Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 1/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (Bhāṣya) = Msa

Tác giả
Asaṅga
Thông tin
GRETIL — Sylvain Lévi: Mahāyānasūtrālaṃkāra, Exposé de la doctrine du Grand Véhicule, vol. I, Paris 1907.CC BY-NC-SA 4.0

Asaṅga: Mahāyānasūtrālaṃkāra with Vasubandhu's commentary (Bhāṣya) = Msa

mahāyānasūtrālaṃkāraḥ

|| oṃ ||

namaḥ sarvabuddhabodhisatvebhyaḥ

chapitre i prathamo 'dhikāraḥ

arthajño 'rthavibhāvanāṃ prakurute vācā padaiś cāmalair duḥkhasyottaraṇāya duḥkhitajane kāruṇyatas tanmayaḥ | dharmasyottamayānadeśitavidheḥ satveṣu tadgāmiṣu śliṣṭām arthagatiṃ niruttaragataṃ pañcātmikāṃ darśayan || amsa_1.1 ||

arthajño 'rthavibhāvanāṃ prakurute iti ka upadeśam ārabhya ko 'laṃkarotīti | arthajñaḥ | kam alaṃkāram alaṃkaroti | arthavibhāvanāṃ kurute | kena vācā padaiś cāmalaiḥ | amalayā vāceti pauruṣayā amalaiḥ padair yuktaiḥ sahitair iti vistaraḥ | na hi vinā vācā padavyañjanair artho vibhāvayituṃ sakyata iti | kasmai duḥkhasyottaraṇāya duḥkhitajane kāruṇyatas tanmayaḥ | duḥkhitajane yat kāruṇyaṃ tasmāt kāruṇyataḥ | tanmaya iti kāruṇyamayaḥ | kasyālaṃkāraṃ karoti | dharmasyottamayānadeśitavidheḥ | uttamayānasya deśito vidhir yasmin dharme tasya dharmasya | kasminn alaṃkaroti | satveṣu tadgāmiṣu | nimittasaptam yeṣām mahāyānagāmisatvanimittam ity arthaḥ | katividham alaṃkāraṃ karoti | pañcavidhaṃ | śliṣṭām arthagatiṃ niruttaragatāṃ pañcātmikāṃ darśayan | (msa 2) śliṣṭam iti yuktāṃ niruttaragatām ity anuttarajñānagatāṃ | tām idānīṃ pañcātmikāṃ arthagatiṃ dvitīyena ślokena darśyati |

ghaṭitam iva suvarṇaṃ vārijaṃ vā vibuddhaṃ sukṛtam iva subhojyaṃ bhujyamānaṃ kṣudhārtaiḥ | vidita iva sulekho ratnapeṭeva muktā vivṛta iha sa dharmaḥ prītimagryāṃ dadhāti || amsa_1.2 ||

anena ślokena pañcabhir dṛṣṭāntaiḥ sa hi dharmaḥ pañcavidham artham adhikṛtya deśitaḥ sādhyaṃ vyutpādyaṃ cintyam acintyaṃ pariniṣpannaṃ cādhigamārthaṃ pratyātmavedanīyaṃ bodhipakṣasvabhāvaṃ | so 'nena sūtrālaṃkāreṇa vivṛtaḥ prītim agrāṃ dadhādati | yathākramaṃ ghaṭitasuvarṇādivat | yadā sa dharmaḥ prakṛtyaiva guṇayuktaḥ kathaṃ so 'laṃkriyata ity asya codyasya parihārārthaṃ trtīyaḥ ślokaḥ |

yathā bimbaṃ bhūṣāprakṛtiguṇavad darpaṇagataṃ viśiṣṭaṃ prāmodyaṃ janayati nṛṇāṃ darśanavaśāt | tathā dharmaḥ soktaprakṛtiguṇayukto 'pi satataṃ vibhaktārthas tuṣṭiṃ janayati viśiṣṭām iha satām || amsa_1.3 ||

anena kiṃ darśayati | yathā bimbaṃ bhūṣāprakṛtiguṇavad darśaṇagataṃ darśanavaśād viśiṣṭaṃ prāmodyaṃ janayaty evaṃ sa dharmaḥ subhāṣitaiḥ prajkṛtyaiva guṇayukto 'pi satataṃ vibhaktārthas tuṣṭiṃ viśiṣṭāṃ janayati | buddhimatām atas tuṣṭiviśeṣotpādanād alaṃkṛta iva bhavatīti | ataḥ paraṃ tribhiḥ ślokais tasmin dharme trividham upaśaṃsaṃ darśayaty ādarotpādanārthaṃ |

āghrāyamāṇakaṭukaṃ svādurasaṃ yathāuṣadhaṃ tadvat | dharmarmo dvayavyavasthāstho vyañjanato 'rtho na ca jñeyaḥ || amsa_1.4 ||

rājeva durārādho dharmo 'yaṃ vipulagāḍhagambhīraḥ | ārādhitaś ca tadvadvaraguṇadhanadāyako bhavati || amsa_1.5 ||

ratnaṃ jātyamanarthaṃrghaṃ yathā 'parīkṣakajanaṃ na toṣayati | dharmas tathāyam abudhaṃ viparyayāt toṣayati tadvat || amsa_1.6 ||

trividho 'śaṃsaḥ | āvaraṇaprahāṇahetutvam auṣadhopamatvena | svayavyavastha iti (msa 3) vyañjanārthavyavasthaḥ | vibhutvahetutvam abhijñādivaiśeṣikaguṇāiśvaryadānād rājopamatvena | āryadhanopabhogahetutvaṃ ca anarthajātyaratnopamatvena | parīkṣakajana āryajano veditavyaḥ | naivedaṃ mahāyānaṃ buddhavacanaṃ kutas tasyāyam anuśaṃso bhaviṣyatīty atra vipratipannas tasya buddhavacanatvaprasādhanārthaṃ kāraṇavibhājyam ārabhya ślokaḥ |

ādāv avyākaraṇāt samapravṛtter agocarāt siddheḥ | bhāvābhāve 'bhāvāt pratipakṣatvād rutānyatvāt || amsa_1.7 ||

ādāv avyākaraṇāt yady etat saddharmāntarāye paścāt kenāpi utpāditaṃ | kasmād ādau bhavatā na vyākṛtam anāgatabhayavat | samapravṛtteḥ samakālaṃ ca śrāvakayānena mahāyānasya pravṛtter upalabhyate na paścād iti katham asyābuddhavacanatvaṃ vijñāyate | agocarān nāyam evam udāro gambhīraś ca dharmas tārkikāṇāṃ gocaraḥ | tīrtikaśāstreṣu tatprakārānupalambhād iti | nāyam anyair bhāṣito yujyate | ucyamāne 'pi tadanadhimukteḥ | siddhe athānyenābhisaṃbudhya bhāṣitaḥ | siddham asya buddhavacanatvaṃ | sa eva buddho yo 'bhisaṃbudhya evam bhāṣate | bhāvābhāve 'bhāvād yadi mahāyānaṃ kiṃcid asti tasya bhāva siddhim idaṃ buddhavacanam ato 'nyasya mahāyānasyābhāvāt | atha nāsti tasyābhāve śrāvakayānasyāpy abhāvāt | śrāvakayānaṃ budhavacanaṃ na mahāyānam iti na yujyate vinā buddhayānena buddhānām anutpādāt | pratipakṣatvād bhāvyamānaṃ ca mahāyānaṃ sarvanirvikalpajñānāśrayatvena kleśānāṃ pratipakṣo bhavati tasmād buddhavacanaṃ | rutānyatvāt na cāsya yathārutam arthas tasmān na yathārutārthānusāreṇedam abuddhavacanaṃ veditavyaṃ | yad uktam ādāv avyākaraṇād ity anābhogād etad anāgataṃ bhagavatā na vyākṛtam iti kasyacit syād ata upekṣāyā ayoge ślokaḥ |

pratyakṣacakṣuṣo buddhāḥ śāsanasya ca rakṣakāḥ | adhvany anyanāvṛtajñānā upekṣāto na yujyate || amsa_1.8 ||

anena kiṃ darśayati | tribhiḥ kāraṇair anāgatasya mahataḥ śāsanopadravasyopkeṣā na yujyate | buddhānām ayatnato jñānapravṛtteḥ pratyakṣacakṣuṣkatayā śāsanarakṣayāś ca yatnavatvāt | anāgatajñānasāmarthyāc ca sarvakālāvyāhatajñānatayeti | yad uktaṃ bhāvābhāve 'bhāvād iti | etad eva śrāvakayānaṃ mahāyānam etenaiva mahābodhiprāptir iti kasyacit syād ataḥ śrāvakayānasya mahāyānatvāyoge ślokaḥ |

vaikalyato virodhād anupāyatvāt tathāpy anupadeśāt | na śrāvakayānam idaṃ bhavati mahāyānadharmākhyam || amsa_1.9 ||

vaikalyāt parārthopadeśasya na hi śrāvakayāne kaścit parārtha upadiṣṭaḥ śrāvakāṇām ātmano nirvidvirāgavimuktimātropāyopadeśāt | na ca svārtha eva pareṣūpadiśyamānaḥ parārtho bhavitum arhati | virodhāt svārthe hi paro niyujyamānaḥ svārtha eva prayujyate sa ātmana eva parinirvāṇārthaprayukto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyata iti virodham etat | na ca śrāvakayānenaiva cirakālaṃ bodhau ghaṭamāno buddho bhavitum arhati | anupāyatvāt | anupāyo hi śrāvakayānaṃ buddhatvasya na cānupāyena ciram api prayujyamānaḥ prārthitam arthaṃ prāpnoti | śṛṅgād iva dugdhaṃ na bhastrayā | athānyathāpy atropadiṣṭaṃ yathā bodhisatvena prayoktavyaṃ | tathāpy anupadeśān na śrāvakayānam eva mahāyānaṃ bhavitum arhati | na hi sa tādṛśa upadeśa etasminn upalabhyate | viruddham vā cānyonyaṃ śrāvakayānaṃ cety anyonyavirodhe ślokaḥ |

āśayasyopadeśasya prayogasya virodhataḥ | upastambhasya kālasya yat hīnaṃ hīnam eva tat || amsa_1.10 ||

kathaṃ viruddhaṃ | pañcabhir virodhaiḥ | āśayopadeśaprayoga upatambhakālavirodhaiḥ | śrāvakayāne hy ātmaparinirvāṇāyaivāśayas tadartham evaupadeśas tadartham eva prayogaḥ parīttaś ca puṇyajñānasaṃbhārasaṃgṛhīta upastambhaḥ kālena cālpena tadarthaprāptir yāvat tribhir api janmabhiḥ | mahāyāne tu sarvaṃ viparyayeṇa | tasmād anyonyavirodhād yad yānaṃ hīnaṃ hīnam eva tat | na tan mahāyānaṃ bhavitum arhati | buddhavacanasyedaṃ lakṣaṇaṃ yat sūtre 'vatarati vinaye saṃdṛśyate dharmatāṃ ca na vilomayati | na caivaṃ mahāyānaṃ (msa 5) sarvadharmaniḥsvabhāvatvopadeśāt | tasmān na buddhavacanam iti kasyacit syād ato lakṣaṇavirodhe ślokaḥ |

svake 'vatārāt svasyaiva vinaye darśanād api | audāryād api gāmbhīryād aviruddhaiva dharmatā || amsa_1.11 ||

anena ślokena kiṃ darśyati | avataraty evedaṃ svasmin mahāyānasūtre svasya ca śleśasya vinayaḥ saṃdṛśyate | yo mahāyāne bodhisatvānāṃ śleśa uktaḥ | vikalpaśleśā hi bodhisatvāḥ | audāryagambhīryalakṣaṇatvāc ca | na dharmatāṃ vilomayaty athaiva hi dharmatā mahābodhiprāpataye tasmān nāsti lakṣaṇavirodhaḥ | agocarād ity uktam atas tarkagocaratvāyoge ślokaḥ |

niśrito 'niyato 'vyāpī sāṃvṛtaḥ khedavān api | bālāśrayo matas tarkas tasyāto viṣayo na tat || amsa_1.12 ||

adṛṣṭasatyāśreyo hi tarkaḥ kaścid āgamaniśrito bhavati | aniyataś ca bhavati kālāntareṇānyathā pratyavagamāt | avyāpī ca na sarvajñeyaviṣayaḥ | sāṃvṛtasatyaviṣayaś ca na parmārthaviṣayaḥ | khedavāṃś ca pratibhānaparyādanāt | mahāyānas tu na niśritaṃ yāvat akhedavat | śatasāhasrikādyanekasūtropadeśāt | ato na tarkasya tadviṣayaḥ | anupāyatvāt śrāvakayāne na buddhatvaṃ prāptam ity uktam atha mahāyānaṃ katham upāyo yukta ity upāyatvayoge ślokaḥ |

audāryād api gāmbhīryāt paripāko 'vikalpanā | deśanā'to dvayasyāsmin sa copāyo niruttare || amsa_1.13 ||

anena ślokena kiṃ darśayati | prabhāv audāryadeśanayā satvānāṃ paripāko prabhāv adhimuktito ghaṭanāt | gāmbhīryadeśanayā avikalpanā ata etasya dvayasyāsmin mahāyāne deśanā sa copāyo niruttare jñāne tābhyāṃ yathākramaṃ (msa 6)satvānāṃ paripācanād ātmanaś ca buddhadharmaparipākād iti | ye punar asmāt trasanti tadartham asthānatrāsādīnave kāraṇatvena ślokaḥ |

tadasthānatrāso bhavati jagatāṃ dāhakaraṇo mahāpuṇyaskandhaprasavakaraṇād dīrghasamayam | agotro 'sanmitro 'kṛtamatir apūrvācitaśubhas trasaty asmin dharme patati mahato 'rthād gata iha || amsa_1.14 ||

trāsāsthāne trāsas tadasthānatrāsaḥ | dāhakaraṇo bhavaty apāyeṣu kiṃ kāraṇaṃ | mahato apuṇyaskandhaprasavasya karaṇāt | kiyantaṃ kālam iti dīrghasamayaṃ | evaṃ paścād ādīnavaḥ | yena ca kāraṇena yāvantaṃ ca kālaṃ tat saṃdarśayati | kiṃ punaḥ kāraṇe tu satīti caturvidhaṃ trāsakāraṇaṃ darśayati | gotraṃ cāsya na bhavati sanmitraṃ vā avyutpannamatir vā bhavati mahāyānadharmatāyāṃ pūrvaṃ vānupacitaśubho bhavati | patati mahato 'rthāditi mahābodhisaṃbhārārthāt | aprāptaparihāṇito 'paramādīnavaṃ darśayati | trāsakāraṇam uktam atrāsakāraṇaṃ vaktavyam ity atrāsakāraṇatve ślokaḥ |

tadanyānyānyābhāvāt paramagahanatvād anugamāt vicitrasyākhyānād dhruvakathanayogād bahumukhāt | yathākhyānaṃ nārthād bhagavati ca bhāvātigahanāt na dharme 'smiṃs trāso bhavati viduṣāṃ yonivicayāt || amsa_1.15 ||

tadanyānyānyābhāvād iti tato 'nyasya mahāyānasthābhāvāt | atha śrāvakayānam eva mahānaṃ syād anyasya śrāvakasya pratyekabuddhasya vābhāvaḥ syāt | sarva eva hi buddhā bhaveyuḥ | paramagahanatvāc ca | sarvajñajñānamārgasyānugamāc ca tulyakālapravṛttyā | vicitrasyākhyānād | vicitraś cātra saṃbhāramārga ākhyāyate na kevalaṃ śūnyataiva | tasmād abhiprāyikenānena bhavitavyam iti | dhruvakathanayogād bahumukhād abhīkṣṇaṃ cātra śūnyatā kathyate bahibhiś ca paryāyais teṣu teṣu sutrānteṣu tasmād bhavitavyam atra mahatā prayogena | anyathā hi sakṛt pratiṣedhamātrakṛtam abhaviṣyad iti | yathākhyānaṃ nārthāt na cāsya yathārutam artho 'smād api trāso na yuktaḥ | bhagavati ca bhāvātigahanād atigahanaś ca buddhānāṃ bhāvo durājñeyas tasmān nāsmabhis tadajñānāt trasitavyam iti | (msa 7) evaṃ yoniśaḥ pravicayād viduṣāṃ trāso na bhavati | dūrānupraviṣṭajñānagocaratve ślokaḥ |

śrutaṃ niśrityādau prabhavati manaskāra iha yo manaskārāj jñānaṃ prabhavati ca tatvārthaviṣayam | tato dharmaprāptiḥ prabhavati ca tasmin matirato yadā pratyātmaṃ sā katham asati tasmin vyavasitiḥ || amsa_1.16 ||

śrutaṃ niśrityādau manaskāraḥ prabhavati yo yoniśa ity arthaḥ | yoniśo manasikārāt tatvārthaviṣayaṃ jñānaṃ prabhavati lokottarā samyagdṛṣṭis tatas tat phalasya dharmasya prāptis tatas tasmin prāpte matir vimuktijñānaṃ prādurbhavati | evaṃ yadā pratyātmaṃ sā matir bhavati | katham asati tasminn eṣā vyavasitir niścayo bhavati naivedaṃ buddhavacanam iti | atrāsapadasthānatve ślokaḥ |

ahaṃ na boddhā na gabhīraboddhā buddho gabhīraṃ kim atarkagamyaṃ | kasmād gabhīrārthavidāṃ na mokṣa ity etad uttrāsapadaṃ na yuktam || amsa_1.17 ||

yadi tāvad aham asya na boddhety uttrāsapadaṃ tan na yuktaṃ | atha buddho 'pi gambhīrasya padārthasya na boddhā sa kiṃ gabhīraṃ deśayiṣyatīty uttrāsapadaṃ tad ayuktaṃ | atha gambhīraṃ kasmād atarkagamyaṃ ity uttrāsapadaṃ tan na yuktaṃ | atha kasmād gabhīrārthavidām evam mokṣo na tārkikāṇām ity uttrāsapadaṃ tan na yuktaṃ | anadhimuktita eva tat siddhau ślokaḥ |

hīnādhimuktaḥ sunihīnadhātor hīnaiḥ sahāyaiḥ parivāritasya | audāryagāmbhīryasudeśite 'smin dharme 'dhimuktir yadi nāsti siddham || amsa_1.18 ||

yasya hīnā cādhimuktis tataś ca hīna eva dhātuḥ samudāgata ālayavijñānabhāvanā | hīnair eva sahāyaiḥ samānādhimuktidhātukair yaḥ parivāritas tasyāsminn audāryagāmbhīryasudeśite mahāyānadharme yady adhimuktir nāsti ata eva siddham utkṛṣṭam idaṃ mahāyānam iti | aśrutasūtrāntapratikṣepāyoge ślokaḥ |

śrutānusāreṇa hi buddhimattāṃ labdhvā śrute yaḥ prakaroty avajñāṃ | śrute vicitre sati cāprameye śiṣṭe kuto niścayam eti mūḍhaḥ || amsa_1.19 ||

kāmaṃ tāvad adhimuktir na syād aśrutānāṃ tu sūtrāntānām aviśeṣeṇa pratipakṣo na yuktiḥ | (msa 8) śrutānusāreṇaiva hi buddhimattvaṃ labdhvā yaḥ śruta evāvajñāṃ karoti mūḍhaḥ sa saty evāvaśiṣṭe śrute vicitre cāprameye ca kutaḥ | kāraṇān niścayam eti na tad buddhavacanam iti | na hi tasya śrutād anyad balam asti tasmād aśrutvā pratikṣepo na yuktaḥ | yad api ca śrutaṃ tad yoniśo manasi kartavyaṃ nāyoniśa ity ayoniśomanasikārādhīnave ślokaḥ |

yathārute 'rthe parikalpyamāne svapratyayo hānim upaiti buddheḥ | svākhyātatāṃ ca kṣipati kṣatiṃ ca prāpnoti dharme pratighāvatīva || amsa_1.20 ||

svapratyaya iti svayaṃdṛṣṭapraāmarṣako na vijñānām antikād arthaparyeṣṭī | hānim upaiti buddher iti yathābhūtajñānād aprāptiparihānitaḥ | dharmasya ca svākhyātatāṃ pratikṣipati tan nidānaṃ cāpuṇyaprabhāvāt kṣatiṃ prāpnoti | dharme ca pratighātam āvaraṇaṃ ca dharmavyavasanasaṃvartanīyaṃ karmety ayam atrādīnavaḥ | ayathāvataś cārtham avijānato 'pi pratighāto na yukta iti pratighātāyoge ślokaḥ |

manaḥ pradoṣaḥ prakṛtipraduṣṭo 'yathārute cāpi hy ayuktarūpaḥ | prāg eva saṃdehagatasya dharme tasmād upekṣaiva varaṃ hy adoṣā || amsa_1.21 ||

prakṛtipraduṣṭa iti prakṛtisāvadyaḥ | tasmād upekṣaiva varaṃ | kasmāt | sā hy adoṣā | pratighātas tu sadoṣaḥ |

mahāyānasūtrālaṃkāre mahāyānasiddhyadhikāraḥ prathamaḥ

chapitre ii dvitīyo 'dhikāraḥ

śaraṇagamanaviśeṣasaṃgrahaślokaḥ

ratnāni yo hi śaraṇapragato 'tra yāne jñeyaḥ sa eva paramaḥ śaraṇaṇagatānām | sarvatragābhyupagamādhigamābhibhūtibhedaiś caturvidhamayārthaviśeṣaṇena || amsa_2.1 ||

sa eva paramaḥ śaraṇaṃ gatānām iti | kena kāraṇena | caturvidhasvabhāvārthaviśeṣaṇena | caturvidho 'rthaḥ sarvatragābhyupagamādhigamābhibhūtibhedato veditavyaḥ | (msa 9) sarvatragārthaḥ | abhibhavārthaḥ | te punar uttaratra nirdekṣyante | tathāpy atra śaraṇapragatānāṃ bahuduṣkarakāryatvāt kecin notsahante ślokaḥ |

yasmād ādau duṣkara eṣa vyavasāyo duḥsādho 'sau naikasahasrair api kalpaiḥ | siddho yasmāt satvahitādhānamahārthas tasmād agre yāna ihāgraśaraṇārthaḥ || amsa_2.2 ||

etena tasya śaraṇagamanavyavasāyasya praṇidhānapratipattiviśeṣābhyāṃ yaśohetutvaṃ darśayati | phalaprāptiviśeṣeṇa mahārthatvaṃ | purvādhikṛte sarvatragārthe ślokaḥ |

sarvān satvāṃs tārayituṃ yaḥ pratipanno yano jñāne sarvagate kauśalyayuktaḥ | yo nirvāṇe saṃsaraṇe 'py ekaraso 'sau saṃsṛtiśāntyekaraso 'sau jñeyo dhīmān eṣa hi sarvatraga evam || amsa_2.3 ||

etena caturvidhaṃ sarvatragārthaṃ ... ... asāṃketikaṃ dharmatā prātilambhikaṃ ceti prabhedalakṣaṇā pravṛttir audārikasūkṣmaprabhedena | śaraṇapratipattiviśeṣaṇe ślokaḥ |

śaraṇagatim imāṃ gato mahārthāṃ guṇagaṇavṛddhim upaiti so 'prameyām | sphurati jagad idaṃ kṛpāśayena prathayati cāpratimaṃ mahārthadharmam || amsa_2.4 ||

atra śaraṇagamanasthāṃ mahārthāṃ svaparārthapratipattibhyāṃ darśayati | svārthapratipattiḥ (msa 10) punar bahuprakārā 'prameyaguṇavṛddhā | aprameyatvaṃ tarkasaṃkhyā kālāprameyatayā veditavyaṃ | na hi sā guṇavṛddhis tarkeṇa prameyā na saṃkhyā na kālenātyantikatvāt | parārthapratipattir āśayataś ca karuṇā sphuraṇena prayogataś ca mahāyānadharmaprathanena | mahāyānaṃ hi mahāryadṛśāṃ dharmaḥ |

mahāyānasūtrālaṃkāre śaraṇagamanādhikāro dvitīyaḥ

chapitre iii tṛtīyo 'dhikāraḥ

gotraprabhedasaṃgrahaślokaḥ

satvāgratvaṃ svabhāvaś ca liṅgaṃ gotraprabhedatā | ādīnavo 'nuśaṃsaś ca dvidhāupamyaṃ caturvidhā || amsa_3.1 ||

anena gotrasyāstitvam agratvaṃ svabhāvo liṅgaṃ prabheda ādīnavo 'nuśaṃso dvidhāupamyaṃ cety eṣa prabhedaḥ saṃgṛhītaḥ | ete ca prabhedāḥ pratyekaṃ caturvidhāḥ | anena gotrāstitvavibhāge ślokaḥ |

dhātūnām adhimukteś ca pratipatteś ca bhedataḥ | phalabhedopalabdheś ca gotrāstitvaṃ nirūpyate || amsa_3.2 ||

nānādhātukatvānām aparimāṇo dhātuprabhedo yathoktam akṣarāśisūtre | tasmād evaṃ jātīyako 'pi dhātubhedaḥ pratyetavya iti | asti yānatraye gotrabhedaḥ | adhimuktibhedo 'pi satvānām upalabhyate prathamata eva kasyacit kvacid eva yāde 'dhimuktir bhavati so 'ntareṇa gotrabhedaṃ na syāt | utpāditāyām api ca pratyayavaśenādhimuktau pratipattibheda upalabhyate kaścin nirvohā bhavati kaścin neti so 'ntareṇa gotraprabhedaṃ na syāt | phalabhedaś copalabhyate hīnamadhyaviśiṣṭā bodhayaḥ (msa 11) so 'ntareṇa gotrabhedaṃ na syāt bījānurūpatvāt phalasya | agratvavibhāge ślokaḥ |

udagratve 'tha sarvatve mahārthatve 'kṣayāya ca | śubhasya tannimittatvāt gotrāgratvaṃ vidhīyate || amsa_3.3 ||

atra gotrasya caturvidhena nimittatvenāgratvaṃ darśayati | tad dhi gotraṃ kuśalamulānām udagratve nimittaṃ sarvatve mahārthatve akṣayatve ca | na hi śrāvakāṇāṃ tathodagrāṇi na ca sarvāṇi santi balavaiśāradyādyabhāvāt | na ca mahārthānyaparārthatvāt | na cākṣayāṇy anupadhiśeṣanirvāṇāvasānatvāt | lakṣaṇavibhāge ślokaḥ |

prakṛtyā paripuṣṭaṃ ca āśrayaś cāśritaṃ ca tat | sadasac caiva vijñeyaṃ guṇottāraṇatārthataḥ || amsa_3.4 ||

etena caturvidhaṃ gotraṃ darśayati | prakṛtisthaṃ samudānītam āśrayasvabhāvam āśritasvabhāvaṃ ca tad eva yathākramaṃ | tatpunarhetubhāvena sat phalabhāvenāsat | guṇottāraṇārthana gotraṃ veditavyaṃ guṇā uttaranty asmād uddhavantīti kṛtvā | liṅgavibhāge ślokaḥ |

kāruṇyam adhimuktiś ca kṣāntiś cādiprayogataḥ | samācāraḥ subhasyāpi gotre liṅgaṃ nirupyate || amsa_3.5 ||

caturvidhaṃ liṅgaṃ bodhisatvagotre | ādiprayogata eva kāruṇyaṃ satveṣu | adhimuktir mahāyānadharme | kṣāntirduṣkaracaryāyāṃ sahiṣṇutārthena | samācāraś ca pāramitāmayasya kuśalasyeti | prabhedavibhāge ślokaḥ |

niyatāniyataṃ gotram ahāryaṃ hāryam eva ca | pratyayair gotrabhedo 'yaṃ samāsena caturvidhaḥ || amsa_3.6 ||

samāsena caturvidhaṃ gotraṃ niyatāniyataṃ tadeva yathākramaṃ pratyayairahāryaṃ hāryaṃ ceti | ādīnavavibhāge ślokaḥ |

kleśābhyāsaḥ kumitratvaṃ vidhātaḥ paratantratā | gotrasyādīnavo jñeyaḥ samāsena caturvidhaḥ || amsa_3.7 ||

bodhisatvagotre samāsena caturvidha ādīnavaḥ yena gotrastho 'guṇeṣu pravartate | (msa 12) kleśabāhulyaṃ | akalyāṇamitratā | upakaraṇavidhātaḥ | pāratantryaṃ ca | anuśaṃsavibhāge ślokaḥ |

cirād apāyagamanam āśumokṣaś ca tatra ca | tanuduḥkhopasaṃvittiḥ sodvegā satvapācanā || amsa_3.8 ||

caturvidho bodhisatvasya gotre 'nuśaṃsaḥ | cireṇāpāyān gacchati | kṣipraṃ ca tebhyo mucyate | mṛdukaṃ ca duḥkhaṃ teṣūpapannaḥ pratisaṃvedayate | saṃvignacetās tadupapannāṃś ca satvān karuṇayamānaḥ paripācayati | mahāsuvarṇagotrāupamye ślokaḥ |

comparaison avec une grande famille d'or, en un vers.

