Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 2/2

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Abhidharmasamuccaya

Tác giả
Asaṅga
Thông tin
GRETIL — unknown source; cf. the following editions: V.V. Gokhale: Fragments from the Abhidharmasamucca of Asaṃga, Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society, New Series, vol. 23 (1947), pp. 13-68; P. Pradhan: Abhidharmasamucca, Santiniketan 1950 (Visva-Bharati Studies, 12).CC BY-NC-SA 4.0

aṣṭānāmāryamārgāṅgānāmālambanaṃ katamat / taduttarakālaṃ caturṇāmāryasatyānāṃ yathābhūtatā // svabhāvaḥ katamaḥ / samyagdṛṣṭiḥ samyakkarmmāntaḥ samyagājīvaḥ samyagvyāyāmaḥ samyaksmṛtiḥ samyaksamādhiśca // samyagadṛṣṭiuḥ paricchedāṅgam / (abhidh-s 75) samyaksaṃkalpa parasaṃprāpaṇāṅgam / samyagvākkarmāntājīvāḥ parasaṃpratyapāṅgam / darśanaśīlājīvaviśuddhitāmupādāya / samyagvyāyāmaḥ kleśāvaraṇaviśodhanāṅgam / samyaksamādhiḥ vaiśeṣikaguṇāvaraṇa viśodhanāṅgam // sahāyaḥ katamaḥ / tatsaṃprayuktāścittacaitasikādharmāḥ // bhāvanā katamā / bhāvanā tu bodhyaṅgavat // bhāvanā phalaṃ katamat / paricchedaḥ parasaṃprāpaṇaṃ parasaṃpratyayaḥ kleśāvaraṇaviśodhanamupakleśāvaraṇaviśodhanaṃ vaiśeṣikaguṇāvaraṇaviśodhanaṃ ca //

catasraḥ pratipadaḥ katamāḥ / duḥkhā pratipad dhandhābhijñā duḥkhā pratipat kṣiprābhijñā sukhā pratipad dhandhābhijñā sukhā pratipat kṣiprābhijñā // prathamā mṛdvindriyāṇāmanupalabdhamauladhyānam / dvitīyā tīkṣṇendriyāṇāmanupalabdhamauladhyānam / tṛtīyā mṛdvindriyāṇāmupalabhamauladhyānam / caturthī tīkṣṇendriyāṇāmupalabdhamaula dhyānam //

catvāri dharmapadāni katamāni / alobhādveṣāṇāṃ samyak smṛtiḥ samyak samādhiḥ / alobhādveṣāṇāmadhiśīlaśikṣāviśuddhiḥ / samyaksmṛtānāmadhicittaśikṣāviśuddhiḥ / samyaksamādhitānāmadhiprajñaśikṣāviśuddhiḥ //

śamathaḥ katamaḥ / adhyātmaṃ cittasya upanibandhaḥ sthāpanā saṃsthāpanā avasthāpanā upasthāpanā damanaṃ śamanaṃ vyupaśamanam ekotīkaraṇaṃ samādhānaṃ ca // vipaśyanā katamā / yā dharmān vicinoti pravivinoti parivitarkkayati parimīmāṃsamāpataye / ca kāma pratipakṣadauṣṭhulyanimittasaṃyojanataḥ kāmābhibhavānāṃ viparyāsataḥ aviparyastacittasyāvasthāpanataśca // api khalu śamathavipaśyanāmāgamya catvāro mārgāḥ / ekatyaḥ śamathasya lābhī na vipaśyanāyāḥ / tatprakāraṃ śamathaṃ niśritya vipaśyanāmāpanā / ekatyaḥ vipaśyanāyā lābhī na śamathasya / tatprakārāṃ vipaśyanā niśritya śamathabhāvanā / ekatyaḥ na śamathasya lābhī nāpi vipaśyanāyāḥ / tatsaṃbaddhacittasya layau ddhatyāpakarṣaṇād yugapadubhayamārga bhāvanā / ekatyaḥ śamathasya lābhī vipaśyanāyāśca / tasya śamathavipaśyanobhayamārga yuktasya samaṃ yugapat pravṛttiḥ //

trīṇīndriyāṇi / ajñātamājñāsyāmīndriyam ājñendriyam ājñātāvīndriyaṃ (abhidh-s 76) ca // ajñātamājñāsyāmīndriyaṃ katamat / prayogamārge pañcadaśasu ca darśanamārgacittakṣaṇeṣu yadindriyam // ājñendriyaṃ katamat / ṣoḍaśāt darśanamārgacittakṣaṇādrūdhvaṃ sarvasmin śaikṣamārge yadindriyam // ājñātāvīndriyaṃ katamat / aśaikṣamārgeyadindriyam //

prathamadhyānabhūmikānāṃ bhāvanāmārge kāmāvacarāṇi kuśalamūlakānyapi bhāvanāṃ gacchanti / teṣu vibhutvalābhataḥ / yathā prathamadhyānabhūmikānāṃ kāmāvacarāṇi kuśalamūlakāni bhāvanāṃ gacchanti tathā sarvepāmūrdvabhūmikānāṃ bhāvanāmārge adhobhūmikāni kuśalamūlakāni bhāvanāṃ gacchanti / teṣu vibhutvalābhataḥ //

niṣṭhāmārgaḥ katamaḥ / vajropamaḥ samadhiḥ / sarvadauṣṭhulyānāṃ pratipraśrabdheḥ sarvasaṃyogānāṃ prahāṇāt sarvavisaṃyogānāmadhigamācca / tadanantaraṃ nirantarāśrayapravṛttiḥ prāptakṣayajñānam anutpādajñānaṃ daśāśaikṣā dharmāḥ / katame daśa / aśaikṣasya samyagdṛṣṭiryāyada śaikṣasya samyaksamādhiḥ aśaikṣasya samyagvimokṣaḥ aśaikṣasya samyag jñānaṃ ca // evamādayo dharmā niṣṭhāmārga ucyate // katamāni sarvadauṣṭhulyāni / saṃ kṣepataścaturviśatiḥ / tadyathā sarvatragamabhilāpadauṣṭhulyaṃ veditadauṣṭhulyaṃ kleśadauṣṭhulyaṃ karmadauṣṭhulyaṃ vipākadauṣṭhulyaṃ kleśāvaraṇādauṣṭhulyaṃ karmāvaraṇadauṣṭhulyaṃ vipākāvaraṇadauṣṭhulyaṃ nivaraṇadauṣṭhulyaṃ vitarkkadauṣṭhulyaṃ āhāradauṣṭhulyaṃ maithunadauṣṭhulyaṃ svapnadauṣṭhulyaṃ vyādhidauṣṭhulyaṃ jarādauṣṭhulyaṃ maraṇadauṣṭhulyaṃ pariśramadauṣṭhulyaṃ dṛḍhadauṣṭhulyam audārikadauṣṭhulyaṃ madhyadauṣṭhulyaṃ sūkṣmadauṣṭhulyaṃ samāpattyāvaraṇadauṣṭhulyaṃ jñeyāvaraṇadauṣṭhulyaṃ ca // saṃyogaḥ katamaḥ / dauṣṭhulyāciteṣu saṃyogalābhateti vijñaptiḥ // visaṃyogaḥ katamaḥ / dauṣṭhulyavikṣipteṣu visaṃyogalābhateti vijñaptiḥ // vajropamaḥ samādhiḥ katamaḥ / bhāvanāmārgagatasya taduttaraṃ saṃyojanaprahāṇamārgavasthāyāṃ yaḥ samādhiḥ prayogamārgasaṃgraho vā ānantaryamārgasaṃgraho vā / prayogamārgasaṃgrahastu tataḥ paraṃ sarvairāvaraṇairacchādyaḥ sarvāvarāṇānāṃ ca bhedaka iti / ānantaryamārgasaṃgrahastu yadanantaraṃ kṣayajñānānutpādajñānotpattiḥ / sa ca samādhiḥ nirantaraḥ dṛḍhaḥ ekarasaḥ vyāpī ca //

etadarthapratibimbanārthaṃ (abhidh-s 77) bhagavatoktaṃ tadyathā mahāśailaparvato 'khaṇḍo 'cchidro 'śuṣira ekaghanaḥ susaṃvṛtto daśadigvātākampyaśca // katamā nāma nirantarāśrayapravṛttiḥ / aśaikṣamārgalābhinaḥ trividhā āśrayapravṛttiḥ / katamāstisraḥ / cittāśrayamapravṛttiḥ māryāśrapapravṛttiḥ dauṣṭhulyāśrayapravṛttiśca // kṣayajñānaṃ katamat / hetukṣayeṇa yad śānaṃ labhyate kṣayaviṣayā lambanaṃ vā // anutpādajñānaṃ katamat / phalaprahāṇena yad jñānaṃ labhyate phalānutpattiviṣayālambanaṃ vā // daśāśaikṣā dharmāstu aśaikṣāṇāṃ śīlaskandhaṃ samādhiskandhaṃ prajñāskandhaṃ vimuktiskandhaṃ vimuktijñānadarśanaskandhaṃ cādhikṛtya veditavyāḥ //

tathā ca mārgasatyasya catvāraḥ prakārabhedāḥ / mārgalakṣaṇaṃ nyāyalakṣaṇaṃ pratipadlakṣaṇaṃ nairyāṇikalakṣaṇaṃ ca // kimupādāya mārgalakṣaṇam / tattvārthaparimārgaṇatāmupādāya // kimupādāya nyāyalakṣaṇam / kleśapratipakṣatāmupādāya // kimupādāya pratipallakṣaṇam / cittāviparyāsapratipādanātāmupādāya // kimupādāya nairyāṇikalakṣaṇam / nityapadayānatāmupādāya //

satyeṣu ṣoḍaśākārāḥ laukikā lokottarāśca // laukikānāṃ lokottarāṇāṃ ca katamaḥ prabhedaḥ / jñeye akuśalapraveśakuśalyapraveśastrabhāvaprabhedataḥ sāvaraṇanirāvaraṇasvabhāvaprabhedataḥ savikalpanirvikalpasvabhāvaprabhedataśca // kena hetunā satyeṣu anityaduḥkhādayaḥ ṣoḍaśa lauaukikākārāḥ / tathāgata aprativedhataḥ kleśānuśayataḥ abhilāpamukhena prapañcanataśca // lokottarākārāḥ tadviparyayeṇa / lokottarākāreṣu varttamāno 'nityārthaṃ paśyati sākṣādanubhavati notvanityaṃ paśyati abhilāpaprapañcamukhena / yathā anityākārā anityārthe evaṃ śiṣṭhākarāḥ śiṣṭārtheṣu yathāyogaṃ veditavyāḥ //

