma //

nighāstrayaḥ / rāganigho dveṣanigho mohanighaśca / rāgadveṣamohānniśritya dīrghakālaṃ punaḥ punarjātimaraṇeṣu vilaśyante ityucyante nighāḥ //

śalyāstrayaḥ / rāgaśalyo dveṣaśalyo mohaśalyaśca / rāgadveṣamohānniśritya bhave bhavopakaraṇeṣu vā adhyeṣaṇāsamutpādena prabandhānupacchedena buddhe dharme saṃghe duḥkhasamudayanirodhamārgeṣu vā vicikitsāsamutpādena vā śalyā nāma //

kiṃcanāstrayaḥ / rāgakiṃcano dveṣakiṃcano mohakiṃcanaśca / rāgadveṣamohānniśritya vittasaṃcayeṣu sabhayāḥ savairā bhūyo vihāravikṣepāḥ kiṃcanā nāma /

duścaritāni trīṇi / rāgaduścaritaṃ dveṣaduścaritaṃ mohaduścaritaṃ ca / rāgadveṣamohānniśritya kāyavāṅmanoduścaritāni carantīti duścaritānītyucyate / punaḥ rāgadveṣamohānniśrityotpannānāṃ bahūnāmakuśaladuścaritānāmakuśalamūlatvena tribhirvyavasthānam / tat katham / sattvā loke āmiṣakiṃcitkahato caranti / loke 'pakāra nimittaparikalpahatoḥ duścaritaṃ caranti / loke mithyādharmābhiniveśahetoḥ duścaritaṃ caranti / iti te rāgadveṣamohā duścaritāni akuśalamūlāni /

āsravāsrayaḥ / kāmāsravo bhavāsravo 'vidyāsravaśca / cittāvesāraṃ strataṃ kurvantī tyāsravāḥ ityucyante / te punaḥ katham / bahirdhā visāraṃ niśritya kāmāsravaḥ / antardhāvisāraṃ niśritya bhavāsravaḥ / tadubhayāśrayavisāraṃ niśritya avidyāsravaḥ //

vighātāstrayaḥ / rāgavighāto dveṣavighāto mohavighātaśca / rāgadveṣamohānniśritya bhave pariṣkareṣu vā eṣaṇā / abhāve vighāte sarvadā dāridya duḥkhādibhiḥ kliṣṭā bhavantīti vighātāḥ /

paridāhāstrayaḥ / rāgaparidāho dveṣaparidāho mohaparidāhaśca / rāgadveṣamohasanniśrayeṇa ayoniśo nimittābhiniveśo 'nuvyañjanābhiniveśaśca / tena nimittānuvyañjanābhiniveśena kāyaṃ cittaṃ ca paridahantīti paridāhāḥ //

upāyāsāstrayaḥ / rāgopāyāso dveṣopāyāso mohopāyasaśca / rāgadveṣamohasanniśrayeṇa tatra tatra ratiradhyavasānaṃ ca / tadvipariṇāme śokaparidevanāduḥkhadaurmanasyopāyasaiḥ spṛṣṭā bhavantītyu pāyāsāḥ //

raṇāstrayaḥ / rāgaraṇo dveṣaraṇo moharaṇaśca / rāgadveṣamohasanniśrayeṇa śastrādānadaṇḍādibhiḥ raṇayanti nānāvidhaṃ bhaṇḍanaṃ kalahaṃ kurvantīti rāgādayo raṇā ucyante //

jvarāstrayaḥ / rāgajvaro dveṣajvaro moha jvaraśca / rāgadveṣamohasanniśrayeṇa adharmarāgeṇa mahādahanena paridahanti viṣamalobhena mahādahanena paridahanti mithyādharmeṇa mahādahanena paridahantīti jvarā nāma //

vanasāstrayaḥ / rāgavanaso dveṣavanaso mohavanasaśca / rāgadveṣamohasanniśrayeṇa jātimaraṇamūleṣu saṃskāreṣu saṃyojayanti saṃjanayanti sattvān nānāvidhakāyeṣu pañcagatisaṃsāreṣu abhinirvarttayantīti rāgādayo vanasā ityucyante //

vibandhāstrayaḥ / rāgavibandho dveṣavibandho mohavibandhaśca / rāgadveṣamohasanniśrayeṇa kāyasāpekṣatā vittasāpekṣatā bodhyabhāvaḥ kolāhalaratiḥ parittakuśaladharmalābhe 'pi santoṣaḥ / taiḥ kuśaladharmānna bhāvayantīti vibandhāḥ ucyante / evamādayaḥ kleśārthānāṃ paryāyā apramāṇāḥ //

vipratipattiḥ katamā / rāgaḥ pratighaśca dvau kleśau viṣaye dṛṣṭau ca vipratipannau / (abhidh-s 51) mānaḥ sattveṣu dṛṣṭau ca vipratipannaḥ / satkāyāntagrāhamithyādṛṣṭayo jñeye vipratipannāḥ / dṛṣṭiparāmarśaśīlavrataparāmarśau dṛṣṭau vipratipannau / vicikitsā pratipakṣe vipratipannā / avidyā sarvatra vipratipannā / daśa kleśā duḥkhe samudaye ca vipratipannāḥ / tannidānapadasthānataḥ / punaḥ daśa kleśā nirodhe mārge ca vipratipannāḥ / taistatrotrāsasaṃjananataḥ //

dhātu katamaḥ / pratighaṃ sthāpayitvā tadanye sarve traidhātukapratisaṃyuktāḥ / pratighastu kāmadhātupratisaṃyuktaḥ / api khalu rāgaḥ kāmadhātau sukhasaumanasyopekṣābhi saṃprayujyate / yathā kāmadhātau tathā prathamadvitīyadhyānayoḥ / tṛtīyadhyāne sukhopekṣābhyāṃ saṃprayujyate / tadūrdhvamupekṣayā saṃprayujyate // pratigho duḥkhadaurmanasyosukhopekṣābhiḥ saṃprayujyate // mānaḥ kāmadhātau saumanasyopekṣābhiḥ saṃprayujyate / prathamadvitīyadhyānayo sukhasaumanasyopekṣābhiḥ saṃprayujyate / tṛtīyadhyāne sukhopekṣābhyāṃ saṃprayujyate / tadūrdhvamupekṣayaiva saṃprayujyate // yathā mānastathā satkāyadṛṣṭiḥ antagrāhadṛṣṭiḥ dṛṣṭiparāmarśaḥ śīlavrataparāmarśaśca // mithyādṛṣṭiḥ kāmadhātau daurmanasyasaumanasyopekṣābhiḥ saṃprayujyate / rūpadhātāvārupyadhātau ca yathāveditaṃ saṃprayujyate // vicikitsā kāmadhātau dauramanasyopekṣābhyāṃ saṃprayujyate / rūpadhātāvārūpyadhātau ca yathāveditaṃ saṃprayujyate // avidyā dvividhā / saṃprayuktā asāmānyā ca / sarvakleśasaṃprayogataḥ saṃprayuktā avidyā yathāveditaṃ saṃprayujyate / āsāmānyā avidyā kāmadhātau daurmanasyopekṣābhyāṃ saṃprayujyate / tadūrdhvadhātau yathāveditaṃ saṃprayujyate // kathaṃ sarvakleśā upekṣayā saṃprayujyante / sarvakleśānāmaudāsīnyamāgamyāstagamanatāmupādāya // api khalu rāgaḥ kāmadhātau ṣaḍvijñānakāyikaḥ // yathā rāgastathā pratigho 'vidyā ca // rāgo rūpadhātau caturvijñānakāyikāḥ / ārūpyadhātau manovijñānakāyikaḥ // yathā rāgastathā avidyā // māno dṛṣṭirvicikitsā ca sarvatra manovijñānakāyikāḥ // api khalu rāgaḥ pratigho mānaśca kāmadhātau vastvekadeśapravṛttikāḥ / kāmadhātuvad rūpadhātāvārūpyadhātāvapi śiṣṭāḥ kleśāḥ sarvatra sarvavastu pravṛttikāḥ //

nikāyaḥ katamaḥ / dvau kleśanikāyau / darśanaprahātavyanikāyo bhāvanāprahātavyanikāyaśca / darśanaprahātavyanikāyaḥ punaścaturvidhaḥ / duḥkhadarśanaprahātavyanikāyaḥ samudayadarśanaprahātavyanikāyaḥ / nirodhadarśanaprahātavyanikāyaḥ mārgadarśanaprahātavyanikāyaśca / kāmadhātau duḥkhadarśanaprahātavyā daśa kleśāḥ / duḥkhadarśanaprahātavyavat samudayadarśanaprahātavyāḥ nirodhadarśanaprahātavyā mārgadarśanaprahātavyāśca / rūpadhātau duḥkhādicaturvidhadarśanaprahātavyāḥ pratyekaṃ navakleśāḥ sthāpayitvā pratigham / rūpadhātuvadārūpyadhātāvapi / evaṃ ca darśanaprahātavyakleśanikāyā dvādaśādhikaṃ śataṃ kleśāḥ // kāmadhātau bhāvanā prahātavyāḥ ṣaṭkleśāḥ / sahajā satkāyadṛṣṭiḥ antaprāhadṛṣṭiḥ rāgaḥ pratigho māno 'vidyā ca / rūpadhātau bhāvanāprahātavyāḥ pañca kleśāḥ sthāpayitvā pratigham / rūpadhātuvadārūpyadhātāvapi / evaṃ ca bhāvanāprahātavyanikāyāḥ ṣaṣṭiḥ kleśāḥ //