suvarṇagotravat jñeyam ameyaśubhatāśrayaḥ | jñānanirmalatāyogaprabhāvāṇāṃ ca niśrayaḥ || amsa_3.9 ||

mahāsuvarṇagotraṃ hi caturvidhasya suvarṇasyāśrayo bhavati | prabhūtasya prabhāsvarasya nirmalasya karmaṇyasya ca | tatsādharmyeṇa bodhisatvagotram aprameyakuśalamūlāśrayaḥ | jñānāśrayaḥ | kleśanairmalyaprāptyāśrayaḥ | abhijñādiprabhāvāśrayaś ca | tasmān mahāsuvarṇagotropaṃ veditavyaṃ | mahāratnagotrāupamye ślokaḥ |

suratnagotravat jñeyaṃ mahābodhinimittataḥ | mahājñānasamādhyāryamahāsatvārthaniśrayāt || amsa_3.10 ||

mahāratnagotraṃ hi caturvidharatnāśrayo bhavati | jātyasya varṇasaṃpannasya saṃsthānasaṃpannasya pramāṇasaṃpannasya ca | tadupamaṃ bodhisatvagotraṃ veditavyaṃ mahābodhinimittatvāt mahājñānanimittatvād āryasamādhinimittatvāt cittasya hi saṃsthitiḥ samādhiḥ mahāsatvaparipākanimittatvāc ca bahusatvaparipācanāt | agotrannasthavibhāge ślokaḥ |

aikāntiko duścarite 'sti kaścit kaścit samudghātitaśukladharmā | amokṣabhāgīyaśubho 'sti kaścin nihīnaśuklo 'sty api hetuhīnaḥ || amsa_3.11 ||

aparinirvāṇadharmaka etasminn agotrastho 'bhipretaḥ | sa ca samādato dvividhaḥ | tatkālāparinirvāṇadharmā atyantaṃ ca | tatkālāparinirvāṇadharmā caturvidhaḥ | duścaritaikāntikaḥ samucchinnakuślamūlaḥ | hīnakuśalamūlaś cāparipūrṇasaṃbhāraḥ | (msa 13) atyantāparinirvāṇadharmā tu hetuhīno yasya parinirvāṇagotram eva nāsti | prakṛtiparipuṣṭagotramāhātmye ślokaḥ |

gāmbhīryāudāryavāde parahitakaraṇāyodite dīrghadharme ajñātvaivādhimuktir bhavati suvipulā saṃprapattikṣamā ca | saṃpattiś cāvasāne dvayagataparamā yad bhavaty eva teṣāṃ tajjñeyaṃ bodhisatvaprakṛtiguṇavatas tatprapuṣṭāc ca gotrāt || amsa_3.12 ||

yadgābhīryāudāryavādini parahitakriyārthamukte vistīrṇe mahāyānadharme gāmbhīryāudāryārtham ajñātvaivādhimuktir vipulā bhavati | pratipattau cotsāhaḥ | saṃpattiś cāvasāne mahābodhirdvayagatāyāḥ saṃpatteḥ paramā tatprakṛtyā guṇavataḥ paripuṣṭasya ca bodhisatvagotrasya māhātmyaṃ veditavyaṃ | dvayagatā iti dvaye laukikāḥ śrāvakāś ca | parameti viśiṣṭā | phalato gotraviśeṣaṇe ślokaḥ |

suvipulaguṇabodhivṛkṣavṛddhyai dhanasukhaduḥkhaśamopalabdhaye ca | svaparahitasukhakriyāphalatvād bhavati samudagrasamūlam udagragotram etat || amsa_3.13 ||

svaparahitaphalasya bodhivṛkṣasya praśastamūlatvam anena bodhisatvagotraṃ saṃdarśitaṃ |

mahāyānasūtrālaṃkāre gotrādhikāras tṛtīyaḥ

chapitre iv caturtho 'dhikāraḥ

cittotpādalakṣaṇe ślokaḥ |

mahotsāhā mahārambhā mahārthātha mahodayā | cetanā bodhisatvānāṃ dvayārthā cittasaṃbhavaḥ || amsa_4.1 ||

mahotsāhā saṃnāhavīryeṇa gambhīraduṣkaradīrghakālapratikṣepotsahanāt | mahārambhā yathāsaṃnāhaprayogavīryeṇa | mahārthā ātmaparahitādhikārāt | mahodayāmahābodhisatvasamudāgamatvāt | (msa 14) so 'yaṃ trividho guṇāḥ paridīpitaḥ puruṣakāraguṇo dvābhyāṃ padābhyām arthakriyāguṇaḥ phalaparigrahaguṇaś ca dvābhyāṃ | dvayārthā mahābodhisatvārthakriyālambanatvāt | iti triguṇā dvayālambanā ca cetanā cittotpāda ity ucyate | cittotpādabhede ślokaḥ |

cittotpādo 'dhimokṣo 'sau śuddhādhyāśayiko 'paraḥ | vaipākyo bhūmiṣu matas tathāvaraṇavarjitaḥ || amsa_4.2 ||

caturvidho bodhisatvānāṃ cittotpādaḥ | ādhimokṣiko 'dhimukticaryābhūmau | śuddhādhyāśayikaḥ saptasu bhūmiṣu | vaipākiko 'ṣṭamyādiṣu | anāvaraṇako buddhabhūmau | cittotpādaviniścaye catvāraḥ ślokāḥ |

karuṇāmūla iṣṭo 'sau sadāsatvahitāśayaḥ | dharmādhimokṣas tajjñānaparyeṣṭyālambanas tathā || amsa_4.3 ||

uttaracchandayāno 'sau pratiṣṭhāśīlasaṃvṛtiḥ | utthāpanā vipakṣasya paripantho 'dhivāsanā || amsa_4.4 ||

śubhavṛddhyanuśaṃso 'bhau puṇyajñānamayaḥ sa hi | sadā pāramitāyoganiryāṇaś ca sa kathyate || amsa_4.5 ||

bhūmiparyavasāno 'sau pratisvaṃ tatprayogataḥ | vijñeyo bodhisatvānāṃ cittotpādaviniścayaḥ || amsa_4.6 ||

tathāyaṃ viniścayaḥ | kiṃmūla eṣa caturvidho bodhisatvānāṃ cittotpādaḥ kimāśayaḥ kimadhimokṣaḥ kimālambanaḥ kiṃyānaḥ kiṃpratiṣṭhaḥ kimādīnavaḥ kimanuśaṃsaḥ kiṃniryāṇaḥ kiṃparyavasāna iti | āha | karuṇāmūlaḥ | sadāsatvahitāśayaḥ | mahāyānadharmādhimokṣaḥ | tajjñānaparyeṣṭyākāreṇa tajjñānālambanāt | uttarottaracchandayānaḥ| | bodhisatvaśīlasaṃvarapratiṣṭhaḥ | paripantha ādīnavaḥ | kaḥ punas tatparipantho | vipakṣasyānyayānacittasyotthāpanā 'dhivāsanā vā | puṇyajñānamayakuśaladharmavṛddhyanuśaṃsaḥ | sadā pāramitābhyāsaniryāṇaḥ | bhūmiparyavasānaś ca pratisvaṃ bhūmiprayogāt | yasyāṃ bhūmau yaḥ prayuktas tasya tadbhūmiparyavasānaḥ | samādānasāṃketikacittautpāde ślokaḥ |

mitrabalād hetubalān mūlabalāc chrutabalāc chubhābhyāsāt | adṛḍhadṛḍhodaya uktaś cittotpādaḥ parākhyānāt || amsa_4.7 ||

yo hi parākhyānāc cittotpādaḥ paravijñāpanāt sa ucyate samādānasāṃketikaḥ | sa punar mitrabalād vā bhavati kalyāṇamitrānurodhāt | hetubalād vā gotrasāmarthyāt | kulśalamūlabalād vātītapuṣṭitaḥ | chrutabalād vā tatra tatra dharmaparyāye bhāṣyamāṇe bahūnāṃ bodhicittotpādāt | śubhābhyāsād vā dṛṣṭa iva dharme satataśravaṇodgrahaṇadhāraṇādibhiḥ | sa punar mitrabalād adṛḍhodayo veditavyaḥ | hetvādibalād dṛḍhodayaḥ pāramārthikacittotpāde sapta ślokāḥ |

sūpāsitasaṃbuddhe susaṃbhṛtajñānapuṇyasaṃbhāre | dharmeṣu nirvikalpajñānaprasavāt paramatāsya || amsa_4.8 ||

dharmeṣu ca satveṣu ca tatkṛtyeṣūttame ca buddhatve | samacittopāttopalambhāt prāmodyaviśiṣṭatā tasya || amsa_4.9 ||

janmāudāryaṃ tasminn utsāhaḥ śuddhir āśayasyāpi | kauśalyaṃ pariśiṣṭe niryāṇaṃ caiva vijñeyam || amsa_4.10 ||

dharmādhimuktibījāt pāramitāśreṣṭhamātṛto jātaḥ | dhyānamaye sukhagarbhe karuṇā saṃvardhikā dhātrī || amsa_4.11 ||

audāryaṃ vijñeyaṃ praṇidhānamahādaśābhinirhārāt | utsāho boddhavyo duṣkaradīrghādhikākhedāt || amsa_4.12 ||

āsannabodhibodhāt tadupāyajñānalābhataś cāpi | āśayaśuddhir jñeyā kauśalyaṃ tv anyabhūmigatam || amsa_4.13 ||

niryāṇaṃ vijñeyaṃ yathāvyavasthānamanasikāreṇa | tatkalpanatājñānād avikalpanayā ca tasyaiva || amsa_4.14 ||

prathamena ślokenopadeśapratipattyadhigamaviśeṣaiḥ pāramārthikatvaṃ cittotpādasya darśayati | sa ca pāramārthikaś cittotpādaḥ pramuditāyāṃ bhūmāv iti | prāmodyaviśiṣṭāyās tatra kāraṇaṃ darśayati | tatra dharmeṣu samacittatā dharmanairātmyapratibodhāt | satveṣu samacittatā ātmaparamatopagamāt | satvakṛtyeṣu samacittatā ātmana iva teṣāṃ duḥkhakṣayākāṅkṣaṇāt | buddhatve samacittatā taddharmadhātor ātmany abhedapratibodhāt | tasminn eva ca pāramārthikacottotpāde ṣaḍarthā veditavyāḥ | janma audāryam utsāha āśayaśuddhiḥ pariśiṣṭakauśalyaṃ niryāṇaṃ ca | tatra janma mātṛgarbhadhātrīviśeṣād veditavyaṃ | audāryaṃ daśamahāpraṇidhānābhinirhārāt | utsāho dīrghakālikaduṣkarākhedāt | āśayaśuddhir āsannabodhijñānāt tadupāyajñānalābhāc ca | (msa 16) pariśiṣṭakauśalyan anyasu bhūmiṣu kauśalyaṃ | niryāṇaṃ yathāvyavasthānabhūmimanasikāreṇa | kathaṃ manasikāreṇa tasya bhūmivyavasthānasya kalpanājñānāt kalpanāmātram etad iti | tasyaiva ca kalpanājñānasyāvikalpanāt | aupamyamāhātmye ṣaḍ ślokāḥ |

pṛthivīsama utpādaḥ kalyāṇasuvarṇasaṃnibhaś cānyaḥ | śuklanavacandrasadṛśo vahniprakhyo 'parocchrāyaḥ jñeyaḥ || amsa_4.15 ||

bhūyo mahānidhānavadanyo ratnākaro yathaivānyaḥ | sāgarasadṛśo jñeyo vajraprakhyo 'calendranibhaḥ || amsa_4.16 ||

bhaiṣajyarājasadṛśo mahāsuhṛtsaṃnibho 'paro jñeyaḥ | cintāmaṇiprakāśo dinakarasadṛśo 'paro jñeyaḥ || amsa_4.17 ||

gandharvamadhuraghoṣavadanyo rājopamo 'paro jñeyaḥ | koṣṭhāgāraprakhyo mahāpathasamas yathaivānyaḥ || amsa_4.18 ||

yānasamo vijñeyo gandharvasamaś ca vetasagacetasaḥprabhavaḥ | ānandaśabdasadṛśo mahānadīśrotasadṛśaś ca || amsa_4.19 ||

meghasadṛśaś ca kathitaś cittotpādo jinātmajānāṃ hi | tasmāt tathā guṇāḍhyaṃ cittaṃ muditaiḥ samutpādyam || amsa_4.20 ||

prathamacittotpādo bodhisatvāṇāṃ pṛthivīsamaḥ sarvabuddhadharmatatsaṃbhāraprasavasya pratiṣṭhābhūtatvāt | āśayasahagataś ca cittotpādaḥ kalyāṇasuvarṇasadṛśo hitasukhādhyāśayasya vikārābhajanāt | prayogasahagataḥ śuklapakṣanavacandropamaḥ kuśaladharmavṛddhigamanāt | adhyāśayasahagato vahnisadṛśa indhanākaraviśeṣeṇevāgnis tasyottarottaraviśeṣādhigamanāt | viśeṣādhigamāśayo hy adhyāśayaḥ | dānapāramitāsahagato mahānidhānopama āmiṣasaṃbhogenāprameyasatvasaṃtarpaṇād akṣayatvāc ca | śīlaparamitāsahagato ratnākaropamaḥ sarvaguṇaratnānāṃ tataḥ prasavāt | kṣāntipāramitāsahagataḥ sāgaropamaḥ saravāniṣṭoparipātair akṣobhyatvāt | vīryapāramitāsahagato vajropamo dṛḍhatvād abhedyatayā | dhyānapāramitāsahagataḥ parvatarājopamo niṣkampatvād avikṣepataḥ | prajñāpāramitāsahagato bhaiṣajyarājopamaḥ sarvakleśajñeyāvaraṇavyādhipraśamanāt | apramāṇasahagato mahāsuhṛtsaṃnibhaḥ sarvāvasthaṃ satvānupekṣakatvāt | abhijñāsahagataś cintāmaṇisadṛśo yathādhimokṣaṃ tatphalasamṛddheḥ | saṃgrahavastusahagato dinakarasadṛśo vineyasasyaparipācanāt | pratisaṃvitsahagato gandharvamadhuraghoṣopamo vineyāvarjakadharmadeśakatvāt | pratiśaraṇasahagato mahārājopamo 'vipraṇāśahetutvāt | puṇyajñānasaṃbhārasahagataḥ koṣṭhāgāropamo bahupuṇyajñānasaṃbhārakoṣasthānatvāt | bodhipakṣasahagato mahārājapathopamaḥ sarvāryapudgalayātānuyātatvāt | (msa 17) śamathavipaśyanāsahagato yānopamaḥ sukhavahanāt | dhāraṇāpratibhānasahagato gandharvaupamaḥ udakadhāraṇākṣayodbhedasādharmyeṇa śrutaśrutadharmārthadhāraṇodbhedataḥ | dharmoddānasahagata ānandaśabdasadṛśo mokṣakāmānāṃ vineyānāṃ priyaśravaṇāt | ekāyanamārgasahagato nadīśrotasamaḥ svarasavāhitvāt | anutpattikadharmakṣāntilābhe ekāyanatvaṃ tadbhūmigatānāṃ bodhisatvānām abhinnakāryakriyātvāt | upāyakauśalyasahagato meghopamaḥ sarvasatvārthakriyātadadhīnatvāt tuṣitabhavanavāsādisaṃdarśanataḥ | yathā meghāt sarvabhājanalokasaṃpattayaḥ | eṣa ca dvāviṃśatyupamaś cittotpāda āryākṣayamatisūtre 'kṣagatānusāreṇānugantavyaḥ | cittānutpādaparibhāṣāyāṃ ślokaḥ |

parārthacittāt tadupāyalābhato mahābhisaṃdhyarthasutatvadarśanāt | mahārhacittodayavarjitā janāḥ śamaṃ gamiṣyanti vihāya tat sukham || amsa_4.21 ||

tena cittotpādena varjitāḥ satvāś caturvidhaṃ sukhaṃ na labhante yad bodhisatvānāṃ parārthacintanāt sukhaṃ | yac ca parārthopāyalābhāt | yac ca mahābhisaṃdhyarthasaṃdarśanāt gambhīramahāyānasvatābhiprāyikārthavibodhataḥ | yac ca paramatvasya dharmanairātmyasya saṃdarśanāt sukhaṃ | cittotpādapraśaṃsāyāṃ durgatiparikhedanirbhayatām upādāya ślokaḥ |

sahodayāc cittavarasya dhīmataḥ susaṃvṛtaṃ cittam anantaduṣkṛtāt | sukhena duḥkhena ca modate sadā śubhī kṛpāluś ca vivardhanadvayam || amsa_4.22 ||

tasya cittavarasya sahodayāt bodhisatvasya susaṃvṛtaṃ cittaṃ bhavaty anantasatvādhiṣṭhānād (msa 18) duṣkṛtād ato 'sya durgatito bhayaṃ na bhavati | sa ca dvayaṃ vardhayan śubhaṃ ca karma kṛpā ca nityaṃ ca śubhī bhavati kṛpāluś ca tena ca sadā modate | sukhenāpi śubhitvāt | duḥkhenāpi parārthakriyānimittena kṛpālutvāt | ato 'sya bahukartavyatāparikhedādapi bhayaṃ na bhavati | akaraṇasaṃvaralābhe ślokaḥ |

yad ānapekṣaḥ svaśarīrajīvite parārtham abhyeti paraṃ pariśramam | paroghātena tathāvidhaḥ kathaṃ sa duṣkṛte karmaṇi saṃpravatsyati || amsa_4.23 ||

asya piṇḍārtho yasya para eva priyataro nātmā parārthaṃ svaśarīrajīvite ānapekṣatvāt abhyeti paraṃ pariśramam | sa katham ātmārthaṃ paroghātena duṣkṛte karmaṇi pravatsyatīti | cittāvyāvṛttau ślokau |

māyopamān vīkṣya sa sarvadharmān udyānayātrām iva copapattīḥ | kleśāc ca duḥkhāc ca bibheti nāsau saṃpattikāle 'tha vipattikāle || amsa_4.24 ||

svakā guṇāḥ satvahitāc ca modaḥ saṃcintyajanma rddhivikurvitaṃ ca | vibhūṣaṇaṃ bhojanam agrabhūmiḥ krīḍāratir nityakṛpātmakānām || amsa_4.25 ||

māyopamasarvadharmalakṣaṇāt sa bodhisatvaḥ saṃpattikāle kleśebhyo na bibheti | udyānayātropamopapattīlakṣaṇāt vipattikāle duḥkān na bibheti | tasya kuto bhayād bodhicittaṃ vyāvartiṣyate | api ca svaguṇā maṇḍanaṃ bodhisatvānāṃ | parahitāt prītir bhojanaṃ | saṃcintyopapattir udyānabhūmiḥ | ṛddhivikurvitaṃ krīḍāratir bodhisatvānām evāsti | nābodhisatvānāṃ |

parārtham udyogavataḥ kṛpātmano hy avīcir apy eti yato 'sya ramyatām | kutaḥ punas trasyati tādṛśo bhavan parāśrayair duḥkhasamudbhavair bhave || amsa_4.26 ||

api ca yasya parārtham udyogavataḥ karuṇātmatvād avīcir apy ramyaḥ sa kathaṃ parārthanimittair duḥkhotpādair bhave punas trāsam āpatsyate yato 'sya duḥkhatrāsaḥ syāc cittasya vyāvṛttir bhavati | satvopekṣāpratiṣedhe ślokaḥ |

mahākṛpācāryasadoṣitātmanaḥ parasya duḥkhair upataptacetasaḥ | parasya kṛtye samupasthite punaḥ paraiḥ samādāpanato 'tilajjanā || amsa_4.27 ||

yasya mahākaruṇācāryeṇa nityoṣito ātmā paraduḥkhaiś ca duḥkhitaṃ cetas tasyotpanne parārthaṃ karaṇīye yadi paraiḥ samādāpanā kartavyā bhavati atilajjanā | kausīdyaparibhāṣāyāṃ ślokaḥ |

śirasi vinihitoccasatvabhāraḥ śithilagatir na hi śobhate 'grasatvaḥ | svaparavividhabandhanātibaddhaḥ śataguṇam utsaham arhati prakartum || amsa_4.28 ||

śirasi mahāntaṃ satvabhāraṃ vinidhāya bodhisatvaḥ śithilaṃ parākramamāṇo na śobhate śataguṇaṃ hi sa vīryaṃ kartum arhati śrāvakavīryāt tathā hi svaparavavidhair vividhair atyarthaṃ baddhaḥ kleśakarmajanmasvabhāvaiḥ |

mahāyānasūtrālaṃkāre cittopādādhikāraś caturthaḥ

chapitre v pañcamo 'dhikāraḥ

pratipattilakṣaṇe ślokaḥ |

mahāśrayārambhaphalodayātmikā jinātmajānāṃ pratipattir iṣyate | sadā mahādānamahādhivāsanā mahārthasaṃpādanakṛtyakārikā || amsa_5.1 ||

tatra mahāśrayacittotpādāśrayatvāt | mahārambhāsvaparārthārambhāt | mahāphalodayā mahābodhiphalatvāt | ata eva yathākramaṃ mahādānā sarvasatvopādānāt | mahādhivāsanā sarvaduḥkhādhivāsanāt | mahārthasaṃpādanakṛtyakārikā vipulasatvārthasaṃpādanāt | svaparārthanirviśeṣatve ślokaḥ |

paratralabdhvātmasamānacittatāṃ svato 'dhi vā śreṣṭhatareṣṭatāṃ pare | tathātmano 'nyārthaviśiṣṭasaṃjñinaḥ svakārthatā kā katamā parārthatā || amsa_5.2 ||

paratrātmasamānacittatāṃ labdhvā 'dhimuktito vā sāṃketikacittotpādalābhe jñānato vā pāramārthikacittotpādalābhe | ātmato vā punaḥ paratra viśiṣṭatarām iṣṭatāṃ labdhvā tenaiva ca kāraṇenātmanaḥ parārthe viśiṣṭasaṃjñino bodhisatvasya (msa 20) kaḥ svārthaḥ parārtho vā | nirviśeṣaṃ hi tasyobhayamityarthaḥ | parārthaviśeṣaṇe ślokaḥ |

paratra loko na tathātinirdayaḥ pravartate tāpanakarmaṇā ripau | yathā parārthaṃ bhṛśaduḥkhatāpane kṛpātmakaḥ svātmani saṃpravartate || amsa_5.3 ||

yathā svātmanaḥ parārtho viśiṣyate tat sādhayati parārtham ātmano 'tyarthaṃ saṃtāpanāt | parārthaprattipattivibhāge dvau ślokau |

nikṛṣṭamadhyotttamadharmatāsthite sudeśanāvarjanatā 'vatāraṇā | vinītir arthe paripācanā śubhe tathāvavādasthitibuddhimuktayaḥ || amsa_5.4 ||

guṇair viśiṣṭaiḥ samudāgamas tathā kulodayo vyākaraṇābhiṣiktatā | tathāgatajñānam anuttaraṃ padaṃ parārtha eṣa tryadhiko daśātmakaḥ || amsa_5.5 ||

trividhe satvanikāye hīnamadhyaviśiṣṭagotrasthe trayodaśavidho bodhisatvasya parārthaḥ | sudeśanā 'nuśāsanyādeśanāpratihāryābhyāṃ | āvarjanā ṛddhiprātihāryeṇa | avatāraṇā śāsanābhyupagamanāt | vinītir arthe 'vatīrṇānāṃ saṃśayacchedanaṃ | paripācanā kuśale | avavādaś cittasthitiḥ | prajñā vimuktiḥ abhijñādibhir viśeṣakair guṇaiḥ | samudāgamaḥ | tathāgatakule janma | aṣṭamyāṃ bhūbhau vyākaraṇaṃ daśamyām abhiśekaś ca | saha tathāgatajñānenety eṣa triṣu gotrastheṣu yathāyogaṃ trayodaśavidhaḥ parārtho bodhisatvasya | parārthapratipattisaṃpattau slokaḥ |

janānurūpāviparītadeśanā nirunnatā cāpy amamā vicakṣaṇā | kṣamā ca dāntā ca sudūragā 'kṣayā jinātmajānāṃ pratipattir uttamā || amsa_5.6 ||

yathā 'sau parārthapratipattiḥ saṃpannā bhavati tathā saṃdarśayati | kathaṃ cāsau saṃpannā bhavati | yadi gotrasthajanānurūpā 'viparītā ca deśanā bhavati | anunnatā cāvarjanā | amamā cāvatāraṇā | na ṛddhā manyate na cāvatāritān satvān mamāyati | vicakṣaṇā cārthe vinītipratipattir bhavati | kṣamā ca śubhe paripācanāpratipattiḥ | dāntā cāvavādādipratipattiḥ | na hy adāntā 'vavādādiṣu pareṣāṃ samarthaḥ | sudūragā ca kulodayādipratipattiḥ | na hy adūragatayā pratipattyā kulodayādayaḥ pareṣāṃ kartuṃ śakyāḥ | sarvā caiṣā parārthapratipattir bodhisatvānām akṣayā (msa 21) bhavaty abhyupagatasatvākṣayatvād ato 'pi saṃpannā veditavyā | pratipattiviśeṣaṇe dvau ślokau |

mahābhaye kāmijanaḥ pravartate cale viparyāsasukhe bhavapriyaḥ | pratisvam ādhipraśame śamapriyaḥ sadā tu sarvādhigame kṛpātmakaḥ || amsa_5.7 ||

jano vimūḍhaḥ svasukhārtham udyataḥ sadā tad aprāpya paraiti duḥkhatām | sadā tu dhīro hi parārtham udyato dvayārtham ādhāya paraiti nirvṛtim || amsa_5.8 ||