(atha viniścaye dharmaparicchedo dvitīyo bhāgaḥ /)

dharmaviniścayaḥ katamaḥ / āryaśāsanaṃ dvādaśāṅgadharmaḥ / katamāni dvādaśāṅgāni / sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ nidānam avadānam itivṛtakaṃ jātakaṃ vaipulyam adbhutadharmaḥ upadeśaśca //

1. sūtraṃ katamat / yadabhipretārthaṃ sūcanākāreṇa gadyabhāṣitam / daśānuśaṃsān saṃpaśyan tathāgataḥ sūcanākāreṇa dharmaṃ deśayati sukhaṃ vyavasthāpayati sukhaṃ deśayati / śrotāpi sukhamudgṛṇhāti dharmagauravatayā kṣipraṃ bodhi saṃbhārān paripūrayati āśudharmatāṃ pratividhyati / buddhe 'vetyaprasādaṃ labhate dharme saṃghe cāvetya prasādaṃ labhate / paramadṛṣṭadharmasukhavihāraṃ spṛśati / sāṃkathyaviniścayena satāṃ cittamārādhayati / paṇḍitaḥ paṇḍita iti saṃkhyāṃ gacchati //

2. geyaṃ katamat / sūtrāṇāṃ madhye vā ante vā gāthayā yad gīyate / sūtreṣu anirūpito 'rtho vā yad vyākhyāyate / ato geyamityucyate //

3. vyākaraṇaṃ katamat / tat sthāneṣu samatikrāntānāmatītānāmārya śrāvakāṇāṃ prāptyutpattiprabhedavyākaraṇam / api ca sūtreṣu nirūīpitārthasya sphuṭīkaraṇam / vivṛtyābhisandhivyākaraṇāt //

4. gāthā katamā / sūtreṣu pādayogena deśyate / dvipadī tripadī catuṣpadī paṃcapadī ṣaṭpadī vā //

5. udānaṃ katamat / sūtreṣu kadācit tathāgatena āttamanaskena yadudāhṛtam //

6. nidānaṃ katamat / pṛṣṭena yad bhāṣitam / sotpattikaṃ śikṣāprajñāptekaṃ vā / ato 'pi nidānam //

7. avadānaṃ katamat / sūtreṣu sadṛṣṭāntakaṃ bhāṣitam //

8. itivṛttakaṃ katamat / yadāryaśrāvakāṇāṃ pūrvalaukikaṃ vṛttaṃ deśayati //

9. jātakaṃ katamat / yat bodhisattvacaritapiṭakasaṃprayuktaṃ vṛttaṃ deśayati //

10. vaipulyaṃ katamat / bodhisattvapiṭakasaṃprayuktaṃ bhāṣitam / yaducyate vaipulyaṃ tad vaidalyamapyucyate vaitulyamapyucyate / kimarthaṃ vaipulyamucyate / sarvasattvānāṃ hitasukhādhiṣṭhānataḥ udāragambhīradharmadeśanātaśca // kimarthamucyate vaidalyam / sarvāvaraṇavidalanataḥ // kimarthamucyate vaitulyam / upamānadharmāṇāṃ tulanābhāvataḥ //

11. adbhutadharmaḥ katamaḥ / yatra śrāvakabodhisattvatathāgatānāṃ paramā dbhutāścaryadharmāṇāṃ deśanā //

12. upadeśaḥ katamaḥ / sarvagambhoragūḍha dharmalakṣaṇānāmaviparītaṃ vyākhyānam /

evaṃ sūtrādīni dvādaśāṅgānyāryaśāsanāni triṣu piṭakeṣu saṃgṛhītāni bhavanti / katamāni trīṇi / sūtrapiṭakaṃ vinayapiṭakam abhidharmapiṭakaṃ ca / tāni punardvividhāni / śrāvakapiṭakaṃ bodhisattvapiṭakaṃ ca / sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ caitāni pañca śrāvakāṇāṃ piṭakasya sūtrapiṭake saṃgṛhītāni bhavanti / nidānamavadānamitivṛttakaṃ jātakaṃ caitāni catvāri dvayoḥ piṭakayoḥ saparivāre vinayapiṭake saṃgṛhītāni bhavanti / vaipulyamadbhutadharmaśca ete dve bodhisattvapiṭakasya sūtrapiṭake saṃgṛhīte bhavataḥ / upadeśa ekaḥ śrāvakabodhisattvapiṭakayoḥ abhidharmapiṭake saṃgṛhīto bhavati /

kimupādāya tathāgatasya piṭakatrayavyavasthānam / vicikitsopakleśapratipakṣakā matāmupādāya sūtrapiṭakavyavasthānam / antadvayānuyogopakleśapratipakṣakāmatāmupādāya vinayapiṭakavyavasthānam / svayaṃdṛṣṭiparāmarśagrahopakleśapratipakṣakāmatāmupādāya abhidharmapiṭakavyavasthānam / punaḥ śikṣātrayavyutpattikāmatāmupādāya sūtrapiṭakavyavasthānam / adhiśīlādhicittaśikṣāniṣpādanakāmatāmupādāya vinayapiṭakavyavasthānam / adhiprajñaśikṣāniṣpādanakāmatāmupādāya abhidharmapiṭakavyavasthānam // punaḥ samyag dharmārthavyutpattikāmatāmupādāya sūtrapiṭakavyavasthānam / (abhidh-s 80) dharmārthasākṣātkriyāpadasthānaprabhāvitā mupādāya vinayapiṭakavyavasthānam / jñānināṃ sāṃkathyaviniścayadharmasaṃbhogasukha vihārāśrayatāmupādāya abhidharmapiṭakavyavasthānam //

sa eṣa piṭakatrayasaṃgṛhīto dharmaḥ kasya gocaraḥ / śrutamaya cintāmayabhāvanāmayānāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ gocaraḥ // yaduktaṃ sutre cittacaitasikā dharmāḥ sālambanāḥ sākāraḥ sāśrayāḥ sasaṃprayogāśca / teṣāmasmin dharme ālambanaṃ katamat / sūtrādikam // ākāraḥ katamaḥ / skandhādayastatsaṃprayuktāścārthāḥ // āśrayaḥ katamaḥ / paravijñaptiḥ smṛtirvāsanā ca // saṃprayogaḥ katamaḥ / anyo 'nyasahāyabhāvena ālambane ākāraiḥ saṃpratipattiḥ //

dharme ālambanaprabhedaḥ katamaḥ / saṃkṣepeṇa caturvidhaḥ ākhyātaḥ / vyāpyālambanaṃ caritaviśodhanālambanaṃ kauśalyālambanaṃ kleśaviśodhanālambanaṃ ca //

vyāpyālambanaṃ punaścaturvidham / savikalpapratibimbālambanaṃ nirvikalpaprativimbālambanaṃ vastuparyantālambanaṃ kāryapariniṣpattyālambanaṃ ca // savikalpapratibimbālambanaṃ katamat / adhimuktimanaskāreṇa yat śamathavipaśyanāviṣayālambanam // nirvikalpaprativimbālambanaṃ katamat / tattvamanaskāreṇa yat śamathavipaśyanāviṣayālambanam // vastuparyantālambanaṃ katamat / sarvadharmāṇāṃ kṣayabhāvikatā yathāvadbhāvikatā ca // kṣayabhāvikatā katamā / skandhadhātvāyatanāni // yathāvadbhāvikatā katamā / catvāri āryasatyāni ṣoḍaśākārāḥ tathatā sarve anityāḥ saṃskārāḥ sarve duḥkhā saṃskārāḥ sarve 'nātmāno dharmāḥ nirvāṇaṃ śāntaṃ śūnyamapraṇihitamanimittaṃ ca // kāryapariniṣpattyālambanaṃ katamat / āśrayaparivṛttiḥ / iyamāśrayaparivṛttiracintyā // ṣoḍaśākāreṣu śūnye kati ākārāḥ saṃgṛhītā bhavanti / dvau / apraṇihite kati ākārāḥ saṃgṛhītā bhavanti / ṣaṭ / animitte katyākārāḥ saṃgṛhītā bhavanti / aṣṭau /

caritaviśodhanālambanaṃ pañcavidham / bhūyorāgacaritānāmaśubhaviṣayālambanam / bhūyodveṣacaritānāṃ karuṇābhāvanā viṣayālambanam / bhūyomohacaritānāṃ nikāyapratyayatā pratītyasamutpādaviṣayālambanam / madamānacaritānāṃ dhātuprabhedaviṣayālambanam / vitarkkacaritānāmavatārāprativāṇi smṛtiviṣayālambanam //

kauśalyālambanaṃ pañcavidham / skandhakauśalyaṃ dhātukauśalyam āyatanakauśalyaṃ pratītyuasamutpādakauśalyaṃ sthānāsthānakauśalyaṃ ca // sthānāsthānakauśalyena kamarthaṃ paśyati / jñeye pratityasamutpādakauśalyaṃ paśyati // sthānāsthānakauśalyapratītyasamutpādakauśalyayoḥ kaḥ prabhedaḥ / yat dharmā dharmānabhiniṣyandayanti nahyeṣāṃ nirhetuko nāpi viṣamahetuka utpāda itīdaṃ pratītyasamutpādakauśalyam / hetuphalānurūpye vedayitotpāda itīdaṃ sthānāsthānakauśalyam //

kleśaviśodhanalambanaṃ katamat / yad adhobhūmikānāmaudarikatā ūrdhvabhūmikānāṃ śāntatā tathatā catvāryasatyāni ca / etāni kleśaviśodhanālambanāni nāma //

tatra dharmamīmāṃsākāmena katibhiryuktibhirvicāryate / catasṛbhiryuktibhiḥ / apekṣāyuktiḥ kāryakāraṇayuktiḥ upapattisādhanayuktiḥ dharmatāyuktiśca // apekṣāyuktiḥ katamā / yā saṃskārāṇāmutpattau pratyayāpekṣā / kāryakāraṇayuktiḥ katamā / pṛthaglakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ pratyekaṃ kāryakāraṇāni // upapattisādhanayuktiḥ katamā / upapattisādhanārthaṃ sādhyasyārthasya prāmāṇāviruddha upadeśaḥ // dharmatāyuktiḥ katamā / anādikālāt svalakṣaṇasāmānyalakṣaṇasthitadharmeṣu yā dharmatāpariniṣpattiḥ sā dharmatā // iti dharmeṣu vicāraṇā //