prahāṇaṃ katamat / tathā paryāyaprahāṇaṃ tena manaskāreṇa prahāṇam / tasmāt pratilambhāt prahāṇam / tathā paryāyaprahāṇaṃ katamat / parijñānataḥ parivarjanataḥ pratipakṣalābhataśca / parijñānaṃ katamat / tannidānavastuparijñānam svabhāvaparijñānam ādīnavaparijñānaṃ ca / parivarjanaṃ katamat / tatkālotpannasyānādānam / pratipakṣalābhaḥ katamaḥ / anutpannasyānutpādata utpannasya varjanato vā pratipakṣa lābhamārgaḥ // tena manaskāreṇa prahāṇam / kīdṛśena manaskāreṇa kiṃ prajahāti / asaṃbhinnālambanena manaskāreṇa sarvadharmā anātmāna iti paśyati / anityākārā iti kleśān prajahāti / anityākāra parikarmataḥ // tasmāt pratilambhāt prahāṇam / kasmāt pratilambhāt prajahāti / nātītāt niruddhataḥ / nānāgatāt anutpannataḥ / na pratyutpannāt asahabhāvataḥ / kevalaṃ kleśadauṣṭhulyapratilambhāt prajahātīti prahāṇam / yathā yathā dauṣṭhulyamutpadyate tathā tathā pratipakṣa utpadyate yathā yathā pratipakṣa utpadyate tathā tathā dauṣṭhulyanirodhaḥ / samaṃ samam / yathā (abhidh-s 53) loke jyotirutpadyate tamaśca nirudhyate / tadvisaṃyogato yadānāgatakleśo 'nutpannadhamaṣu avatiṣṭhate tat prahāṇamucyate //

kleśādhipateyaṃ karma katamat / cetanā karma cetayitvā karma ca / sarvaṃ karmalakṣaṇaṃ nāma // punaḥ karma pañcavidham / upalabdhikarma kāritrakarma vyavasāyakarma pariṇatikarma prāptikarma ca / asmiṃstvarthe yad bhūyasā vyavasāyakarmābhipretam // cetanākarma katamat / puṇyakarma apuṇyakarma āniṃjyakarma ca // cetayitvā karma katamat / kāyakarma vākkarma manaskarma ca / tāni trīṇi kāyavāṅmanaskarmāṇi akuśalāni kuśalāni ca / akuśalāni katamāni daśākuśalakarmapathāḥ / prāṇātipātaḥ adattādānam kāmamithyācāraḥ mṛṣāvādaḥ piśunavāk paruṣavāk saṃbhinnapralāpaḥ abhidyā vyāpādaḥ mithyādṛṣṭiśca / kuśalāni katamāni / daśa kuśalakarmāpathāḥ / prāṇātipātād viratiḥ adattādānādviratiḥ kāmamithyācārādviratiḥ mṛṣāvādādviratiḥ piśunavāco viratiḥ paruṣavāco viratiḥ saṃbhinnapralāpādviratiḥ anabhidhyā avyāpādaḥ samyagdṛṣṭiśca // apica prāṇātipātādīnāṃ yathāyogaṃ pañca lakṣaṇaprabhedāḥ / vastutaḥ āśayataḥ prayogataḥ kleśataḥ niṣṭhāgamanataśca //

yaduktaṃ sūtre cetanākarma / katamāni cetanākarmāṇi parājñaptisaṃcetanīyatākarma paramasaṃjñaptisaṃcetatīyatākarma avijñāyasaṃcetanīyatākarma mūlābhiniveśasacetanīyatākarma viparyāsasaṃcetanīyatākarma ca / teṣu mūlābhiniveśasaṃcetanīyatākarma viparyāsaṃcetana yatā karma ca / teṣu mūlābhiniveśasaṃcetanīyatā karmaviparyāsasaṃcetanīyatākarmabhyāṃ yadi kṛtaṃ bhavatyupacitaṃ ca na nāsya vipākaḥ pratisaṃvedyate / kṛtaṃ samudācārasamutthāpitam / upacitaṃ ca vāsanā samupacitam //

yadūktaṃ sūtre niyatavedanīyaṃ karma iti / katame niyaptāḥ karmakiyāniyamaḥ vipākapatisaṃvedanāniyamaḥ avasthāniyamaśca //

tanna daśānāmakuśalānāṃ karmapathānāṃ vipākaphalaṃ triṣu apāyeṣu / mṛdūmadhyādhimātrāṇāṃ tiryakpretanarakeṣu vipākaḥ / nipyandaphalaṃ pratyekaṃ tadānurūpyeṇa manuṣyeṣūpanannānā mātmabhāvaparigrahayorvipattiḥ / adhipatiphalaṃ pratyekaṃ tadānurūpyeṇaiva vāhyānāṃ bhāvānāṃ vipattiḥ / yathoktaṃ sūtre / daśānāṃ kuśalānāṃ karmapathānāṃ vipākaphalaṃ devamanuṣyamatiṣūpapadyamānānāṃ deveṣu manuṣyeṣu vā vipākaḥ / niṣyandaphalaṃ tadāyataneṣu pratyekaṃ tadānurūpyeṇa ātmābhāvaparigrahayoḥ saṃpattirabhinirvarttate / adhipattiphalaṃ tadāyataneṣu pratyekaṃ tadānurūpyeṇaiva vāhyānāṃ bhāvānāṃ saṃpattirabhinirvarttate /

kuśalānāmakuśalānāṃ ca karmaṇāṃ sugatau durgatau ca vipāko 'bhinirvarttate / taccākṣepakeṇa karmaṇā paripūrakeṇa ca karmaṇā / ākṣepakaṃ karma katamat / yena phala vipāko 'bhinirvarttate / paripūrakaṃ karma katamat / yenopapanna iṣṭāniṣṭaphalaṃ vedayate / yena ekena karmaṇā ekamātmabhavanākṣipati vā anekena karmaṇā ekamātmabhāvamākṣipati vā anekena karmaṇā anekamātmabhāvamākṣipati vā // ekaḥ sattvo 'nekena karmaṇā samanvāgataḥ / tatra vipākaphalavedanāyāḥ kaḥ kramaḥ / kāye yad audārikaṃ pūrvaṃ pacyate cyutikāle pratyupasthitaṃ vā pūrvaṃ bahulīkāratāṃ gataṃ vā atrasamācaritaṃ vā / tadvipākaḥ pūrvaṃ pacyate //

yaduktaṃ sūtre trividhaṃ karma puṇyakarma apuṇya karma āniṃjyakarma ca / puṇyakarma katamat / kāmapratisaṃyuktaṃ kuśalaṃ karma / apuṇyakarma katamat / akuśalaṃ karma / āniṃjyakarma katamat / rūpārūpyapratisaṃyuktaṃ kuśalaṃ karma // yaduktaṃ sūtre avidyālambanāḥ saṃskārāḥ puṇyāniṃjyā apuṇyāniṃjyāśceti / katame (abhidh-s 55) puṇyāniṃjyā avidyālambanāḥ saṃskārā utpadyante / dvividhaḥ saṃmūḍhaḥ / phalavipākasaṃmūḍhaḥ tattvārthasaṃmūḍhaśca / phalavipākasaṃmūḍhasyāpuṇyāḥ saṃskārāḥ / tattvārthasaṃmūḍhasya puṇyāniṃjyāḥ saṃskārāḥ /

prāṇātipātasya karmapathasya lobhadveṣamohaiḥ prayogaḥ / dveṣeṇaiva niṣṭhā / prāṇātipātavat paruṣavāgavyāpādayorapi karmapathayoḥ / adattādānasya karmapathasya lobhadveṣamohaiḥ prayogaḥ / lobhenaiva niṣṭhā / adattādānavat kāmamithyācārābhidhyayoḥ karmapathayoḥ / mṛṣāvādasya karmapathasya lobhadveṣamohaiḥ prayogaḥ / trayāṇāmanyatamena niṣṭhā / mṛṣāvādavat saṃbhinnapralāpapiśunavācoḥ karmapathayoḥ / mithyādṛṣṭeḥ karmapathasya rāgadveṣamohaiḥ prayogaḥ / mohenaiva niṣṭhā /