tatra kāmānāṃ mahābhayatvaṃ bahukāyikacaitasikaduḥkhadurgatigamanahetutvāt | calaṃ viparyāsasukhaṃ rūparūpyabhavapriyāṇām anityatvāt paramārthaduḥkhatvāc ca saṃskāraduḥkhatayā | ādhayaḥ kleśā veditavyā duḥkhādhānāt | vimūḍho janaḥ sadā svasukhārthaṃ pratipannaḥ sukhaṃ nāpnoti duḥkham evāpnoti | bodhisatvas tu parārthaṃ pratipannaḥ svaparārthaṃ saṃpādya nirvṛtisukhaṃ prāpnoty ayam asyāparaḥ pratipattiviśeṣaḥ | gocarapariṇāmane ślokaḥ |

yathā yathā hy akṣavicitragocare pravartate cāragato jinātmajaḥ | tathā tathā yuktasamānatāpadair hitāya satveṣv abhisaṃskaroti tat || amsa_5.9 ||

yena yena prakāreṇa cakṣurādīndriyagocare vicitre bodhisatvaḥ pravartate | īryāpathavyāpāracāre vartamānas tena tena prakāreṇa saṃbaddhasādṛśyavacanair hitārthaṃ satveṣu tat sarvam abhisaṃskaroti | yathā gocarapariśuddhisūtre vistareṇa nirdiṣṭaṃ | satveṣv akṣāntipratiṣedhe ślokaḥ |

sadā 'svatantrīkṛtadoṣacetane jane na saṃdoṣam upaiti buddhimān | akāmakāreṇa hi viprapattayo jane bhavantīti kṛpāvivṛddhitaḥ || amsa_5.10 ||

sadā kleśair asvatantrīkṛtacetane jane na saṃdoṣam upaiti bodhisatvaḥ | kiṃ kāraṇaṃ | (msa 22)akāmakārenaiṣāṃ vipratipattayo bhavantīti viditva karuṇāvṛddhigamanāt | pratipattimāhātmye ślokaḥ |

bhavagati sakalābhibhūyagantrī paramaśamānugatā prapattir eva | vividhaguṇagaṇair vivardhamānā jagad upaguhya sadā kṛpāśayena || amsa_5.11 ||

caturvidhaṃ māhātmyaṃ saṃdarśayati | abhibhavamāhātmyaṃ sakalaṃ bhavatrayaṃ gatiṃ ca pañcavidhām abhibhayagamanāt | yathoktaṃ prajñāpārāmitāyāṃ | rūpaṃ cet subhūta bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvā nadaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuralokam abhibhūya niryāsyatīti vistaraḥ | nirvṛtimāhātmyam apratiṣṭhanirvāṇānugatatvāt | guṇavṛddhimāhātmyaṃ satvāparityāgamāhātmyaṃ ceti |

mahāyānasūtrālaṃkāre pratipattyadhikāraḥ pañcamaḥ

chapitre vi ṣaṣṭho 'dhikāraḥ

paramārthalakṣaṇavibhāge ślokaḥ |

na san na cāsan na tathā na cānyathā na jāyate vyeti na cāvahīyate | na vardhate nāpi viśudhyate punar viśudhyate tatparamārthalakṣaṇaṃ || amsa_6.1 ||

advayārtho hi paramārthaḥ | tam advayārthaṃ pañcabhir ākāraiḥ saṃdarśayati | na satparikalpitaparatantralakṣaṇābhyāṃ na cāsatpariniṣpannalakṣaṇena | na tathā parikalpitaparatantrābhyāṃ pariniṣpannasyaikatvābhāvāt | na cānyathā tābhyām evānyatvābhāvāt | na jāyate na ca vyety anabhisaṃskṛtatvād dharmadhātoḥ | na hīyate na ca vardhate saṃkleśavyavadānapakṣayor nirodhotpāde tadavasthatvāt | na viśudhyati prakṛtyasaṃkliṣṭatvāt na ca na viśudhyati āgantukopakleśavigamāt | ity etat pañcavidham advayalakṣaṇaṃ paramārthalakṣaṇaṃ veditavyaṃ | ātmadṛṣṭiviparyāsapratiṣedhe ślokaḥ |

na cātmadṛṣṭiḥ svayam ātmalakṣaṇā na cāpi duḥsaṃsthitatā vilakṣaṇā | dvayān na cānyad bhrama eṣa tatūditas tataś ca mokṣo bhramamātrasaṃkṣayaḥ || amsa_6.2 ||

na tāvad ātmadṛṣṭir evātmalakṣaṇā | nāpi duḥsaṃsthitatā | tathā hi sā vilakṣaṇā ātmalakṣaṇāt parikalpitāt | sā punaḥ pañcopādānaskandhāḥ kleśadauṣṭhulyaprabhāvitatvāt | nāpy ato dvayād anyad ātmalakṣaṇam upapadyate | tasmān nāsty ātmā | bhrama eṣa tūtpanno yeyam ātmadṛṣṭis tasmād eva cātmābhāvān mokṣo 'pi bhramamātrasaṃkṣayo veditavyo na tu kaścin muktaḥ | viparyāsaparibhāṣāyāṃ dvau ślokau |

kathaṃ jano vibhramamātram āśritaḥ paraiti duḥkhaprakṛtiṃ na saṃtatām | avedako vedaka eva duḥkhito na duḥkhito dharmamayo na tanmayaḥ || amsa_6.3 ||

pratītyabhāvaprabhave kathaṃ janaḥ samakṣavṛttiḥ śrayate 'nyakāritam | tamaḥ prakāraḥ katamo 'yam īdṛśo yato 'vipaśyan sadasan nirīkṣate || amsa_6.4 ||

kathaṃ nāmāyaṃ loko bhrāntimātram ātmadarśanaṃ niśritya satatānubaddhaṃ duḥkhasvabhāvaṃ saṃskārāṇāṃ na paśyati | avedako jñānena tasyā duḥkhaprakṛteḥ | vedako 'nubhavena duḥkhasyāduḥkhito duḥkhasyāprahīṇatvāt | na duḥkhito duḥkhayuktasyātmano 'satvāt | dharmamayo dharmamātratvāt pudgalanairātmyena | na ca dharmamayo dharmanairātmyena | yadā ca loko bhāvānāṃ pratītyasamutpādaṃ pratyakṣaṃ paśyati taṃ taṃ pratyayaṃ pratītya te te bhāvā bhavantīti | tat katham etāṃ dṛṣṭiṃ śrayate 'nyakāritaṃ darśanādikaṃ na pratītyasamutpannam iti | katamo 'yam īdṛśas tamaḥprakāro lokasya yad vidyamānaṃ pratītyasamutpādam avipaśyan na vidyamānam ātmānaṃ nirīkṣate | śakyaṃ hi nāma tamasā vidyamānam adraṣṭuṃ syān na tvavidyamānaṃ draṣṭum iti | asaty ātmani śamajanmayoge ślokaḥ |

ta cāntaraṃ kiṃcana vidyate 'nayoḥ sadarthavṛttyā śamajanmanor iha | tathāpi janmakṣayato vidhīyate śamasya lābhaḥ śubhakarmakāriṇām || amsa_6.5 ||

na cāsti saṃsāranirvāṇayoḥ kiṃcin nānākaraṇaṃ paramārthavṛttyā nairātmyasya samatayā | tathāpi janmakṣayān mokṣaprāptir bhavaty eva śubhakarmakāriṇāṃ ye mokṣamārgaṃ bhāvayanti | viparyāsaparibhāṣāṃ kṛtvā tatpratipakṣapāramārthikajñānapraveśe catvāraḥ ślokāḥ |

saṃbhṛtya saṃbhāram anantapāraṃ jñānasya puṇyasya ca bodhisatvaḥ | dharmeṣu cintāsuviniśriś citatvāj jalpānvayām arthagatiṃ paraiti || amsa_6.6 ||

arthān sa vijñāya ca jalpamātrān saṃtiṣṭhate tannibhacittamātre | pratyakṣatām eti ca dharmadhātus tasmād viyukto dvayalakṣaṇena || amsa_6.7 ||

nāstīti cittāt param etya buddhyā cittasya nāstitvam upaiti tasmāt | dvayasya nāstitvam upetya dhīmān saṃtiṣṭhate 'tadgatidharmaghātau || amsa_6.8 ||

akalpanājñānabalena dhīmataḥ samānuyātena samantataḥ sadā | tadāśrayo gahvaradoṣasaṃcayo mahāgadeneva viṣaṃ nirasyate || amsa_6.9 ||

ekena saṃbhṛtasaṃbhāratvaṃ dharmacintāsuviniśritatvaṃ samādhiniśrityabhāvanāt manojalpāc ca teṣāṃ dharmāṇām arthaprakhyānāvagamāt tatpraveśaṃ darśayati | asaṃkhyeyaprabhedakālaṃ pāramasya paripūraṇam ity anantapāraṃ | dvitīyena manojalpamātrānarthān viditvā tadābhāse cittamātre 'vasthānamiyaṃ bodhisatvasya nirvedhabhāgīyāvasthā | tataḥ pareṇa dharmadhātoḥ pratyakṣato gamane dvayalakṣaṇena viyukto grāhyagrāhakalakṣaṇena iyaṃ darśanamārgāvasthā | tṛtīyena yathāsau dhamadhātuḥ pratyakṣatām eti tad darśayati | kathaṃ cāsau dharmadhātuḥ pratyakṣatām eti | cittād anyadālambanaṃ grāhyaṃ nāstīty avagamya buddhyā tasyāpi cittamātrasya nāstitvāvagamanaṃ grāhyaṃbhāve grāhakābhāvāt | dvaye cāsya nāstitvaṃ viditvā dharmadhātau avasthānam atadgatir grāhyagrāhakalakṣaṇābhyāṃ rahita evaṃ dharmadhātuḥ pratyakṣatām eti | caturthena bhāvanāmārgāvasthāyām aśrayaparivartanāt pāramārthikajñānapraveśaṃ darśayati | sadā sarvatra samatānugatenāvikalpajñānabalena yatra tatsamatānugataṃ paratantre svabhāve tadāśrayasya dūra-anupraviṣṭasya doṣasaṃcayasya dauṣṭhulyalakṣaṇasya mahāgadeneva viṣasya nirasanāt | paramārthajñānamāhātmye ślokaḥ |

munivihitasudharmasuvyavastho matim upadhāya samūladharmadhātau | smṛtim agatim avagamya kalpamātrāṃ vrajati guṇārṇavapāramāśudhīraḥ || amsa_6.10 ||

buddhavihite sudharme suvyavasthāpite sa paramārthajñānapraviṣṭo bodhisatvaḥ saṃpiṇḍitadharmālambanasya mūlacittasya dharmadhātau matim upanividhāya yā smṛtir upalabhyate tāṃ sarvāṃ smṛtipravṛttiṃ kalpanāmātrām avagacchaty evaṃ guṇārṇavasya pāraṃ buddhatvam āśu vrajatīty etat paramārthajñānasya māhātmyaṃ |

mahāyānasūtrālaṃkāre tatvādhikāraḥ ṣaṣṭhaḥ

chapitre vii saptamo 'dhikāraḥ

prabhāvalakṣaṇavibhāge ślokaḥ |

utpattivākcittaśubhāśubha-adhitatsthānaniḥsārapadā parokṣam | jñānaṃ hi sarvatragasaprabhedeṣv avyāhataṃ dhīr agataḥ prabhāvaḥ || amsa_7.1 ||

pareṣām upapattau jñānaṃ cyutopapādābhijñā | vāci jñānaṃ divyaśrotrābhijñāyāṃ vācaṃ tatra gatvopapannā bhāṣante | citte jñānaṃ cetaḥparyāyābhijñā | pūrvaśubhāśubhādhāne jñānaṃ pūrvanivāsābhijñā | yatra vineyās tiṣṭhanti tatsthānagamanajñānaṃ ṛddhiviṣayābhijñā | niḥsaraṇe jñānam āsravakṣayābhijñā yathā satvā upapattito niḥsarantīti | eṣu ṣaṭsvartheṣu sarvatra lokadhātau sapramedeṣu padāparokṣam avyāhataṃ jñānaṃ sa prabhāvo bodhisatvānāṃ ṣaḍabhijñāsaṃgṛhītaḥ | prabhāvalakṣaṇavibhāge svabhāvārtha uktaḥ | hetvartham ārabhya ślokaḥ |

dhyānaṃ caturthaṃ suviśuddham etya niṣkalpanājñānaparigraheṇa | yathāvyavasthānamanaskriyātaḥ prabhāvasiddhiṃ paramāṃ paraiti || amsa_7.2 ||

yena niśrayeṇa yena jñānena yena manasikāreṇa tasya prabhāvasya samudāgamas tatsaṃdarśayati | phalārtham ārabhya ślokaḥ |

yenāryadivyāpratimair vihārair brāhmaiś ca nityaṃ viharaty udāraiḥ | buddhāṃś ca satvāṃś ca sa dikṣu gatvā saṃmānayaty ānayate viśuddhim || amsa_7.3 ||

trividhaṃ phalam asya prabhāvasya saṃdarśayati | ātmana āryādisukhavihāram atulyaṃ cotkṛṣṭaṃ ca lokadhātvantareṣu gatvā buddhānāṃ pūjanaṃ satvānāṃ viśodhanaṃ ca | karmārthaṃ ṣaḍvidham ārabhya catvāraḥ ślokāḥ | darśanakarma saṃdarśanakarma cārabhya ślokaḥ |

māyopamān paśyati lokadhātūn sarvān sasatvān savivartanāśān | saṃdarśayaty eva ca tān yatheṣṭaṃ vaśī vicitrair api sa prakāraiḥ || amsa_7.4 ||

svayaṃ ca sarvalokadhātūnāṃ sasatvānāṃ savivartasaṃvartānāṃ māyopamatvadarśanāt | pareṣāṃ yatheṣṭaṃ tatsaṃdarśanāt | anyaiś ca vicitraiḥ kampanajvalanādiprakāraiḥ | daśavaśitālābhāt | yathā daśabhūmike 'ṣṭabhyāṃ bhūmau nirdiṣṭāḥ | raśmikarmārabhya ślokaḥ |

acte de rayonnement; un vers. raśmipramokṣair bhṛśaduḥkhitāṃś ca āpāyikān svargagatān karoti | mārānvayān kṣubdhavimānaśobhān saṃkampayaṃ srāsayate samārān || amsa_7.5 ||

dvividhaṃ raśmikarma saṃdarśayati | apāyopapannānāṃ ca prasādaṃ janayitvā svargopapādanaṃ | mārabhavanānāṃ ca samārakāṇāṃ kampanodvejanaṃ | vikrīḍanakarma cārabhya ślokaḥ |

samādhivikrīḍitam aprameyaṃ saṃdarśayaty agragaṇasya madhye | sakarmajanmottamanirmitaiś ca satvārtham ātiṣṭhati sarvakālam || amsa_7.6 ||

aprameyasamādhivikrīḍitasaṃdarśanāt buddhaparṣanmaṇḍalamadhye trividhena nirmāṇena sadā satvārthakaraṇāc ca | trividhaṃ nirmāṇaṃ śilpakarmasthānanirmāṇaṃ | vineyavaśena yatheṣṭopapattinirmāṇaṃ | uttamanirmāṇaṃ ca tuṣitabhavanavāsādikaṃ | kṣetrapariśuddhikarma ārabhya ślokaḥ |

jñānavaśitvāt samupaiti śuddhiṃ kṣetraṃ yathākāmanidarśanāya | abuddhanāmeṣu ca buddhanāma saṃśrāvaṇāt tān kṣipate 'nyadhātau || amsa_7.7 ||

dvividhapāpaviśodhanayā | bhājanapariśodhanayā jñānavaśitvād yatheṣṭaṃ sphaṭikavaiduryādimayabuddhakṣetrasaṃdarśanataḥ | satvapariśodhanayā ca buddhanāmavirahiteṣu (msa 27) lokadhātuṣūpapannānāṃ satvānāṃ buddhanāmasaṃśrāvaṇayā prasādaṃ grāhayitvā tadavirahiteṣu lokadhātuṣūpapādanāt | yogārtham ārabhya ślokaḥ |

śakto bhavaty eva ca satvapāke saṃjātapakṣaḥ śakunir yathaiva | buddhāt praśaṃsāṃ labhate 'timātrām ādeyavākyo bhavati prajānām || amsa_7.8 ||

trividhaṃ yogaṃ pradarśayati | satvaparipācanaśaktiyogaṃ praśaṃsāyogam ādeyavākyatāyogaṃ ca | vṛttyartham ārabhyaṃ ślokaḥ |

ṣaḍdhāpy abhijñā trividhā ca vidyā aṣṭau vimokṣā 'bhibhuvas tathā'ṣṭau | daśāpi kṛtsnāyatanāny ameyāḥ samādhayo dhīragataḥ prabhāvaḥ || amsa_7.9 ||

ṣaḍbhiḥ prabhedair bodhisatvasya prabhāvo vartate | abhijñāvidyāvimokṣābhibhvāyatanakṛtsnāyatanāpramāṇasamādhiprabhedaiḥ | evaṃ ṣaḍarthena vibhāgalakṣaṇena prabhāvaṃ darśayitvā tanmāhātmyodbhāvanārthaṃ ślokaḥ |

sa hi paramavaśitvalabdhabuddhir jagadavaśaṃ svavaśe vidhāya nityam | parahitakaraṇaikatābhirāmaś carati bhaveṣu hi siṃhavat sudhīraḥ || amsa_7.10 ||

trividhaṃ māhātmyaṃ darśayati | vaśitāmāhātmyaṃ svayaṃ paramajñānavaśitvaprāptyā kleśāsvavaśasya jagataḥ svavaśe sthāpanāt | abhiratimāhātmyaṃ sadā parahitakriyaikārāmatvāt | bhavanirbhayatāmāhātmyaṃ ca |

prabhāvādhikāraḥ mahāyānasūtrālaṃkāre saptamaḥ

chapitre viii aṣṭamo 'dhikāraḥ

bodhisatvaparipāke saṃgrahaḥ ślokaḥ |

rūciḥ prasādaḥ praśamo 'nukampanā kṣamātha medhā prabalatvam eva ca | ahāryatāṅgaiḥ samupetatā bhṛśaṃ jinātmaje tatparipākalakṣaṇam || amsa_8.1 ||

rucir mahāyānadeśanādharme prasādas taddeśike praśamaḥ kleśānām anukampā satveṣu kṣamā duṣkaracaryāyāṃ medhā grahaṇadhāraṇaprativedheṣu prabalatvam adhigame ahāryatā māraparapravādibhiḥ prāhāṇikāṅgaiḥ samanvāgatatvaṃ | bhṛśamiti rucyādīnām adhimātratvaṃ darśayati | eṣa samāsena bodhisatvānāṃ navaprakāra ātmaparipāko veditavyaḥ | ruciparipākam ārabhya ślokaḥ |

sumitratāditrayam ugravīryatā parārdhaniṣṭhottamadharmasaṃgrahaḥ | kṛpālusaddharmamahāparigrahe mataṃ hi samyakparipākalakṣaṇam || amsa_8.2 ||

sumitratāditrayaṃ satpuruṣasaṃsevā saddharmaśravaṇaṃ yoniśomanasikāraś ca | ugravīryatā adhimātro vīryārambhaḥ | parārdhaniṣṭhā sarvācintyasthānanirvicikitsatā | uttamadharmasaṃgraho mahāyānadharmarakṣā tatpratipannānām upadravebhyo rakṣaṇāt | bodhisatvasya mahāyānadharmaparigraham adhikṛtyedaṃ ruciparipākalakṣaṇaṃ veditavyaṃ | yena kāraṇena paripacyate sumitratāditrayeṇa | yaś ca tasyāḥ paripāka ugravīryaparārdhaniṣṭhāyuktaḥ svabhāvaḥ | yatkarma cottamadharmasaṃgrahakaraṇāt tad etena paridīpitaṃ | prasādaparipākam ārabhya ślokaḥ |

guṇajñatāthāśusamādhilābhitā phalānubhūtir manaso 'dhyabhedatā | jinātmaje śāstari saṃprapattaye mataṃ hi samyakparipākalakṣaṇam || amsa_8.3 ||

tatparipāko 'pi kāraṇataḥ svabhāvataḥ karmataś ca paridīpitaḥ | guṇajñatā ity api sa bhagavāṃs tathāgata iti vistareṇa kāraṇaṃ | avetya prabhāvalābhād abhedyacittatā svabhāvaḥ | āśusamādhilābhas tatphalasya cābhijñādikasya pratyanubhavanaṃ karma | praśamaparipākam ārabhya ślokaḥ |

susaṃvṛttiḥ kliṣṭavitarkavarjanā nirantarāyo 'tha śubhābhirāmatā | jīnātmaje kleśavinodanāya tan mataṃ hi samyakparipākalakṣaṇam || amsa_8.4 ||

kleśavinodanā bodhisatvasya praśamaḥ | tatparipāko 'pi kāraṇataḥ svabhāvataḥ karmataś ca paridīpitaḥ | indriyāṇāṃ smṛtisaṃprajanyābhyāṃ susaṃvṛtiḥ kāraṇaṃ | (msa 29)kliṣṭavitarkavarjanā svabhāvaḥ | pratipakṣabhāvanāyāṃ nirantarāyatvaṃ kuśalābhirāmatā ca karma | kṛpāparipākalakṣaṇam adhikṛtya ślokaḥ |

kṛpā prakṛtyā paraduḥkhadarśanaṃ nihīnacittasya ca saṃpravarjanam | viśeṣagatvaṃ jagadagrajanmatā parānukampāparipākalakṣaṇam || amsa_8.5 ||

svaprakṛtyā ca gotreṇa paraduḥkhadarśanena nihīnayānaparivarjanatayā ca paripacyata iti kāraṇaṃ | viśeṣagāmitvaṃ paripākavṛddhigamanāt svabhāvaḥ | sarvalokaśreṣṭhātmabhāvatā karmāvinivartanīyabhūmau | kṣāntiparipākalakṣaṇam ārabhya ślokaḥ |

dhṛtiḥ prakṛtyā pratisaṃkhyabhāvanā suduḥkhaśītādyadhivāsanā sadā | viśeṣagāmitvaśubhābhirāmatā mataṃ kṣamāyāḥ paripākalakṣaṇam || amsa_8.6 ||

dhṛtiḥ sahanaṃ kṣāntir iti paryāyās tatparipāke gotraṃ pratisaṃkhyānaṃ bhāvanā ca kāraṇaṃ | tīvrāṇāṃ śītādiduḥkhānām adhivāsanā svabhāvaḥ | kṣamasya viśeṣagāmitvaṃ kuśalābhirāmatā ca karma | medhāparipākam ārabhya ślokaḥ |

vipākaśuddhiḥ śravaṇādyamoṣatā praviṣṭatā sūktaduruktayos tathā | smṛter mahābuddhyudaye ca yogyatā sumedhatāyāḥ paripākalakṣaṇam || amsa_8.7 ||

tatra medhānukūlā vipākaviśuddhiḥ kāraṇaṃ | śrutacintitabhāvitacirakṛtacirabhāṣitānām asaṃmoṣatā subhāṣitadurbhāṣitārthasupraviṣṭatā ca smṛter medhāparipākasvabhāvaḥ | lokottaraprajñotpādanayogyatā karma | balavatvapratilambhaparipākam ārabhya ślokaḥ |

śubhadvayena dvayadhātupuṣṭatā phalodaye cāśrayayogyatā parā | manorathāptir jagadagrabhūtatā balopalambhe paripākalakṣaṇam || amsa_8.8 ||

tatra puṇyajñānadvayena tasya puṇyajñānadvayasya bījapuṣṭatā tatparipāke kāraṇaṃ | adhigamaṃ pratyāśrayayogyatā tatparipākasvabhāvaḥ | manorathasaṃpattir jagadagrabhūtatā ca karma | ahāryatāparipākam ārabhya ślokaḥ |

sudharmatāyuktivicāraṇāśayo viśeṣalābhaḥ parapakṣadūṣaṇam | punaḥ sadā māranirantarāyatā ahāryatāyāḥ paripākalakṣaṇam || amsa_8.9 ||

tatparipākasya saddharme yuktivicāraṇākṛta āśayaḥ kāraṇaṃ | māranirantarāyatā svabhāvo yadā māro na punaḥ śaknoty antarāyaṃ kartuṃ | viśeṣādhigamaḥ parapakṣadūṣaṇaṃ ca karma | prāhāṇikāṅgasamanvāgamaparipākam adhikṛtya ślokaḥ |

śubhācayo 'thāśrayayatnayogyatā vivekatodagraśubhābhirāmatā | jinātmaje hy aṅgasamanvaye punar mataṃ hi samyakparipākalakṣaṇam || amsa_8.10 ||

tatparipākasya kāraṇaṃ kuśalamūlopacayaḥ | āśrayasya vīryārambhakṣamatvaṃ svabhāvaḥ | vivekotkṛṣṭatā kuśalābhirāmatā ca karma | navavidhātmaparipākamāhātmyam ārabhya ślokaḥ |

iti navavidhavas tu pācitātmā paraparipācanayogyatām upetaḥ | śubhadharmamayasatatapravardhitātmā bhavati sadā jagato 'grabandhubhūtaḥ || amsa_8.11 ||

dvividhaṃ tanmāhātmyaṃ | paraparipāke pratiśaraṇatvaṃ | satataṃ dharmakāyavṛddhiś ca | tata eva jagato 'grabandhubhūtaḥ | satvaparipākavibhāge ekādaśa ślokāḥ |

vraṇe 'pi bhojye paripāka iṣyate yathaiva tatsrāvaṇabhogayogyatā | tathāśraye 'smin dvayapakṣaśāntatā tāṃ tathopabhogatvasuśāntapakṣatā || amsa_8.12 ||

anena paripākasvabhāvaṃ darśayati | yathā vraṇasya srāvaṇayogyatā paripākaḥ | bhojanasya ca bhogayogyatā | evaṃ satvānām āśraye vraṇabhojanasthānīye srāvaṇasthānīyaṃ vipakṣaśamanaṃ | bhogasthānīyaś ca pratipakṣopabhogaḥ | tadyogyatā āśrayasya paripāka iti | vipakṣapratipakṣāv atra pakṣadvayaṃ veditavyaṃ | dvitīyaḥ ślokaḥ |

vipācanoktā paripācanā tathā prapācanā cāpy anupācanāparā | supācanā cāpy adhipācanā matā nipācanotpācananā ca dehiṣu || amsa_8.13 ||

anena paripākaprabhedaṃ darśayati | kleśavigamena pācananā vipācanā | sarvato yānatrayeṇa pācanā paripācanā | vāhyaparipākaviśiṣṭatvāt prakṛṣṭā pācanā prapācanā | yathāvineyadharmadeśanāt tadanurūpā pācanā anupācanā | satkṛtya pācanā supācanā | adhigamena pācanā adhipācanā aviparītārthena | (msa 31)nityā pācanā nipācanā aparihāṇīyārthena | krameṇottarottarapācanā utpācanā | ity ayam aṣṭaprakāraḥ paraparipākaprabhedaḥ | tṛtīyacaturthau ślokau |

hitāśayeneha yathā jinātmajo vyavasthitaḥ sarvajagadvipācayan | tathā na mātā na pitā na bandhavaḥ suteṣu bandhuṣv api suvyavasthitāḥ || amsa_8.14 ||

tathājano nātmani vatsalo mataḥ kuto 'pi susnigdhaparāśraye jane | yathā kṛpātmā parasatvavatsalo hite sukhe caiva niyojanātmataḥ || amsa_8.15 ||