dharmeṣu katamāḥ paryeṣaṇāḥ saṃbhavanti / catasraḥ paryeṣaṇāḥ saṃbhavanti / nāmaparyeṣaṇā vastuparyeṣaṇā svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇā viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā ca // nāmaparyeṣaṇā katamā / dharmeṣu nāmakāyapadakāyavyañjanakāyānāmapariniṣpannaṃ svalakṣaṇamiti (abhidh-s 82) yā santīraṇā // vastuparyeṣaṇā katamā / dharmāṇāṃ skandhadhātvāyatanānāmapariniṣpakṣaṃ khalakṣaṇamiti yā saṃtīraṇā // svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇā katamā / dharmāṇā mabhidhānābhidheyasaṃbandhe svabhāvaprajñaptimātrasya vyavahāranimittatāsantīraṇā // viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā katamā / dharmāṇāmabhidhānābhidheyasambandhe viśeṣaprajñaptimātrasya vyavahāranimittatāsantīraṇā // iti dharmaparyeṣaṇābhāvanā //

dharmeṣu yathābhūtaparijñānāni katamāni saṃbhavanti / catvāri yathābhūtaparijñānāni / nāmaparyeṣitaṃ yathābhūtaparijñānaṃ vastuparyeṣitaṃ yathābhūtaparijñānaṃ svabhāvaprajñaptiparyeṣitaṃ yathābhūtaparijñānaṃ viśeṣaprajñaptiparyeṣitaṃ yathābhūtaparijñānaṃ / nāmaparyeṣitaṃ yathābhūtaparijñānaṃ katamat / yathābhūtasya nāmānupalabdhijñānam // vastuparyeṣitaṃ yathābhūtaparijñānaṃ katamat / yathābhūtasya vastulakṣaṇānupalabdhijñānam // svabhāvaprajñaptiparyeṣitaṃ yathābhūtaparijñānaṃ katamat / yathābhūtasya dravyasvabhāvānupalabdhijñānam // viśeṣaprajñaptiparyeṣitaṃ yathābhūtaparijñānaṃ katamat / yathābhūtasya dravyaviśeṣānupalabdhijñānam /

dharmamāśritya samādhiprayuktasya yogabhūmiḥ katamā jñeyā / pañcākārāḥ / ādhāraḥ ādhānam ādarśaḥ ālokaḥ āśrayaśca / ādhāraḥ katamaḥ / saṃbhṛtabodhisaṃbhārasya ūṣmagatādiṣu āryasatyeṣu ca yad vāhuśrutyam // ādhānaṃ katamat / tadālambano yoniśo manaskāraḥ // ādarśaḥ katamaḥ / tadālambanaḥ sanimittaḥ samādhiḥ // ālokaḥ katamaḥ / grāhyagrāhakānupalabdhijñānam // etadadhikṛtya suṣṭhu uktaṃ buddhena bhagavatā

pratibimbaṃ manaḥ paśyan bodhisattvaḥ samāhitaḥ / vyāvarttya viṣaye saṃjñā svasaṃjñāmupadhārayan //

evamātmasthacitto 'sau grāhyābhāvaṃ vibodhayet / tataśca grāhakābhāvaṃ nopalambhaṃ spṛśettataḥ // iti /

āśrayaḥ katamaḥ / āśrayaparivṛttiḥ //

kathaṃ dharmeṣu dharmakuśalo bhavati / bahuśrutatāmupādāya // kathamarthakuśalo bhavati / abhidharme abhivinaye lakṣaṇajñatāmupādāya // kathaṃ vyañjanakuśalo bhavati / sva niruktavyañjana(jña)tāmupādāya // kathaṃ niruktikuśalo bhavati / ātmātmīyeti janapadaniruktimanabhiniviśyānuvyavahārajñatāmupādāya // kathaṃ pūrvāntāparāntānusandhikuśalo bhavati / pūrvānte udgrahaṇaṃ tāmaparānte niḥsaraṇaṃ tāmupādāya //

kathaṃ dharmeṣu dharmavihārī bhavati / bhāvanāmanāgamya kevalaśrutacintāprayogeṇa na dharmavihārī bhavati / śrutacintāmanagamya kevalabhāvanāprayogeṇa na dharmavihārī bhavati / ubhayamāgamyobhayavihāreṇa dharmavihārī bhavati // udgrahāya svādhyāyadeśanābhiḥ śrutamayaṃ draṣṭavyam // samadhiprayogāsantuṣṭibhyāṃ bhāvanāmayaṃ draṣṭavyam // prayogaḥ sātatyasatkṛtyaprayogeṇāviparītaprayogeṇa ca draṣṭavyaḥ // asantuṣṭiranāsvāditottaśamayaprayogeṇa draṣṭavyā //

kena kāraṇena vaipulyaṃ bodhisattvānāṃ pāramitāpiṭakamucyate / pāramitānāṃ saṃkhyānirddeśatāmupādāya lakṣaṇanirddeśatāmupādāya kramanirdeśatāmupādāya niruktinirdeśatāmupādāya bhāvanānirdeśatā mupādāya prabhedanirdeśatāmupādāya saṃgrahanirdeśatāmupādāya vipakṣanirdeśatāmupādaya guṇavarṇananirdeśatāmupādāya anyo 'nyaviniścayatāṃ copādāya //

kena kāraṇena vaipulyaṃ audāryaṃ gāmbhīrya ca deśyate / sarvākārajñatā(ma) udāragambhīratāmupādaya // kena kāraṇena vaipulye ekatyā(ḥ) sattvā audāryagāmbhīryaṃ nādhimucyante uttrasanti / dharmatāviyuktatāmupādāya (abhidh-s 84) anavaropitakuśalamūlatāmupādāya pāpamitraparigrahatāṃ copādāya // kena kāraṇena vaipulye ekatyāḥ sattvā adhimucyante / (adhimucya)mānā api na niryānti / svayaṃdṛṣṭiparāmarśa sthāpitayā / idaṃ ca sandhāyoktaṃ bhagavatā mahādharmādarśe dharmaparyāye bodhisattvasya yathāruta mayoniśo dharmānvicinvataḥ aṣṭāviṃśatirasadṛṣṭaya utpadyante // aṣṭāviṃśatirasadṛṣṭayaḥ katamāḥ / nimittadṛṣṭiḥ prajñaptyapavādadṛṣṭiḥ parikalpāpavādadṛṣṭiḥ tattvāpavādadṛṣṭiḥ parigrahadṛṣṭiḥ pariṇatidṛṣṭiḥ anavadyatādṛṣṭiḥ niḥsaraṇadṛṣṭiḥ avajñādṛṣṭiḥ prakopadṛṣṭiḥ viparītadṛṣṭiḥ prasavadṛṣṭiḥ anabhyupagamadṛṣṭiḥ kusṛtidṛṣṭiḥ satkāradṛṣṭi dṛḍhamūḍhatādṛṣṭiḥ mūladṛṣṭiḥ dṛṣṭāvadṛṣṭadṛṣṭiḥ prayoganirākaraṇadṛṣṭiḥ anairyāṇikadṛṣṭiḥ āvaraṇopacayadṛṣṭiḥ apuṇyaprasavadṛṣṭiḥ vaiphalyadṛṣṭiḥ nigrāhyadṛṣṭiḥ abhyākhyānadṛṣṭiḥ akathyadṛṣṭiḥ mahādṛṣṭiḥ abhimānadṛṣṭiśca //

yaduktaṃ vaipulye niḥsvabhāvāḥ sarvadharmā iti / tatra ko 'bhisandhiḥ / svayamabhāvatāmupādāya svenātmanābhāvatāmupādāya sve bhāve 'navasthitātma (tā)mupādāya bālagrāhavaccālakṣaṇatāmupādāya // api khalu parikalpite svabhāve lakṣaṇaniḥsvabhāvatāmupādāya paratantre utpattiniḥsvabhāvatāmupādāya pariniṣpanne paramārthaniḥsvabhāvatāmupādāya // anutpannā aniruddhā ādiśāntā(ḥ) prakṛtiparinirvṛtā iti ko 'bhisandhiḥ / yathā niḥsvabhāvāstathā anutpannāḥ / yathā anutpannāstathā aniruddhāḥ / yathā anutpannāścāniruddhāśca tathā ādiśāntāḥ / yathā ādiśāntā stathā prakṛtiparinirvṛtāḥ //

api khalu catvāro 'bhiprāyāḥ / yairvaipulye tathāgatānāmabhiprāyo 'nugantavyaḥ / samatābhiprāyaḥ kālāntarābhiprāyaḥ arthāntarābhiprāyaḥ pugdalāśayābhiprāyaśca //

catvāro 'bhisandhayo yaivapulye tathāgatānāmabhisandhiranugantavyaḥ / avatāraṇābhisaṃdhiḥ lakṣaṇābhisandhiḥ pratipakṣābhisandhiḥ pariṇāmanābhisandhiśca //

vaipulye dharmasamādhikuśalo bodhisattvaḥ kathaṃ pratyavagantavyaḥ / pañcabhiḥ kāraṇaiḥ / pratikṣaṇaṃ sarvadauṣṭhulyāśrayaṃ drāvayati / nānātvasaṃjñāvigatāṃ ca dharmārāmaratiṃ pratilabhate / aparicchinnākāraṃ vāpramāṇāṃ dharmāvabhāsaṃ saṃjñānāti / viśuddhabhāgīyāni cāsyāvikalpitāni nimittāni samudācaranti / dharmakāyaparipūri pariniṣpattaye cottarāduttarataraṃ hetumayaparigrahaṃ karoti /

tatra pañcavidhāyāṃ bhāvanāyāṃ phalaṃ pañcavidhaṃ nirvattirtamiti darśayati / pañcavidhā bhāvanā saṃbhinnabhāvanā animittabhāvanā anābhogabhāvanā uttaptabhāvanā parivṛttinibhaḥ(?) bhāvanā yathākramam //

kena kāraṇena vaipulyadharmo dhūpamālyādibhiḥ pūjyo na tathā śrāvakadharmaḥ sarvasattvahitasukhādhiṣṭhānatāmupādāya //

abhidharmasamuccaye dharmaviniścayo nāma tṛtīyaḥ samuccayaḥ //

(mahāyānābhidharmasamuccayaśāstre viniścaye prāptiparicchede tṛtīye prathamo bhāgaḥ /)

prāptiviniścayaḥ katamaḥ / saṃkṣepato dvividhaḥ / pudgalavyavasthānataḥ abhisamaya vyavasthāpanataśca draṣṭavyaḥ //

pudgalavyavasthānaṃ katamat / samāsataḥ saptavidham / roga caritaprabhedataḥ niryāṇaprabhedataḥ ādhāraprabhedataḥ prayogaprabhedataḥ phalaprabhedataḥ dhātuprabhedataḥ caryāprabhedataśca //