yaduktaṃ sūtre sādhāraṇaṃ karma asādhāraṇaṃ karma valavatkarma durvalaṃ karma ca / sādhāraṇaṃ karma katamat / yatkarma bhājanaloke nānāvidhaṃ vikalpaṃ karoti // asādhāraṇaṃ karma katamat / yatkarma sattvaloke nānavidhaṃ vikalpaṃ karoti // api ca sattvānāmanyonyādhipateyaṃ karmāpi / yena karmabalena sattvānāmanyonyādhipatipratyayaḥ proktaḥ / teṣāmanyonyādhipatibalatastadapyucyate sādhāraṇaṃ karma / yataḥ sūtre uktam / yathā sattvānāmānyaiḥ sattvaiḥ saha anyonyaṃ darśanādikaṃ nopabhogo nopalabdhiḥ / balavatkarma katamat / pratipakṣabalavatpugdalasya saṃcetanīyamakuśalaṃ karma / pratipakṣavalaviskāmbhaṇena vedanīyanarakakarmapravṛtteḥ dṛṣṭadharmavedanāyāḥ pariniṣpādanaṃ dṛṣṭadharmavedanīyanarakakarmapravṛtteranutpādaḥ / yena tatkarma balavadityucyate / prātipakṣikakarmabalavataḥ sarvaṃ saṃcetanīyaṃ kuśalaṃ karma balavadityucyate / tatkarma niśrityoktaṃ bhagavatā mamāryaśrāvakā apramāṇavaipulyakarmaṇi cittaṃ kuśalaṃ paribhāvayanti abhisaṃskṛte sapramāṇe karmaṇi nākṣipanti nāvasthāpayanti na parihāpayanti tatsaṃkhyāte / yadapi pratipakṣadurbalapugdalasya saṃcetanīyamakuśalaṃ karma tadapi kuśalātkarmaṇo (abhidh-s 56) balavadityucyate / yat punaḥ saṃcetanīyaṃ karma niyatavipākamaprahīṇamaparijñātaṃ tad balavat karma ityucyate / tanmanasi nidhāyoktaṃ sarvaṃ ca kuśalākuśalaṃ karma niyatavipākamāryamārgeṇa prahīṇaṃ balavat karma ityucyate / yadapi kāmapratisaṃyuktamakuśalaṃ karma yadapi pūrvamabhyastaṃ yadapi padasthaṃ yadapyasādhyamabhisaṃskṛtaṃ karma aparinirvāṇadharmataḥ tadapi prakṛtyā balavat karma ityucyate / kṣetrato 'pi cittābhisaṃskārato 'pi balavat karma veditavyam / punarnavabhirākārairbalavat karma veditavyam / tadyathā kṣetrataḥ vastutaḥ svabhāvataḥ āśrayataḥ manasikārataḥ āśayataḥ sahāyataḥ bahulīkārataḥ bāhujanyataśca // tadviparyeṇa durbalaṃ karma //

bhagavatoktaṃ ya evaṃ vadedyathāyaṃ puruṣapugdalaḥ karma karotyupacinoti tathā tathā vipākaṃ pratisaṃvedayata ityevaṃ sati brahmacaryabhāso na bhavatyavakāśaśca na prajñāyate samyag duḥkhakṣayāya duḥkhasyāntakriyāyai / yastvevaṃ vadedyathāyaṃ puruṣapugdalo yathāvedanīyaṃ karma karotyupacinoti tathā tathā yathāvedanīyaṃ vipākaṃ pratisaṃvedayata ityevaṃ sati brahmacaryabhāso bhavatyavakāśaśca prajñāyate samyag duḥkhakṣayāya duḥkhasyāntakriyāyai / iti yaduktaṃ sūtre tatra ko 'bhisaṃdhiḥ / tatra buddhā manasyevaṃ mithyāvacanaṃ pratiṣeddhuṃ kāmayante / yat sukhasahagatasya karmaṇaḥ sukhasahagata eva vipāko 'bhinirvarttate duḥkhasahagatasya karmaṇo duḥkhasahagata eva vipāko 'bhinirvarttate aduḥkhāsukhasahagatasya karmaṇastatsahagata eva vipāko 'bhinirvarttate / ityevamuktam / samyagvacanaṃ tvevamanumanyate / sukhasahagatasya karmaṇaḥ sukhavedanīyasya sukhavipāko 'nujñāyate duḥkhavedanīyasya duḥkhavipāko 'nujñāyate aduḥkhāsukhavedanīyasyāduḥkhāsukhavipāko 'nujñāyate / duḥkhasahagatasya karmaṇaḥ sukhavedanīyasya sukhavipāko 'nujñāyate duḥkhavedanīyasya duḥkhavipāko 'nujñāyate aduḥkhāsukhavedanīyasyāduḥkhāsukhavipāko 'nujñāyate / aduḥkhāsukhasahagatasya karmaṇaḥ sukhavedanīyasya (abhidh-s 57) sukhavipāko 'nujñāyate duḥkhavedanīyasya duḥkhavipāko 'nujñāyate aduḥkhāsukhavedanīyasyāduḥkhāsukhavipāko 'nujñāyate / eṣo 'bhisandhiḥ tatra sūtre /

api khalu karmaprabhedastrividhaḥ / saṃvarakarma asaṃvarakarma naivasaṃvaranāsaṃvarakarma ca / saṃvarakarma katamat / prātimokṣasaṃvarasaṃgṛhītaṃ karma dhyānasaṃvarasaṃgṛhītaṃ karma anāsravasaṃvarasaṃgṛhītaṃ karma ca // prātimokṣasaṃvarasaṃgṛhītaṃ karma katamat / sapta saṃghopapannānāṃ saṃvarāḥ / bhikṣusaṃvaraḥ bhikṣuṇīsaṃvaraḥ śikṣamāṇavasaṃvaraḥ śrāmaṇerasaṃvaraḥ śrāmaṇerī saṃvaraḥ upāsakasaṃvaraḥ upāsikāsaṃvaraḥ upavāsasaṃvaraśca // katamaṃ pugdalamadhikṛtya pravrajitasaṃvaro vyavasthāpitaḥ / duścaritavivekacaritaṃ kāmavivekacaritaṃ pugdalamadhikṛtya / kaṃ pugdalamadhikṛtya upāsakopāsikāsaṃvaro vyavasthāpitaḥ / duścaritavivekacaritamadhikṛtya no tu kāmavivekacaritaṃ pugdalam // kaṃ pugdalamadhikṛtyopavāsasaṃvaro vyavasthāpitaḥ / naiva duścaritavivekacaritaṃ na kāmavivekacaritaṃ pugdalamadhikṛtya // upāsakānāmekatyānāṃ śikṣāsyānīyānāṃ śikṣasamavāgama ityucyate / upāsakasaṃvaro 'samanvāgama ityucyate / uktaḥ samanvāgamaḥ śīlavipattirapyucyate / yathā ṣaṇḍapaṇḍakānām / teṣā mupāsakasaṃvaraḥ pratiṣidhyate na vā / teṣāmupāsakasaṃvaro na pratiṣidhyate / kevalaṃ teṣāmupāsakatvaṃ pratiṣidhyate / bhikṣubhikṣuṇīnāmubhayapravrajitānāṃ saṃghasya pakṣasya saṃsevopāsanāyogyatvāt / paṇḍakaḥ punaḥ pañcavidhaḥ / jātipaṇḍakaḥ īrṣyāpaṇḍakaḥ pakṣapaṇḍakaḥ āsecanakapaṇḍakaḥ āpatpaṇḍakaśca //

dhyānasaṃvarasaṃgṛhitaṃ karma katamat / dauḥśīlyasamutthāpakānāṃ kleśānāṃ vījopaghāte sati kāmebhyo vītarāgasya yā viratiḥ / prathamadhyānavītarāgasya yā viratiḥ / dvitīyadhyanavītarāgasya yā viratiḥ / tṛtīyadhyānavītarāgasya yā viratiḥ / socyate dhyānasaṃvarasaṃgṛhītaṃ kāyavākkarma /

anāsravasaṃvarasaṃgṛhītaṃ karma katamat / satyadarśanena anāsravamanaskārabalena pratilabdhā anāsravā viratiḥ / socyate anāsravasaṃvarasaṃgṛhītaṃ karma //

asaṃvarakarma katamat / abhijanmato vā tatkarmasamādānato vā tatkarmādhyācāraniścayaḥ asaṃvara ityucyate / te punarasaṃvarāḥ katame / aurabhrikāḥ kaukkṛṭikāḥ śaukarikāḥ śākunikāḥ mātsyikāḥ lubdhakāḥ vāgurikāḥ corāḥ ghātakāḥ govaṃdhakāḥ nāgavaṃdhakāḥ māṇḍalikāḥ nāgamaṇḍalikāḥ kārāgārikāḥ sūcakāḥ upaghātakāḥ prabhṛtayaḥ /

naivasaṃvaranāsaṃvara saṃgṛhītaṃ karma katamat / naivasaṃvaranāsaṃvaravihāraḥ kuśalākuśalaṃ karma //

punaḥ karmaprabhedastrividhaḥ / sukhavedanīyaṃ karma duḥkhavedanīyaṃ karma aduḥkhāsukhavedanīyaṃ karma ca // sukhavedanīyaṃ karma katamat / kāmāvacarāt tṛtīyadhyānaṃ yāvad yat kuśalaṃ karma // duḥkhavedanīyaṃ karma katamat / akuśalaṃ karma // aduḥkhāsukhavedanīyaṃ karma katamat / tṛtīyadhyānādūrdhvaṃ yat kuśalaṃ karma /