ābhyāṃ kiṃ darśayati | yādṛśenāśayena bodhisatvaḥ satvān paripācayati tam āśayaṃ darśayati | mātāpitṛbāndhavāśayaviśiṣṭaṃ lokātmavātsalyaviśiṣṭaṃ ca hitasukhasaṃyojanāt | ātmavatsalas tu loka ātmānaṃ hite ca sukhe ca saṃniyojayati | avaśiṣṭaiḥ ślokair yena prayogeṇa satvān paripācayati taṃ pāramitāpratipattyā saṃdarśayati | yādṛśena dānena yathā satvān paripācayati tad ārabhya ślokaḥ |

na bodhisatvasya śarīrabhogayoḥ pareṣv adeyaṃ punar asti sarvathā | anugraheṇa dvividhena pācayan paraṃ samair dānaguṇair na tṛpyate || amsa_8.16 ||

trividhena dānena pācayati | sarvasvaśarīrabhogadānena aviṣamadānena atṛptidānena ca | kathaṃ paripācayati dṛṣṭadharmasaṃparāyānugraheṇa | avighātenecchāparipūrṇāt | anāgatena ca saṃgṛhya kuśalapratiṣṭhāpanāt | yādṛśena śīlena yathā satvān paripācayati tad ārabhya ślokaḥ |

sadā prakṛtyādhyavihiṃsakaḥ svayaṃrato 'pramatto 'tra paraṃ niveśayan | paraṃparānugrahakṛt dvidhā pare vipākaniṣyandaguṇena pācakaḥ || amsa_8.17 ||

pañcavidhena śīlena | dhruvaśīlena prakṛtiśīlena paripūrṇaśīlenādhyavihiṃsakatvāt | paripūrṇo hy avihiṃsako 'dhyavihiṃsakaḥ | daśakuśalakarmapathaparipūritaḥ | yathoktaṃ dvitīyāyāṃ bhamau | adhigamaśīlena svayaṃratatayā nirantarāskhalitaśīlena cāpramattatayā | kathaṃ ca paripācayati | śīle saṃniveśanāt | dvidhānugrahakriyayā(msa 32) dṛṣṭadharme saṃparāye ca | saṃparāyānugrahaṃ pareṣu vipākaniṣyandaguṇābhyāṃ paraṃparayā karoti | tadvipākaniṣyandayor anyonyānukūlyenāvyavacchedāt | yādṛśyā kṣāntyā yathā satvān paripācayati tad ārabhya ślokaḥ |

pare 'pakāriṇyupakāribuddhimān pramarṣayann ugram api vyatikramam | upāyacittair apakāramarṣaṇaiḥ śubhe samādāpayate 'pakāriṇaḥ || amsa_8.18 ||

apakāriṇi pare upakāribuddhyā pragāḍhāpakāramarṣaṇakṣāntyā paripācayati | upakāribuddhitvaṃ punaḥ kṣāntipāramitāparipūryānukūlyavṛttitā veditavyaṃ | kathaṃ paripācayati | dṛṣṭadharmānugraheṇa cāpakāramarṣaṇāt | saṃparāyānugraheṇa copāyajñas tair apakāramarṣaṇair āvarjyāpakāriṇāṃ kuśale samādāpanāt | yādṛśena vīryeṇa yathā satvān paripācayati tad ārabhya ślokaḥ |

punaḥ sa yatnaṃ paramaṃ samāśrito na khidyate kalpasahasrakoṭibhiḥ | jinātmajaḥ satvagaṇaṃ prapācayan paraikacittasya śubhasya kāraṇāt || amsa_8.19 ||

adhimātradīrghakālākhede vīryeṇa dīrghakālākheditvam anantasatvaparipācanāt | paraikacittasya kuśalasyārthe kalpasahasrakoṭibhir akhedāt | ata evoktaṃ bhavati yathā paripācayati | kuśalacittasaṃniyojanāt dṛṣṭadharmasaṃparāyānugraheṇeti yādṛśena dhyānena yathā satvān paripācayati tad ārabhya ślokaḥ |

vaśitvam āgamya manasy anuttaraṃ paraṃ samāvarjayate 'tra śāsane | nihatya sarvām avamānakāmatāṃ śubhena saṃvardhayate ca taṃ punaḥ || amsa_8.20 ||

prāptānuttaravaśitvena dhyānena nirāmiṣeṇa ca nihatasarvāvamānābhilāṣeṇa paripācayati | buddhaśāsane parasyāvarjanād āvarjitasya ca kuśaladharmasaṃvardhanāt paripācayati | yādṛśyā prajñayā yathā satvān paripācayati tadārabhya ślokaḥ |

sa tatvabhāvārthanaye suniścitaḥ karoti satvān suvinītasaṃśayān | tataś ca te tajjinaśāsanād arād vivardhayante svaparaṃ guṇaiḥ śubhaiḥ || amsa_8.21 ||

sa bodhisatvas tatvārthanaye cābhiprāyārthanaye ca suviniścitayā prajñayā paripācayati | (msa 33) kathaṃ paripācayati satvānāṃ saṃśayavinayanāt | tataś ca śāsanabahumānāt teṣām ātmaparaguṇasaṃvardhakatvena | niyamanaślokaḥ |

iti sugatigatau śubhatraye vā jagad akhilaṃ kṛpayā sa bodhisatvaḥ | tanuparamavimadhyamaprakārair vinayati lokasamānabhāvagatyā || amsa_8.22 ||

anena yatra ca vinayati sugatigamane yānatraye vā | yac ca vinayati jagadakhilaṃ | yena ca vinayati kṛpayā | yaś ca vinayati bodhisatvaḥ | yādṛśaiś ca paripācanaprakārais tanuparamavimadhyamaprakāraiḥ | yāvantaṃ ca kālaṃ tatparidīpanāt samāsena paripākamāhātmyaṃ darśayati | tatra tanuḥ prakāro 'dhimukticaryābhūmau bodhisatvasya paramo 'ṣṭamyādiṣu vimadhyamaḥ saptasu veditavyaḥ yāval lokasya bhāvas tatsamānayā gatyā atyantam ity arthaḥ |

mahāyānasūtrālaṃkāre paripākādhikāro 'ṣṭamaḥ

chapitre ix navamo 'dhikāraḥ

sarvākārajñatāyāṃ dvau ślokau | tṛtīyas tayor eva nirdeśabhūtaḥ |

ameyair duṣkaraśatair ameyaiḥ kuśalācayaiḥ | aprameyeṇa kālena ameyāvaraṇakṣayāt || amsa_9.1 ||

sarvākārajñatāvāptiḥ sarvāvaraṇanirmalā | vivṛtā ratnapeṭeva buddhatvaṃ samudāhṛtam || amsa_9.2 ||

kṛtvā duṣkaram adbhutaṃ śramaśataiḥ saṃcityasarvaśubhaṃ kālenottamakalpayānamahatā sarvāvṛtīnāṃ kṣayāt | sūkṣmasyāvaraṇasya bhūmiṣu gatasyotpāṭanād buddhatā ratnānām iva sā prabhāvamahatāṃ peṭā samuddhātitā || amsa_9.3 ||

samudāgamataḥ svabhāvata aupamyataś ca buddhatvam udbhāvitaṃ | yāvadbhir duṣkaraśatair yāvadbhiḥ kuśalasaṃbhārair yāvatā kālena yāvataḥ kleśajñeyāvaraṇasya prahāṇāt samudāgacchatyayaṃ samudāgamaḥ | sarvākārajñatāvāptiḥ sarvāvaraṇanirmalā svabhāvaḥ | (msa 34) vivṛtā ratnapeṭā tadaupamyaṃ | tasyaiva buddhatvasyādvayalakṣaṇe sānubhāve dvau ślokau |

sarvadharmāś ca buddhatvaṃ dharmo naiva na kaścana | śukladharmamayaṃ tac ca na ca tais tannirūpyate || amsa_9.4 ||

dharmaratnanimittatvāl labdharatnākaropamam | śubhasya nimittatvāl labdhameghopamaṃ matam || amsa_9.5 ||

sarvadharmāś ca buddhatvaṃ tathatāyā abhinnatvāt tadviśuddhiprabhāvitatvāc ca buddhatvasya na ca kaś ciddharmo 'sti parikalpitena dharmasvabhāvena śukladharmamayaṃ ca buddhatvaṃ pāramitādīnāṃ kuśalānāṃ tadbhāvena parivṛtteḥ | na ca tais tān nirdiśyate pāramitādīnāṃ pāramitādibhāvenāpariniṣpatter idam advayalakṣaṇaṃ | ratnākarameghopamatvam anubhāvaḥ | deśanā dharmaratnānāṃ tatprabhavatvāt kuśalasasyānāṃ ca vineyasaṃtānakṣetreṣu |

buddhatvaṃ sarvadharmaḥ samuditam atha vā sarvadharmavyapetaṃ prodbhūter dharmaratnapratatasumahato dharmaratnākarābham | bhūtānāṃ śuklasasya prasavasumahato hetuto meghabhūtaṃ dānād dharmāmbuvarṣapratatasuvihitasyākṣayasya prajāsu || amsa_9.6 ||

anena tṛtīyena ślokena tam evārthaṃ nirdiśati | sumahataḥ pratatasya dharmaratnasya prodbhūter nimittatvād ratnākarābhaṃ bhūtānāṃ mahataḥ śuklasasya prasavahetutvān meghabhūtaṃ | mahataḥ suvihitasyākṣayasya dharmāmbuvarṣasya dānāt prajāsv ity ayam atra padavigraho veditavyaḥ | tasyaiva buddhatvasya śaraṇatvānuttarye pañca ślokāḥ |

paritrāṇaṃ hi buddhatvaṃ sarvakleśagaṇāt sadā | sarvaduścaritebhyaś ca janmamaraṇato 'pi ca || amsa_9.7 ||

anena saṃkṣepataḥ kleśakarmajanmasaṃkleśaparitrāṇārthena śaraṇatvaṃ darśayati |

upadravebhyaḥ sarvebhyo apāyād anupāyataḥ | satkāyād dhīnayānāc ca tasmāc charaṇam uttamam || amsa_9.8 ||

anena dvitīyenopadravādiparitrāṇād vistareṇa | tatra sarvopadravaparitrāṇatvaṃ (msa 35) yad buddhānubhāvena andhāś cakṣūṃṣi pratilabhante badhirāḥ śrotraṃ vikṣiptacittāḥ svasthacittamītayaḥ śāmyantīty evam ādi | apāyaparitrāṇatvaṃ buddhaprabhayā tadgatānāṃ mokṣaṇāt tadagamane ca pratiṣṭhāpanāt | anupāyaparitrāṇatvaṃ tīrthikadṛṣṭivyutthāpanāt | satkāyaparitrāṇatvaṃ yānadvayena parinirvāpaṇāt | hīnayānaparitrāṇatvam aniyatagotrāṇāṃ mahāyānaikāyanīkaraṇāt |

śaraṇam anupamaṃ tacchreṣṭhabuddhatvam iṣṭaṃ jananamaraṇasarvakleśapāpeṣu rakṣā | vividhabhayagatānāṃ sarvarakṣāpayānaṃ pratatavividhaduḥkhāpāyanopāyagānāṃ || amsa_9.9 ||

anena tṛtīyena tasyaiva śaraṇatvasyānupamaśreṣṭhasya cānuttaryaṃ tenaivārthena darśayati |

bauddhair dharmair yac ca susaṃpūrṇaśarīraṃ yat saddharme vetti sa satvān pravinetum | yātaṃ pāraṃ yatkṛpayā sarvajagatsu tad buddhatvaṃ śreṣṭham iha eṣyaṃ śaraṇānām || amsa_9.10 ||

anena caturthena yaiḥ kāraṇais tat tathānuttaraṃ śaraṇaṃ bhavati tat saṃdarśayati | bauddhair dharmair balavaiśāradyādibhiḥ susaṃpūrṇāsvabhāvatvāt | svārthaniṣṭhām adhikṛtya saddharmasatvavinayopāyajñānāt karuṇāpāragamanāc ca parārthaniṣṭhām adhikṛtya |

ālokāt kālāt sarvasatvānāṃ buddhatvaṃ śaraṇaṃ mahat | sarvavyasanasaṃpattivyāvṛttyabhyudaye matam || amsa_9.11 ||

anena pañcamena ślokena yāvantaṃ kālaṃ yāvatāṃ satvānāṃ yatrārthe śaraṇaṃ bhavati tat samāsena darśayati | yatrārthe iti sarvavyasanavyāvṛttau saṃpattyabhyudaye ca | āśrayaparāvṛttau ṣaṭ ślokāḥ |

kleśajñeyavṛtīnāṃ satatam anugataṃ bījam utkṛṣṭakālaṃ yasminn astaṃ prayātaṃ bhavati suvipulaiḥ sarvahāniprakāraiḥ | buddhatvaṃ śukladharmapravaraguṇayutā āśrayasyānyathāptis tatprāptir nirvikalpād viṣayasumahato jñānamārgāt suśuddhāt || amsa_9.12 ||

anena vipakṣabījaviyogataḥ pratipakṣasaṃpattiyogataś cāśrayaparivṛttiḥ paridīpitā | (msa 36) yathā ca tatprāptir dvividhamārgalābhāt | suviśuddhalokottarajñānamārgalābhāt | tatpṛṣṭhalabdhānantajñeyaviṣayajñānamārgalābhāc ca | utkṛṣṭakālam ity anādikālaṃ | suvipulaiḥ sarvahāniprakārair iti bhūmiprakāraiḥ |

sthitaś ca tasmin sa tathāgato jagan mahācalendrastha ivābhyudīkṣate | śamābhirāmaṃ karūṇāyate janamaghābhirāme 'nyajane tu kā kathā || amsa_9.13 ||

anena dvitīyenānyāśrayaparāvṛttibhyas tadviśeṣaṃ darśayati | tatstho hi mahācalendrastha iva dūrāntaranikṛṣṭaṃ lokaṃ paśyati | dṛṣṭvā ca karuṇāyate śrāvakapratyekabuddhān api prāg eva tadanyān |

pravṛttir ūddhittir avṛtir āśrayo nivṛttir āvṛttir atho dvayādvayā | samāviśiṣṭā api sarvagātmikā tathāgatānāṃ parivṛttir iṣyate || amsa_9.14 ||

anena tṛtīyena taddaśaprabhedaṃ darśayati | sā hi tathāgatānāṃ parivṛttiḥ parārthavṛttir iti pravṛttiḥ | sarvadharmaviśiṣṭatvād utkṛṣṭā vṛttir ity udvṛttiḥ | saṃkleśahetāv avṛttiḥ | āśraya iti yo 'sau parivṛttyāśrayastaṃ darśayati | saṃkleśān nivṛttito nivṛttiḥ | ātyantikatvād āyatā vṛttir ity āvṛttiḥ | abhisaṃbodhiparinirvāṇadarśanavṛttyā dvayā vṛttiḥ | saṃsāranirvāṇāpratiṣṭhitatvāt saṃskṛtāsaṃskṛtatvenādvayā vṛttiḥ | vimuktisāmānyena śrāvakapratyekabuddhasamā vṛttiḥ | balavaiśāradyādibhiḥ buddhadharmair asamatvād viśiṣṭā vṛttiḥ | sarvayānopadeśagatatvāt sarvagatā vṛttiḥ |

yathāmbaraṃ sarvagataṃ sadāmataṃ tathaiva tat sarvagataṃ sadāmatam | yathāmbaraṃ rūpagaṇeṣu sarvagaṃ tathaiva tat satvagaṇeṣu sarvagam || amsa_9.15 ||

anena caturthena tatsvabhāvasya buddhatvasya sarvagatatvaṃ darśayati | ākāśasādharmyeṇoddeśanirdeśataḥ pūrvāparārdhābhyāṃ | satvagaṇeṣu sarvagatatvaṃ buddhatvasyātmatvena sarvasatvopagamane pariniṣpattito veditavyaṃ |

yathodabhājane bhinne candrabimbaṃ na dṛśyate | tatha duṣṭeṣu satveṣu buddhabimbaṃ na dṛśyate || amsa_9.16 ||

anena pañcamena sarvagatatve 'pyabhājanabhūteṣu satveṣu abuddhabimbadarśanaṃ dṛṣṭāntena sādhayati |

yathāgnir jvalate 'nyatra punar anyatra śāmyati | buddheṣv api tathā jñeyaṃ saṃdarśanamadarśanam || amsa_9.17 ||

anena ṣaṣṭhena buddhavineyeṣu satsu buddhotpādāt taddarśanaṃ | vinīteṣu parinirvāṇāt tadadarśanaṃ agnijvalanaśamanasādharmyeṇa sādhayati | anābhogāpratiprasrabdhabuddhakāryatve catvāraḥ ślokāḥ |

aghaṭitebhyas tūryebhyo yathā syāc chabdasaṃbhavaḥ | tathā jine vinābhogaṃ deśanāyāḥ samudbhavaḥ || amsa_9.18 ||

yathā maṇer vinā yatnaṃ svaprabhāvasanidarśanam | buddheṣv api vinābhogaṃ tathā kṛtyanidarśanam || amsa_9.19 ||

ābhyāṃ ślokābhyām anābhogena buddhakāryaṃ sādhayaty aghaṭitatūryaśabdamaṇiprabhāvasādharmyeṇa |

yathākāśe avicchinnā dṛśyante lokataḥ kriyāḥ | yathaivānāsrave ghātau avicchinnā jinakriyāḥ || amsa_9.20 ||

yathākāśe kriyāṇāṃ hi hānir abhyudayaḥ sadā | yathaivānāsrave dhātau buddhakāryodayavyayaḥ || amsa_9.21 ||

ābhyām apy apratiprasrabdhabuddhakāryatvaṃ buddhakṛtyasyāvicchedāt | ākāśa iva lokakriyāṇām avicchede 'pi cānyānyakriyodayavyayas tathaiva | anāsravadhātugāmbhīrye ṣoḍaśa ślokāḥ |

paurvāparyāviśiṣṭāpi sarvāvaraṇanirmalā | na śuddhā nāpi cāśuddhā tathatā buddhatā matā || amsa_9.22 ||

paurvāparyeṇa viśiṣṭatvān na śuddhā | paścāt sarvāvaraṇanirmalatvān nāśuddhā malavigamāt |

śūnyatāyāṃ viśuddhāyāṃ nairātmyān mārgalābhataḥ | buddhāḥ śuddhātmalābhitvāt gatā ātmamahātmatām || amsa_9.23 ||

tatra cānāsrave dhātau buddhānāṃ paramātmā nirdiśyate | kiṃ kāraṇaṃ | agranairātmyātmakatvāt | agraṃ nairātmyaṃ viśuddhā tathatā sā ca buddhānām ātmā svabhāvārthena tasyāṃ viśuddhāyām agraṃ nairātmyam ātmānaṃ buddhā labhante śuddhaṃ | ataḥ śuddhātmalābhitvāt buddhā ātmamāhātmyaṃ prāptā ity anenābhisaṃdhinā buddhānām anāsrave dhātau paramātmā vyavasthāpyate |

na bhāvo nāpi cābhāvo buddhatvaṃ tena kathyate | tasmād buddhatathāpraśne avyākṛtanayo mataḥ || amsa_9.24 ||

tenaiva kāraṇena buddhatvaṃ na bhāva ucyate | pudgaladharmābhāvalakṣaṇatvāt tadātmakatvāc ca buddhatvasya | nābhāva ucyate tathatālakṣaṇabhāvāt | ato buddhasya bhāvābhāvapraśne bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇān na bhavatīty evamādir avyākṛtanayo mataḥ |

dāhaśāntir yathā lohe darśane timirasya ca | cittajñāne tathā bauddhe bhāvābhāvo na śasyate || amsa_9.25 ||

yathā ca lohe dāhaśāntir darśane ca timiram etasya śāntir na bhāvo dāhatimirayor abhāvalakṣaṇatvāt | nābhāvaḥ śāntilakṣaṇena bhāvāt | evaṃ buddhānāṃ cittajñāne ca dāhatimirasthānīyayo rāgāvidyayoḥ śāntir na bhāvaḥ śasyate tadabhāvaprabhāvitatvāc cetaḥprajñāvimuktyā nābhāvas tena tena vimuktilakṣaṇena bhāvāt |

buddhānām amale dhātau naikatā bahutā na ca | ākāśavad adehatvāt pūrvadehānusārataḥ || amsa_9.26 ||

buddhānām anāsravadhātau naikatvaṃ pūrvadehānusāreṇa | na bahutvaṃ dehābhāvād ākāśavat |

balādibuddhadharmeṣu bodhī ratnākaropamā | jagatkuśalasasyeṣu mahāmeghopamā matā || amsa_9.27 ||

puṇyajñānasupūrṇatvāt pūrṇacandropamā matā | jñānālokakaratvāc ca mahādityopamā matā || amsa_9.28 ||

etau ratnākarameghopamatve pūrṇacandramahādityopamatve ca ślokau gatārthau |

ameyā raśmayo yadvad vyamiśrā bhānumaṇḍale | sadaikakāryā vartante lokam ālokayanti ca || amsa_9.29 ||

yathaivānāsrave dhātau buddhānām aprameyatā | miśraikakāryā kṛtyeṣu jñānālokakarā matā || amsa_9.30 ||

ekena vyāmiśraraśmy ekakāryasyopamatayā sādharaṇakarmatāṃ darśayati | raśmīnām ekakāryatvaṃ pācanaśoṣaṇasamānakāryatvād veditavyaṃ | dvitīyenānāsrave dhātau miśraikakāryatvaṃ nirmāṇādikṛtyeṣu |

yathaikaraśminiḥsārāt sarvaraśmiviniḥsṛtiḥ | bhānos tathaiva buddhānāṃ jñeyā jñānaviniḥsṛtiḥ || amsa_9.31 ||

ekakāle sarvaraśmiviniḥsṛtyā sa ca buddhānām ekakāle jñānapravṛttiṃ darśayati |

yathaivādityaraśmīnāṃ vṛttau nāsti mamāyitam | tathaiva buddhajñānānāṃ vṛttau nāsti mamāyitam || amsa_9.32 ||

yathā sūryaikamuktābhai raśmibhir bhāsyate jagat | sakṛt jñeyaṃ tathā sarvaṃ buddhajñānaiḥ prabhāsyate || amsa_9.33 ||

mamatvābhāve jagajjñeyaprabhāsena ca | yathākramaṃ ślokau gatārthau |

yathaivādityaraśmīnāṃ meghādyāvaraṇaṃ matam | tathaiva buddhajñānānām āvṛtiḥ satvaduṣṭatā || amsa_9.34 ||

yathā raśmīnāṃ meghādyāvaraṇam aprabhāsena | tathā buddhajñānānām āvaraṇaṃ satvānām ābhājanatvena duṣṭatā pañcakaṣāyātyutsadatayā |

yathā pāṃśuvaśād vastre raṅgacitrāvicitratā | tathā 'vedhavaśān muktau jñānacitrāvicitratā || amsa_9.35 ||

yathā pāṃśuviśeṣeṇa vastre raṅgavicitratā kvacid avicitratā | tathaiva pūrvaprāṇidhānacaryābalādhānaviśeṣāt(msa 40) buddhānāṃ vimuktau jñānavicitratā bhavati | śrāvakapratyekabuddhānāṃ vimuktāv avicitratā |

gāmbhīryam amale dhātau lakṣaṇasthānakarmasu | buddhānām etad uditaṃ raṅgair vākāśacitraṇā || amsa_9.36 ||

etad anāsravadhātau buddhānāṃ trividhaṃ gāmbhīryam evam uktaṃ | lakṣaṇagāmbhīryaṃ caturbhiḥ ślokaiḥ | sthānagāmbhīryaṃ pañcamenaikatvapṛthaktvābhyām asthitatvāt | karmagāmbhīryaṃ daśabhiḥ | tat punar lakṣaṇagāmbhīryaṃ viśuddhilakṣaṇaṃ paramātmalakṣaṇam avyākṛtalakṣaṇaṃ vimuktilakṣaṇaṃ cārabhyoktaṃ | karmagāmbhīryaṃ bodhipakṣādiratnāśrayatvakarma satvaparipācanakarma niṣṭhāgamanakarma dharmadeśanākarma nirmāṇādikṛtyakarma jñānapravṛttikarma avikalpanakarma citrākārajñānakarma jñānāpravṛttikarma vimuktisāmānyajñānaviśeṣakarma cārabhyoktaṃ | seyamanāsrave dhātau niṣprapañcatvād ākāśopame gāmbhīryaprabhedadeśanā yathā raṅgair ākāśacitraṇī veditavyā |

sarveṣām aviśiṣṭāpi tathatā śuddhim āgatā | tathāgatatvaṃ tasmāc ca tadgarbhāḥ sarvadehinaḥ || amsa_9.37 ||

sarveṣāṃ nirviśiṣṭā tathatā tadviśuddhisvabhāvaś ca tathāgataḥ | ataḥ sarve satvās tathāgatagarbhā ity ucyate | vibhutvāvibhāge ślokā ekādaśa |

śrāvakāṇāṃ vibhutvena laukikasyābhibhūyate | pratyekabuddhebhyo manaḥbuddhabhaumena śrāvakasyābhibhūyate || amsa_9.38 ||

bodhisatvavibhutvasya tatkalāṃ nānugacchati | tathāgatavibhutvasya tatkalāṃ nānugacchati || amsa_9.39 ||

ābhyāṃ tāvad dvābhyāṃ prabhāvotkarṣaviśeṣeṇa buddhānāṃ vibhutvaṃ darśayati |

aprameyam acintyaṃ ca vibhutvaṃ bauddham iṣyate | yasya yatra yathā yāvat kāle yasmin pravartate || amsa_9.40 ||

anena tṛtīyena prakāraprabhedagāmbhīryaviśeṣābhyāṃ katham aprameyaṃ kathaṃ vācintyam ity āha | yasya pudgalasyārthe tat pravartate yatra lokadhātau yathā tādṛśaiḥ prakārair yāvad alpaṃ (msa 41) vā bahu vā yasmin kāle | avaśiṣṭaiḥ ślaukeḥ manovṛttibhedena vibhutvabhedaṃ darśayati |

pañcendriyaparāvṛttau vibhutvaṃ labhyate param | sarvārthavṛttau sarveṣāṃ guṇadvādaśaśatodaye || amsa_9.41 ||

pañcendriyaparāvṛttau dvividhaṃ vibhutvaṃ paramaṃ labhyate | sarveṣāṃ pañcānām indriyāṇāṃ sarvapañcārthavṛttau | tatra pratyekaṃ dvādaśaguṇaśatotpattau |

manaso 'pi parāvṛttau vibhutvaṃ labhyate param | vibhutvānucare jñāne nirvikalpe sunirmale || amsa_9.42 ||

manasaḥ parāvṛttau vibhutvānucare nirvikalpe suviśuddhe jñāne paramaṃ vibhutvaṃ labhyate | yena sahitaṃ sarvaṃ vibhutvajñānaṃ pravartate |

sārthodgrahaparāvṛttau vibhutvaṃ labhyate param | kṣetraśuddhau yathākāmaṃ bhogasaṃdarśanāya hi || amsa_9.43 ||

arthaparāvṛttau udgraharparāvṛttau ca kṣetraviśuddhivibhutvaṃ paramaṃ labhyate yena yathākāmaṃ bhogasaṃdarśanaṃ karoti | avyāghāte sadākālaṃ sarveṣāṃ jñānakarmaṇām || amsa_9.44 || vikalpaparāvṛttau sarveṣāṃ jñānānāṃ karmaṇāṃ ca sarvakālam avyāghāte paramaṃ vibhutvaṃ labhyate |

pratiṣṭhāyāḥ parāvṛttau vibhutvaṃ labhyate param | apratiṣṭhitanirvāṇaṃ buddhānām acale male pade || amsa_9.45 ||

pratiṣṭhāparāvṛttāv apratiṣṭhitanirvāṇaṃ paramaṃ vibhutvaṃ labhyate buddhānām anāsrave dhātau |

maithunasya parāvṛttau vibhutvaṃ labhyate param | buddhasaukhyavihāre 'tha dārā 'saṃkleśadarśane || amsa_9.46 ||

maithunasya parāvṛttau dvayor buddhasukhavihāre ca dārā 'saṃkleśadarśane ca |

ākāśasaṃjñāvyāvṛttau vibhutvaṃ labhyate param | cintitārthasamṛddhau ca gatirūpavibhāvane || amsa_9.47 ||