rogacaritaprabhedaḥ katamaḥ / saptavidhaḥ / rāgacaritaḥ dveṣacarita mohacaritaḥ mānacaritaḥ vitarkacaritaḥ samabhāgacaritaḥ mandarajaska caritaśca pudgalaprabhedaḥ // niryāṇaprabhedaḥ katamaḥ / trividhaḥ / śrāvakayānikaḥ pratyekabuddhayānikaḥ mahāyānikaśca pudgalaprabhedaḥ // ādhāraprabhedaḥ katamaḥ / trividhaḥ / asaṃbhṛtasaṃbhāraḥ saṃbhṛtāsaṃbhṛtasaṃbhāraḥ saṃbhṛtasaṃbhāraśca pudgalaprabhedaḥ // prayogaprabhedaḥ katamaḥ / śraddhānusārī dharmānusārī ca pudgalaprabhedaḥ // phalaprabhedaḥ katamaḥ / saptaviṃśatividhaḥ / śraddhādhimuktaḥ dṛṣṭiprāptaḥ kāyasākṣī prajñāvimuktaḥ ubhayatobhāgavimuktaḥ strotāpattiphalapratipakṣakaḥ strotaāpannaḥ sakṛdāgāmiphalapratipannakaḥ sakṛdāgāmī anāgāmiphalapratipannakaḥ anāgāmī arhattvaphalapratipannakaḥ arhan saptakṛdbhavaparamaḥ kulaṃkulaḥ ekavīcikaḥ antarāparinirvāyī upapadyaparinirvāyī anabhisaṃskāraparinirvāyī sābhisaṃskāraparinirvāyī ūrddvaṃstrotāḥ parihāṇadharmā arhan cetanādharmā arhan anurakṣaṇādharmā arhan sthitākampyaḥ arhan prativedhadharmā arhan akopyadharmā arhan ca pudgalaprabhedaḥ // dhātuprabhedaḥ katamaḥ / kāmāvacaraḥ pṛthagjanaḥ śīkṣo 'śaikṣaśca / evaṃ trividhaḥ kāmāvacaro rūpāvacara ārupyāvacaraḥ / kāmāvacaro rūpāvacaraśca bodhisattvaḥ kāmāvacaraḥ pratyekabuddhaḥ acintyaśca tathāgataḥ pudgalaprabhedaḥ // caryāprabhedaḥ katamaḥ / saṃkṣepataḥ pañcavidhaḥ / adhimukticārī bodhisattvaḥ adhyāśayacārī bodhisattvaḥ nimittacārī bodhisattvaḥ animittacāri bodhisattvaḥ anabhisaṃskāracārī bodhisattvaśca pudgalaprabhedaḥ //

rāgacaritaḥ pudgalaḥ katamaḥ / tīvrā yatarāgaḥ / evaṃ dveṣacarito mohacarito mānacarito vitarkacaritaśca pudgalaḥ tīvrāyataviśiṣṭaḥ // samabhāgacaritaḥ (abhidh-s 87) pudgalaḥ katamaḥ // prakṛtisthakleśaḥ // mandarajaskacaritaḥ pudgalaḥ katamaḥ / prakṛtisthatanutarakleśaḥ //

śrāvakayānikaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yaḥ samāpanno vā asamāpanno vā śrāvakadharmatāvihārī prakṛtyā mṛdvindriyaḥ svavimuktaye praṇihitaḥ vairāgyabhāvanayā vimuktāśayaḥ śrāvakapiṭakamavalambya vīryabhāvanayā dharmānudharmacārī duḥkhasyāntamanuprāpnoti // pratyekabuddhayānikaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yaḥ samāpanno vā asamāpanno vā pratyekabuddhadharmatāvihārī prakṛtyā madhyendriyaḥ svavimuktaye praṇihitaḥ vairāgyabhāvanayā vimuktāśayaḥ kevalabhāvanayā cādhigatavodhyāśayaḥ śrāvakapiṭakamavalambya vīryabhāvanayā dharmānudharmacārī anutpāditapūrvanirvedhabhāgīyaḥ utpāditapūrvanirvedhabhāgīyaḥ aprāptapūrvaphalaḥ abuddhalaukikaḥ adhyātma cetanayā ārya mārgasaṃmukhībhūtaḥ khaḍgaviṣāṇakalpaḥ ekavihārī pratyekajinaḥ varggacāri duḥkhasyāntamanuprāpnoti // mahāyānikaḥ pudgalaḥ katamaḥ / yaḥ samāpanno vā asamāpanno vā bodhisattvadharmatāvihārī prakṛtyā tīkṣṇendriyaḥ sarvasattvavimokṣāya praṇihitaḥ apratiṣṭhitanirvāṇāśayaḥ bodhisattvapiṭakamavalambya vīryabhāvanayā dharmānudharmacārī sattvān paripācayati śuddhāṃ buddhabhūmiṃ bhāvayati vyākaraṇaṃ ca pratilabhate samyaksaṃbodhiṃ ca sākṣātkaroti //

asaṃbhṛtasaṃbhāraḥ pudgalaḥ katamaḥ / satyādhipateyaṃ dharmamālambya mṛdumātrasamutthitaḥ śuddhaśraddhādhimuktaḥ mṛdumātrāmokṣabhāgīyasamanvāgataḥ aniyatajanmakālikaḥ // saṃbhṛtāsaṃbhṛtasaṃbhāraḥ pudgalaḥ katamaḥ / satyādhipateyaṃ dharmamālambya madhyamātrasamutthitaḥ śuddhaśraddhādhimuktaḥ madhyamātramokṣabhāgīyasamanvāgato niyatajanmakālikaḥ // saṃbhṛtasaṃbhāraḥ pudgalaḥ katamaḥ / satyādhipatayaṃ dharmamālambya adhimātrasamutthitaḥ śuddhaśraddhādhimuktaḥ adhimātramokṣabhāgīyasamanvāgataḥ (abhidh-s 88) tajjanmakālikaḥ // punaḥ asaṃbhṛtasaṃbhāraḥ satyādhipateyaṃ dharmamālambya satyeṣu mṛdumātrasatya dharmanidhyānakṣāntisamanvāgato mṛdumātra nirvedhabhāgīyasanvāgata anivatajanmakālikaḥ // saṃbhṛtāsaṃbhṛtasaṃbhāraḥ satyādhipateyaṃ dharmamālambya satyeṣu madhyamātrasatya dharmanidhyānakṣāntisamanvāgataḥ madhyamātranirvedhabhāgīyasamanvāgato nithatajanmakālikaḥ // saṃbhṛtasaṃbhāraḥ satyādhipateyaṃ dharmamālambya satyeṣu adhimātrasatya dharmanidhyānakṣāntisamanvāgataḥ adhimātranirvedhabhāgīyasamanvāgataḥ tajjanmakālikaḥ // tatra trimātranirvedhabhāgīyo laukikāgradharmaṃ sthāpayitvā laukikāgradharmaprakṛtyaiva kṣaṇikaḥ aprāvandhikaḥ // tajjanmakālikaḥ abhisamayaṃ samāpadyamāno 'pūrvavastha mṛdumadhyādhimātramokṣabhāgīyebhyo [nirvedha]bhāgīyebhyaśca parihīyate / tacca samudācāraparihāṇito no tu vāsanāparihāṇitaḥ /

śraddhānusārī pudgalaḥ katamaḥ / saṃbhṛtasaṃbhāro mṛdvindriyaḥ paropadeśamanusmṛtya yaḥ satyābhisamayāya prayujyate // dharmānusārī katamaḥ / saṃbhṛtasaṃbhārastīkṣṇendriyaḥ svayameva satyādhipateyaṃ dharmamanusmṛtya yaḥ [satyābhi]samayāya prayujyate //

śraddhādhimuktaḥ katamaḥ / phalakāle śraddhānusārī yaḥ pugdalaḥ // dṛṣṭiprāptaḥ katamaḥ / phalakāle dharmānusārī yaḥ pudgalaḥ // kāyasākṣī katamaḥ / śaikṣaḥ aṣṭavimokṣadhyāyī yaḥ pudgalaḥ // prajñāvimuktaḥ katamaḥ / kṣīṇāsravo bhotvaṣṭavimokṣadhyāyo yaḥ pugdalaḥ // ubhayatobhāgavimu[ktaḥ kata]maḥ / kṣīṇāsravo 'ṣṭavimokṣadhyāyī yaḥ pudgalaḥ // strotāpattiphalapratipannakaḥ katamaḥ / nirvedhabhāgīyeṣu pañcadaśasu darśanamārgacittakṣaṇeṣu yaḥ pudgalaḥ // strota āpakṣaḥ katamaḥ / ṣoḍaśe darśanamārgacittakṣaṇe yaḥpudgalaḥ //

darśanamārga(ḥ) satyakatvaniyāmāvakrāntiḥ / dharmābhi[samaye]pi saḥ / kāmeṣvavītarāgaḥ pudgalaḥ samyaktvaniyāmamavakrāman strotaāpanno bhavati // yadbhūyo vītarāgaḥ samyaktvaniyāmamavakrāman sakṛdāgāmī bhavati / kāmebhyo vītarāgaḥ samyaktvaniyāmamavakrāmannanāgāmī bhavati // yadā darśana prahātavyānāṃ kleśānāṃ prahāṇāt [stota ā]panno bhavati // kena kāraṇena trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāt strotaāpanno bhavati / pradhānasaṃgraha(ta) 'bhavati / prādhānyaṃ kimupādāya / anuccalanakāraṇatāmupādāya / uccalitasya mithyāniryāṇakāraṇatāmupādāya / samyaganiryāṇa(kāraṇa)tāṃ copādāya // api khalu jñeyavipra[tipatti]kāraṇatāmupādāya dṛṣṭivipratipattikāraṇatāmupādāya pratipakṣavipratipattikāraṇatāṃ copādāya // sakṛdāgāmiphalapratipannakaḥ katamaḥ / bhāvanāmārge kāmāvacarāṇāṃ pañcaprakārāṇāṃ kleśānāṃ prahāṇamārge yaḥ pudgalaḥ / sakṛdāgāmī katamaḥ / bhāvanāmārge kāmāvacarasya ṣaṣṭhasya kleśaprakā[rasya pra] hāṇamārge yaḥ pugdalaḥ // anāgāmiphalapratipannakaḥ katamaḥ / bhāvanāmārge kāmāvacarāṇāṃ saptamāṣṭamānāṃ kleśaprakārāṇāṃ prahāṇamārge yaḥ pudgalaḥ // anāgāmī pudgalaḥ katamaḥ / bhāvanāmarge kāmāvacarasya navamasya kleśaprakārasya prahāṇamārge yaḥ pudgalaḥ // yadā sarveṣāṃ kāmāvacarā[ṇāṃ bhāva]nāprahātavyānāṃ prahāṇādanāgāmī bhavati // kena kāraṇena pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanā prahāṇādanāgāmītyucyate / pradhānasaṃgrahamupādāya // prādhānyaṃ kimupādāya / gatyavara kāraṇatāṃ dhātvaparakāraṇatāṃ copādāya //