karmaprabhedaḥ punastrividhaḥ / dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma upapadyavedanīyaṃ karma aparaparyāyavedanīyaṃ karma ca // dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma katamat / tatkarma dṛṣṭe dharme yasya vipāko vipacyate / tacca maitrīsamāpatteruccalitasyaṃ parihāṇiṃ vṛddhiṃ vā kurvataḥ dṛṣṭe dharme vipāko labhyate // yathā maitrīsamāpatteruccalitasya tathā araṇasamāpatteruccalitasya niurodhasamāpatteruccalitasya strotāpattiphalāduccalitasya arhattvaphalāduccalitasya ca / buddhapramukhe saṃghe kuśalamakuśalaṃ ca kurvataḥ dṛṣṭe dharme vipāko labhyate // anyeṣāṃ tīvrāśayaprayogeṇa kuśalākuśalakarmapratipannānāmapi dṛṣṭe dharme vipāko labhyate // upapadyavedanīyaṃ karma katamat / tatkarma anantare janmani yasya vipāko vipacyate / (abhidh-s 59) tadyathā paṃcanāntaryakarmāṇi / api ca yānyanyāni kuśalākuśalāni karmāṇi yeṣāmanantare janmani vipāko vipacyate tatsarvamucyate upapadyavedanīyaṃ karma // aparaparyāyavedanīyaṃ karma katamat / tatkarma yasyānantarajanmano 'paraparyāyeṣu vipāko vipacyate / taducyate 'paraparyāyavedanīyaṃ karma /

punaḥ karmaprabhedaścaturvidhaḥ / kṛṣṇaṃ kṛṣṇavipākaṃ karma śuklaṃ śuklavipākaṃ karma kṛṣṇaśuklaṃ kṛṣṇaśuklavipākaṃ karma akṛṣṇaśuklāvipākaṃ vyāmiśraṃ karma // kṛṣṇaṃ kṛṣṇavipākaṃ karma katamat / akuśalaṃ karma // śuklaṃ śuklavipākaṃ karma katamat / traidhātukaṃ kuśalaṃ karma // kṛṣṇaśuklaṃ kṛṣṇaśuklavipākaṃ karma katamat / kāmapratisaṃyuktaṃ karma yat karma vā āśayataḥ prayogato vā śuklaṃ yat karma vā prayogataḥ kṛṣṇamāśayataḥ śuklam // akṛṣṇaśuklāvipākaṃ vyāmiśraṃ karma katamat / prayogānantaryamārge 'nāsravaṃ karma aviśeṣeṇa ca sarvasyānāsravakarmaṇaḥ paripanthamānukūlyasvabhāvamadhikṛtya vaṃkadoṣakaṣāyāṇāṃ śauceyānāṃ mauneyānāṃ ca karmaṇāṃ yathākramaṃ vyavasthānaṃ veditavyam / tathā ca dānāni śauceyāni karmāṇi / dānakarma katamat / nidānataḥ utthānataḥ pradeśataḥ svabhāvataśca dānakarma vikalpyate / nidānam alobho 'dveṣo 'mohaśca kuśalamūlāni // utthānaṃ tānyeva cetanāsahagatāni // pradeśo deyāni vastūni // svabhāvo dānasaṃpattikāle kāyavāṅmanaskarmāṇi // dānasaṃpat katamā / abhīkṣṇadānataḥ apakṣapātadānataḥ icchāparipūraṇadānataśca dānasaṃpad veditavyā / api ca aniśritadānataḥ mahāśucidānataḥ parama prahṛṣṭadānataḥ abhikṣṇadānataḥ kṣetrabhājanadānataḥ navapurāṇasaṃvibhāgadānataśca dānasaṃpad veditavyā // deyasaṃpat katamā / anabhidutadeyavastutaḥ aparāpakṛtadeyavastutaḥ akuthitavimaladeyavastutaḥ śucideyavastutaḥ dharmārjitadeyavastutaśca deyasaṃpad veditavyā //

tathācoktaṃ sūtre śīlasamanvāgataḥ prātimokṣasaṃvarasaṃvṛta ācāragocarasaṃpanno 'ṇumātreṣvavadyeṣu mahābhayadarśī śikṣate śikṣāpadeṣu iti // kathaṃ śīlasamanvāgato bhavati / viśuddhaśīlanupkṣaṇopapannataḥ // kathaṃ prātimokṣasaṃvarasaṃvṛto bhavati / nairyāṇikaśīlasaṃdhāraṇataḥ // kathamācāragocarasaṃpanno bhavati / viśuddhaśīlasahabhāvato 'garhitānām // kathamaṇumātreṣvavadyeṣu mahābhayadarśī bhavati // tīvreṇa gauraveṇa śīlaśikṣaṇataḥ // kathaṃ śikṣate śikṣāpadeṣu / śikṣāśīlānāṃ śikṣaṇataḥ //

ataḥ paraṃ śīlamārabhya yad buddhena sūtreṣu nirdṛṣṭaṃ kāyena saṃvṛto bhavatītyevamādi // kathamucyate kāyena vācā saṃvṛto bhavati / saṃprajanyaparigṛhītataḥ // kathaṃ kāyavāksaṃpattyā saṃpanno bhavati / āpattyanāpattidānataḥ // kathaṃ pariśuddhakāyavāksamudācāro bhavati / avipratisārādīnāṃ krameṇa saṃpratipattyā yāvat samādhilābhasanniśraya taḥ // kathaṃ kuśalakāyavāksamudācāro bhavati / kliṣṭavitarkavyavatīrṇataḥ // kathamanavadyakāyavāksamudācāro bhavati / mithyāpraṇidhiparivarjanena brahmacaryabhāvanātaḥ // kathamavyāvadhyakāyavāksamudācāro bhavati / pareṣāmanavajñayā sukhasaṃvāsataḥ / kathamānulomikāyavāksamudācāro bhavati / nirvāṇaprāptyanukūlataḥ / katha manucchavikakāyavāksamudācāro bhavati / kuśalasya cchādanato 'kuśalasya prakāśanataśca // kathamaupayikakāyavāksamudācāro bhavati / sabrahmacaryagrahaṇaśīlataḥ // kathaṃ pratirūpakāyavāksamudācāro bhavati / guruṣu gurusthānīyeṣu cānihitamānataḥ // kathaṃ pradakṣiṇakāyāyavāksamudācāro bhavati / avavāde pradakṣiṇaprāhitataḥ // kathamataptakāyavāksamudācāro bhavati / kaṣṭapohīnādhimukti vivarjitataḥ // kathamatanutāpyakāyavāksamudācāro bhavati / samutsṛṣṭabhogakarmāntāvipratisāritaḥ / kathamavipratisārikāyavāksamudācāro bhavati / alpamātreṇāsaṃtuṣṭāvipratisāritayā //

yaduktaṃ bhagavatā yathā sattvāḥ / karmasvakā karmadāyādāḥ karmayonīyāḥ karmapratisaraṇāḥ karma sarvān sattvān vibhajati uccanīcatayā hīnapraṇītatayā (abhidh-s 61) iti // kathaṃ sattvāḥ karmasvakā bhavanti / svayaṃkṛtakarmanipākapratisaṃvedanātāmupādaya // kathaṃ karmadāyādā bhavanti / svayaṃ kṛtakarmavipākapratisaṃvedanatāyāṃ kuśalākuśalānāṃ karmaṇāmanyonyadāyādatāmupādāya // kathaṃ karmayonīyā bhavanti / sattvānāṃ mahetuviṣamahetuvivarjitayonitāmupādāya // kathaṃ karmapratisaraṇā bhavanti / pratipakṣakarmaviśiṣṭakarmabandhanāśrayatāmupādāya // kathaṃ karmaṇā sattvo uccanīcā bhavanti / yat karmaṇā sugatau durgatau vātmabhāvaprabhedaṃ labhante // kathaṃ hīnapraṇītā bhavanti / yat sattvā guṇadoṣaprabhedena samanvāgatā bhavanti //

yaduktaṃ bhagavatā sattvānāṃ karmavipāko 'cintya iti / tatra kathaṃ karmavipākaścintyaḥ kathaṃ karmavipāko 'cintyaḥ / kuśalasya karmaṇo devamanuṣyagatisviṣṭa vipākalā bhaścintyaḥ / akuśalasya karmaṇo hīnāsu tisṛṣu durgatiṣu aniṣṭavipākalābhaścintyaḥ / ayaṃ cintyaḥ // yena karmaṇā sattvānāmātmabhāvavipākavaicitryamabhunirvarttate so 'cintyaḥ / tadeva kuśalākuśalaṃ karmasthānavastuhetuvipākaprakārādiprabhederacintyam / vividhavāhyavastuvaicitryābhinirvarttakaṃ karmācintyam / maṇimantraupadhimuṣṭiyogapratisaṃyuktaṃ karmācintyam / yogināṃ prabhāvakarmacintyuam / bodhisattvānāṃ vaśitābhiḥ kriyamāṇaṃ karmā citnyam / tadyathā āyurvaśitayā cittavaśitayā pariṣkāravaśitayā karmavaśitayā upapattivaśitayā adhimuktivaśitayā praṇidhānavaśitayā ṛddhivaśitayā jñānavaśitayā dharmavaśitayā / evaṃ ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāmevamādibhirvaśitābhiryatkarma kriyate tadacintyam / sarveṣāṃ buddhānāṃ vuddhakṛtyānuṣṭhānaṃ karmācintyam //

tathā ca samudayasatyaṃ samāsato lakṣaṇaprabhedena caturvidham / hetulakṣaṇaṃ samudayalakṣaṇaṃ prabhavalakṣaṇaṃ pratyalakṣaṇaṃ ca / hetulakṣaṇaṃ katamat / punarbhavavāsanāyā āhārakaṃ kāraṇaṃ heturiti hetulakṣaṇaṃ veditavyam // samudayalakṣaṇaṃ katamat / teṣāṃ teṣāmupacitavāsanānāṃ sattvānāṃ tasmiṃstasmin sattvanikāye udayasya kāraṇamiti (abhidh-s 62) samudayalakṣaṇaṃ veditavyam // prabhuvalakṣaṇaṃ katamat / pratyātmaṃ santānānāṃ sarvaprakāraprakarṣodbhavasya kāraṇamiti prabhavalakṣaṇaṃ veditavyam // pratyalakṣaṇaṃ katamat / sattvānāṣānpaprāptyatyayakāraṇamiti pratyayakāraṇaṃ veditavyam //