ākāśasaṃjñāvyāvṛttau dvayor eva cintitārthasamṛddhau ca yena gaganagarbho bhavati | gatirūpavibhāvane ca yatheṣṭagamanād ākāśavaśīkaraṇāc ca |

ity ameyaparāvṛttāv ameyavibhutā matā | acintyakṛtyānuṣṭhānād buddhānām amalāśraye || amsa_9.48 ||

ity anena mukhenāprameyā parāvṛttiḥ | tatra cāprameyaṃ vibhutvam acintyakarmānuṣṭhānaṃ buddhānām anāsrave dhātau veditavyaṃ | tasyaiva buddhasya satvaparipākanimittatve sapta ślokāḥ |

śubhe vṛddho loko vrajati suviśuddhau paramatāṃ śubhe cānārabdhvā vrajati śubhavṛddhau paramatām | vrajaty evaṃ loko diśi diśi jinānāṃ sukathitair apakvaḥ pakvo vā na ca punar aśeṣaṃ dhruvam iha || amsa_9.49 ||

anena yādṛśasya paripākasya nimittaṃ bhavati taddarśayati | upacitakuśalamūlānāṃ ca vimuktau paramatāyām anupacitakuśalamūlānāṃ ca kuśalamūlopacaye | apakvaḥ śubhavṛddhau paramatāṃ vrajanapākaṃ vrajati pakvaḥ suviśuddhau paramatāṃ vrajati | evaṃ ca nityakālaṃ vrajati na ca niḥśeṣaṃ lokasyānantatvāt |

tathā kṛtvā caryāṃ kṛcchrāvāpyāṃ paramaguṇayogād bhutavartī mahābodhiṃ nityāṃ dhruvam aśaraṇānāṃ ca śaraṇam | labhante yaddhīrā daśadig sadā sadā sarvasamayaṃ tad āścaryaṃ loke suvidhacaraṇān nādbhutam api || amsa_9.50 ||

anena dvitīyena paripakvānāṃ bodhisatvānāṃ paripākasyāścaryaṃ nāścaryaṃ | (msa 43) lakṣaṇaṃ sadā sarvasamayam iti nityaṃ nirantaraṃ ca tad anubhūya mārgacaraṇaṃ suvidhicaraṇaṃ |

kvaciddharmāñ ca kaṃ dharmyaṃ cakraṃ bahumukhaśatair darśayati yaḥ kvacij janmāntardhiṃ kvacid api vicitrāṃ janacarīm | kvacitkṛtsnāṃ bodhiṃ kvacid api ca nirvāṇam asakṛt na ca sthānāt tasmād vicalati sa sarvaṃ ca kurute || amsa_9.51 ||

anena tṛtīyena yugapadbahumukhaparipācanopāyaprayoge nimittatvaṃ darśayati | yathā yatrasthaḥ satvān vinayati | vicitrā janacarī jātakabhedena | na ca sthānāc calatīty anāsravād dhātoḥ |

na buddhānām evaṃ bhavati mama pakvo 'yam iti cāprapācyo 'yaṃ dehī api ca adhunāpācyata iti | vinā saṃskāraṃ tu prapacam upayāty eva janatā śubhair dharmair nityaṃ diśi diśi samantāt trayamukham || amsa_9.52 ||

anena caturthena tatparipākaprayoganimittatvam anabhisaṃskāreṇa daśayati | trayamukham iti yānatrayeṇa |

yathāyatnaṃ bhānuḥ pratataviṣadair aṃśavisaraiḥ prapākakaṃ sasyānāṃ diśi diśi samantāt prakurūte | tathā dharmārko 'pi praśamavidhidharmāṃśuvisaraiḥ prapākaṃ sasyānāṃ diśi diśi samantāt prakurūte || amsa_9.53 ||

anena pañcamenānabhisaṃskāraparipācanadṛṣṭāntaṃ darśayati |

yathaikasmād dīpād bhavati sumahān dīpanicayo 'prameyo 'saṃkhyeyo na ca sa punar eti vyayamataḥ | yathaikasmād buddhād pākābhavati sumahān paripākapākanicayo 'prameyo 'saṃkhyeyo na ca punar eti punar upaiti vyayamataḥ || amsa_9.54 ||

anena ṣaṣṭhena paraṃparayā paripācanaṃ |

yathā toyais tṛptiṃ vrajati na mahāsāgara iva na vṛddhiṃ vā yāti pratataviṣadāmbu praviśanaiḥ | tathā bauddhau dhātuḥ satatasamitaiḥ śuddhiviśanair na tṛptiṃ vṛddhiṃ vā vrajati paramāścaryam iha tat || amsa_9.55 ||

anena saptamena paripakvānāṃ vimuktipraveśe samudrodāharaṇena dharmadhātor atṛptiṃ cāvakāśadānād avṛddhiṃ dhyānādhikatvāt | dharmadhātuviśuddhau catvāraḥ ślokāḥ |

sarvadharmadvayāvāratathatāśuddhilakṣaṇaḥ | vastujñānatadālambavaśitākṣayalakṣaṇaḥ || amsa_9.56 ||

eṣa svabhāvārtham ārabhyaikaḥ ślokaḥ | kleśajñeyāvaraṇadvayāt sarvadharmatathatāviśuddhilakṣaṇaś ca | vastutadālambanajñānayor akṣayavaśitālakṣaṇaś ca |

| sarvatas tathatājñānabhāvanā samudāgamaḥ | sarvasatvadvayādhānasarvathākṣayatā phalam || amsa_9.57 ||

eṣa hetvarthaṃ phalārthaṃ cārabhya dvitīyaḥ ślokaḥ | sarvatastathatājñānabhāvanā dharmadhātuviśuddhihetuḥ | sarvata iti sarvadharmaparyāyamukhaiḥ | sarvasatvānāṃ sarvathā hitasukhadvayādhānākṣayatā phalaṃ |

kāyavākcittanirmāṇaprayogopāyakarmakaḥ | samādhidhāraṇīdvāradvayāmeyasamanvitaḥ || amsa_9.58 ||

eṣa karmārthaṃ yogārthaṃ cārabhya tṛtīyaḥ ślokaḥ | trividhiṃ kāyādinirmāṇaṃ karma samādhidhāraṇīmukhābhyāṃ dvayena cāprameyeṇa puṇyajñānasaṃbhāreṇa samanvāgamo yogaḥ |

svabhāvadharmasaṃbhoganirmāṇair bhinnavṛttikaḥ | dharmadhātur viśuddho 'yaṃ buddhānāṃ samudāhṛtaḥ || amsa_9.59 ||

eṣa vṛttyartham ārabhya caturthaḥ ślokaḥ | svābhāvikasāṃbhogikanairmāṇikakāyavṛttyā bhinnavṛttikaḥ | buddhakāyavibhāge sapta ślokāḥ |

svābhāviko 'tha sāṃbhogyaḥ kāyo nairmāṇiko 'paraḥ | kāyabhedā hi buddhānāṃ prathamas tu dvayāśrayaḥ || amsa_9.60 ||

trividhiḥ kāyo buddhānāṃ | svābhāviko dharmakāya āśrayaparāvṛttilakṣaṇaḥ | sāṃbhogiko yena parṣanbhaṇḍaleṣu dharmasaṃbhogaṃ karoti | nairmāṇiko yena nirmāṇena satvārthaṃ karoti |

sarvadhātuṣu sāṃbhogyo bhitro gaṇaparigrahaiḥ | kṣetraiś ca nāmabhiḥ kāyair dharmasaṃbhogaceṣṭitaiḥ || amsa_9.61 ||

tatra sāṃbhogikaḥ sarvalokadhātuṣu parṣanmaṇḍalabuddhakṣetranām aśarīradharmasaṃbhogakriyābhir bhinnaḥ |

samaḥ sūkṣmaś ca tacchiṣṭaḥ kāyaḥ svābhāviko mataḥ | saṃbhogavibhutāhetur yatheṣṭaṃ bhogadarśane || amsa_9.62 ||

svābhāvikaḥ sarvabuddhānāṃ samo nirviśiṣṭatayā | sūkṣmo durjñānatayā | tena sāṃbhogikena kāyena saṃbaddhaḥ saṃbhogavibhutve ca hetur yatheṣṭaṃ bhogadarśanāya |

ameyaṃ buddhanirmāṇaṃ kāyo nairmāṇiko mataḥ | dvayor dvayārthasaṃpattiḥ sarvākārā pratiṣṭhitā || amsa_9.63 ||

nairmāṇikas tu kāyo buddhānām aprameyaprabhedaṃ buddhanirmāṇaṃ sāṃbhogikaḥ svāthasaṃpattilakṣaṇaḥ | nairmāṇikaḥ parārthasaṃpattilakṣaṇaḥ | evaṃ dvayārthasaṃpattir yathākramaṃ dvayoḥ pratiṣṭhitāḥ sāṃbhogike ca kāye nairmāṇike ca |

śilpajanmamahābodhisadānirvāṇadarśanaiḥ | buddhanirmāṇakāyo 'yaṃ mahāmāyo mahopāyo vimocane || amsa_9.64 ||

sa punar nirmāṇakāyaḥ sadā vineyārthaṃ śilpasya vīṇāvādanādibhiḥ | janmanaś cābhisaṃbodheś ca (msa 46) nirvāṇasya ca darśanair vimocane mahopāyatvāt parārthasaṃpattilakṣaṇo veditavyaḥ |

tribhiḥ kāyais tu vijñeyo buddhānāṃ kāyasaṃgrahaḥ | sāśrayaḥ svaparārtho yas tribhiḥ kāyair nirdarśitaḥ || amsa_9.65 ||

tribhiś ca kāyair buddhānāṃ sarvakāyasaṃgraho veditavyaḥ | ebhis tribhiḥ kāyaiḥ sāśrayaḥ svaparārtho nidarśitaḥ | dvayoḥ svaparārthaprabhāvitatvāt dvayoś ca tadāśritatvād yathā pūrvam uktaṃ |

āśrayeṇāśayenāpi karmaṇā te samā matāḥ | prakṛtyā 'sraṃsanenāpi prabandhenaiṣu nityatā || amsa_9.66 ||

te ca trayaḥ kāyāḥ sarvabuddhānāṃ yathākramaṃ tribhir nirviśeṣā āśrayeṇa dharmadhātor abhinnatvāt āśayena pṛthak buddhāśayasyābhāvāt | karmaṇā ca sādhāraṇakarmakatvāt | teṣu ca triṣu kāyeṣu yathākramaṃ trividhā nityatā veditavyā yena nityakāyās tathāgatā ucyante | prakṛtyā nityatā svābhāvikasya svabhāvena nityatvāt | asraṃsanena sāṃbhogikasya dharmasaṃbhāgo vicchedāt | prabandhena nairmāṇikasyāntarvyaye punaḥ punar nirmāṇadarśanāt | buddhajñānavibhāge daśa ślokāḥ |

ādarśajñānamacalaṃ trayajñānaṃ tadāśritam | samatāpratyavekṣāyāṃ kṛtyānuṣṭhāna eva ca || amsa_9.67 ||

caturvidhaṃ buddhānāṃ jñānam ādarśajñānaṃ samatājñānaṃ pratyavekṣājñānaṃ kṛtyānuṣṭhānajñānaṃ ca | ādarśajñānam acalaṃ trīṇi jñānāni tadāśritāni calāni |

ādarśajñānamamamāparicchinnaṃ sadānugam | sarvajñeyeṣv asaṃmūḍhaṃ na ca teṣv āmukhaṃ sadā || amsa_9.68 ||

ādarśajñānam amamam aparicchinnaṃ deśataḥ sadānugaṃ kālataḥ | sarvajñeyeṣv asaṃmūḍhaṃ sadāvaraṇavigamāt na ca teṣv āmukham anākāratvāt |

sarvajñānanimittatvān mahājñānākaropamam | saṃbhogabuddhatā jñānapratibimbodayāc ca tat || amsa_9.69 ||

teṣāṃ ca samatādijñānānāṃ sarvaprakārāṇāṃ hetutvāt sarvajñānānāmākaropamaṃ | saṃbhogabuddhatvatajjñānapratibimbodayācca tadādarśajñānam ity ucyate |

satveṣu samatājñānaṃ bhāvanāśuddhito 'malaṃ matam | apratiṣṭhasaśamāviṣṭaṃ samatājñānamiṣyate || amsa_9.70 ||

yadbodhisatvenābhisamayakāleṣu samatājñānaṃ pratilabdhaṃ tadbhāvanāśuddhito budhiprāptasyāpratiṣṭhitanirvāṇe niviṣṭaṃ samatājñānamiṣyate |

mahāmaitrīkṛpābhyāṃ ca sarvakālānugaṃ matam | yathādhimokṣaṃ satvānāṃ buddhabimbanidarśakam || amsa_9.71 ||

mahāmaitrīkaruṇābhyāṃ sarvakālānugaṃ yathādhimokṣaṃ ca satvānāṃ buddhabimbanidarśakaṃ | yataḥ kecit satvās tathāgataṃ nīlavarṇaṃ paśyanti kecit pītavarṇam ity evamādi |

pratyavekṣaṇakaṃ jñāne jñeyeṣv avyāhataṃ sadā | dhāraṇīnāṃ samādhīnāṃ nidhānopamam eva ca || amsa_9.72 ||

pariṣanmaṇḍale sarvavibhūtīnāṃ nidarśakam | sarvasaṃśayavicchedi mahādharmapravarṣakam || amsa_9.73 ||

pratyavekṣaṇakaṃ jñānaṃ yathāślokaṃ |

kṛtyānuṣṭhānatājñānaṃ nirmāṇaiḥ sarvadhātuṣu | citrāprameyācintyaiś ca sarvasatvārthakārakam || amsa_9.74 ||

kṛtyānuṣṭhānajñānaṃ sarvalokadhātuṣu nirmāṇair nānāprakārair aprameyair acintyaiś ca sarvasatvārthakaraṃ |

kṛtyaniṣpattibhir bhedaiḥ saṃkhyākṣetraiś ca sarvadā | acintyaṃ buddhanirmāṇaṃ vijñeyaṃ tac ca sarvathā || amsa_9.75 ||

tac ca buddhanirmāṇaṃ sadā sarvathā cācintyaṃ veditavyaṃ | kṛtyakriyābhedataḥ saṃkhyātakṣetrataś ca |

dhāraṇāt samacittāc ca samyagdharmaprakāśanāt | kṛtyānuṣṭhānataś caiva caturjñānasamudbhavaḥ || amsa_9.76 ||

tatra dhāraṇāt śrutānāṃ dharmāṇāṃ | samacittatā sarvasatveṣv ātmaparasamatayā | śeṣaṃ gatārthaṃ | buddhānekatvāpṛthaktve ślokaḥ |

gotrabhedād avaiyarthyāt sākalyād apy anāditaḥ | abhedān naikabuddhatvaṃ bahutvaṃ cāmalāśraye || amsa_9.77 ||

eka eva buddha ity etann eṣyate | kiṃ kāraṇaṃ | gotrabhedāt | anantā hi buddhagotrāḥ satvāḥ | tatraika evābhisaṃbuddho nānye 'bhisaṃbhotsyanta iti | kuta etat | puṇyajñānasaṃbhāravaiyarthyaṃ ca syād anyeṣāṃ bodhisatvānām anabhisaṃbodhān na ca yuktaṃ vaiyarthyaṃ | tasmād avaiyarthyād api naika eva buddhaḥ satvārthakriyāsākalyaṃ ca na syāt | buddhasya buddhatve kasyacit apratiṣṭhāpanād etac ca na yuktaṃ | na ca kaścid ādibuddho 'sti vinā saṃbhāreṇa buddhatvāyogād vinā cānyena buddhena saṃsthānāyogād ity anāditvād apy eko buddho na yuktaḥ | bahutvam api neṣyate buddhānāṃ dharmakāyasyābhedād anāsrave dhātau | buddhatvopāyapraveśe catvāraḥ ślokāḥ |

yā 'vidyamānatā saiva paramā vidyamānatā | sarvathā 'nupalambhaś ca upalambhaḥ paro mataḥ || amsa_9.78 ||

yā parikalpitena svabhāvenāvidyamānatā saiva paramā vidyamānatā pariniṣpannena svabhāvena | yaś ca sarvathā 'nupalambhaḥ parikalpitasya svabhāvasya sa eva parama upalambhaḥ pariniṣpannasvabhāvasya |

bhāvanā paramā ceṣṭā bhāvanām avipaśyatām | pratilambhaḥ paraś ceṣṭaḥ pratilambhaṃ ca paśyatām || amsa_9.79 ||

saiva paramā bhāvanā yo bhāvanāyā anupalambhaḥ | sa eva paramaḥ pratilambho yaḥ pratilambhānupalambhaḥ |

paśyatāṃ gurutvaṃ tāṃ dīrghaṃ nimittaṃ vīryam ātmanaḥ | mānināṃ bodhisatvānāṃ dūre bodhir nirūpyate || amsa_9.80 ||

ye ca gurutvaṃ bahutvaṃ paśyanti adbhutadharmayuktaṃ | dīrghaṃ ca kālaṃ paśyanti tatsamudāgamāya | nimittaṃ na paśyanti cittālambanaṃ | ātmanaś ca vīryaṃ vayam ārabdhavīryā (msa 59) buddhatvaṃ prāpsyāma iti | teṣām evaṃ mānināṃ bodhisatvānām aupalambhikatvāt dūre bodhir nirūpyate |

paśyatām kalpanāmātraṃ sarvam etad yathoditaṃ | akalpabodhisatvānāṃ prāptā bodhir nirūpyate || amsa_9.81 ||

kalpanāmātraṃ tv etat sarvam iti paśyatāṃ tasyāpi kalpanāmātrasyāvikalpanād akalpabodhisatvānām anutpattikadharmakṣāntilābhāvasthāyām arthataḥ prāptaiva bodhir ity ucyate | buddhānām anyonya naikakāryatve catvāraḥ ślokāḥ |

bhinnāśrayā bhinnajalāś ca nadyaḥ alpodakāḥ kṛtyapṛthaktvakāryāḥ | jalāśritaprāṇitanūpabhogyā bhavanti pātālamasaṃpraviṣṭāḥ || amsa_9.82 ||

samudraviṣṭāś ca bhavanti sarvā ekāśrayā ekamahājalāś ca | miśraikakāryāś ca mahopabhogyā jalāśritaprāṇigaṇasya nityam || amsa_9.83 ||

bhinnāśrayā bhinnamatāś ca dhīrāḥ svalpāvabodhāḥ pṛthagātmakṛtyāḥ | parīttasatvārthasadopabhogyā bhavanti buddhatvam asaṃpraviṣṭāḥ || amsa_9.84 ||

buddhatvaviṣṭāś ca bhavanti sarve ekāśrayā ekamahāvabodhāḥ | miśrekakāryāś ca mahopabhogyāḥ sadā mahāsatvagaṇasya te hi || amsa_9.85 ||

tatra bhinnāśraya nadyaḥ svabhājanabhedāt | kṛtyapṛthaktvakāryāḥ pṛthaktvena kṛtyakaraṇāt | tanūpabhogyā ity alpānām upabhogyāḥ | śeṣaṃ gatārthaṃ | buddhatvaprotsahane ślokaḥ |

iti nirupamaśukladharmayogād hitasukhahetutayā ca buddhabhūmeḥ | śubhaparamasukhākṣayākaratvāt śubhamatir arhati bodhicittam āptum || amsa_9.86 ||

nirupamaśulkadharmayogāt svārthasaṃpattitaḥ | hitasukhahetutvāc ca buddhatvasya parārthasaṃpattiḥ | anavadyotkṛṣṭākṣayasukhākaratvāc ca sukhavihāro viśeṣataḥ | buddhimān ahīnabodhicittam ādātuṃ tatpraṇidhānaparigrahāt |

mahāyānasūtrālaṃkāre bodhyadhikāro navamaḥ

chapitre x daśamo 'dhikāraḥ

uddānam ādiḥ siddhiḥ śaraṇaṃ gotraṃ citte tathaiva cotpādaḥ | svaparārthas tatvārthaḥ prabhāvaparipākabodhiś ca || amsa_10.1 ||

eṣa ca bodhyadhikāra ādim ārabhya yāvat bodhipaṭalānusāreṇānugantavyaḥ | adhimuktiprabhedalakṣaṇavibhāge ślokau |

jātājātā grāhikā grāhyabhūtā mitrādāttā svātmato bhrāntikā ca | abhrāntānyā āmukhā naiva cānyā ghoṣācārā caiṣikā cekṣikā ca || amsa_10.2 ||

jātā atītapratyutpannā | ajātā anāgatā | grāhikā ādhyātmikī yayālambanam adhimucyate | grāhyabhūtā bāhyā yānālambanatvenādhimucyate | mitrādāttā audārikī | svātmataḥ sūkṣmā | bhrāntikā hīnā viparītādhimokṣāt | abhrāntikā praśāntā | āmukhā antike samavahitapratyayatvāt | anāmukhā dūre viparyayāt | ghoṣācārā śrutamayī | eṣikā cintāmayī | īkṣikā bhāvanāmayī pratyavekṣaṇāt |

hāryā kīrṇā 'vyāvakīrṇā vipakṣair hīnodārā āvṛtā 'nāvṛtā ca | yuktā 'yuktā saṃbhṛtā 'saṃbhṛtā ca gāḍhaṃ viṣṭā dūragā cādhimuktiḥ || amsa_10.3 ||

hāryā mṛdvī | vyavakīrṇā madhyā | avyavakīrṇā vipakṣair adhimātrā | hīnā'nyayāne | udārā mahāyāne | āvṛtā sāvaraṇā viśeṣagamanāya | anāvṛtā nirāvaraṇā | yuktā sātatyasatkṛtyaprayogāt | ayuktā tadvirahitā | saṃbhṛtādhigamayogyā | (msa 51) asaṃbhṛtā viparyayāt | gāḍhaṃ viṣṭā bhūmipraviṣṭā | dūragā pariśiṣṭāsu bhūmiṣu | adhimuktiparipanthe trayaḥ ślokāḥ |

amanaskārabāhulyaṃ kauśīdyaṃ yogavibhramaḥ | kumitraṃ śubhadaurbālyam ayoniśomanaskriyā || amsa_10.4 ||

jātāyā amanasikārabāhulyaṃ paripanthaḥ | ajātāyāḥ kauśīdyaṃ grāhyagrāhakabhūtāyā yogavibhramas tathaivābhiniveśāt | mitrādāttāyāḥ kumitraṃ viparītagrāhaṇāt | svātmato 'dhimukteḥ kuśalamūladaurbalyaṃ | abhrāntāyā ayoniśo amanasikāraḥ paripanthas tadvirodhitvāt |

pramādo 'lpaśrutatvaṃ ca śrutacintālpatuṣṭatā | śamamātrābhimānaś ca tathā 'parijayo mataḥ || amsa_10.5 ||