arhattvaphalapratipannakaḥ katamaḥ / yāvadbhāvāgrikāṇāmaṣṭaprakārāṇāṃ [kleśānāṃ] prahāṇamārge yaḥ pudgalaḥ // arhan (abhidh-s 90) katamaḥ / bhāvāmrikasya navamasya kleśaprakārasya prahāṇamārge yaḥ pudgalaḥ // yadā traidhātukānāṃ kāmāvacarāṇāṃ sarvvakleśānāṃ prahāṇādarhan bhavati // kena kāraṇenordbhabhāgīyānāṃ prahāṇādarhannityucyate / pradhānasaṃgrahamupādāya / pradhāna saṃgrahaḥ ki[mupādāya] / vimokṣopādāna kāraṇatāmupādāya / ūrddvā parityāgakāraṇatāṃ copādāya / saptakṛdbhavaraparamaḥ katamaḥ / strotaāpanna eva pudgalaḥ saptakṛtvo 'pi miśromiśra devamanuṣyeṣu bhavāt saṃsṛtya yo duḥkhasyāntamanuprāpnoti // kulaṃkulaḥ katamaḥ / deveṣu vā kulātkulaṃ gatvā [manuṣye]ṣu vā yo duḥkhasyāntamanuprāpnoti // ekavīcikaḥ katamaḥ / sakṛdāgāmī deveṣveva yo duḥkhasyāntamanuprāpnoti // antarāparinirvāyī katamaḥ / upapattisaṃyojane prahīṇe abhinivṛttisaṃyojane aprahīṇe antarābhavamabhinirvarttayanneva yo mārgaṃ saṃmukhīkṛtya duḥkhasyāntamanuprāpnoti abhinivṛtto vā antarābhave upapattibhavagamanāya cetayannevayo mārgaṃ saṃmukhīkṛtya duḥkhasyāntamanuprāpnoti / abhisaṃcetayitvā vā upapattibhavamabhisaṃprasthitaḥ [bhavānu]papatticchandaṃ yo mārgaṃ saṃmukhīkṛtya duḥkhasyāntamanuprāpnoti // upapadyaparinirvāyī katamaḥ / ubhayasaṃyojane aprahīṇe rūpadhātāvupapannamātra eva yo mārgaṃ saṃmukhīkṛtya duḥkhasyāntamanuprāpnoti // anabhisaṃskāraparinirvāyī katamaḥ / upapannaḥ anabhisaṃskāreṇa yo mārgaṃ saṃmukhīkṛtya duḥkhasyāntamanuprāpnoti //

abhisaṃskāraparinirvāyī katamaḥ / upapanno 'bhisaṃskāreṇa yo mārgaṃ saṃmukhīkṛtya duḥkhasyāntamanuprāpnoti // ūrdhvaṃstrotāḥ katamaḥ / upapanno rūpāvacarāṇāṃ bhūmau bhūmau yāvadakaniṣṭhagān praviśya tannānāsrava mārgaṃ saṃmukhīkṛtya duḥkhasyāntamanuprāpnoti / puna kaścid yāvad bhavāgragān mārgaṃ saṃmukhīkṛtya duḥkhasyāntamanuprāpnoti / api ca vyavakīrṇabhāvitasya caturthasya dhyānasya pañcaprakārā prabhedāḥ / mṛduparibhāvitaṃ madhyaparibhāvitamadhimātraparibhāvitamadhimātrādhimātrāparibhāvitamadhyādhimātraparibhāvitaṃ (abhidh-s 91) ca / taiḥ vyavakīrṇābhāvitasya caturthadhyānasya pañcaprabhedaiḥ yathākramaṃ paścasu śuddhāvāseṣūpapattiḥ //

parihāṇadharmā arhan katamaḥ / mṛdvindriyaprakṛtiko vikṣipto vā avikṣipto vā cetayitvā vā acetayitvā vā dṛṣṭadharmasukha vihārāt parihāṇameti // cetanādharmā arhan katamaḥ / mṛdvindriyaprakṛtiko vikṣipto vā avikṣipto vā acetayitvā dṛṣṭadharmasukhavihārāt parihāṇameti cetayitvā na parihāṇameti // anurakṣaṇādharmā arhan katamaḥ / mṛdvindriyaprakṛtiko vikṣipto dṛṣṭadharmasukhavihārāt / parihāṇameti avikṣipto na parihāṇameti // sthitākampyaḥ arhan katamaḥ / mṛdvindriya prakṛtiko vikṣipto vā avikṣipto vā dṛṣṭadharmasukhavihārāt na parihāṇameti nāpi indriyāṇyuttāpayati // prativedhanādharmā arhan katamaḥ / mṛdvindriyāprakṛtiko vikṣipto vā avikṣipto vā dṛṣṭadharmasukhaviharāt na parihāṇameti kevala mindriyā ṇyuttāpayati // akopyadharmā arhan katamaḥ / tīkṣṇendriyaprakṛtiko vikṣipto va avikṣipto vā na dṛṣṭadharmasukhavihārāt parihāṇameti //

kāmāvacaraḥ pṛthagjanaḥ katamaḥ / kāmadhātāvupapanno bhavati āryadhaprāptaḥ pudgalaḥ ca // kāmāvacaraḥ śaikṣaḥ katamaḥ / kāmādhātāvupapanno bhavati adharmaṃ ca prāptaḥ pudgalaḥ / saṃyojanaṃ cāvaśiṣyate // kāmāvacaro 'śaikṣaḥ katamaḥ / kāmādhātāvupapanno bhavati āryadharmaṃ ca prāptaḥ pudgalaḥ / saṃyojanaṃ nāvaśiṣyate // yathā kāmāvacarāstrayaḥ tathā rūpāvacarā ārupyavacarā api // kāmāvacaro rūpāvacaro bodhisattvaḥ katamaḥ / ārūpyadhātuvyavakarṣitena dhyānena saṃprayukto dhyānasukhairviharatīti kāmadhātāvapyupapanno rūpadhātāvapyupapannaḥ pudgala kāmāvacaraḥ pratyekabuddhaḥ katamaḥ / abuddhabhave kāmadhātau svataḥ pratyekabuddhabodhimabhisaṃbuddhaḥ // (abhidh-s 92) acintyaḥ tathāgataḥ katamaḥ / kāmadhātau tuṣitabhavanayāsamārabhya yāvat mahāparinirvāṇaṃ darśayati sarvāṃ bodhisattvacaryāṃ buddhacaryāṃ mahācaryāṃ darśayatīti pudgalaḥ /

adhimukticārī bodhisattvaḥ pudgalaḥ katamaḥ / adhimukticaryābhūmau sthito mṛdumadhyādhimātrabodhisattvakṣāntisamanvāgataḥ pudgalaḥ // adhyāśayacārī bodhisattvaḥ pudgalaḥ katamaḥ / daśasu bhūmiṣu sthito yo bodhisattvaḥ // sanimittacārī bodhisattvaḥ pudgalaḥ katamaḥ / pramuditāvimalāprabhākaryarciṣmatīsudurjayābhimukhībhūmiṣu sthito yo bodhisattvaḥ // animittacārī bodhisattvaḥ pudgalaḥ katamaḥ / duraṃgamabhūmau sthito yo bodhisattvaḥ // anabhisaṃskāracārī bodhisattvaḥ pudgalaḥ katamataḥ / acalā sādhumatīdharmameghāsu bhūmiṣu sthito yo bodhisattvaḥ //

punaḥ khalu strotaāpannaḥ pugdalo yaduktaḥ sa dvividhaḥ / kramanairyāṇikaḥ sakṛnnairyāṇikaśca / krasanairyāṇiko yathā purvamuktaḥ // sakṛnnairyāṇikaḥ satyābhisamayamabhisaṃpraviṣṭaḥ aprāpta samāpattimāśritya adhigatena lokottaramāgreṇa sakṛta traidhātukāvacarān sarvakleśān prajahāti prakāraśaḥ prajahāti / dvayoḥ phalayo strotāpattiphalārhattvaphalayoḥ prajñāpyate / sa ca pudgalo bhūyo dṛṣṭe dharme maraṇakāle ājñāmārāgayati / yadi nārāgayati praṇidhānavaśena / tarhi praṇidhānavaśena kāmadhātāvevopapannaḥ avuddhabhave pratyekajinobhavati /

(atha viniścaye prāptiparicchede tṛtīye dvitīyo bhāgaḥ)

abhisamayavyavasthānaṃ katamat / samāsato daśavidham / dharmābhisamayaḥ (abhidh-s 93) arthābhisamayaḥ tattvābhisamayaḥ pṛṣṭhābhisamayaḥ ratnābhisamayaḥ asamudācārābhisamayaḥ niṣṭhābhisamayaḥ śrāvakābhisamayaḥ pratyekabuddhābhisamayaḥ bodhisattvābhisamayaśca //

dharmābhisamayaḥ katamaḥ / satyādhipateyeṣu dharmeṣu adhimātrasya adhimuktiprasādasya pratilambhaḥ yathāsaṃpratyayaṃ caryā ca //

arthābhisamayaḥ katamaḥ satyādhipateyeṣu dharmeṣu adhimātrāyāḥ satyeṣu dhamanidhyānakṣānteḥ pratilambhaḥ / sā kṣānti nirvedhabhāgīyāvasthāṃ gatā / sā punastrividhena yoniśo manaskāreṇa prabhāvitā / sa trividhastu adhimātramṛduḥ adhimātramadhyo 'dhimātrādhimātraśca //

tattvābhisamayaḥ katamaḥ / ṣoḍaśe darśanamārgacittakṣaṇe ya āryamārgaṃ pratilabhate / darśanamārge punaḥ satye vyavasthāpanādyabhisamayāntikāni saṃmukhīkaroti / bhāvanāmārge tatsaṃvṛtijñānāni pratilabhate na tu saṃmukhīkaroti / bhāvanāmārge tatsaṃvṛtijñānabalena saṃmukhīkaroti /

pṛṣṭhābhisamayaḥ katamaḥ / sarvo bhāvanāmārgaḥ //

ratnābhisamayaḥ katamaḥ / buddhe 'vetya prasādaḥ dharme 'tya prasādaḥ saṃghe 'vetya prasādaḥ //

asamudācārābhisamayaḥ katamaḥ / akāraṇasaṃvaralābhāt śikṣāgatasya yadātmano narakakṣayaṃ tiryagyonikṣayaḥ pretayonikṣayaḥ avāṅpatanadurgatikṣayaḥ iti / na punarupādāya tad durgatikarma durgativipāko 'bhinirvarttate /

niṣṭhābhisamayaḥ katamaḥ / yathā mārgasatye niṣṭhāmārga uktaḥ //

śrāvakābhisamayaḥ katamaḥ / pūrvoktaḥ saptavidho 'bhisamayaḥ / śrāvakāṇāṃ parato ghoṣamāgamya pratilambhataḥ śrāvakābhisamaya ityucyate //

pratyekabuddhābhisamayaḥ katamaḥ / pūrvoktāḥ saptābhisamayāḥ / parato ghoṣamanāgamya pratilambhataḥ pratyekabuddhābhisamaya ityucyate //

bodhisattvābhisamayaḥ katamaḥ / pūrvokteṣu saptābhisamayeṣu yā samudāgamakṣāntiḥ no tu sakṣātkiryā / kevalaṃ bodhisattva pramuditābhūmau bodhisattvasya samyaktvaniyāmāvakrāntiḥ / sā bodhisattvābhisamayo veditavyāḥ //