(atha viniścaye satyaparicchede prathame tṛtīyo bhāgaḥ) /

nirodhasatyaṃ katamat / lakṣaṇataḥ gāmbhīryataḥ saṃvṛtitaḥ paramārthataḥ aparipūritaḥ paripūritaḥ niralaṃkārataḥ sālaṃkārataḥ śeṣataḥ aśeṣataḥ agrataḥ paryāyataśca nirodhasatyaṃ veditavyam //

lakṣaṇataḥ katamat / tathatāyāmārya mārge kleśānāmanutpādo yo nirodhāśrayo nirodhako nirodhasvabhāvo vā // tannirodhasatyalakṣaṇam // yaduktaṃ bhagavatā cakṣuḥ śrotre ghrāṇajivhākāyāḥ / manaśca teṣu āyataneṣu nāmarūpayorātyantikanirodho na śeṣaḥ iti / yaccoktaṃ tadāyatanaṃ veditavyaṃ yathā cakṣuśca nirudhyate rūpasaṃjñā ca virajyate yāvat manaśca nirudhyate dharmasaṃjñā ca virajyate iti / anena nayena ālambanānāṃ prāpaṇaṃ tathatāyāmālambanādūrdhvaṃ sāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ nirodhaḥ / tannirodhasatya lakṣaṇam //

gāmbhīryataḥ katamat / yat teṣāṃ saṃskārāṇāmuparamānnirodhaḥ / tathoparamāt teṣāṃ saṃskārāṇāṃ nirodho nānyo vācyaḥ nānanyo vācyaḥ nāpyanyo nāpyananyo vācyaḥ na naivānyo nānanyo vācyaḥ // kutaḥ / niṣprapañcataḥ / asmiṃstvarthe prapañcotpattiḥ na saṃcintyā na mārgeṇa na nyāyena na kuśalaprayogeṇa cintyā iti / yaduktaṃ bhagavatā teṣāṃ ṣaṇṇāṃ spraṣṭāvyayatanānāṃ kṣayo virāgo nirodho vyupaśamo 'staṃgama ityevamādi / syādanyaḥ syādananyaḥ syādanyo 'pi nānyo 'pi (abhidh-s 63) syānnaivānyo nānanyo 'pi iti niṣprapañca prapañca utpadyate // yāvat ṣaḍāyatanāni tāvat prapañcāḥ // yadā ṣaḍāyatanānāṃ nirodhaśchedaḥ tadā prapañcānāṃ viratiḥ //

saṃvṛtitaḥ katamat / laukikamārgairvījanigraheṇa yo nirodho labhyate / ato bhagavatā tadāṃśikanirvāṇamityucyate // paramārthataḥ katamat / āryaprajñayā bījanirmūlanena yo nirodho labhyate // aparipūritaḥ katamat / śaikṣāṇāṃ strotāpannaphalasaṃgraheṇa vā sakṛdāgamiphalasaṃgraheṇa vā anāgāmiphalasaṃgraheṇa vā yo nirodhaḥ // paripūritaḥ katamat / aśaikṣyāṇāmarhattvaphalasaṃgraheṇa yo nirodhaḥ // niralaṃkārataḥ katamat / prajñāvimuktānāmarhatāṃ yo nirodhaḥ // sālaṃkārataḥ katamat / ubhayabhāga vimuktānāṃ traividyānāṃ ṣaḍabhijñānāmarhatāṃ yo nirodhaḥ // śeṣataḥ katamat / sopadhiśeṣo yo nirodhaḥ // aśeṣataḥ katamat / nirupadhiśeṣo yo nirodhaḥ // agrataḥ katamat / buddhānāṃ bodhisattvānāmapratiṣṭhitanirvāṇasaṃgraheṇa yo nirodhaḥ / sparśavihāriṇāṃ sarveṣāṃ sattvānāṃ hitasukhādhiṣṭhānataḥ //

paryāyataḥ katamat / aśeṣaprahāṇaṃ pratiniḥsargaḥ vyantībhāvaḥ kṣayo virāgo nirodho vyupaśamo 'staṃgama ityevamādi // kimupādāyocyate aśeṣaprahāṇam / pariśiṣṭāni padānyupādāya // kimupādāyocyate pratiniḥsargaḥ / paryavasthānapratiniḥsaraṇatāmupādāya // kimupādāyocyate kṣayaḥ / darśanamārgeṇa pratipakṣavisaṃyogalābhatā mupādāya // kimupādāyocyate virāgaḥ / bhāvanāmārgeṇa pratipakṣavisaṃyogalābhatāmupādāya // kimupādāyocyate nirodhaḥ / āyatyāṃ tatphaladuḥkhānutpattitāmupādāya // kimupādāyocyate vyupaśamaḥ / dṛṣṭe dharme tatphalacettaduḥkhāsamudācāratāmupādāya // kimupādāyocyate 'staṃgamaḥ / sopadhiśeṣa nirodhatāmupādāya //

kimupādāya sa nirodhaḥ punarasaṃskṛtamityucyate / lakṣaṇatrayavirahatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punardurdarśa ityucyate / carmacakṣuṣo divyacakṣuṣaśca (abhidh-s 64) gocarātikamaṇatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punaracalamityucyate / matiṣu saṃcārabirahamāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punaramata mityucyate / tṛṣṇātrayavirahatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punaramṛtamityucyate / skandhamāravirahatāmupādāya // kimuipādāya sa nirodhaḥ punaranāsravamityucyate / sarva kleśamāravirahatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punarlayanamityucyate / anavadyaprītisukhasaṃniśrayatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punardvīpamityucyate / traidhātukaparicchedatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punastrāṇamityucyate / sarvamahāduḥkhopadravāpagamatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punaḥ śaraṇamityucyate / āśayaprayogayoravandhyapadasthānatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punaḥ parāyaṇamityucyate / sarvasya paramāryatvasyāgamanapadasthāṇatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punaracyutamityucyate / jātivirahatāmupādāya // kimupādāya sa nirodha punarnirvāramityucyate / sarvakleśasantāpavirahatāṃ sarvecchālābhaduḥkhamahāsantāpavirahatāṃ copādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punarniṣpadāridāhamiotyute / sarva śokaparidevanāduḥkhadaurmanasya vikṣepavirahatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punaḥ kṣemamityucyate / hiṃsā bhayarahitavihārapadasthānatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punaḥ śivamityucyate / lābhavastupadasthāna tāmupādāya //

kimupādāya sa nirodhaḥ punaḥ sauvarṇikamityucyate paramārthasukhādhiṣṭhānatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punaḥ svastyayanamityucyate / tatsukhaprayogaprāptipadasthānatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punarogyamityucyate / sarvāvaraṇaro gavirahatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punarārnijyamityucyate / sarvavikṣepavirahatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punarnirvāṇamityucyate / animittaśāntamahā sukhavihārapadasthānatāmupādāya / kimupādāya sa nirodhaḥ punarajātamityucyate / pratisaṃdhyupapattivirahatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punarabhūtamityucyate / taduttarakālotpattivirahatāmupādāya // (abhidh-s 65) kimupādāya sa nirodhaḥ punaraskṛtamityucyate / pūrvāntakarmakleśabalavadā vedhavirahatāmupādāya // kimupādāya sa nirodhaḥ punarasaṃskṛtamityucyate / vartamānakarma kleśānabhisaṃskāra padasthānatāmupādāya / kimupādāya sa nirodhaḥ punaranutpannamityucyate / anāgatasantatyutpādavirahatāmupādāya //

tathā nirodhasatyasya samāsataścatvāro lakṣaṇaprabhedāḥ / nirodhalakṣaṇaṃ śāntalakṣaṇaṃ praṇītalakṣaṇaṃ niḥsaraṇalakṣaṇaṃ ca / kimupādāya nirodhalakṣaṇam / kleśavisaṃyogatāmupādāya // kimupādāya śāntalakṣaṇam / duḥkhavisaṃyogatāmupādāya / kimupādāya praṇītalakṣaṇam / sukhaśucyadhiṣṭhānatāmupādāya // kimupādāya niḥsaraṇalakṣaṇam / nityahitādhiṣṭhānatāmupādāya //