āmukhāyāḥ pramādas tasyā apramādakṛtatvāt | ghoṣācārāyā alpaśrutatvaṃ nītārthasūtrāntāśravaṇāt | eṣikāyāḥ śrutamātrasaṃtuṣṭatvam alpacintāsaṃtuṣṭatvaṃ ca | īkṣikāyāś cintāmātrasaṃtuṣṭatvaṃ śamathamātrābhimānaś ca | hāryāvyavakīrṇayor aparijayaḥ paripanthaḥ |

anudvegas tathodvega āvṛtiś cāpy ayuktatā | asaṃbhṛtiś ca vijñeyā'dhimuktiparipanthatā || amsa_10.6 ||

hīnāyā anudvegaḥ saṃsārāt | udārāyā udvegaḥ | anāvṛtāyāś cāvṛttiḥ | yuktāyā ayuktatā | saṃbhṛtāyā asaṃbhṛtiḥ paripanthaḥ | adhimuktāv anuśaṃse pañca ślokāḥ |

puṇyaṃ mahadakaukṛtyaṃ saumanasyaṃ sukhaṃ mahat | avipraṇāśaḥ sthairyaṃ ca viśeṣagamanaṃ tathā || amsa_10.7 ||

dharmābhisamayaś cātha svaparārthāptir uttamā | kṣiprābhijñatvam ete hi anuśaṃsādhimuktitaḥ || amsa_10.8 ||

jātāyāṃ pratyutpannāyāṃ puṇyaṃ mahat | atītāyām akaukṛtyam avipratisārāt | grāhikāyāṃ grāhyabhūtāyāṃ ca mahatsaumanasyaṃ samādhiyogāt | kalyāṇamitrajanitāyām avipraṇāśaḥ | svayam adhimuktau sthairyaṃ | bhrāntikāyāmāmukhāyāṃ śrutamayādikāyāṃ ca yāvat madhyāyāṃ viśeṣagamanaṃ | adhimātrāyāṃ dharmābhisamayaḥ | hīnāyāṃ svārthaprāptiḥ | udārāyāṃ parārthaprāptiḥ paramā | anāvṛtayuktasaṃbhṛtādiṣu śulkapakṣāsu kṣiprābhijñatvam anuśaṃsaḥ |

kāmināṃ sā śvasadṛśī kūrmaprakhyā samādhinām | bhṛtyopamā svārthināṃ sā rājaprakhyā parārthinām || amsa_10.9 ||

yathā śvā duḥkhārtaḥ satatam avitṛptaḥ kṣudhitako yathā kūrmaś cāsau jalavivarake saṃkucitakaḥ | yathā bhṛtyo nityam upacakitamūrtir vicarati | yathā rājā rājñāṃ viṣaye vaśavartī viharati |

tathā kāmisthātṛsvaparajanakṛtyārtham udite viśeṣo vijñeyaḥ satatam adhimuktayā vividhayā | mahāyāne tasya vidhivad iha matvā paramatāṃ bhṛśaṃ tasmin dhīraḥ satatam iha tām eva vṛṇuyāt || amsa_10.10 ||

api khalu kāminām adhimuktiḥ śvasadṛśī laukikasamādhigatānāṃ kūrmaprakhyā svārthavatāṃ bhṛtyopamā | rājaprakhyā parārthavatāṃ | etam evārthaṃ pareṇopapādya mahāyānādhimuktau samādāpayati | adhimuktilayapratiṣedhe ślokāḥ |

manuṣaṣya bhūtāḥ saṃbodhiṃ prāpnuvanti pratikṣaṇam | aprameyā yataḥ satvā layaṃ nāto 'dhivāsayet || amsa_10.11 ||

tribhiḥ kāraṇair layo na yuktaḥ | yato manuṣabhūtā bodhiṃ prāpnuvanti | nityaṃ prāpnuvanti | aprameyāś ca prāpnuvanti | adhimuktipuṇyaviśeṣaṇe dvau ślokau |

yathā puṇyaṃ prasavate pareṣāṃ bhojanaṃ dadat | na tu svayaṃ sa bhuñjānas tathā puṇyamahodayaḥ || amsa_10.12 ||

sūtrokto labhyate dharmāt parārthāśrayadeśitāt | na tu svārthāśrayād dharmād deśitād upalabhyate || amsa_10.13 ||

yathā bhojanaṃ dadataḥ puṇyam utpadyate parārthādhikārāt | na tu svayaṃ bhuñjānasya svārthādhikārāt | evaṃ parārthāśrayadeśitāt mahāyānadharmāt teṣu teṣu sūtreṣūktaḥ puṇyodayo mahāṃl labhyate | na tu svārthāśrayadeśitāt śrāvakayānadharmāt | adhimuktiphalaparigrahe ślokaḥ |

iti vipulagatau mahoghamahāryadharme janiya sadā matimān mahādhimuktim | vipulasatatapuṇyatadvivṛddhiṃ vrajati guṇair asamair mahātmatāṃ ca || amsa_10.14 ||

yatra yādṛśyādhimuktyā yo yatphalaṃ parigṛhlāti | vistīrṇe mahāyānadharme 'pariṇīyayodārādhimuktyā matimān trividhaṃ phalaṃ parigṛhṇāti | vipulapuṇyavṛddhiṃ tasyā evādhimukter vṛddhiṃ taddhetukāṃ cātulyaguṇamahātmatāṃ buddhatvaṃ |

mahāyānasūtrālaṃkāre adhimuktyadhikāro daśamaḥ

chapitre xi ekādaśo 'dhikāraḥ

dharmaparyeṣṭyadhikāre ālambanaparyeṣṭau catvāraḥ ślokāḥ

piṭakatrayaṃ dvayaṃ vā saṃgrahataḥ kāraṇair navabhir iṣṭam | vāsanabodhanaśamanaprativedhais tad vimocayati || amsa_11.1 ||

piṭakatrayaṃ sūtravinayābhidharmāḥ | tad eva trayaṃ hīnayānāgrayānabhedena dvayaṃ bhavati | śrāvakapiṭakaṃ bodhisatvapiṭakaṃ ca | tatpunas trayaṃ dvayaṃ vā kenārthena piṭakam ity āha | saṃgrahataḥ sarvajñeyārthasaṃgrahād veditavyaṃ | kena kāraṇena trayaṃ | navabhiḥ kāraṇair vicikitsāpratipakṣeṇa sūtraṃ yo yatrārthe saṃśayitas tasya tanniścayārthaṃ deśanāt | antadvayānuyogapratipakṣeṇa vinayaḥ sāvadyaparibhogapratiṣedhataḥ kāmasukhallikānuyogāntasyānavadyaparibhogānujñānata ātmaklamathānuyogāntasya | svayaṃdṛṣṭiparāmarṣapratipakṣeṇābhidharmo 'viparītadharmalakṣaṇābhidyotanāt | (msa 54) punaḥ śikṣātrayadeśanā sūtreṇa adhiśīlādhicittasaṃpādanatā vinayena śīlavato 'vipratisārādavipratisāreṇa samādhilābhāt | adhiprajñāsaṃpādanābhidharmeṇāviparītārthapravicayāt | punar dharmārthadeśanā sūtreṇa | dharmārthaniṣpattirvinayena kleśavinayasaṃyuktasasya tayoḥ prativedhāt | dharmārthasāṃkathyaviniścayakauśalyam abhidharmeṇeti | ebhir nabhiḥ kāraṇaiḥ piṭakatrayam iṣṭaṃ | tac ca saṃsārād vimocanārthaṃ | kathaṃ punas tad vimocayati | vāsanabodhaśamanaprativedhais tad vimocayati | śrutena cittavāsanataḥ | cintayā bodhanataḥ | bhāvanayā śamathena śamanataḥ | vipaśyanayā prativedhataḥ |

sūtrābhidharmavinayāś caturvidhārthā matāḥ samāsena | teṣāṃ jñānād dhīmān sarvākārajñatām eti || amsa_11.2 ||

te ca sūtravinayābhidharmāḥ pratyekaṃ caturvidhārthāḥ samāsatas teṣāṃ jñānād bodhisatvaḥ sarvajñatāṃ prāpnoti | śrāvakas tv ekasyā api gāthāyā artham ājñāyāsravakṣyaṃ prāpnoti |

āśrayato lakṣaṇato dharmād arthāc ca sūcanāt sūtram | abhimukhato 'thābhīkṣṇyād abhibhavagatito 'bhidharmaś ca || amsa_11.3 ||

kathaṃ pratyekaṃ caturvidhārthaḥ | āśrayakṣaṇadharmārthasūcanāt sūtraṃ | tatrāśrayo yatra deśe deśitaṃ yena yasmai ca | lakṣaṇaṃ saṃvṛtisatyalakṣaṇaṃ paramārthasatyalakṣaṇaṃ ca | dharmāḥ skandhāyatanadhātvāhārapratītyasamutpādādayaḥ | artho 'nusaṃdhiḥ | abhimukhatvād abhīkṣṇatvād abhibhavanād abhigamanāc cābhidharmo veditavyaḥ | nirvāṇābhimukho dharmo 'bhidharmaḥ satyabodhipakṣavimokṣamukhādideśanāt | abhīkṣṇaṃ dharmo 'bhidharma ekaikasya dharmasya rūpyarūpisanidarśanādiprabhedena bahulanirdeśāt | abhibhavatīty abhidharmaḥ parapravādābhibhavanād vivādādhikaraṇādibhiḥ | abhigamyate sūtrārtha etenety abhidharmaḥ |

āpatter utthānād vyutthānān niḥsṛteś ca vinayatvam | pudgalataḥ prajñapteḥ pravibhāgaviniścayāc caiva || amsa_11.4 ||

āpattitaḥ samutthānato vyutthānato niḥsaraṇataś ca veditavyaḥ | tatrāpattiḥ (msa 55) pañcāpattinikāyāḥ | samutthānam āpattīnām ajñānāt pramādāt kleśaprācuryādanādarāc ca | vyutthānam āśayato na daṇḍakarmataḥ | niḥsaraṇaṃ saptavidhaṃ | pratideśanā | abhyupagamaḥ śikṣādattakādīnāṃ daṇḍakarmaṇaḥ | samavadyotaḥ prajñapte śikṣāpade punaḥ paryāyeṇa | ajñānāt prasrabdhiḥ samagreṇa saṃghena śikṣāpadastha pratiprasrambhaṇāt | āśrayaparivṛttir bhikṣubhikṣuṇyoḥ strīpuruṣavyañjanaparivartanād asādhāraṇā vedāpattiḥ | bhūtapratyavekṣā dharmoddānākaraiḥ pratyavekṣāviśeṣaḥ | dharmatāpratilambhaś ca satyadarśanena kṣudrānukṣudrāpannābhāve dharmapratilambhāt | punaś caturvidhenārthena vinayo veditavyaḥ | pudgalato yam āgamya śikṣā prajñapyate | prajñaptito yadā 'rocite pudgalāparādhe śāstā saṃnipātya saṃghaśikṣāṃ prajñāpayati | pravibhāgato yaḥ prajñapte śikṣāpade tad uddeśasya vibhāgaḥ | viniścayataś ca tatrāpattiḥ kathaṃ bhavaty anāpattir veti nirdhāraṇāt | ālambanalābhaparyeṣṭau trayaḥ ślokāḥ |

ālambanaṃ mato dharmaḥ ādhyātmaṃ bāhyakaṃ dvayam | lābho dvayor dvayārthena dvayoś cānupalambhataḥ || amsa_11.5 ||

..... bāhyam ādhyātmikaṃ bāhyaṃ ca | tatra grāhakabhūtaṃ kāyādikamādhyātmikaṃ grāhyabhūtaṃ bāhyaṃ tayor eva tathatādvayaṃ | tatra dvayor ādhyātmikabāhyayor ālambanayor dvayārthena lābho yathākramaṃ | yadi grāhyārthād grāhakārtham abhinnaṃ paśyati grāhakārthāc ca grāhyārthaṃ dvayasya punaḥ samastasyādhyātmikabāhyālambanasya tathatāyā lābhas tayor eva dvayor anupalambhād veditavyaḥ |

manojalpair yathoktārthaprasannasya pradhāraṇāt | arthakhyānasya jalpāc ca nāmni sthānāc ca cetasaḥ || amsa_11.6 ||

dharmālambanalābhaḥ syāt tribhir jñānaiḥ śrutādibhiḥ | trividhālambanalābhaś ca pūrvoktas tat samāśritaḥ || amsa_11.7 ||

dharmālambanalābhaḥ punas tribhir jñānair bhavati śrutacintābhāvanāmayaiḥ | tatra samāhitena cetasā manojalpair yathoktārthaprasannasya tatpradhāraṇāt | śrutamayena jñānena tallābhaḥ manojalpair iti saṃkalpaiḥ | prasannasyety adhimuktasya niścitasya | pradhāraṇād iti pravicayāt | jalpād arthakhyānasya pradhāraṇāc cintāmayena tallābhaḥ | yadi manojalpād evāyam arthaḥ khyātīti paśyati nānyan manojalpād yathoktaṃ dvayālambanalābhe | cittasya nāmni sthānāt bhāvanāmayena jñānena tallābho veditavyo dvayānupalambhād yathoktaṃ dvayālambanalābhe | ata eva ca sa pūrvoktas trividhālambanalābho dharmālambanalābhasaṃniśrito veditavyaḥ | manasikāraparyeṣṭau pañca ślokāḥ |

tridhātukaḥ kṛtyakaraḥ sasaṃbādhāśrayo 'paraḥ | adhimuktiniveśī ca tīvracchandakaro 'paraḥ || amsa_11.8 ||

hīnapūrṇāśrayo dvedhā sajalpo 'jalpa eva ca | jñānena saṃprayuktaś ca yogopaniṣadātmakaḥ || amsa_11.9 ||

saṃbhinnālambanaś cāsau vibhinnālambanaḥ sa ca | pañcadhā saptadhā caiva parijñā pañcadhā 'sya ca || amsa_11.10 ||

catvāraḥ saptatriṃśac ca ākārā bhāvanāgatāḥ | mārgadvayasvabhāvo 'sau dvyanuśaṃsaḥ pratīcchakaḥ || amsa_11.11 ||

prayogī vaśavartī ca parītto vipulātmakaḥ | yogināṃ hi manaskāra eṣa sarvātmako mataḥ || amsa_11.12 ||

aṣṭādaśavidho manaskāraḥ | dhātuniyataḥ kṛtyakara āśrayavibhakto 'dhimuktiniveśakaś cchandajanakaḥ samādhisaṃniśrito jñānasaṃprayuktaḥ saṃbhinnālambano vibhinnālambanaḥ parijñāniyato bhāvanākārapraviṣṭaḥ śamathavipaśyanāmārgasvabhāvo 'nuśaṃsamanaskāraḥ pratīcchakaḥ prāyogikamanaskāro vaśavartimanaskāraḥ parīttamanaskāro vipulamanaskāraś ca | tatra dhātuniyato yaḥ śrāvakādigotraniyataḥ | kṛtyakaro yaḥ saṃbhṛtasaṃbhārasya | āśrayavibhakto yaḥ sasaṃbādhagṛhasthāśrayo 'saṃbādhapravrajitāśrayaś ca | adhimuktiniveśako yo buddhānusmṛtisahagataḥ | cchandajanako (msa 57) yas tat saṃpratyayasahagataḥ | samādhisaṃniśrito yaḥ samantakamaulasamādhisahagataḥ savitarkasavicāramātrāvitarkāvicārasahagataś ca | jñānasaṃprayukto yo yogopaniṣad yogasahagataḥ sa punaryathākramaṃ śrutacintāmanyo bhāvanāmayaś ca | saṃbhinnālambanaḥ pañcavidhaḥ sūtroddānagāthānipātayāvadudgṛhītayāvaddeśitālambanaḥ | vibhinnālambanaḥ saptavidho nāmālambanaḥ padālambano vyañjanālambanaḥ pudgalanairātmyālambano dharmanairātmyālambano rūpidharmālambano 'rūpidharmālambanaś ca | tatra rūpidharmālambano yaḥ kāyālambanaḥ | arūpidharmālambano yo vedanācittadharmālambanaḥ | parijñāniyato yaḥ parijñeye vastuni parijñeye 'rthe parijñāyāṃ parijñāphale tatpravedanāyāṃ ca | tatra parijñeyaṃ vastu duḥkhaṃ parijñeyo 'rthas tasyaivānityaduḥkhaśūnyānātmatā | parijñā mārgaḥ | parijñāphalaṃ vimuktiḥ | tatpravedanā vimuktijñānadarśanaṃ | bhāvanākārapraviṣṭaś caturākārabhāvanaḥ saptatriṃśadākārabhāvanaś ca | tatra caturākārabhāvanaḥ

pudgalanairātmyākārabhāvano dharmanairātmyākārabhāvano darśanākārabhāvano jñānākārabhāvanaś ca | tatra saptatriṃśadākārabhāvanaḥ | aśubhākārabhāvano duḥkhākārabhāvano 'nityākārabhāvano 'nātmākārabhāvanaḥ smṛtyupasthāneṣu | pratilambhākārabhāvano nisevanākārabhāvano vinirdhāvanākārabhāvanaḥ pratipakṣākārabhāvanaḥ samyakprahāṇeṣu | saṃtuṣṭiprātipakṣikamanaskārabhāvano yadā cchandaṃ janayati | vikṣepasaṃśayaprātipakṣikamanaskārabhāvano yadā vyāyacchate vīryam ārabhate yathākramaṃ | auddhatyaprātipakṣikasamādhyākārabhāvano yadā cittaṃ pradadhāti | layaprātipakṣikasamādhyākārabhāvano yadā cittaṃ pragṛhṇāti | ete yathākramaṃ caturṣu ṛddhipādeṣu veditavyāḥ | sthitacittasya lokottarasaṃpattisaṃpratyayākārabhāvano yathā saṃpratyayākārabhāvana evaṃ vyavasāyākārabhāvano dharmāsaṃpramoṣākārabhāvanaś cittasthityākārabhāvanaḥ pravicayākārabhāvana indriyeṣu | eta eva pañca nirlikhitavipakṣamanaskārā baleṣu | saṃbodhisaṃprakhyānākārabhāvanas tatraiva vicayotsāhasaumanasyakarmaṇyatā cittasthitisamatākārabhāvanāḥ saptasaṃbodhyaṅgeṣu | prāptiniścayākārabhāvanaḥ parikarmabhūmisaṃrakṣaṇākārabhāvanaḥ parasaṃprāptyākārabhāvana āryakāntaśīlapraviṣṭākārabhāvanaḥ saṃlikhitavṛttisamudācārakārabhāvanaḥ pūrvaparibhāvitapratilabdhamārgābhyāsākārabhāvano dharmasthitinimittāsaṃpramoṣākārabhāvano 'nimittasthityāśrayaparivṛttyākārabhāvanaś ca mārgāṅgeṣu | śamathavipaśyanābhāvanāmārgasvabhāvayor na kaścin nirdeśaḥ | anuśaṃsamanaskāro dvividho dauṣṭhulyāpakarṣaṇo (msa 58) dṛṣṭinimittāpakarṣaṇaśca | pratīcchako

yo dharmasrotasi buddhabodhisatvānām antikād avavādagrāhakaḥ | prāyogikamanaskāraḥ pañcavidhaḥ samādhigocare | saṃkhyopalakṣaṇaprāyogiko yena sūtrādiṣu nāmapadavyañjanasaṃkhyām upalakṣayate | vṛttyupalakṣaṇaprāyogiko yena dvividhāṃ vṛttim upalakṣayate parimāṇavṛttiṃ ca vyañjanānām aparimāṇavṛttiṃ ca nāmapadayoḥ | parikalpopalakṣaṇaprāyogiko yena dvayam upādāya dvayaparikalpam upalakṣayate | nāmaparikalpam upādāyārthaparikalpam arthaparikalpamupādāya nāmaparikalpam aparikalpam akṣaraṃ | kramopalakṣaṇaprāyogiko yena nāmagrahaṇapūrvikām arthagrahaṇapravṛttim upalakṣayate | prativedhaprāyogikaś ca | sa punar ekādaśavidho veditavya āgantukatvaprativedhataḥ saṃprakhyānanimittaprativedhato 'rthānupalambhaprativedhata upalambhānupalambhaprativedhato dharmadhātuprativedhataḥ pudgalanairātmyaprativedhato dharmanairātmyaprativedhato hīnāśayaprativedhata udāramāhātmyāśayaprativedhato yathādhigamadharmavyavasthānaprativedhato vyavasthāpitadharmaprativedhataś ca | vaśavartimanaskārasrividhaḥ āvaraṇasuviśuddhaḥ kleśajñeyāvaraṇasuviśuddho guṇābhinirhārasuviśuddhaś ca | dharmatatvaparyeṣṭau dvau ślokau |

tatvaṃ yat satataṃ dvayena rahitaṃ bhrānteś ca saṃniśrayaḥ śakyaṃ naiva ca sarvathābhilapituṃ yañ cāprapañcātmakam | jñeyaṃ heyam atho viśodhyamamalaṃ yac ca prakṛtyā matam yasyākāśasuvarṇavārisadṛśī kleśād viśuddhirmatā || amsa_11.13 ||

satataṃ dvayena rahitaṃ tatvaṃ parikalpitaḥ svabhāvo grāhyagrāhakalakṣaṇenātyantamasatvāt | bhrānteḥ saṃniśrayaḥ paratantras tena tatparikalpanāt | anabhilāpyam aprapañcātmakaṃ ca pariniṣpannaḥ svabhāvaḥ | tatra prathamaṃ tatvaṃ parijñeyaṃ dvitīyaṃ praheyaṃ tṛtīyaṃ viśodhyaṃ cāgantukamalādviśuddhaṃ ca prakṛtyā yasya prakṛtyā viśuddhasyākāśasuvarṇavārisadṛśī kleśād viśuddhiḥ | na hy ākāśādīni prakṛtyā aśuddhāni | na cāgantukamalāpagamād eṣāṃ viśuddhir neṣyata iti |

na khalu jagati tasmād vidyate kiṃcid anyaj jagad api tad aśeṣaṃ tatra saṃmūḍhabuddhi | katham ayam abhirūḍho lokamohaprakāro yadasadabhiniviṣṭaḥ satsamantād vihāya || amsa_11.14 ||

na khalu tasmād evaṃlakṣaṇād dharmadhātoḥ kiṃcit anyal loke vidyate dharmatāyā dharmasyābhinnatvāt | śeṣaṃ gatārthaṃ | tatve māyopamaparyeṣṭau pañcadaśa ślokāḥ |

yathā māyā tathā'bhūtaparikalpo nirucyate | yathā māyākṛtaṃ tadvat dvayabhrāntirnirucyate || amsa_11.15 ||

yathā māyā yantraparigṛhītaṃ bhrāntinimittaṃ kāṣṭhaloṣṭādikaṃ tathābhūtaparikalpaḥ paratantraḥ svabhāvo veditavyaḥ | yathā māyākṛtaṃ tasyāṃ māyāyāṃ hastyaśvasuvarṇādyākṛtis tadbhāvena pratibhāsitā tathā tasminn abhūtaparikalpe dvayabhrāntirgrāhyagrāhakatvena pratibhāsitā parikalpitasvabhāvākārā veditavyā |

yathā tasmin na tadbhāvaḥ paramārthas tatheṣyate | yathā tasyopalabdhis tu tathā saṃvṛtisatyatā || amsa_11.16 ||

yathā tasmin na tadbhāvo māyākṛte hastitvādyabhāvas tathā tasmin paratantre paramārtha iṣyate parikalpitasya dvayalakṣaṇasyābhāvaḥ | yathā tasya māyākṛtasya hastyādibhāvenopalabdhis tathābhūtaparikalpasya saṃvṛtisatyatopalabdhiḥ |

tadabhāve yathā vyaktis tannimittasya labhyate | tathāśrayaparāvṛttāv asatkalpasya labhyate || amsa_11.17 ||

yathā māyākṛtyasyābhāve tasya nimittasya kāṣṭhādikasya vyaktir bhūtārthopalabhyate tathāśrayaparāvṛttau dvayabhrāntyabhāvād abhūtaparikalpasya bhūto 'rtha upalabhyate |

tannimitte yathā loko hy abhrāntaḥ kāmataś caret | parāvṛttāv aparyas taḥ kāmacārī tathā patiḥ yatiḥ || amsa_11.18 ||

yathā tannimitte kāṣṭhādāv abhrānto lokaḥ kāmataś carati svatantras tathā 'śrayaparāvṛttvaparyasta āryaḥ kāmacārī bhavati svatantraḥ |

tadākṛtiś ca tatrāsti tadbhāvaś ca na vidyate | tasmād astitvanāstitvaṃ māyādiṣu vidhīyate || amsa_11.19 ||

eṣa śloko gatārthaḥ

na bhāvas tatra cābhāvo nābhāvo bhāva eva ca | bhāvābhāvāviśeṣaś ca māyādiṣu vidhīyate || amsa_11.20 ||

na bhāvas tatra cābhāvo yas tadākṛtibhāvo nāsau na bhāvaḥ | nābhāvo bhāva eva ca yo hastitvādyabhāvo nāsau na bhāvaḥ | tayoś ca bhāvābhāvayor aviśeṣo māyādiṣu vidhīyate | ya eva hi tatra tadākṛtibhāvaḥ | sa eva hastitvādyabhāvaḥ | ya eva hastitvādyabhāvaḥ sa eva tadākṛtibhāvaḥ |

tathā dvayābhatātrāsti tadbhāvaś ca na vidyate | tasmād astitvanāstitvaṃ rūpādiṣu vidhīyate || amsa_11.21 ||

tathā 'trābhūtaparikalpe dvayābhāsatāsti dvayabhāvaś ca nāsti | tasmād astitvanāstitvaṃ rūpādiṣu vidhīyate 'bhūtaparikalpasvabhāveṣu |

na bhāvas tatra cābhāvo nābhāvo bhāva eva ca | bhāvābhāvāviśeṣaś ca rūpādiṣu vidhīyate || amsa_11.22 ||

na bhāvas tatra cābhāvaḥ | yā dvayābhāsatā | nābhāvo bhāva eva ca | yā dvayatā nāstitā | bhāvābhāvāviśeṣaś ca rūpādiṣu vidhīyate | ya eva hi ābhāsatāyā bhāvaḥ sa eva dvayasyābhāva iti |

samāropāpavādābhapratiṣedhārtham iṣyate | hīnayānena yānasya pratiṣedhārtham eva ca || amsa_11.23 ||

kim arthaṃ punar ayaṃ bhāvābhāvayor aikāntikatvam aviśeṣaś ceṣyate | yathākramaṃ | samāropāpavādābhapratiṣedhārtham iṣyate | hīnayānagamanapratiṣedhārthaṃ ca | abhāvasya hy abhāvatvaṃ viditvā samāropaṃ na karoti | bhāvasya bhāvatvaṃ viditvāpavādaṃ na karoti | tayoś cāviśeṣaṃ viditvā na bhāvād udvijayate tasmān na hīnayānena niryāti |

bhrānter nimittaṃ bhrāntiś ca rūpavijñaptir iṣyate | arūpiṇī ca vijñaptir abhāvāt syān na cetarā || amsa_11.24 ||

rūpabhrānter yā nimittavijñaptiḥ sā rūpavijñaptir iṣyate rūpākhyā | sā tu (msa 61) rūpabhrāntir arūpiṇī vijñaptiḥ | abhāvād rūpāvijñapter itarāpi na syād arūpiṇī vijñaptiḥ | kāraṇābhāvāt |

māyāhastyākṛtigrāhabhrānter dvayam udāhṛtam | dvayaṃ tatra yathā nāsti dvayaṃ caivopalabhyate || amsa_11.25 ||

bimbasaṃkalikāgrāhabhrānter dvayam udāhṛtam | dvayaṃ tatra yathā nāsti dvayaṃ caivopalabhyate || amsa_11.26 ||

māyāhastyākṛtigrāhyabhrāntito dvayam udāhṛtaṃ | grāhyaṃ grāhakaṃ ca tatra yathā nāsti dvayaṃ caivopalabhyate | pratibimbaṃ saṃkalikāṃ ca manasikurvataḥ tadgrāhabhrānter dvayam udāhṛtaṃ pūrvavat |

tathā bhāvāt tathābhāvād bhāvābhāvaviśeṣataḥ | sadasanto 'tha māyābhā ye dharmā bhrāntilakṣaṇāḥ || amsa_11.27 ||

ye dharmā bhrāntilakṣaṇā vipakṣasvabhāvās te sadasanto māyopamāś ca | kiṃ kāraṇaṃ | santas tathā bhāvād abhūtaparikalpatvena | asantas tathā 'bhāvāt grāhyagrāhakatvena | tayoś ca bhāvābhāvayor aviśiṣṭatvāt santo 'pya santo 'pi māyāpi caivaṃlakṣaṇās tasmān māyopamāḥ |

tathā 'bhāvāt tathā '; bhāvāt tathā 'bhāvād alakṣaṇāḥ | māyopamāś ca nirdiṣṭā ye dharmāḥ prātipakṣikāḥ || amsa_11.28 ||

ye 'pi prātipakṣikā dharmā buddhenopadiṣṭāḥ smṛtyupasthānādayas te 'pyalakṣaṇā māyāś ca nirdiṣṭāḥ | kiṃ kāraṇaṃ tathā 'bhāvād yathā bālair gṛhyante | tathā 'bhāvād yathā deśitāḥ | tathā 'bhāvād yathā saṃdarśitā buddhena garbhāvakramaṇajanmābhiniṣkramaṇābhisaṃbodhyādayaḥ | evam alakṣaṇā avidyamānāś ca khyānti tasmān māyopamāḥ |

māyārājaiva cānyena māyārājñā parājitaḥ | ye sarvadharmān paśyanti nirmārās te jinātmajāḥ || amsa_11.29 ||

ye prātipakṣikā dharmās te māyārājasthānīyāḥ saṃkleśaprahāṇe vyavadānādhipatyāt | ye 'pi sāṃkleśikā dharmās te 'pi rājasthānīyāḥ saṃkleśanirvṛttāv ādhipatyāt | atas taiḥ prātipakṣikaiḥ saṃkleśaparājayo māyārājñeva rājñaḥ parājayo draṣṭavyaḥ | tajjñānāc ca bodhisatvā nirmānāḥ] bhavanti ubhayapakṣe | aupamyārthe ślokaḥ |

māyāsvapnamarīcibimbasadṛśāḥ prodbhāsaśrutkopamā vijñeyodakacandrabimbasadṛśā nirmāṇatulyāḥ punaḥ | ṣaṭ ṣaṭ dvau ca punaś ca ṣaṭ dvayamatā ekaikaśaś ca trayaḥ saṃskārāḥ khalu tatra tatra kathitā buddhair vibuddhottamaiḥ || amsa_11.30 ||

yat tūktaṃ bhagavatā māyopamā dharmā yāvan nirmāṇopamā iti | tatra māyopamā dharmāḥ ṣaḍādhyātmikāny āyatanāni | asaty ātmajīvāditve tathā prakhyānāt | svapnopamāḥ ṣaṭ bāhyāny āyatanāni tadupabhogasyāvastukatvāt | marīcikopamau dvau dharmo cittaṃ caitasikāś ca bhrāntikaratvāt | pratibimbopamāḥ punaḥ ṣaḍ evādhyātmikāny āyatanāni pūrvakarmapratibimbatvāt | pratibhāsopamāḥ ṣaḍ eva bāhyāny āyatanāny ādhyātmikānām āyatanānāṃ chāyābhūtatvāt tadādhipatyotpattitaḥ | ṣaṭ dvayaṃ matāḥ ṣaṭ dvayamatāḥ | pratiśrutkopamā deśanādharmāḥ | udakacandrabimbopamāḥ samādhisaṃniśritā dharmāḥ samādher udakasthānīyatvād acchatayā | nirmāṇopamāḥ saṃcintyabhavopapattiparigrahe 'saṃkliṣṭasarvakriyāprayogatvāt | jñeyaparyeṣṭau ślokaḥ |

abhūtakalpo na bhūto nābhūto 'kalpa eva ca | na kalpo nāpi cākalpaḥ sarvaṃ jñeyaṃ nirucyate || amsa_11.31 ||

abhūtakalpo yo na lokottarajñānānukūlaḥ kalpaḥ | na bhūto nābhūto yas tadanukūlo yāvan nirvedhabhāgīyaḥ | akalpas tathatā lokottaraṃ ca jñānaṃ | na kalpo (msa 63) nāpi cākalpo lokottarapṛṣṭhalabdhaṃ laukikaṃ jñānaṃ | etāvac ca sarvaṃ jñeyaṃ | saṃkleśavyavadānaparyeṣṭau ślokadvayaṃ |

svadhātuto dvayābhāsāḥ sāvidyākleśavṛttayaḥ | vikalpāḥ saṃpravartante dvayadravyavivarjitāḥ || amsa_11.32 ||

svadhātuta iti bhāvāṅgād ālayavijñānataḥ | dvayābhāsā iti grāhyagrāhakābhāsāḥ | sahāvidyayā kleśaiś ca vṛttir eṣāṃ ta ime sāvidyākleśavṛttayaḥ | dvayadravyavivarjitā iti grāhyadravyeṇa grāhakadravyeṇa ca | evaṃ kleśaḥ paryeṣitavyaḥ |