śrāvakābhisamayāt bodhisattvābhisamayasya ko viśeṣaḥ / saṃkṣepata ekādaśa / ālambanaviśeṣaḥ upastambhaviśeṣaḥ prativedhaviśeṣaḥ abhyupagamaviśeṣaḥ niryāṇaviśeṣaḥ parigrahaviśeṣaḥ vyavasthānaviśeṣaḥ pratiṣṭhāparivāraviśeṣaḥ abhijanmaviśeṣaḥ janmaviśeṣaḥ phalaviśeṣaśca / phalaviśeṣaḥ punardaśavidhaḥ / āśrayaparivṛttiviśeṣataḥ guṇasamṛddhiviśeṣataḥ pañcākāraviśeṣataḥ trikāyaviśeṣataḥ nirvāṇaviśeṣataḥ miśropamiśrajñānaśaktilābhaviśeṣataḥ āvaraṇaviśuddhiviśeṣataḥ miśropamiśrakarmakriyāviśeṣataḥ abhisaṃbodhinirvāṇasandarśanopāyaviśeṣataḥ pañcākāraparitrāṇaviśeṣataśca veditavyaḥ //

apramāṇādivaiśeṣikaguṇānāṃ katamairabhisamayaiḥ saṃgrahaḥ / pṛṣṭhābhisamayaniṣṭhābhisamayābhyāṃ saṃgraho veditavyaḥ // teṣāṃ saṃgrahaḥ punaḥ katamaḥ / apramāṇāni vimokṣāḥ abhibhvāyatanāni kṛtsāyatanāni araṇāpraṇīdhijñānam pratisaṃvidaḥ abhijñā lakṣaṇānuvyañjanāni pariśuddhayaḥ valāni vaiśāradyāni smṛtyupasthānāni arakṣāṇi asaṃpramoṣadharmatā vāsanāsamuddhātaḥ mahākaruṇā āveṇikā buddhadharmāḥ sarvākārajñatā ityevamādayo guṇā yathā sūtrāntareṣu nirdiṣṭāḥ //

apramāṇāni katamāni / catvāri apramāṇāni / maitrī katamā / dhyānaṃ niśritya sattvāḥ sukhena saṃprayujyeranniti vihārasamṛddhau samādhiḥ prajñā tatsaṃprayuktāśca cittacaitasikā dharmāḥ // karuṇā katamā / dhyānaṃ niśritya sattvā duḥkhena viyujyeranniti vihārasamṛddhau samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat // muditā katamā / (abhidh-s 95) dhyānaṃ niśritya sattvāḥ sukhena na viyujyeranniti vihārasamṛddhau samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat // upekṣā katamā / dhyānaṃ niśritya sattvā hita labheranniti vihārasamṛddhau samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat //

vimokṣāḥ katame / aṣṭau vimokṣāḥ / kathaṃ rūpī rūpāṇi paśyatīti / dhyānaṃ niśritya adhyātmaṃ draṣṭari rūpasaṃjñāyā avibhāvānād draṣṭarī rūpasaṃjñāyāḥ saṃniveśanād vā dṛśya rūpādi paśyatīti vihārasamṛddho samādhiḥ prajñā tatsaṃprayuktāśca cittacaitasikā dharmāḥ yāvad nirmāṇāvaraṇād vimuktiḥ // kathamadhyātmamarūpasaṃjñī vahirddhā rūpāṇi paśyati / dhyānaṃ niśritya draṣṭari rūpasaṃjñāyā vibhāvanād arūpasaṃjñāyāḥ saṃniveśanādvā dṛśya rūpāṇi paśyatīti vihārasamṛddhau samādhi prajñā śeṣaṃ pūrvavat // kathaṃ śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtyopasaṃpadya viharatīti / dhyānaṃ niśritya adhyātmaṃ śubhāśubheṣu rūpeṣu anyonyāpekṣāsaṃjñāyā anyonyānugamasaṃjñāyā anyonyaikarasasaṃjñāyāśca labhāt tatra labdhe vihārasamṛddhau samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat yāvat śubhaśubhanirmāṇāt saṃkleśotpattyāvaraṇācca vimuktiḥ // ākāśānantyāyatanavimokṣaḥ katamaḥ / vimokṣānukūlā kāśānantyāyatanavimokṣaḥ tathā vijñānānantyāyatanākiṃcanyāyatananaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanavimokṣā api draṣṭavyaḥ yāvat vimokṣaḥ śānto vimokṣaḥ asaktyāvaraṇaṃ ca // saṃjñāvedayitanirodhavimokṣaḥ katamaḥ / naivasaṃjñānasaṃjñāyatanavimokṣaṃ niśritya samatikrāntānāṃ śiṣṭe śānte vimokṣe mokṣānusadṛśo vihāraḥ vihārasamṛddhau ca cittacaitasikānāṃ nirodhaḥ saṃjñāvedayitanirodhāvaraṇād vimuktyartham //

abhibhvāyatanāni katamāni / aṣṭāvabhibhvāyatanāni / pūrvāṇī catvāri abhibhvāyatanāni dvābhyāṃ vimokṣābhyāṃ vyavasthāpyante / uttarāṇi catvāri abhibhvāvatanāni ekena vimokṣeṇa vyavasthāpyante / tatra vimokṣairālambanamadhimucyate abhibhvāyataneṣu ālambanaprabhibhavati / vaśavarttanatā mupādāya // sattvasaṃkhyātāni asattvasaṃkhyātāni cāśritya rūpāṇi parittādhimātrāṇyucyante / śubhāśubhānyāśritya rūpāṇi suvarṇadurvarṇānyucyante / mānuṣyakadivyānyāśritya rūpāṇi hīnapraṇītānyucyante // śiṣṭāni yathā vimokṣeṣūktāni // ālambanābhibhavanatāmupādāya abhibhvāyatanānītyucyante //

kṛtsnāyatanāni katamāni / daśa kṛtsnāyatanāni / kṛtsnaspharaṇālambanatāmupādāya kṛtsnāyatanānītyucyate / kṛtsnaspharaṇavihārasamṛddhau samādhiḥ prajñā tatsaṃprayuktāśca cittacaitasikā dharmāḥ kṛtsnāyatanānītyucyante // kimupādāya kṛtsnāyataneṣu pṛthivyādivyavasthāpanam / taiḥ kṛtsnāyatanaiḥ āśrayāśritarūpāṇi paśyatīti kṛtsnaspharaṇatāmupadaya / śiṣṭāni yathāyogaṃ vimokṣavat // tathā ca kṛtsnāyatanaiḥ pariniṣpattirvimokṣāṇām //

araṇā katamā / dhyānaṃ niśritya kleśotpattyanurakṣāvihārasamṛddhau samādhiḥ prajñā tatsaṃprayuktāśca cittacaitasikā dharmāḥ //

praṇidhijñānaṃ katamat / dhyānaṃ niśritya jñeya jñānapraṇidhisamṛddhau samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat //

pratisaṃvidaḥ katamāḥ / catasraḥ pratisaṃvidaḥ / dharmapratisaṃvid katamā / dhyānaṃ niśritya sarvadharma paryāyeṣu avyāghātasamṛddhau samādhīḥ prajñāśeṣaṃ pūrvavat // arthapratisaṃvid katamā / dhyānaṃ niśritya lakṣaṇe abhiprāye (abhidh-s 97) cāvyāghātasamṛddau samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat // niruktipratisaṃvid katamā / dhyānaṃ niśritya janapadabhāpāyāmanuvyavahāre dharmanirvacane ca avyāghāta samṛddhau samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat // pratibhānapratisaṃvid katamā / dhyānaṃ niśritya dharmaprabhedeṣu avyāghātasamṛddhau samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat //

abhijñā katamāḥ / ṣaḍabhijñāḥ / ṛddhyabhijñā katamā / dhyānaṃ niśritya vicitrarddhivikurvita samṛddhau samādhiḥ prajñā tatsaprayuktāśca cittacaitasikā dharmāḥ // divyaśrotrābhijñā katamā / dhyānaṃ niśritya vicitrāṇāṃ śabdānāmanuśravasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat // cetaḥparyāyābhijñā katamā / dhyānaṃ niśritya parasattveṣu cittacaritaparyāya praveśasamṛddhau yaḥ samādhi prajñā śeṣaṃ pūrvavat // pūrvanivāsānusmṛtyabhijñā katamā / dhyānaṃ niśritya pūrvāntacaryānusmaraṇasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat // cyutyupapādābhijñā katamā / dhyānaṃ niśritya sattvānāṃ cyutyupapādaprakāra saṃdarśanasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat // āsravakṣayābhijñā katamā / dhyānaṃ niśritya āsravakṣayajñānasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā tatsaṃprayuktāśca cittacaitasikā dharmāḥ //

lakṣaṇānuvyañjanāni katamāni / dhyānaṃ niśritya lakṣaṇānuvyañjanairvibhrājamānasandarśanasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā tatsaṃprayūktāśca cittacaitasikā dharmāḥ tatsamutthitavipākāśca //

pariśuddhayaḥ katamāḥ / catasraḥ pariśuddhayaḥ / āśrayapariśuddhiḥ katamāḥ / dhyānaṃ niśritya yathākāmamaśrayasyopādāne sthānaparityāgānāṃ samṛddhau yaḥ samādhīḥ prajñā tatsaṃprayuktāśca cittacaitasikā dharmāḥ // ālambanapariśuddhiḥ katamā / dhyānaṃ niśritya yathākāmamālambananirmāṇapariṇāmanajñānānāṃ samṛddhau yaḥ samādhi prajñā śeṣaṃ pūrvavat // cittapariśuddhiḥ katamā / dhyānaṃ niśritya yathākāmaṃ samādhimukhavaśavarttisamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat // jñānapariśuddhiḥ katamā / dhyānaṃ niśritya yathākāmaṃ dhāraṇīmukhasandhāraṇasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat //

balāni katamāni / baśa tathāgatabalāni / sthānāsthānabalaṃ katamat dhyānaṃ niśritya sarvaprakāra sthānāsthānajñānasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā tatsaṃprayuktāśca cittacaitasikā dharmāḥ // karmasvakajñānabalaṃ katamat / dhyānaṃ niśritya sarvaprakāra karmasvakajñānasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat // śiṣṭāni balāni yathāyogaṃ veditavyāni //