(atha viniścaye satyaparicchede prathame caturtho bhāgaḥ)

mārgasatyaṃ katamat / yena duḥkhaṃ parijānīte samudayaṃ prajahāti nirodhaṃ sākṣātkaroti mārgaṃ bhāvayati / etat saṃkṣepeṇa mārgasatyalakṣaṇamityucyate // punaḥ mārgaḥ pañcavidhaḥ / saṃbhāramārgaḥ prayogamārgaḥ darśanamārga bhāvanāmārgaḥ niṣṭhāmārgaśca /

saṃbhāramārgaḥ katamaḥ / pṛthagjanānāṃ śīlam indriyadvārarakṣā bhojane mātrājñatā prathamarātrau taduttararātriṣu vā nityamamiddhaṃ vīryabhāvanā śamathavipaśyanā saṃprajanyavihāraśca // yadvā punaranyadaupaniṣadaṃ kuśalam śrutamayī prajñā cintāmayī prajñā bhāvanāmayī prajñā // tadbhāvanayā abhisamayavimokṣasthānabhājanāṃ pratilabhate /

prayogamārgaḥ katamaḥ / yaḥ saṃbhāramārgaḥ sa prayogamārgaḥ / yastu prayogamārgaḥ sana saṃbhāramārgaḥ / saṃbhāramārgopacitāni nirvedhabhāgīyāni kuśalamūlāni ūṣmagataḥ mūrdhānaḥ satyānukūlakṣānti laukikāgradharmaśca // ūṣmagataṃ katamat / pratyātmaṃ satye pvālokalabdhaḥ samādhiḥ prajñā saṃyogaśca // mūrdhānaṃ katamat / pratyātmaṃ satyeṣvālokavṛddhaḥ samādhiḥ prajñā saṃyogaśca // satyānukūlakṣāntiḥ katamā / pratyātmaṃ satyeṣvekadeśapraviṣṭānusṛtaḥ (abhidh-s 66) samādhiḥ prajñā saṃyogaśca // laukikāgradharmaḥ katamaḥ / pratyātmaṃ satyeṣvānantaryacittasamādhiḥ prajñā saṃyogaśca //

darśanamārgaḥ katamaḥ / samāsato laukikā gradharmānantaramanupalambhaḥ samādhiḥ prajñā saṃyogaśca // samasamālambyālambanajñāmapi tat / pratyātmamapanītasattvasaṃketadharmasaṃketasarvato 'panītobhayasaṃketālambanadharmajñānamapi tat //

prabhedaśaḥ śunardarśanamārgo laukikāgradharmānantaraṃ duḥkhe dharmajñānakṣāntiḥ, duḥkhe dharmajñānaṃ duḥkhe 'nvayajñānakṣāntiḥ duḥkhe 'nvayajñānaṃ samudaye dharmajñānakṣāntiḥ samudaye dharmajñānaṃ samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ samudaye 'nvayajñānaṃ nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ nirodhe dharmajñānaṃ nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ nirodhe 'nvayajñānaṃ mārge dharmajñānakṣāntiṃ mārge dharmajñānaṃ mārge 'nvayajñānakṣāntiḥ mārge 'nvayajñānam // evaṃca ṣoḍaśa jñānakṣāntibhirdarśanamārgaprabhedāḥ //

dukhaṃ katamat / duḥkhasatyam // duḥkhe dharmaḥ katamaḥ / duḥkhasatyādhipateyaḥ śāsanadharmaḥ // dharmajñānaṃ katamat / prayogamārge satyādhipateyaṃ dharmavicāraṇājñānam // jñānakṣāntiḥ katamā / pūrvādhipatibalavicāraṇāmupādāya pratyātmaṃ duḥkhasatye pratyakṣānubhāvinī anāsravā prajñā / yayā prajñāyā duḥkhadarśanaprahātavyān sarvakleśān prajahāti / tasmāducyate duḥkhe dharmajñānakṣāntiriti // duḥkhe dharmajñānaṃ katamat / kṣāntyanantaraṃ yena jñānena pūrvoktebhyaḥ kleśebhyo vimuktiṃ sākṣātkaroti / tasmāducyate duḥkhe dharmajñānamiti / duḥkhe anvayajñānakṣāntiḥ katamā / duḥkhe dharmajñānakṣāntyāṃ duḥkhe dharmajñāne ca pratyātmaṃ pratyakṣānubhāvinī anāsravā prajñā utpadyate yaduttaramanvaya eṣa āryadharmāṇām / tasmāducyate duḥkhe anvayajñānakṣāntiḥ // duḥkhe anvayajñānaṃ katamat / tadanantaramanāsravaṃ jñānamutpadyate / yena jñānena duḥkhe anvayajñānakṣāntimupadhārayati / tad duḥkhe 'nvayajñānamityucyate // tadvadanyeṣu satyeṣu yathāyogyam /

kṣāntirjñānakṣayo jñeyaḥ / tatra avasthāyāṃ dharmakṣāntijñānaiḥ grāhyāvanoghaḥ / anvayakṣāntijñānairgrāhakāvabodhaḥ / api ca eṣu sarveṣu kṣāntijñāneṣu animittaprekṣāvihārī veditavyaḥ // ime ṣoḍaśa cittakṣaṇā darśanamārga ākhyātaḥ // jñeye jñānotpattiparisamāptirekaścittalakṣaṇo veditavyaḥ //

sarvaṃ hi mārgasatyaṃ caturbhiḥ prakārairanugantavyam / vyavasthānataḥ vikalpanataḥ anubhavataḥ paripūritaśca / vyavasthānataḥ katamat / yathāsvamadhigamaniṣṭhāprāptāḥ śrāvakādayaḥ / tatpṛṣṭhalabdhena jñānena prāpaṇanimittapramāṇaiḥ nāmapadavyañjanakāyaiḥ mārgasatyaṃ vyavasthāpayanti / vikalpanataḥ katamat / abhisamayaprayuktā laukikena jñānena yathāvyavasthānaṃ vikalpoyanto yadabhyasyanti // anubhavataḥ katamat / tathābhyasyanto mayā (?yadā)dito darśanamārgākhyāṃ lokottarāṃ niṣprapañcāvasthāṃ pratyātmamanubhavati // paripūritaḥ katamat / tadūrdhvaṃ yāmāśrayaparivṛttiṃ paripūrya yāvadadhigamaniṣṭhāṃ prāpnuvanti / tena punaradhigamaniṣṭhāprāptāstatpṛṣṭhalabdhena jñānena nāmapadavyañjanakāyaiḥ mārgasatyaṃ vyavasthāpayanti //

yaduktaṃ sūtre virajño vītamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurūdapādi iti / taddarśanamārgamadhikṛtyoktam / tatra dharmakṣāntibhirvirajaḥ dharmajñānairvītamalam parijñayā prahāṇena mārgaśuddhilābhena ca //

yaduktaṃ sūtre dṛṣṭadharmā prāptadharmā viditadharmā paryavagāḍhadharmā sarvaiḥ tīrṇakāṃkṣaḥ tīrṇavicikitsaḥ aparapratyayaḥ śāstuḥ śāsano 'nanyaneyaḥ dharmeṣu vaiśāradyaprāpta iti tadapi darśanamārgamadhikṛtyoktam / dṛṣṭadharmā dharmakṣāntibhiḥ / prāptadharmā dharmajñānaiḥ / viditadharmā anvayakṣāntibhiḥ / paryavagāḍhadharmā anvayajñānaiḥ / sarvaiḥ tīrṇakāṃkṣaḥ svādhigame kṣāntijñānaiḥ kāṃkṣābhāvena / tīrṇavicikitsaḥ parādhigame tadavasthasya vimatyabhāvena / aparapratyayaḥ mārgabhāvanāyāṃ na parataḥ svayaṃ kuśalāvarjanena / śāstuḥ śāsane 'nanyaneyaḥ buddhaśāsane (abhidh-s 68) 'nyatīrthyairaneyatāmupādāya / dharmeṣu vaiśāradyaprāptaḥ adhigamanāramya paripraśnadharmeṣu alīnacittatāmupādāya /

bhāvanāmārgaḥ katamaḥ / darśanamārgādūrdhvaṃ laukiko mārgo lokottaramārgaḥ mṛdumārgo madhyamārgo 'dhimātro mārgaḥ prayogamārgaḥ ānantaryamārgaḥ vimuktimārgaḥ viśeṣamārgaśca //