ālambanaviśeṣāptiḥ svadhātusthānayogataḥ | ta eva hy advayābhāsā vartante carmakāṇḍavat || amsa_11.33 ||

ālambanaviśeṣāptir iti yo dharmālambanalābhaḥ pūrvam uktaḥ | svadhātusthānayogata iti svadhātur vikalpānāṃ tathatā tatra sthānaṃ nāmni sthānāc cetasaḥ | yogata ity abhyāsāt | bhāvanāmārgeṇa ta eva vikalpā advayābhāsā vartante parāvṛttāśrayasya | carmavat kāṇḍavac ca | yathā hi kharatvāpagamāt tad eva carma mṛdu bhavati | agnisaṃtāpanayā tad eva kāṇḍaṃ ṛju bhavati | evaṃ śamathavipaśyanābhāvanābhyāṃ cetaḥprajñāvimuktilābhe parāvṛttāśrayasya ta eva vikalpā na punar dvayābhāsāḥ pravartante ity eva vyavadānaṃ paryeṣitavyaṃ | vijñaptimātratāparyeṣṭau dvau ślokau |

cittaṃ dvayaprabhāsaṃ rāgādyābhāsam iṣyate tadvat | śraddhādyābhāsaṃ na tadanyo dharmaḥ kliṣṭakuśalo 'sti || amsa_11.34 ||

cittamātram eva dvayapratibhāsam iṣyate grāhyapratibhāsaṃ grāhakapratibhāsaṃ ca | tathā rāgādikleśābhāsaṃ tad eveṣyate | śraddhādikuśaladharmābhāsaṃ vā | na tu tadābhāsād anyaḥ kliṣṭo dharmo 'sti rāgādilakṣaṇaḥ kuśalo vā śraddhādilakṣaṇaḥ |

yathā dvayapratibhāsād anyo na dvayalakṣaṇaḥ | iti cittaṃ citrābhāsaṃ citrākāraṃ pravartate || amsa_11.35 ||

tathābhāsābhāvābhāvo na tu dharmāṇāṃ mataḥ | tatra cittam eva vastu tac citrābhāsaṃ (msa 64) pravartate | paryāyeṇa rāgābhāsaṃ vā dveṣābhāsaṃ vā tadanyadharmābhāsaṃ vā | citrākāraṃ ca yugapat śraddhādyākāraṃ | bhāso bhāvābhāvaḥ kliṣṭakuśalāvasthe cetasi | na tu dharmāṇāṃ kuśalānāṃ tatpratibhāsavyatirekeṇa tallakṣaṇābhāvāt | lakṣaṇaparyeṣṭau ślokā aṣṭau | ekenoddeśaḥ śeṣair nirdeśaḥ |

lakṣyaṃ ca lakṣaṇaṃ caiva lakṣaṇā ca prabhedataḥ | anugrahārthaṃ satvānāṃ saṃbuddhaiḥ saṃprakāśitā || amsa_11.36 ||

anenoddeśaḥ |

sadṛṣṭikaṃ ca yaccittaṃ tatrāvasthāvikāritā | lakṣyam etat samāsena hy apramāṇaṃ prabhedataḥ || amsa_11.37 ||

tatra cittaṃ vijñānaṃ rūpaṃ ca | dṛṣṭiś caitasikā dharmāḥ | tatrāvasthā cittaviprayuktā dharmāḥ | avikāritā asaṃskṛtam ākāśādikaṃ tadvijñapter nityaṃ tathāpravṛtteḥ | ity etat samāsena pañcavidhaṃ lakṣyaṃ prabhedenāpramāṇaṃ |

yathājalpārthasaṃjñāyā nimittaṃ tasya vāsanā | tasmād apy arthavikhyānaṃ parikalpitalakṣaṇaṃ || amsa_11.38 ||

lakṣaṇaṃ samāsena trividhaṃ parikalpitādilakṣaṇaṃ | tatra parikalpitalakṣaṇaṃ trividhaṃ yathājalpārthasaṃjñāyā nimittaṃ tasya jalpasya vāsanā tasmāc ca vāsanādyo 'rthaḥ khyāti avyavahārakuśalānāṃ vināpi yathājalpārthasaṃjñayā | tatra yathā 'bhilāpam arthasaṃjñā caitasikī yathājalpārthasaṃjñā | tasyā yad ālambanaṃ tannimittam evaṃ yac ca parikalpyate yataś ca kāraṇād vāsanatas tad ubhayaṃ parikalpitalakṣaṇamatrābhipretaṃ |

yathā nāmārtham arthasya nāmnaḥ prakhyānatā ca yā | asaṃkalpanimittaṃ hi parikalpitalakṣaṇam || amsa_11.39 ||

aparaparyāyo yathā nāma cārthaś ca yathānāmārtham arthasya nāmnaś ca prakhyānatā yathānāmārthaprakhyānatā | yadi yathānāmārthaḥ khyāti yathārthaṃ vā nāma ity etad abhūtaparikalpālambanaṃ parikalpitalakṣaṇaṃ etāvad dhi parikalpyate yad uta nāma vā artho veti | trividhatrividhābhāso grāhyagrāhakalakṣaṇaḥ | abhūtaparikalpo hi paratantrasya lakṣaṇam || amsa_11.40 ||

trividhas trividhaś cābhāso 'syeti trividhatrividhābhāsaḥ | tatra trividhābhāsaḥ padābhāso 'rthābhāso dehābhāsaś ca | punas trividhābhāso manaudgrahavikalpābhāsaḥ | mano yat kliṣṭaṃ sarvadā | udgrahaḥ pañca vijñānakāyāḥ | vikalpo manovijñānaṃ | tatra prathamatrividhābhāso grāhyalakṣaṇaḥ | dvitīyo grāhakalakṣaṇaḥ | ity ayam abhūtaparikalpaḥ paratantrasya lakṣaṇaṃ |

abhāvabhāvatā yā ca bhāvābhāvasamānatā | aśāntaśāntā 'kalpā ca pariniṣpannalakṣaṇam || amsa_11.41 ||

pariniṣpannalakṣaṇaṃ punas tathatā sā hy abhāvatā ca sarvadharmāṇāṃ parikalpitā nābhāvatā ca tadabhāvatvena bhāvāt | bhāvābhāvasamānatā ca tayor bhāvābhāvayor abhinnatvāt | aśāntā cāgantukair upakleśaiḥ śāntā ca prakṛtipariśaddhatvāt | avikalpā ca vikalpāgocaratvāt niṣprapañcatayā | etena trividhaṃ lakṣaṇaṃ tathatāyāḥ paridīpitaṃ svalakṣaṇaṃ kleśavyavadānalakṣaṇam avikalpalakṣaṇaṃ ca | uktaṃ trividhaṃ lakṣanāṃ |

niṣpandadharmam ālambya yoniśo manasikriyā | cittasya dhātau sthānaṃ ca sadasattārthapaśyanā || amsa_11.42 ||

lakṣaṇā punaḥ pañcavidhā yogabhūmiḥ | ādhāra ādhānam ādarśa āloka āśrayaś ca | tatrādhāro niṣpandadharmo yo buddhenādhigamo deśitaḥ sa tasyādhigamasya niṣpandaḥ | ādhānaṃ yoniśo manaskāraḥ | ādarśaḥ cittasya dhātau sthānaṃ samādhir yad etat pūrvaṃ nāmni sthānam uktaṃ | ālokaḥ sadasatvenārthadarśanaṃ lokottarā prajñā tathā sac ca sato yathābhūtaṃ paśyaty asaccāsataḥ | āśraya āśrayaparāvṛttiḥ |

samatāgamanaṃ tasminn āryagotraṃ hi nirmalam | samaṃ viśiṣṭam anyūnānadhikaṃ lakṣaṇā matā || amsa_11.43 ||

samatāgamanamanāsravadhātau āryagotre tadanyair āryaiḥ | tac ca nirmalam āryagotraṃ buddhānāṃ | samaṃ vimuktisamatayā śrāvakapratyekabuddhaiḥ | viśiṣṭaṃ pañcabhir viśeṣaiḥ | viśuddhiviśeṣeṇa savāsanakleśaviśuddhitaḥ | pariśuddhiviśeṣeṇa kṣetrapariśuddhitaḥ | kāyaviśeṣeṇa dharmakāyatayā | saṃbhogaviśeṣeṇa parṣanmaṇḍaleṣv avicchinnadharmasaṃbhogapravartanataḥ | karmaviśeṣeṇa ca tuṣitabhavanavāsādinirmāṇaiḥ satvārthakriyānuṣṭhānataḥ | na ca tasyonatvaṃ saṃkleśapakṣanirodhe nādhikatvaṃ vyavadānapakṣotpāda ity eṣā (msa 66) pañcavidhā yogabhūmir lakṣaṇā | tathā hi tallakṣyaṃ ca lakṣyate | vimuktiparyeṣṭau ṣaṭ ślokāḥ |

padārthadehanirbhāsaparāvṛttir anāsravaḥ | dhātur bījaparāvṛtteḥ sa ca sarvatragāśrayaḥ || amsa_11.44 ||

bījaparāvṛtter ity ālayavijñānaparāvṛttitaḥ | padārthadehanirbhāsānāṃ vijñānānāṃ parāvṛttir anāsravo dhātur vimuktiḥ | sa ca sarvatragāśrayaḥ śrāvakapratyekabuddhagataḥ |

caturdhā vaśitā vṛtter manasaś codgrahaś ca ca | vikalpasyāvikalpe hi kṣetre jñāne 'tha karmaṇi || amsa_11.45 ||

manasaś codgrahasya ca vikalpasya cāvṛtteḥ parāvṛtter ity arthaḥ | caturdhā vaśitā bhavati yathākramam avikalpe kṣetre jñānakarmaṇoś ca |

acalāditribhūmau ca vaśitā sā caturvidhā | dvidhaikasyāṃ tadanyasyām ekaikā vaśitā matā || amsa_11.46 ||

sā ceyam acalādibhūmitraye caturdhā vaśitā veditavyā | ekasyām acalāyāṃ bhūmau dvividhā | avikalpe na cānabhisaṃskāranirvikalpatvāt | kṣetre ca buddhakṣetrapariśodhanāt | tadanyasyāṃ bhūmāv ekaikā vaśitā sādhumatyaṃ jñānavaśitā pratisaṃvidviśeṣalābhāt | dharmamedhāyāṃ karmaṇyabhijñākarmaṇām avyāghātāt |

viditvā nairātmyaṃ dvividham iha dhīmān bhavagataṃ samaṃ tac ca jñātvā praviśati sa tatvaṃ grahaṇataḥ | tatas tatra sthānān manasa iha na khyāti tad api tadakhyānaṃ muktiḥ parama upalambhasya vigamaḥ || amsa_11.47 ||

aparo vimuktiparyāyaḥ | dvividhaṃ nairātmyaṃ viditvā bhavatrayagataṃ bodhisatvaḥ samaṃ tac ca jñātvā dvividhinair ātmyaṃ parikalpitapudgalābhāvāt parikalpitadharmābhāvāt na tu sarvathaivābhāvataḥ | tatvaṃ praviśati vijñaptimātratāṃ grahaṇato grahaṇamātram etad iti | tatas tatra tatvavijñaptimātrasthānān manasas tad api tatvaṃ na khyāti (msa 67) vijñaptimātraṃ | tadakhyānaṃ muktiḥ parama upalambhasya yo vigamaḥ pudgaladharmayor anupalambhāt |

ādhāre saṃbhārād ādhāne sati hi nāmamātraṃ paśyan | paśyati hi nāmamātraṃ tatpaśyaṃs tac ca naiva paśyati bhūyaḥ || amsa_11.48 ||

aparaparyāyaḥ | ādhāra iti śrutau saṃbhārād iti saṃbhṛtasaṃbhārasya pūrvasaṃbhāralābhāt | ādhāne satīti yoniśomanaskāre nāmamātraṃ paśyann ity abhilāpamātram artharahitaṃ | paśyati hi nāmamātram iti vijñaptimātraṃ nāma arūpiṇaś catvāraḥ skandhā iti kṛtvā tatpaśyaṃs tad api bhūyo naiva paśyaty arthabhāve tadvijñaptyadarśanād ity ayam anupalambho vimuktiḥ |

cittam etat sadauṣṭhulyam ātmadarśanapāśitam | pravartate nivṛttis tu tad adhyātmasthiter matā || amsa_11.49 ||

aparaprakāraś cittam etat sadauṣṭhulyaṃ pravartate janmasu | ātmadarśanapāśitam iti dauṣṭhulyakāraṇaṃ darśayati | dvividhenātmadarśanena pāśitamataḥ sadauṣṭhulyam iti | nivṛttis tu tad adhyātmasthiter iti tasya cittasya citta evāvasthānād ālambanānupalambhataḥ | niḥsvabhāvatāparyeṣṭau ślokadvayaṃ

svayaṃ svenātmanā 'bhāvāt svabhāve cānavasthiteḥ | grāhavattadādabhāvāc ca niḥsvabhāvatvam iṣyate || amsa_11.50 ||

svayam abhāvān niḥsvabhāvatvaṃ dharmāṇāṃ pratyayādhīnatvāt | svenātmanā 'bhāvān niḥsvabhāvatvaṃ niruddhānāṃ punas tenātmanānutpatteḥ | svabhāva 'navasthitatvān niḥsvabhāvatvaṃ kṣaṇikatvād ity etattrividhaṃ niḥsvabhāvatvaṃ saṃskṛtalakṣaṇatrayānugaṃ veditavyaṃ | grāhavat tadabhāvāc ca niḥsvabhāvatvaṃ tadabhāvād iti svābhāvāt | yathā bālānāṃ svabhāvagrāho nityasukhaśacyāt to vā 'nyena vā parikalpitalakṣaṇena tathāsau svabhāvo nāsti tasmād api niḥsvabhāvatvaṃ dharmāṇām iṣyate | ....

niḥsvabhāvatayā siddhā uttarottaraniśrayāḥ | anutpādo 'nirodhaś cādiśantiḥ parinirvṛtiḥ || amsa_11.51 ||

...... niḥsvabhāvatayā 'nutpādādayaḥ | yo hi niḥsvabhāvaḥ so 'nutpanno yo 'nutpannaḥ so 'niruddho yo 'niruddhaḥ sa ādiśānto ya ādiśāntaḥ sa prakṛtiparinirvṛta ity evam uttarottaraniśrayair ebhir niḥsvabhāvatābhir niḥsvabhāvatayā 'nutpādādayaḥ siddhā bhavanti | anutpattidharmakṣāntiparyeṣṭāvāryā |

ādau tatve 'nyatve svalakṣaṇe svayam athānyathābhāve | saṃkleśe 'tha viśeṣe kṣāntir anutpattidharmoktā || amsa_11.52 ||

aṣṭāsv anutpattidharmeṣu kṣāntir anutpattikadharmakṣāntiḥ | ādau saṃsārasya na hi tasyādyutpattir asti | tatve 'nyatve ca pūrvapaścimānāṃ na hi saṃsāre teṣām eva dharmāṇām utpattirye pūrvam utpannās tadbhāvenānutpatteḥ | na cānyeṣām apūrvaprakārānutpatteḥ | svalakṣaṇe parikalpitasya svabhāvasya na hi tasya kadācid utpattiḥ | svayamanutpattau paratantrasya | anyathābhāve pariniṣpannasya na hi tadanyathā bhāvasyotpattir asti | saṃkleśe prahīṇe na hi kṣayajñānalābhinaḥ sakleśasyotpattiṃ punaḥ paśyanti | viśeṣe buddhadharmakāyānāṃ na hi teṣāṃ viśeṣotpattir asti | ity eteṣv anutpattidharmeṣu kṣāntir anutpattidharmoktā | ekayānatāparyeṣṭau sapta ślokāḥ |

dharma nairātmyamuktīnāṃ tulyatvāt gotrabhedataḥ | dvyāśayāpteś ca nirmāṇāt paryantād ekayānatā || amsa_11.53 ||

dharmatulyatvād ekayānatā śrāvakādīnāṃ dharmadhātor abhinnatvāt yātavyaṃ yānam iti kṛtvā nairātmyasya tulyatvād ekayānatā śrāvakādīnām ātmābhāvatāsāmānyād yātā yānam iti kṛtvā vimuktitulyatvād ekayānatā yāti yānam iti kṛtvā | gotrabhedād ekayānatā | aniyataśrāvakagotrāṇāṃ mahāyānena niryāṇād yānti tena yānam iti kṛtvā dvyāśayāpter ekayānatā buddhānāṃ ca sarvasatveṣv ātmāśayaprāpteḥ śrāvakāṇāṃ ca tadgotraniyatānāṃ pūrvaṃ bodhisaṃbhāracaritād anātmani baddhāśayaprāpter abhinnasaṃtānādhimokṣalābhato buddhānubhāvena tathāgatānugrahaviśeṣapradeśalābhāya ity ekatvāśayalābhenaikatvāt buddhatacchrāvakāṇām ekayānatā | nirmāṇād ekayānatā yathoktam anekaśatakṛtvo 'haṃ śrāvakayānena parinirvṛta iti vineyānām arthe tathā nirmāṇasaṃdarśanāt | paryantād apyekayānatā yataḥ pareṇa yātavyaṃ nāsti tadyānam iti kṛtvā | buddhatvam ekayānam evaṃ tatra tatra sūtre tena (msa 69) tanābhiprāyeṇaikayānatā veditavyā na tu yānatrayaṃ nāsti | kim arthaṃ punas tena tenābhiprāyeṇaikayānatā buddhair deśitā |

ākarṣaṇārtham ekeṣām anyasaṃdhāraṇāya ca | deśitāniyatānāṃ hi saṃbuddhair ekayānatā || amsa_11.54 ||

ākarṣaṇārtham ekeṣām iti ye śrāvakagotrā aniyatāḥ | anyeṣāṃ ca saṃdhāraṇāya ye bodhisatvāgotrā aniyatāḥ |

śrāvako 'niyato dvedhā dṛṣṭādṛṣṭārthayānataḥ | dṛṣṭārtho vītarāgaś cāvītarāgo 'pya sau mṛduḥ || amsa_11.55 ||

śrāvakaḥ punar aniyato dvividho veditavyaḥ | dṛṣṭārthayānaś ca yo dṛṣṭasatyo mahāyānena niryāti adṛṣṭārthayānaś ca yo na dṛṣṭasatyo mahāyānena niryāti | dṛṣṭārthaḥ punar vītarāgaś cāvītarāgaś ca kāmebhyaḥ | asau ca mṛdur dhandhagatiko veditavyaḥ | yo dṛṣṭārtho dvividha uktaḥ |

tau ca labdhāryamārgasya bhaveṣu pariṇāmanāt | acintyapariṇāmikyā upapattyā samanvitau || amsa_11.56 ||

tau ca dṛṣṭārtho labdhasyāryamārgasya bhaveṣu pariṇāmanāt | acintyapariṇāmikyā upapattyā samanvāgatau veditavyau | acintyo hi tasyāryamārgasya pariṇāma upapattau tasmād acintyapariṇāmikī |

praṇidhānavaśād eka upapattiṃ prapadyate | eko 'nāgāmitāyogān nirmāṇaiḥ pratipadyate || amsa_11.57 ||

tayoś caikaḥ praṇidhānavaśād upapattiṃ gṛhṇāti yatheṣṭaṃ yo na vītarāgaḥ | eko 'nāgāmitāyogabalena nirmāṇaiḥ |

nirvāṇābhiratatvāc ca tau dhandhagatikau matau | punaḥ punaḥ svacittasya samudācārayogataḥ || amsa_11.58 ||

tau ca nirvāṇābhiratatvād ubhāv api dhandhagatikau matau ciratareṇābhisaṃbodhataḥ | svasya śrāvakacittasya nirvitsahagatasyābhīkṣṇaṃ samudācārāt |

so 'kṛtārtho hy abuddhe ca jāto dhyānārtham udyataḥ | nirmāṇārthī tadāśritya parāṃ bodhim avāpnute || amsa_11.59 ||

yaḥ punar asāv avītarāgo dṛṣṭasatyaḥ so 'kṛtārthaḥ śaikṣo bhavan buddharahite kāle jāto dhyānārtham udyato bhavati nirmāṇārthī | tacca nirmāṇam āśritya krameṇa parāṃ bodhiṃ prāpnoti | tam avasthātrayasthaṃ saṃdhāyoktaṃ bhagavatā śrīmālāsūtre | śrāvako bhūtvā pratyekabuddho bhavati punaś ca buddha iti | agnidṛṣṭānte ca yadā ca pūrvaṃ dṛṣṭasatyāvasthā sadā buddharahite kāle svayaṃ dhyānam utpādya janmakāyaṃ tyaktvā nirmāṇakāyaṃ gṛhṇāti yadā ca parāṃ bodhiṃ prāpnotīti | vidyāsthānaparyeṣṭau ślokaḥ |

vidyāsthāne pañcavidhe yogamakṛtvā sarvajñatvaṃ naiti kathaṃcit paramāryaḥ | ity anyeṣāṃ nigrahaṇānugrahaṇāya svājñārthaṃ vā tatra karoty eva sa yogam || amsa_11.60 ||

pañcavidhaṃ vidyāsthānaṃ | adhyātmavidyā hetuvidyā śabdavidyā cikitsāvidyā śilpakarmasthānavidyā ca | tad yad arthaṃ bodhisatvena paryeṣitavyaṃ tad darśayati | sarvajñatvaprāptyartham abhedena sarvaṃ | bhedena punar hetuvidyāṃ śabdavidyāṃ ca paryeṣate nigrahārtham anyeṣāṃ tad anadhimuktānāṃ | cikitsāvidyāṃ śilpakarmasthānavidyāṃ cānyeṣām anugrahārthaṃ tadarthikānāṃ | adhyātmavidyāṃ svayam ājñārthaṃ | dhātupuṣṭiparyeṣṭau trayodaśa (msa 71) ślokāḥ | pāramitāparipūraṇārthaṃ ye pāramitāpratisaṃyuktā evaṃ manasikārā dhātupuṣṭaye bhavanti ta etābhir gāthābhir deśitāḥ |

hetūpalabdhituṣṭiś ca niśrayatadanusmṛtiḥ | sādhāraṇaphalecchā ca yathābodhādhimucyanā || amsa_11.61 ||

te punar hetopalabdhituṣṭimanasikārāt | yāvad agratvātmāvadhāraṇamanasikāraḥ | tatra hetūpalabdhituṣṭimanasikāra ādita eva tāvat | gotrastho bodhisatvaḥ svātmani pāramitānāṃ gotraṃ paśyan hetūpalabdhituṣṭyā pāramitādhātupuṣṭiṃ karoti | gotrastho 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayatīty ato 'nantaraṃ niśrayatadanusmṛtimanasikāraḥ | sa hi bodhisatvaḥ svātmani pāramitānāṃ saṃniśrayabhūtaṃ bodhicittaṃ samanupaśyann evaṃ manasikaroti niyatam etāḥ pāramitāḥ paripūriṃ gamiṣyanti | tathā hy asmākaṃ bodhicittaṃ saṃvidyate iti | utpāditabodhicittasya pāramitābhiḥ svaparārthaprayoge sādhāraṇaphalecchāmanasikāra āsāṃ pāramitānāṃ parasādhāraṇaṃ va phalāṃ bhavatv anyathā vā mā bhūd ity abhisaṃskaraṇāt | svaparārthaṃ prayujyamāno 'saṃkleśopāyaṃ tatvārthaṃ pratividhyatīty ato 'nantaraṃ yathābodhādhimucyanāmanasikāraḥ | evaṃ sarvatrānukramo veditavyaḥ | yathā buddhair bhagavadbhiḥ pāramitā abhisaṃbuddhā abhisaṃbhotsyante 'bhisaṃbudhyante ca tathā 'ham adhimucye ity abhisaṃskaraṇāt |

caturvidhānubhāvena prīyaṇā khedaniścayaḥ | vipakṣe pratipakṣe ca pratipattiś caturvidhā || amsa_11.62 ||

anubhāvaprīyaṇāmanasikāraś caturvidhānubhāvadarśanaprīyaṇā caturvidhānubhāvo vipakṣaprahāṇaṃ saṃbhāraparipākaḥ svaparānugraha āyatyāṃ vipākaphalaniḥṣyandaphaladānatā ca | satvasvabuddhadharmaparipākam ārabhyākhedaniścayamanasikāraḥ sarvasatvavipratipattibhiḥ sarvaduḥkhāpattipātaiś cākhedaniścayābhisaṃskaraṇāt paramabodhiprāptaye | vipakṣe pratipakṣe ca caturvidhapratipattimanasikāraḥ | dānādivipakṣāṇāṃ ca mātsaryādīnāṃ pratideśanā pratipakṣāṇāṃ ca dānādīnām anumodanā (msa 72) tadadhipateyadharmadeśanārthaṃ ca buddhādhyeṣaṇā | tāsāṃ ca bodhau pariṇāmanā |

prasādaḥ saṃpratīkṣā ca dānacchandaḥ paratra ca | saṃnāhaḥ praṇidhānaṃ ca abhinandamanaskriyā || amsa_11.63 ||

adhimuktibalādhānatām ārabhya pāramitādhipateyadharmārthe ca prasādamanasikāraḥ | dharmaparyeṣṭim ārabhya saṃpratīcchanamanasikāras tasyaiva dharmasyāprativahanayogena parigrahaṇatayā | daśanām ārabhya dānacchandamanasikāro dharmasyārthasya ca prakāśanārthaṃ pareṣāṃ | pratipattim ārabhya saṃnāhamanasikāro dānādiparipūraye saṃnahanāt | praṇidhānamanasikāras tatparipūriprāptaye samavadhānārthaṃ | abhinandamanasikāro 'ho bata dānādipratipattyā samyak saṃpādayeyam ity abhinandanāt | eta eva trayo manasikārā avavādānuśāsanyāṃ yojayitavyāḥ | upāyopasaṃhitakarmamanasikāraḥ saṃkalpaiḥ sarvaprakāradānādiprayogamanasikaraṇāt |