vaiśāradyāni katamāni / catvāri vaiśāradyāni // abhisaṃbodhivaiśāradyaṃ katamat / dhyānaṃ niśritya svārthamevārabhya sarvākārajñeyābhisaṃbodhipratijñāpratiṣṭhāpanasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā tatsaṃprayuktāśca cittacaitasikā dharmāḥ // āsravakṣayavaiśāradyaṃ katamat / dhyānaṃ niśritya svārthamevārabhya sarvākārasravakṣayapratijñā pratiṣṭhāpanasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat // antarāyikadharmavaiśāradyaṃ katamat / dhyānaṃ niśritya parārthamārabhya sarvākārāntarāyikadharmapratijñāpratiṣṭhāpanasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat // nairyāṇikapratipadavaiśāradyaṃ katamat / dhyānaṃ niśritya parārthamārabhya sarvākāra nairyāṇikamārgadharma pratijñāpratiṣṭhāpanasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat //

smṛtyupasthānāni katamāni / trīṇyeva smṛtyupasthānāni / gaṇaparikarṣaṇe sarvākārasaṃkleśāsamudācārasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ purvavat //

arakṣāṇi katamāni / trīṇyeravārakṣāṇi // gaṇaparikarṣaṇe yathākāmamavavādānuśāsanīprayogasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat //

asaṃpramoṣadharmatā katamā / sarvākārasya yathāvat kṛtassa bhāṣitasya cābhilapanasamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat //

vāsanāsamudghātaḥ katamaḥ / sarvajñasya sataḥ asarvajñaceṣṭitāsamudācārasamṛddau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat //

mahākaruṇā katamā / nirantaraṃ sarvaprakāraduḥkhālambanakaruṇāvihārasamṛddau yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat //

āveṇikā buddhadharmāḥ katame / aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ // asādhāraṇa kāyavāṅganaskarthapariśuddhi samṛddau sāśrayāṇāṃ saphalānāṃ tathāgatendriyāṇamaprāptyāmaparihāṇisamṛddhau asādhāraṇa karmasamudācārasamṛddhau asādhāraṇajñānavihārasamṛddhau ca yaḥ samādhiḥ prajñā śeṣaṃ pūrvavat //

sarvākārajñatā katamā / skandhadhātvāyatanānāṃ sarvākārajñatāsamṛddhau yaḥ samādhiḥ prajñā tatsaṃprayuktāśca cittacaitasikā dharmāḥ //

eteṣāṃ guṇānamabhinirhāraḥ katamaḥ / viśuddhāni catvāri dhyānāni niśritya anyatīrthīyaḥ śrāvako bodhisattvo vā abhinirharati catvāri apramāṇānyevaṃ pañcābhijñāḥ / śeṣān guṇān prāntakoṭikaṃ caturthaṃ dhyānaṃ niśritya śrāvako bodhisattvastathāgato vābhinirharati // tatpunaḥ kimupādāya / dhyānasanniśrayeṇa yathāvyavasthānamanasikāravahulīkāratāmupādāya //

ta ete guṇā dvividhāḥ / svakāritrapratyupasthānāśca vaihārikāśca // ye svakāritrapratyupasthānāḥ te lokottarapṛṣṭhalabdhāḥ saṃvṛtijñānasvabhāvā draṣṭavyāḥ // ye punarvaihārikāste lokottarajñānasvabhāvā draṣṭavyāḥ //

apramāṇaiḥ kiṃ karma karoti / vipakṣaṃ jahāti / anukampāvihāritayā puṇya saṃbhāraṃ paripūrayati sattvaparipāke ca na parikhidyate // vimokṣaiḥ kiṃ karma karoti / nirmāṇakarmābhinirharati / śubhanirmāṇe na saṃkliśyate śānteṣu vimokṣeṣu na sajjati / paramapraśāntena cāryavihāreṇa viharati / adhimucyanatā mupādāya // abhibhvāyatanaiḥ kiṃ karma karoti / trayāṇāṃ vimokṣāṇāmālambanaṃ vaśe varttayatyālambanābhibhavanatāmupādāya // kṛtsnāyatanaiḥ kiṃ karma karoti / vimokṣālambanaṃ pariniṣpādayati kṛtsnaspharaṇatāmupādāya // araṇayā kiṃ karma karoti / ādeyavacano bhavati // praṇidhijñānena kiṃ karma karoti / bhūtabhavyavarttamānaṃ vyākaroti bahumataśca bhavati lokasya // pratisaṃvidbhiḥ kiṃ karma (abhidh-s 100) karoti / deśanayā sattvacittāni saṃtoṣayati // abhijñābhiḥ kiṃ karma karoti / śāsane kāyakarmaṇā āvarjayati / vākkarmaṇā cittādeśanayāvarjayati sattvacaritaṃ ca jñātvā āgatiṃ ca gatiṃ ca niḥsaraṇe sattvān yathāvadavavadate // lakṣaṇānuvyañjanaiḥ kiṃ karma karoti / darśanamātrakeṇa mahāpuruṣatve saṃpratyayaṃ janayati cittānyabhiprasādayati // pariśuddhibhiḥ kiṃ karma karoti / saṃcintya bhavopapattiṃ parigṛṇhāti / ākāṅkṣayankalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā tiṣṭhati āyuḥsaṃskārān vā utsṛjati / dharmavaśavarttī bhavati samādhivaśavartī saddharmaṃ ca sandhārayati //

balaiḥ kiṃ karma karoti / ahetuviṣamahetuvādaṃ pratyākhāyākṛtābhyāgamavāde ca samyaga bhyudayamārgaṃ deśayati sattvacittacaritāni cānupraviśya deśanābhājanatāṃ cāśayaṃ cānuśayaṃ cālambanaṃ ca saṃbhāraṃ ca bhavyatāṃ ca niḥsaraṇaṃ ca yathāvanniḥśreyasamārgaṃ deśayati / sarvamārāṃśca nigṛṇhāti sarvatra ca praśnaṃ pṛcchati pṛṣṭo vyākaroti // vaiśāradyaiḥ kiṃ karma karoti / parṣadi samyagātmanaḥ śāstṛtvaṃ vyavasthāpahati codakāṃścānyatīrthyānnigṛṇhāti // smṛtyupasthānaiḥ kiṃ karma gaṇamavavadate samanuśāsti // asaṃmoṣadharmatayā kiṃ karma karoti / buddhakṛtyaṃ na hāpayati // vāsanāsamudghātena kiṃ karma karoti / niḥkleśaḥ kleśapratirūpāṃ ceṣṭānna(da)rśayati // mahākaruṇayā kiṃ karma karoti / ṣaṭkṛtvo rātriṃdivasena lokaṃ vyavalokayati // āveṇikairbuddhadharmaiḥ kiṃ karma karoti / sarvaśrāvakapratyekabuddhān kāyavāṅmanaskarmapariśuddhyā prāptyā cāreṇa vihāreṇa vābhibhavati // (abhidh-s 101) sarvākārajñatayā kiṃ karma karoti / sarvasattvānāṃ sarvasaṃśayāṃ śchinatti dharmanetrīñca dīrghakālamavasthāpayati yena paripakṣā (? kṣyāḥ) sattvāḥ paripacyante paripakāśca vimucyante // eṣvabhisamayeṣūttarottaraṃ viśiṣṭaṃ mārgaṃ labhamānaḥ pūrvakaṃ hīnaṃ mārgaṃ vijahāti saṃkalanaprahāṇaṃ ca sākṣātkaroti / nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau śrāvakaḥ sarvammārgasamavasargavihānyā vijahāti no tu bodhisattvaḥ // ataeva bodhisattvā akṣayakuśalamūlā akṣa(ya)guṇā ityucyante //

yānyavyākṛtavastūni vyavasthāpitāni kimupādāya / ayoniśaḥparipraśna tāmupādāya // (ayoniśaḥ paripraśnatā kimupādāya /) hetuphalasaṃkleśavyavadānacintāpasrivarjanatāmupādāya // 0 //

kena kāraṇena bodhisattvo bodhimanava vadyāmavakrāntaḥ strotāpanno na bhavati / strotaḥpratipattyapariniṣpannatāmupādāya // kena kāraṇena sakṛdāgāmī na bhavati / apramāṇasaṃcintya bhavopaprattiparigrahatāmupādāya // kena kāraṇenānāgāmī na bhavati / dhyānairvihṛtya kāmadhātāvupapadyānatāmupādāya / bodhisattvaḥ satyānyabhi samayena labdhvā daśasu mūmiṣu bhāvanāmārgeṇa jñeyāvaraṇapratipakṣamārgaṃ bhāvayati na kleśāvaraṇapratipakṣamārgam // tathā ca bodhiprāptaḥ kleśāvaraṇaṃ jñeyāvaraṇaṃ ca vijahāti arhan tathāgataśca saṃpadyate // sa ca bodhisattvaḥ sarvakleśāprahāṇāt mantroṣadhayo viṣamiva sarvakleśān abhibhavati sarvān kleśān doṣāṃśca notpādayati sarvāsu bhūmiṣu arhanniva kleśān prajahāti /

api khalu bodhisattvo jñeyeṣu bhāvanākuśalo bhavati upāyeṣu bhāvanākuśalo bhavati abhūtaparikalpeṣu bhāvanākuśalo bhavati nirvikalpeṣu bhāvanākuśalo bhavati tena kālena kālamindriyāṇyuttāpayati /

jñeyaṃ katamat / saṃkṣepeṇa ṣaḍvidham / bhrāntiḥ bhrāntyāśrayaḥ abhrāntyāśrayaḥ bhrāntyabhrāntiḥ abhrāntiḥ abhrāntiniṣyandaśca // upāyakauśalyaṃ katamat / saṃkṣeparāścaturvidham / (abhidh-s 102) sattvaparipākakauśalyaṃ buddhadharmaparipuraṇakauśalyaṃ kṣiprābhijñākauśalyaṃ mārgānupacchedakauśalyaṃ ca // abhūtaparikalpaḥ katamaḥ / saṃkṣepato daśavidhaḥ / mūlavikalpaḥ nimittivikalpaḥ nimittapratibhāsavikalpaḥ nimittavikāravikalpaḥ nimittipratibhāsavikāravikalpaḥ paropanītavikalpaḥ ayoniśovikalpaḥ yoniśovikalpaḥ abhiniveśavikalpaḥ vikṣepavikalpaśca // sa punaḥ daśavidhaḥ / abhāvavikalpa bhāvavikalpaḥ samāropavikalpaḥ apavādavikalpaḥ ekatvavi kalpaḥ pṛthaktvavikalpaḥ svabhāvavikalpaḥ viśeṣavikalpaḥ yathānāmārthavikalpaḥ yathārthanāmavikalpaśca // nirvikalpatā katamā / samāsatastrividhā / santuṣṭinirvikalpatā aviparyāsanirghikalpatā niṣprapañcanirvikalpatā ca // tā imāstitraḥ pṛthagjanaśrāvakabodhisattvānāṃ yathākramaṃ veditavyāḥ // yāsau nimittato niṣprapañcanirvikalpatā tasyāḥ punaḥ abhāvasya pañca nimittāni / na amanasikārataḥ na manasikārasamatikramataḥ na vyupaśamataḥ na svabhāvataḥ na ālambane 'bhisaṃskārataśca / api khalu ālaṃbane 'nabhisaṃskārataḥ / bodhisattvaḥ prakṛtyā tīkṣṇendriyaḥ kathaṃ punaḥ indriyāpyuttāpayatīti / tīkṣṇamṛdvindriyamāśritya tīkṣṇamadhyendriyamabhinirharati / punaḥ tīkṣṇamadhyendriyamāśritya tīkṣṇatīkṣṇendriyamabhinirharati //