laukiko mārgaḥ katamaḥ / laukikaṃ prathamaṃ dhyānaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ dhyānamākāśānattyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanamākiñcatyāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ ca // ta ete dhyānārūpyāḥ saṃkleśavyavadānavyavasthāna viśuddhibhirveditavyāḥ // kathaṃ saṃkleśataḥ / catvāryavyākṛtamūlāni tṛṣṇā dṛṣṭirmāno 'vidyā ca // tṛṣṇayā āsvāda saṃkleśena saṃkliśyate // dṛṣṭyā dṛṣṭyuttaradhyāyitayā saṃkliśyate / mānena mānottaradhyāyitayā saṃkliśyate / avidyayā vicikitsottaradhyāyitayā saṃkliśyate / tathā ca saṃkliṣṭacetasāṃ rūpārūpyāvacarāḥ kleśopakleśāḥ pravarttante // kathaṃ vyavadānataḥ / śuddhakā dhyānārūpyāḥ kuśalatvād vyavadātā ityucyante // kathaṃ vyavasthānataḥ / aṅgavyavasthānataḥ samāpattivyavasthānataḥ mātrāvyavasthānataḥ saṃjñākaraṇavyavasthānaśca // kathamaṅgavyavasthānataḥ / prathamaṃ dhyānaṃ pañcāṅgam / pañcāṅgāni vitarko vicāraḥ prītiḥ sukhaṃ cittaikāgratā ca // dvitīyaṃ dhyānaṃ caturaṅgam / catvāryaṅgāni adhyātmasaṃprasādaḥ prītiḥ sukhaṃ cittaikāpratā ca // tṛtīyaṃ dhyānaṃ pañcāṅgam / pañcāṅgāni upekṣā smṛtiḥ saṃprajanyaṃ sukhaṃ cittaikāgratā ca // caturthaṃ dhyānaṃ caturaṅgam / catvāryaṅgāni upekṣāpariśuddhiḥ smṛtipariśuddhiḥ aduḥkhāsukhā vedanā cittaikāgratā ca // pratipakṣāṅgamupādāya anuśaṃsāṅgamupādāya tadubhayāśrayasvabhāvāṅgaṃ copādāya ārupyeṣvaṅgavyavasthānaṃ nāsti / śamathaikarasatāmupādāya // kathaṃ samāpattivyavasthānataḥ / saptabhirmanaskāraiḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate / evaṃ yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ ca //

sapta manaskārāḥ katame / lakṣaṇaprati saṃvedī manaskāraḥ ādhimokṣikaḥ prāvivejaḥ ratisaṃgrāhakaḥ mīmāṃsakaḥ prayoganiṣṭhaḥ prayoganiṣṭhāphalaśca (abhidh-s 69) manaskāraḥ // kathaṃ mātrāvyavasthānataḥ / prathamaṃ dhyānaṃ suduparibhāvitaṃ madhyaparibhāvitamadhimātraparibhāvitaśca // [tadyathā] prathamaṃ dhyānametraṃ śiṣṭāni dhyānānyārūpyāśca // mṛdumadhyādhimātraparibhāvitasya prathamasya dhyānasya phalaṃ trividhā prathamā dhyānopapattiḥ / yathā prathamasya dhyānasya evaṃ śiṣṭānāṃ dhyānānāṃ trividhā dhyānopapattiḥ / ārūpyeṣu sthānāntarābhāvamupādāyopapattibhedo nāsti / tatra mṛdumadhyādhimātraparibhāvitatvādārūpyāṇāmupapattāvuccanīcatā hīnapraṇītatā prajñāyate // kathaṃ saṃjñākaraṇavyavasthānataḥ / prathamadhyānasaṃgṛhītānyāvataḥ samādhīn buddhabodhisattvāḥ samāpadyante / teṣāṃ śrāvakapratyekabuddhā nāmābhijñā api na bhavanti / yathā prathamadhyānasaṃgṛhītānevamavaśiṣṭadhyānasaṃgṛhītānyaduta dhyānapāramitāṃ niśritya // kathaṃ viśuddhitaḥ / prāntakoṭikaṃ prathamaṃ dhyānaṃ yāvannaiva saṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ viśuddhirityucyate //

lokottaro mārgaḥ katamaḥ / bhāvanāmārge duḥkhasamudayanirodhamārgajñānāni dharmajñānānvayapakṣyāṇi taiśca saṃprayuktaḥ samādhiḥ prathamaṃ vā dhyānaṃ yāvadākiñcanyāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ, laukikameva aparisphuṭaṃ saṃjñāpracāratāmupādāya / tata ścānimittamityucyate // yathoktaṃ bhagavatā yāvadeva saṃjñāsamāpattiḥ tāvadājñāprativedha iti / nirodhasamāpattirlokottarā manuṣyeṣvabhinirhiyate / manuṣyeṣva bhinirhṛtā manuṣyeṣurūpadhātau vā saṃmukhīkriyate / ārūpyeṣva syāḥ saṃmukhībhāvo nāsti / śāntavimokṣavipākavihārīṇāṃ tadyatnānārambhatāmupādāya //

mṛdumārgaḥ katamaḥ / mṛdumṛdurmṛdumadhyo mṛdvadhimātraśca yena traidhātukāvacarāṇā kleśānāṃ bhūmau bhūmāvadhimātrādhimātramadhimātramadhyamadhimātrāmṛduṃ kleśaprakāra prajahāti //

madhyo mārgaḥ katamaḥ / madhyamṛdurmadhyamadhyo madhyādhimātraśca yena traidhātukāvacarāṇāṃ kleśānāṃ bhūmau bhūmau madhyādhimātraṃ madhyamadhyaṃ madhyamṛduṃ kleśaprakāraṃ prajahāti //

adhimātro mārgaḥ katamaḥ / adhimātramṛduradhimātramadhyo 'dhimātrādhimātraśca yena traidhātukāvacarāṇāṃ kleśānāṃ bhūmau bhūmau mṛdvadhimātraṃ mṛdumadhyaṃ mṛdumṛduṃ kleśaprakāraṃ prajahāti //

prayogamārgaḥ katamaḥ / yena kleśaṃ prajahāti // ānantaryamārgaḥ katamaḥ / yasyānantaraṃ nirantaraḥ kleśaḥ prahīṇo bhavati // vimuktimārgaḥ katamaḥ / yena prahīṇe kleśe vimuktiṃ sākṣātkaroti // viśeṣamārgaḥ katamaḥ / tadanyasya kleśaprakārasya prayogānantaryavimuktimārgāḥ viśeṣamārgaḥ / api khalu kleśaprahāṇaprayogaṃ nirākṛtya dharmacintāyāṃ vā prayuktasya dharmavihāre vā samāpattiviśeṣe vā yo mārgaḥ / api khalu vaiśeṣikān guṇānabhinirharato vā yo mārgaḥ //

mārgabhāvanā katamā / pratilaṃbhabhāvanā niṣevaṇabhāvanā nirdhāvanabhāvanā pratipakṣabhāvanā ca // pratilambhabhāvanā katamā / anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmutpādāya yā bhāvanā // niṣevaṇabhāvanā katamā / utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye asaṃmoṣāya bhūyobhāvāya vṛddhivipulatāyai yā bhāvanā / nirdhāvanabhāvanā katamā / utpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya yā bhāvanā // pratipakṣabhāvanā katamā / anutpannānāṃ pāpakānāmakuśakunāṃ dharmāṇāmanutpādāya (abhidh-s 71) yā bhāvanā // api khalu mārga utpadyamānaḥ svāṃ vāsanāmava sthāpayati sā pratilambhabhāvanā / sa eva saṃmukhībhūto bhāvanāṃ gacchati sā niṣevaṇabhāvanā / svamāvaraṇaṃ vijahāti sā nirdhāvanabhāvanā / vihīna ścāvaraṇamāyatyāmanutpattidharmatāyāmavasthāpayati sā pratipakṣabhāvanā // api khalu caturvidhaḥ pratipakṣaḥ vidūṣaṇāpratipakṣaḥ prahāṇapratipakṣaḥ ādhārapratipakṣaḥ dūrībhāvapratipakṣaśca pratipakṣabhāvanetyucyate // vidūṣaṇāpratipakṣaḥ katamaḥ / sāsraveṣu saṃskāreṣvādīnavadarśanam // prahāṇapratipakṣaḥ katamaḥ / prayogāntaryamārgaḥ // ādharapratipakṣaḥ katamaḥ / vimuktimārgaḥ / dūrībhāvapratipakṣaḥ katamaḥ // tadu parimo mārgaḥ //

api khalu vastuparīkṣāmārgaḥ vyāvasāyiko mārgaḥ samādhiparikarmamārgaḥ abhisamayaprāyogiko mārgaḥ abhisamayaśliṣṭo mārgaḥ abhisamayamārgaḥ viśuddhinairyāṇiko mārgaḥ niśrayendriyabhinno mārgaḥ śikṣātrayapariśodhano mārgaḥ sarvaguṇanirhārako mārgaḥ mārgasaṃgrahamārgaśca mārga ityucyate // sa punareṣa yathākramaṃ saptatriṃśadabodhipakṣā dharmāḥ catasraḥ pratipadaḥ catvāri dharmapadāni śamatha(ai) vipaśyanā triṇī cendriyāṇī //