śaktilābhe sadāutsukyaṃ dānādau ṣaḍvidhe dhanam | paripāke 'tha pūjāyāṃ sevāyām anukampanā || amsa_11.64 ||

autsukyamanasikāraś caturvidhaḥ | śaktilābhe na dānādau ṣaḍvidhe dānadāne yāvat prajñādāne | evaṃ śīlādiṣu ṣaḍvidheṣu | pāramitābhir eva saṃgrahavastuprayogeṇa satvaparipāke | pūjāyāṃ ca dānena lābhasatkārapūjayā | śeṣābhiś ca pratipattipūjayā | aviparītapāramitopadeśāpañcakalyāṇamitrasevāyām autsukyamanasikāro veditavyaḥ | anukampāmanasikāraś caturbhir apramāṇair dānādyupasaṃhāreṇa maitrāyataḥ | mātsaryādisamavadhānena satveṣu karuṇāyataḥ | dānādisamanvāgateṣu muditāyataḥ | tadasaṃkleśādhimokṣataś ca upekṣāyataḥ |

akṛte kukṛte lajjā kaukṛtyaṃ viṣaye ratiḥ | amitrasaṃjñā khede ca racanodbhāvanāmatiḥ || amsa_11.65 ||

hrīdharmam ārabhya lajjāmanaskāro 'kṛteṣu vā dānādiṣv aparipūrṇamithyākṛteṣu vā lajjā lajjāyamānaś ca pravṛttinivṛttyartham anānuṣaṅgikaṃ kaukṛtyāyate | dhṛtim ārabhya ratimanaskāro dānādyālambane 'vikṣepataś cittasya dhāraṇāt | akhedamanaskāro (msa 73) dānādiprayogaparikhede śatrusaṃjñākaraṇāt | racanāc chandamanaskāraḥ pāramitāpratisaṃyuktaśāstraracanābhisaṃskaraṇāt | lokajñatām ārabhya udbhāvanāmanaskāras tasyaiva śāstrasya loke yathābhājanam udbhāvanābhisaṃskaraṇāt |

dānādayaḥ pratisaraṇaṃ sambodhau neśvarādayaḥ | doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pratisaṃvedanād dvayoḥ || amsa_11.66 ||

pratisaraṇamanaskāro bodhiprāptaye dānādīnāṃ pratisaraṇān neśvarādīnāṃ pratisaṃvinmanaskāro mātsaryadānādivipakṣapratipakṣayor doṣaguṇapratisaṃvedanāt |

cayānusmaraṇaprītir māhārthyasya ca darśanam | yoge 'bhilāṣo 'vikalpe taddhṛtyāṃ pratyayāgame || amsa_11.67 ||

cayānusmaraṇaprītimanaskāro dānādyupacaye puṇyajñānasaṃbhāropacayasaṃdarśanāt | māhārthyasaṃdarśanamanaskāro dānādīnāṃ bodhipakṣe bhāvārthena mahābodhiprāptyarthasaṃdarśanāt | abhilāṣamanaskāraḥ sa punaś caturvidhaḥ | yogābhilāṣamanaskāraḥ śamathavipaśyanāyogabhāvanābhilāṣāt | avikalpābhilāṣamanaskāraḥ pāramitāparipūraṇārtham upāyakauśalyābhilāṣāt | dhṛtyabhilāṣamanaskāraḥ pāramitādhipateyadharmārthadhāraṇābhilāṣāt | pratyayābhigamābhilāṣamanaskāraḥ samyakpraṇidhānābhisaṃskaraṇāt |

saptaprakārāsadgrāhavyutthāne śaktidarśanam | āścaryaṃ cāpyanāścaryaṃ saṃjñā caiva caturvidhā || amsa_11.68 ||

saptaprakārāsadgrāhavyutthānaśaktidarśanamanaskāraḥ | saptavidho 'sadgrāhaḥ | asati sadgrāho doṣavati guṇavatvagrāho guṇavatyaguṇavatvagrāhaḥ | sarvasaṃskāreṣu ca nityasukhāsadgrāhau | sarvadharmeṣu cātmāsadgrāhaḥ nirvāṇe cāśāntāsadgrāhaḥ | yasya pratipakṣeṇa śūnyatāsamādhitrayaṃ dharmoddānacatuṣṭayaṃ ca deśyate | āścarye caturvidhasaṃjñāmanaskāraḥ | pāramitāsūdārasaṃjñā āyatatvasaṃjñā pratikāranirapekṣasaṃjñā vipākanirapekṣasaṃjñā ca | anāścarye 'pi caturvidhamanaskāraḥ | caturvidham anāścaryam audarya āyatatve ca sati pāramitānāṃ buddhatvaphalābhinivartanāt | asminn eva ca dvaye sati svaparasamacittāvasthāpanāt tadviśiṣṭebhyaś ca śarudibhyaḥ (msa 74) pūjādilābhe sati pratikāranirapekṣatā ...

samatā sarvasatveṣu dṛṣṭiś cāpi mahātmikā | paraguṇapratikāras trayāśastir nirantaraḥ || amsa_11.69 ||

... pratyayakārāśaṃsanamanaskāro dānādiguṇapravṛttyā parebhyaḥ | āśāstimanaskāraḥ satveṣu tristhānāśaṃsanāt | pāramitānāṃ bodhisatvabhūminiṣṭhāyā buddhabhūminiṣṭhāyāḥ satvāvaraṇāśaṃsanā cca | nirantaramanaskāro dānādibhir avadhyakālakaraṇābhisaṃskaraṇāt |

buddhapraṇītānuṣṭhānād arvāgasthānacetanāt | taddhānivṛddhyā satveṣu anāmodaḥ pramodanā || amsa_11.70 ||

samyakprayogamanaskāro 'viparītānuṣṭhānād arvāgasthānamanasikāraṇāt | anāmodamanaskāro dānādibhir hīyamāneṣu | pramodamanaskāro dānādibhirvardhamāneṣu satveṣu |

prativarṇikāyāṃ varṇikābhūtāyāṃ bhāvanāyāṃ ca nārūciḥ | nādhivāsamanaskāro vyākṛtaniyate spṛhā || amsa_11.71 ||

arucimanaskāraḥ pāramitāprativarṇikā bhāvanāyāṃ | rucimanaskāro bhūtāyāṃ | anadhivāsanāmanaskāro mātsaryādivipakṣavinayanābhisaṃskāraṇāt | spṛhāmanaskāro dvividhiḥ pāramitāparipūrivyākaraṇalābhaspṛhāmanaskāraḥ pāramitāniyatabhūmyavasthālābhaspṛhāmanaskāraś ca |

āyatyāṃ darśanād vṛtticetanā samatekṣaṇā | agradharmeṣu vṛttyā ca agratvātmāvadhāraṇāt dhāraṇā || amsa_11.72 ||

āyatyāṃ darśanād vṛttimanaskāro yātvā gatiṃ gatvā bodhisatvena satā 'vaśyakaraṇīyatā 'bhisaṃskāraṇāt | dānādīnāṃ samatekṣaṇāmanaskāras tadanyair (msa 75) bodhisatvaiḥ sahātmanaḥ pāramitāsātatyakaraṇādhimokṣārthaṃ | agratvātmāvadhāraṇamanaskāraḥ pāramitāgradharmapravṛttyā svātmanaḥ pradhānabhāvasaṃdarśanāt |

ete śubhamanaskārā daśapāramitānvayāḥ | sarvadā bodhisatvānāṃ dhātupuṣṭau bhavanti hi || amsa_11.73 ||

iti nigamanaśloko gatārthaḥ | dharmaparyeṣṭibhede dvau ślokau |

puṣṭer adhyāśayato mahatī paryeṣṭir iṣyate dhīre | savivāsā hy avivāsā tathaiva vaibhutvikī teṣām || amsa_11.74 ||

asakāyā laghulabdhakāyā prapūrṇakāyā ca bodhisatvānām | bahumānasūkṣmamānā nirmāṇā caiṣaṇābhimatā || amsa_11.75 ||

trayodaśavidhā paryeṣṭiḥ | puṣṭitaḥ śrutādhimuktipuṣṭyā | adhyāśayato dharmamukhasrotasā | mahatī cittatvalābhināṃ | savipravāsā prathamā | avipravāsā dvitīyā vaibhutvikī tṛtīyā | akāyā śrutacintāmayī dharmakāyarahitatvāt | sakāyā bhāvanāmayī adhimukticaryābhūmau | laghukāyā saptasu bhūmiṣu | paripūrṇakāyā śeṣāsu | bahumānādhimukticaryābhūmau | sūkṣmamānā saptasu | nirmāṇā śeṣāsu | dharmahetutvaparyeṣṭau ślokaḥ |

rūpārūpe dharmo lakṣaṇahetus tathaiva cārogyaṃgye | aiśvarye 'bhijñābhis tadakṣayatve ca dhīrāṇām || amsa_11.76 ||

rūpe lakṣaṇahetur dharmaḥ | arūpe ārogyahetuḥ kleśavyādhipraśamanāt aiśvaryahetur abhijñābhis tadakṣayatvahetuś cānupadhiśeṣanirvāṇo 'pyanupacchedāt | ata evoktaṃ brahmaparipṛcchāsūtre | caturbhir dharmaiḥ samanvāgatā bodhisatvā dharmaṃ paryeṣante | (msa 76) ratnasaṃjñayā durlabhārthena bhaiṣajyasaṃjñayā kleśavyādhipraśamanārthena arthasaṃjñayā avipraṇāśārthena nirvāṇasaṃjñayā sarvaduḥkhapraśamanārthena | ratnābhūtāni hi lakṣaṇāni śobhākaratvād atas taddhetutvād dharmaratnasaṃjñā | ārogyahetutvād bhaiṣajyasaṃjñā abhijñāiśvaryahetutvād arthasaṃjñā | tadakṣayahetutvān nirvāṇasaṃjñākṣayanirbhayatārthena | vikalpaparyeṣṭau ślokaḥ |

abhāvabhāvādhyapavādakalpa ekatvanānāsvaviśeṣakalpāḥ | yathārthanāmābhiniveśakalpāḥ jinātmajaiḥ saṃparivarjanīyāḥ || amsa_11.77 ||

daśavidhavikalpo bodhisatvena parivarjanīyaḥ | abhāvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | prajñāpāramitāyām iha bodhisatvo bodhisatva eva sann iti | bhāvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | bodhisatvaṃ na samanupaśyatīty evam ādi | adhyāropavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | rūpaṃ śāriputra svabhāvena śūnyam iti | apavādavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | na śūnyatayeti | ekatvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | yā rūpasya śūnyatā na tadrūpam iti | nānātvavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | na cānyatra śūnyatāyā rūpaṃ rūpam eva śūnyatā śūnyataiva rūpam iti | svalakṣaṇavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | nāmamātram idaṃ yad idaṃ rūpam iti | viśeṣavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | rūpasya hi notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānam iti | yathānāmārthābhiniveśavikalpo yasya pratipakṣeṇāha | kṛtrimaṃ nāmety evam ādi | yathārthanāmābhiniveśavikalpaś ca yasya pratipakṣeṇāha | tāni bodhisatvaḥ sarvanāmāni na samanupaśyat yasamanupaśyan nābhiniviśate yathārthatayetya bhiprāyaḥ |

iti śubhamatir etya yatnam ugraṃ dvayaparyeṣitadharmatāsatatvaḥ | pratiśaraṇamataḥ sadā prajānāṃ bhavati guṇaiḥ sa samudravat prapūrṇaḥ || amsa_11.78 ||

anena nigamanaślokena paryeṣṭimāhātmyaṃ trividhaṃ darśayati | upāyamāhātmyam ugravīryatayā saṃvṛtiparamārthasatyadharmatāparyeṣaṇataś ca tatvaṃ satyam ity arthaḥ | parārthamāhātmyaṃ pratiśaraṇībhāvāt prajānāṃ | sva-arthamāhātmyaṃ ca guṇaiḥ samudravat prapūrṇatvāt |

mahāyānasūtrālaṃkāre dharmaparyeṣṭyadhikāra ekādaśaḥ

chapitre xii dvādaśo 'dhikāraḥ

dharmadeśanāyāṃ mātsaryapratiṣedhe ślokaḥ

prāṇān bhogāṃś ca dhīrāḥ pramuditamanasaḥ kṛcchralabdhān asārān satvebhyo duḥkhitebhyaḥ satatam avasṛjanty uccadānaprakāraiḥ | prāg evodāradharmaṃ hitakaram asakṛt sarvathaiva prajānāṃ kṛcchre naivopalabdhaṃ bhṛśamavasṛjatāṃ vṛddhigaṃ cāvyayaṃ ca || amsa_12.1 ||

kṛcchralabdhān apy asārān kṣayitvā prāṇān bhogāṃś ca bodhisatvā duḥkhitebhyaḥ kāruṇyāt satatam udārair visargair utsṛjanti prāg eva dharmaṃ yo naiva kṛcchreṇa vā bhṛśam api vāvasṛjatāṃ vṛddhiṃ gachati na kṣayaṃ | dharmanairarthakyasārthakye ślokadvayaṃ |

dharmo naiva ca deśito bhagavatā pratyātmavedyo yata ākṛṣṭā janatā ca yuktayuktivihitair dharmaiḥ svakīṃ dharmatāṃ | svaśāntyāsyapuṭe viśuddhivipule sādhāraṇe 'thākṣaye lāleneva kṛpātmabhis tvajagaraprakhyaiḥ samāpāditā || amsa_12.2 ||

tatra buddhā ajagaropamās teṣāṃ svaśāntir āsyapuṭaṃ dharmakāyaḥ | viśuddhivipulaṃ savāsanakleśajñeyāvaraṇaviśuddhitaḥ | sādhāraṇaṃ sarvabuddhaiḥ akṣayam ātyantikatvāt |

tasmān naiva nirarthikā bhavati sā yā bhāvanā yogināṃ tasmān naiva nirarthikā bhavati sā yā deśanā saugatī | dṛṣṭo 'rthaḥ śrutamātrakād yadi bhavet syād bhāvanāpārthikā aśrutvā yadi bhāvanām anuviśet syād deśanāpārthikā || amsa_12.3 ||

tasmān na nirarthikā yogināṃ bhāvanā bhavati pratyātmavedyasya dharmasya tadvaśenābhigamāt | na nirarthikā deśanā bhavati yuktivihitair dharmaiḥ svadharmatāyāṃ janatākarṣaṇāt | yathā punarbhāvanā sārthikā bhaved deśanā vā tat ślokārdhena darśayati | śeṣaṃ gatārthaṃ | deśanāvibhāge ślokaḥ |

āgamato adhigamato vibhutvato deśanāgrasatvānāṃ | mukhato rūpāt sarvākāśād uccaraṇatā 'pi............ || amsa_12.4 ||

tatra vibhutvato yā mahābhūmipraviṣṭānāṃ | sarvato rūpādyā vṛkṣavāditrādibhyo 'pi niścarati | śeṣaṃ gatārthaṃ | deśanāsaṃpattau ślokadvayaṃ |

viṣadā saṃdehajahā ādeyā tatvadarśikā dvividhā | saṃpannadeśaneyaṃ vijñeyaṃyā bodhisatvānāṃ || amsa_12.5 ||

ayaṃ catuṣkārthanirdeśena ślokaḥ | yad uktaṃ brahmaparipṛcchāyāṃ | caturbhir dharmaiḥ samanvāgatā bodhisatvā mahādharmadānaṃ vitaranti saddharmaparigrahaṇatayā ātmanaḥ prajñottāpanatayā satpuruṣakarmakaraṇatayā saṃkleśavyavadānasaṃdeśanatayā ca | ekena hi bāhuśrutyād viṣadā deśanā bhavati | dvitīyena mahāprājñatvāt saṃśayajahā pareṣāṃ saṃśayacchedāt | tṛtīyenānavadyakarmatvād ādeyā | caturthena tatvadarśikā dvividhā saṃkleśalakṣaṇasya ca tatvasya vyavadānalakṣaṇasya ca dvābhyāṃ dvābhyāṃ satyābhyāṃ |

madhurā madavyapetā na ca khinnā deśanāgrasatvānāṃ | sphuṭacitrayuktagamikā nirāmiṣā sarvagā caiva || amsa_12.6 ||

asmin dvitīye śloke madhurā pareṇākṣiptasyāparuṣavacanāt | madavyapetā stutau siddhau vā madānanugamanāt | akhinnā akilāsikatvāt | sphuṭā nirācāryamuṣṭitvāt kṛtsnadeśanataḥ | citrā apunaruktatvāt | yuktā pramāṇāviruddhavāt | gamikā pratītapadavyañjanatvāt nirāmiṣā prasannādhikārānadhikatvāt | sarvatragā yānatrayagatatvāt | vāksaṃpattau ślokaḥ |

adīnā madhurā sūktā pratītā viṣadā tathā vāg jinātmaje | yathārhā nirāmiṣā ca parimitākṣayā tathā || amsa_12.7 ||

adīnā paurī parṣanpūraṇāt | madhurā valguḥ | sūktā vispaṣṭā suniruktākṣaratvāt | pratītā vijñeyā pratītābhidhānatvāt | yathārhā śravaṇīyā vineyānurūpatvāt | anāmiṣā aniḥśritalābhasatkārā loke | pratatā apratikūlā | parimitā āyāmakhedāt | viṣadā aparyāttā | vyañjanasaṃpattau ślokadvayaṃ |

uddeśān nirdeśāt tathaiva yānānulomanāt ślākṣṇyāt | prātītyād yāthārhān nairyāṇyād ānukūlyatvāt || amsa_12.8 ||

yuktaiḥ padavyañjanair uddeśāt pramāṇāvirodhena | sahitair nirdeśād uddeśāvirodhena | yānānulomanād ānulomikair yānatrayāvirodhena | ślākṣṇyād anucchavikair akaṣṭaśabdatayā | prātītyād aupayikaiḥ pratītārthatayā cārthopagamanāt | yāthārhāt pratirūpair vineyānurūpatayā | nairyāṇyāt pradakṣiṇair nirvāṇādhikāratayā | ānukūlyān nipakasyāṅgasaṃbhāraiḥ śaikṣasyāryāṣṭāṅgamārgānukūlyāt |

vyañjanasaṃpac caiṣā vijñeyā sarvathāgrasatvānāṃ | ṣaṣṭyaṅgī sācintyā ghoṣo 'nantas tu sugatānāṃ || amsa_12.9 ||

ṣaṣṭyaṅgī sācintyā yā guhyakādhipatinirdeśe buddhasya ṣaṣṭyākārā vāg nirdiṣṭā | punar aparaṃ śāntamate tathāgatasya ṣaṣṭyākāropetā vāg niścarati snigdhā ca mṛdukā ca manojñā ca manoramā ca śuddhā ceti vistaraḥ | tatra (msa 80) snigdhā satvadhātukuśalamūlopastambhikatvāt | mṛdukā duṣṭa eva dharme sukhasaṃsparśatvāt | manojñā svarthatvāt | manoramā suvyañjanatvāt | śuddhā niruttaralokottarapṛṣṭhalabdhatvāt | vimalā sarvakleśānuśayavāsanāvisaṃyuktatvāt | prabhāsvarā pratītapadavyañjanatvāt | valguḥ sarvatīrthyakumatidṛṣṭivighātabalaguṇayuktatvāt | śravaṇīyā pratipattinairyāṇikatvāt | anantā sarvaparapravādibhir anāchedyatvāt | kalā rañjikatvāt | vinītā rāgādipratipakṣatvāt | akarkaśā śikṣāprajñaptisukhopāyatvāt | aparuṣā tadvyatikramasaṃpanniḥsaraṇopadeśakatvāt | suvinītā yānatrayanayopadeśikatvāt | karṇasukhā vikṣepapratipakṣatvāt | kāyaprahlādanakarī samādhyāvāhakatvāt | cittāudvilyakarī vipaśyanāprāmodyāvāhaphalakatvāt | hṛdayasaṃtuṣṭikarī saṃśayacchedikatvāt | prītisukhasaṃjananī mithyāniścayāpakarṣikatvāt | niḥparidāhā pratipattāvavipratisāratvāt | ājñeyā saṃpannaśrutamayajñānāśrayatvāt | vijñeyā saṃpannacintāmayajñānāśrayatvāt | viṣpaṣṭā anācāryamuṣṭidharmavihitatvāt | premaṇīyā 'nuprāptasvaka-arthānāṃ premakaratvāt | abhinandanīyā 'nanuprāptasvakārthānāṃ spṛhaṇīyatvāt | ājñāpanīyā acintyadharmasamyagdarśikatvāt | vijñāpanīyā 'cintyadharmasamyagdeśikatvāt | yuktā pramāṇāviruddhatvāt | sahitā yathārhavineyadeśikatvāt | punaruktadoṣajahā avandhyatvāt | siṃhasvaravegā

sarvatīrthyasaṃtrāsakatvāt | nāgasvaraśabdā udāratvāt | meghasvaraghoṣā gambhīratvāt | nāgendrarutā ādeyatvāt | kinnarasaṃgītighoṣā madhuratvāt | kalaviṅkasvararutaravitā 'bhīkṣṇabhaṅgaratvāt | brahmasvararutaravitā dūraṃgamatvāt | jīvaṃjīvakasvararutaravitā sarvasiddhipūrvaṃgamanaṅgalatvāt | devendramadhuranirghoṣā anatikramaṇīyatvāt | dundubhisvarā sarvamārapratyarthikavijayapūrvaṃgamatvāt | anunnatā stutyasaṃkliṣṭatvāt | anavanatā nindā'saṃkliṣṭatvāt | sarvaśabdānupraviṣṭā sarvavyākaraṇasarvākāralakṣaṇānupraviṣṭatvāt | apaśabdavigatā smṛtisaṃpramoṣe tadaniścaraṇatvāt | avikalā vineyakṛtyasarvakālapratyupasthitatvāt | alīnā lābhasatkārāniśritatvāt | adīnā sāvadyāpagatatvāt | pramuditā akheditvāt | prasṛtā sarvavidyāsthānakauśalyānugatatvāt | akhilā satvānāṃ tatsakalārthasaṃpādakatvāt | saritā prabandhānupacchinnatvāt | lalitā vicitrākārapratyupasthānatvāt | sarvasvarapūraṇī ekasvaranaikaśabdavijñaptipratyupasthāpanatvāt | sarvasatvendriyasaṃtoṣaṇī ekānekārthavijñaptipratyupasthānatvāt | aninditā yathāpratijñatvāt | acañcalā āgamitakālaprayuktatvāt | acapalā atvaramāṇavihitatvāt | sarvaparṣadanuravitā dūrāntikaparṣattulyaśravaṇatvāt | (msa 81) sarvākāravaropeto sarvalaukikārthadṛṣṭāntadharmapariṇāmikatvāt | deśanāmāhātmye catvāraḥ ślokāḥ |

vācā padaiḥ suyuktair anudeśavibhāgasaṃśayacchedaiḥ | bahulīkārānugatā hy uddhaṭitavipañcitajñeṣu || amsa_12.10 ||

ākhyāti vācā | prajñāpayati padaiḥ suyuktaiḥ | prasthāpayati vibhājayati vivṛṇoti yathākramamuddeśavibhāgasaṃśayacchedaiḥ | uttānīkaroti uttānīkaraṇaṃ bahulīkārānugatā deśanā niścayabalādhānarthaṃ | deśayaty udghaṭitajñeṣu | saṃprakāśayati vipañcitajñeṣu |

śuddhā trimaṇḍalena hiteyaṃ deśanā hi buddhānāṃ | doṣair vivarjitā punar aṣṭabhir eṣaiva vijñeyā || amsa_12.11 ||

śuddhā trimaṇḍaleneti | yena ca deśayati vācā padaiś ca | yathā coddeśādiprakāraiḥ | yeṣu codghaṭitavipañcitajñeṣu | eṣaiva ca deśanā punar aṣṭadoṣavivarjitā veditavyā yathākramaṃ |

kauśīdyam anavabodho hy avakāśasyākṛtir hy anītatvam | saṃdehasyācchedas tadvigamasyādṛḍhīkaraṇam || amsa_12.12 ||

te punar aṣṭau doṣāḥ kauśīdyam anavasaṃbodhaḥ avakāśasyākaraṇaṃ anītārthatvaṃ saṃdehasyācchedanā tadvigamasyādṛḍhīkaraṇaṃ niścayasyety arthaḥ |

khedo 'tha matsaritvaṃ doṣā hy ete matā kathāyāṃ hi | tadabhāvād buddhānāṃ niruttarā deśanā bhavati || amsa_12.13 ||

khedo yenābhīkṣṇaṃ na deśayet | matsaritvaṃ cākṛtsnaprakāśantā | arthasaṃpattau ślokadvayaṃ |

kalyāṇo dharmo 'yaṃ hetutvād bhaktituṣṭibuddhīnāṃ | dvividhārthaḥ sugrāhyaś caturguṇabrahmacaryavadaḥ || amsa_12.14 ||

parair asādhāraṇayogakevalaṃ tridhātukakleśavihānipūrakam | svabhāvaśuddhaṃ malaśuddhitaś ca tac caturguṇabrahmavicaryam iṣyate || amsa_12.15 ||

caturguṇabrahmacaryasaṃprakāśako dharmaḥ | ādimadhyaparyavasānakalyāṇo yathākramaṃ śrutacintābhāvanābhir bhaktituṣṭibuddhihetutvāt | tatra bhaktir adhimuktiḥ saṃpratyayaḥ tuṣṭiḥ prāmodyaṃ yuktinidhyānāc chakyaprāptitāṃ viditvā | buddhiḥ samāhitacittasya yathābhūtajñānaṃ | dvividhārtha ityataḥ svarthaḥ saṃvṛttiparamārthasatyayogāt | sugrāhya ityataḥ suvyañjanaḥ pratītapadavyañjanatvāt | caturguṇaṃ brahmacaryaṃ | kevalaṃ parair asādhāraṇatvāt paripūrṇaṃ tridhātukleśaprahāṇaparipūraṇāt | pariśuddhaṃ svabhāvaviśuddhito 'nāsravatvāt | paryavadātaṃ malaviśuddhitaḥ saṃtānaviśuddhyā kṣīṇāsravāṇāṃ | abhisaṃdhivibhāge ślokadvayaṃ |

avatāraṇasaṃdhiś ca saṃdhir lakṣaṇato 'paraḥ | pratipakṣābhisaṃdhiś ca saṃdhiḥ pariṇatāv api || amsa_12.16 ||

śrāvakeṣu svabhāveṣu doṣāṇāṃ vinaye tathā | abhidhānasya gāmbhīrye saṃdhir eṣa caturvidhaḥ || amsa_12.17 ||

asāre sāramatayo viparyāse ca susthitāḥ | kleśena ca susaṃkliṣṭā labhante bodhimuktamāṃ || amsa_12.17* || || iti ||

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.