smṛtyupasthānānāmālamvanaṃ svabhāvaḥ sahāyaḥ bhāvanā bhāvanāphalañca veditavyam / yathā smṛtyupasthānānāmevamavaśiṣṭānāṃ bodhipakṣāṇām // smṛtyupasthānānāmālambanaṃ katamat / kāyo vedanā cittaṃ dharmāḥ // api khalvātmāśrayavastu ātmopabhogavastu ātmavastu ātmasaṃkleśavyavadānavastu ca // svabhāvaḥ katamaḥ / prajñā smṛtiśca // sahāyaḥ katamaḥ / tatsaṃprayuktāścittacaitasikā dharmāḥ / bhāvanā katamā / adhyātmaṃ kāyādiṣu kāyādyanupaśyanā // yathā adhyātmamevaṃ bahirdhā adhyātmavahirdhā // adhyātmaṃ kāyaḥ katamaḥ / yānyasmin kāye ādhyatmikāni rūpīṇyāyatanāni // bahirdhākāyaḥ katamaḥ / bahirdhā rūpīṇyāyatanāni // adhyātmavahirddhā kāyaḥ katamaḥ / ādhyātmikāyatanasaṃbaddhāni (abhidh-s 72) bāhyānyāyatanāni / indriyādhiṣṭhānāni pārasāntānikāni cādhyātmikāni rūpīṇyāyatayāni / kāye kāyānupaśyanā katamā / yā vikalpapratibimbakāyena prakṛtibimbakāyasya samatāpaśyanā / adhyātmaṃ vedanā katamā / adhyātmaṃ kāyamupādāyotpannā vedanā // bahirddhā vedanā katamā / bahirddhā kāyamupādayotpannā vedanā // adhyātmabahirddhā vedanā katamā / adhyātmābahirddhākāyamupādāyotpannāvedanā // yathā vedanā evaṃ cittaṃ dharmāḥ // yathā kāye kāyānupaśyanā evaṃ vedanādiṣu vedanādyanupaśyanā yathāyogaṃ veditavyāḥ / api khalu bhāvanā chando vīryaṃ vyāyāma utsāhaḥ utsūḍhiraprativāṇiḥ smṛtiḥ saṃprajanyaṃ apramādaśca // chandabhāvanā amanasikaropakleśapratipakṣeṇa / vīryabhāvanā kausīdyopakleśapratipakṣeṇa / vyāyāmabhāvanā layauddhatyopakleśapratipakṣeṇa // utsāhabhāvanā cetaso 'līnatvopakleśapratipakṣeṇa // utsūḍhibhāvanā viṣādaparisravaparikhedopakleśapratipakṣeṇa // aprativāṇibhāvanā kuśalapakṣeṇa alpamātra saṃtuṣṭyupakleśapratipakṣeṇa // smṛtibhāvanā bhagavataḥ śāsane saṃmoṣopakleśapratipakṣeṇa // saṃprajanyabhāvanā āpattivipratisāropakleśapratipakṣeṇa // apramādabhāvanā kuśaleṣu nikṣiptadhuratopakleśapratipakṣeṇa // bhāvanāphalaṃ katamat / catu rviparyāsaprahāṇaṃ catuḥ satyāvatāraḥ kāyādivisaṃyogaḥ //

catuḥ samyakprahāṇānāmālambanaṃ katamat / utpannānutpannavipakṣapratipakṣāḥ // svabhāvaḥ katamaḥ / vyāyāmaḥ // sahāyaḥ katamaḥ / tatsaṃprayuktāścittacaitasikā dharmāḥ / bhāvanā katamā / taduktaṃ sūtre chandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛṇhāti cittaṃ pradadhāti / ityevamādibhiḥ padaistatravīryāśrayabhāvanā paridīpitā // āśrayaḥ chandaḥ / vīryamudyogaḥ / śamathagragrahopekṣānimittamanasikāreṣu chandaṃ (janayati) layauddhatyāpakarṣaṇe vīryamārabhate evaṃ tadanantaraṃ (abhidh-s 73) cittaṃ pragṛṇhāti pradadhātīpratyucyate / bhāvanā phalaṃ katamat / aśeṣavipakṣahāniḥ pratipakṣapratilambhaḥ pratipakṣavṛddhiśca // taducyate bhāvanāphalam /

caturṛddhipādānāmālambanaṃ katamat / niṣpajñena samādhinā yatkaraṇīyaṃ kṛtyam // svabhāvaḥ katamaḥ / samādhiḥ // sahāyaḥ katamaḥ / chandovīryaṃ cittaṃ mīmāṃsā tatsaṃprayuktāśca cittacaitasikā dharmāḥ // chandasamādhiḥ katamaḥ / yatsatkṛtya prayogamāgamya spṛśati cittasyaikāgratām // vīryasamadhiḥ katamaḥ / yatsātatya prayogamāgamya spṛśati cittasyaikāgratām // cittasamādhiḥ katamaḥ / pūrvasamādhibhāvanāmāgamya svarasena spṛśati cittasyaikāgratām // mīmāṃsāsamādhiḥ katamaḥ / deśanādharmaśravaṇamāgamya pratyātmaṃ pratisaṃkhyāya spṛśati cittasyaikāgratām // punaḥ chandasamādhiḥ yat chandaṃ janayan spṛśati cittasyaikagratām // vīryasamādhiḥ yat vīryamārapramāṇaḥ spṛśati cittasyaikāgratām // cittasamādhiḥ yat cittaṃ pradadhat spṛśati cittasyaigratām // mīmāṃsāsamādhiḥ yat cittaṃ pragṛṇhan spṛśati cittasyaikāgratām // bhāvanā katamā / aṣṭānāṃ prahāṇasaṃskārāṇāmabhyāsaḥ / katame aṣṭau / chandaḥ vyāyāmaḥ śraddhā praśrabdhiḥ smṛtiḥ saṃprajanyaṃ cetanā upekṣā ca / te punaraṣṭau samāsataścaturdhā saṃgṛhyante / vyāyasāyikaḥ anugrāhakaḥ aupanivandhikaḥ prātipakṣikaśca // chandavīryacittamīmāṃsābhāvanā punardvividhā / nidānaṃ saṃkṣepavikṣepa parivarjanabhāvana alīnatvāvikṣepatadubhayāśrayānukūlabhāvanā ca // phalaṃ katamat / kuśalasamādhiparikarmataḥ yathākarmaṃ dharmābhijñā yathācittamabhijñāpradarśanam / api ca teṣu teṣu dharmeṣu adhigamaḥ prātiḥ karmaṇyatā vaśitā kāritraṃ yatheṣṭaṃ nānāvidhānāmṛdudhyādīnāṃ vastūnāṃ niṣpādanamadhiguṇānāṃ nirhāraśca //

pañcendriyāṇāmālambanaṃ katamat / catvāryāryasatyāni // svabhāvaḥ katamaḥ / śraddhā vīrya smṛtiḥ samādhiḥ prajñā ca // sahāya katamaḥ / tatsaṃprayuktāścittacaitasikā dharmāḥ // bhāvanā katamā / yat śraddhendriyeṇa satyeṣu abhisaṃpratyayasamutthānaṃ prayogabhāvanā / vīryendriyeṇa satyeṣu utpannābhisaṃpratyayasyābhisaṃbodhyarthaṃ vyāyāmasamutthānaprayogabhāvanā / smṛtīndriyeṇa satyeṣu ārabdhavīryasya smṛtisaṃprayogā dharmasaṃmopasamutthānaprayogabhāvanā / samādhīndriyeṇa satyeṣu saṃprayukta smṛteḥ cittaikāgratāsamutthānaprayogabhāvanā / prajñendriyeṇa satyeṣu samāhitacittasya pravicayasamutthānaprayogabhāvanā / bhāvanāphalaṃ katamat / satyābhisamayasamutthānataḥ uṣmagatamūrdhaparikarmataśca kṣāntilaukikāgradharmanirhāraḥ //

yathā pañcendriyāṇi tathā pañca balāni / eṣāṃ viśeṣaḥ taiḥ vipakṣāntarāyanirllekho 'navamudyateti balānītyucyante //

sapta bodhyaṅgānāmālambanaṃ katamat / caturṇāmāryasatyānāṃ yathābhūtatā / svabhāvaḥ katamaḥ / smṛtiḥ dharmavicayaḥ vīryaṃ prītiḥ praśrabdhiḥ samādhiḥ upekṣā ca // smṛtiḥ saṃniśrayāṅgam / dharmavicayaḥ svabhāvāṅgam / vīryaṃ niryāṇāṅgam / prītiḥ anuśaṃsāṅgam / praśrabdhiḥ / samādhiḥ upekṣā cāsaṃkleśāṅgam / asaṃkleśataḥ asaṃkleśāśrayataḥ asaṃkleśasvabhāvataśca // sahāyaḥ katamaḥ / tatsaṃprayuktāśrittacaitasikā dharmāḥ // bhāvanā katamā / vivekaniśritaṃ virāganiśritaṃ nirodhaniśritaṃ vyavasargapariṇataṃ smṛtisaṃbodhyaṅgam / yathā smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ tathā yāvat upekṣāsaṃbodhyaṅgam // ebhiḥ catubhiḥ padairyathākramaṃ catuḥsatyālambanābodhyaṅgabhāvanā paridīpitā / bhāvanāphalaṃ katamat / darśanaheyānāṃ kleśānāṃ prahāṇam //

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.