(iti abhidharmasamuccaye prāptiviniścayo nāma caturthaḥ samuccayaḥ //) //

(atha mahāyānabhidharmasamuccayaśāstre viniścayabhāge sāṃkathyaparicchedaścaturthaḥ)

sāṃkathyaviniścayaḥ katamaḥ / saṃkṣepataḥ saptavidhaḥ / arthaviniścayaḥ vyākhyāviniścayaḥ prabhidyasaṃdarśanaviniścayaḥ saṃpraśnaviniścayaḥ saṃgrahaviniścayaḥ vādaviniścayaḥ abhisandhiviniścayaśca //

arthaviniścayaḥ katamaḥ / yatra ṣaḍarthānārabhya viniścayo bhavati // katame (abhidh-s 103) ṣaḍarthāḥ / svabhāvārthaḥ hetvarthaḥ phalārthaḥ karmārthaḥ yogārthaḥ vṛttyarthaśca // svabhāvārthastraṃyaḥ svabhāvāḥ // hetvarthastrayo hetavaḥ // utpattihetuḥ pravṛttihetuḥ siddhihetuśca // phalārthaḥ pañcaphalāni / vipākaphalaṃ niṣyandaphalaṃ adhipatiphalaṃ puruṣakāraphalaṃ visaṃyogaphalaṃ ca // karmārthaḥ pañca karmāṇi / upalabdhikarma kāritrakarma vyāvasāyakarma pariṇatikarma prāptikarma ca // yogārthaḥ pañca yogāḥ / sāmūhiko yogaḥ ānubandhiko yogaḥ sāṃbandhiko yogaḥ āvasthiko yogaḥ vaikāriko yogaśca // vṛttyarthaḥ pañca vṛttayaḥ / lakṣaṇavṛttiḥ avasthānavṛttiḥ viparyāsavṛttiḥ aviparyāsavṛttiḥ prabhedavṛttiśca //

vyākhyāviniścayaḥ katamaḥ / yena sūtrāntān vyācaṣṭe // sa punaḥ katamaḥ / saṃkṣepeṇa ṣaḍvidhaḥ / parijñeyavastu parijñeyo 'rthaḥ parijñopaniṣad parijñā parijñāphalam tatpravedanā ca // api khalu caturdaśa mukhāni vyākhyāviniścayasya / katamāni caturdaśa / vyākhyāsaṃgrahamukham vastusaṃgrahamukham aṅgopāṅgamukham uggarottaranirhāramukham pratikṣepamukham akṣarapariṇāmamukham nāśānāśamukham pudgalavyavasthānamukham prabhedavyavasthānamukham nayamukham parijñādimukham balā balamukham pratyāhāramukham abhinirhāramukhaṃ ca //

prabhidyasaṃdarśanaviniścayaḥ katamaḥ / yathānirdiṣṭeṣu skandhādiṣu dharmeṣu yathāyogamekāvacarakaḥ pūrvapadakaḥ paścātpadakaḥ dvikoṭikaḥ trikoṭikaḥ catuṣkoṭikaḥ oṃkāritaḥ prātikṣepika ityevamādayaḥ //

saṃpraśnaviniścayaḥ katamaḥ / aṣṭākārakāyadeśena aṣṭākārayāyadeśane ca (abhidh-s 104) praśnavyākaraṇena sarvasatyamithyā viniścayaḥ / api khalu catvāraḥ saṃpraśna viniścayamārgāḥ / dūṣakaḥ pratiṣṭhāpakaḥ chedakaḥ bodhakaśca //

saṃgrahaviniścayaḥ katamaḥ / daśabhiḥ sthānaiḥ saṃgṛhīto viniścayaḥ // katamāni daśa sthānāni / kṛtyānuṣṭhānaviniścayasthānam avatāraviniścayasthānam adhimuktiviniścayasthānam yuktiviniścayasthānam sāṃkathyaviniścayasthānam prativedhaviniścayasthānam viśuddhiviniścayasthānam abhinirhārapadaprabhedaviniścayasthānam anābhogābhogamātrasarvārthasiddhiviniścayasthānaṃ ca /

vādaviniścayaḥ katamaḥ / saṃkṣepataḥ saptavidhaḥ / vādaḥ vādādhikaraṇaṃ vādādhiṣṭhānaṃ bādālaṃkāraḥ vādanigrahaḥ vādaniḥsaraṇaṃ bāde bahukarā dharmāśca //

prathamo vādaḥ punaḥ ṣaḍvidhaḥ / vādaḥ pravādaḥ vivādaḥ apavādaḥ anuvāda avavāśca // vādaḥ sarvalokavacanam // pravādaḥ lokānuśruto vādaḥ / lokajñānapravādataḥ // vivādaḥ parasparaṃ viruddhayorvāde 'vasthānam // apavādaḥ parasparaṃ kopasaṃrambhapāruṣyanacanam // anuvādaḥ viśuddhajñānadarśanānukūlaḥ sāṃkathyaviniścayaḥ // avavādaḥ sattvānāṃ asamāhitacittānāṃ cittasamādhānāya samāhitacittānāṃ vimokṣalābhāya deśanāvādaḥ //

dvitīyaṃ vādādhikaraṇaṃ rājakulaṃ vā prajākulaṃ vā prāmāṇikānāṃ sahāyakānāṃ dharmārthakuśalānāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ nādasabhā vā /

tṛtīyaṃ vādādhiṣṭhānaṃ yadadhiṣṭhāya vādaḥ kriyate / saṃkṣepato dvividham / sādhyaṃ sādhanaṃ ca / sādhyaṃ dvividham / svabhāvo viśeṣaśca // sādhanāni aṣṭau / pratijñā hetuḥ dṛṣṭāntaḥ upanayaḥ nigamanaṃ pratyakṣaṃ anumānaṃ āptāgamaśca // sādhyasya svabhāvaḥ ātmasvabhāvo dharmasvabhāvo vā / viśeṣaḥ ātmaviśeṣo dharmaviśeṣo vā // pratijñā sādhyasya svarucitārthasya parasaṃprāpaṇavijñāpanā / hetuḥ tasminneva sādhye apratītasyārthasya saṃpratyayanimittaṃ pratyakṣopalambhānupalambhasamākhyānam // dṛṣṭānta dṛṣṭa antena adṛṣṭāsya antasya samīkaraṇasamākhyānam // upanayaḥ śiṣṭatajjātīya rmmāpagamāya nayatvasamākhyānam // nigamanaṃ niṣṭhāgamanasamākhyānam // prasvasatprakāśābhrānto 'rthaḥ // anumānaṃ pratyakṣaśiṣṭasaṃpratyayaḥ // āptāgamaḥ taduviruddhopadeśaḥ //

caturtho vādālaṃkāraḥ vādādhiṣṭhāne samyagyuktibhiḥ vādasabhāyāṃ gambhīro nipuṇaśca bhavatīti vādālaṃkāra ityucyate / sa punaḥ ṣaḍvidhaḥ / svaparasamayajñatā vākkaraṇasaṃpad vaiśaradyaṃ pratibhānaṃ sthairyaṃ dākṣiṇyaṃ ca //

pañcamo vādanigrahaḥ kathātyāgaḥ kathāsādaḥ kathādoṣaśca // kathātyāgaḥ svāvādadoṣābhyupagamaḥ paravāaguṇābhyupagamaśca // kathāsādaḥ anyavastupratisaraṇena vyāvṛttiḥ bāhyavastuvacanena mūlaparatijñāparityāgaḥ krodhamadamānamrākṣādi pradarśanaṃ ca // yathoktaṃ sūtre / kathādoṣaḥ saṃkṣepeṇa navavidhaḥ / ākulaṃ saṃrabdham agamakam amitam anarthakam akālam asthiram apradīptam apravaddhaṃ ca //

ṣaṣṭhaṃ vādaniḥsaraṇaṃ guṇadoṣau vicārya vādānniḥsaratyakaraṇena vā prativādityabhājanatāṃ parṣado vaiguṇyamātmano 'kauśalyaṃ ca jñātvā vādaṃ na karoti / prativādini bhājanatāṃ parṣado guṇavattvamātmanaḥ kauśalyaṃ ca jñātvā vādaṃ karoti //

vāde bahukarā dharmāḥ samāsatastrayaḥ / svaparasamayajñatā yayā sarvatra nipuṇo vādaṃ karoti / vaiśāradyaṃ yena nipuṇaḥ samagraparṣadi vādaṃ karoti / pratimānaṃ yena nipuṇaḥ sarvāṃn kaṭhinān praśnān vyākaroti //

api khalu svahitasukha kāmena vādeṣu abhijñātuṃ pravarttitavyaṃ na paraiḥ vivādaṃ kartum / taduktaṃ bhagavatā mahāyānā bhidharmasutre / bodhisattvena vīryamārabhamāṇena kuśalapakṣaprayuktena pratipattisārakeṇa dharmānudharmacāriṇā sarvasattvasaṃgrāhakeṇa kṣipramanuttarāṃ samyak saṃbodhimabhisaṃbudhyatā dvādaśasthānadharmān samanupaśyatā na paraiḥ saha vivādaḥ kāryaḥ // katame dvādaśa / anuttarārthaparamadharmadeśanāyāṃ saṃpratyayo durlabhaḥ / prāśnikānāmavavādagrāhakaṃ cittaṃ durlabham / sabhyā guṇadoṣavicārakāśca durlabhā / vāde prayuktānāṃ ṣaḍdoṣaviraho durlabhaḥ / katame ṣaṭ / asatpakṣabhiniveśadoṣaḥ kusṛtivacanadoṣaḥ akālikavākkaraṇadoṣaḥ kathāsādadoṣaḥ pārupyavacatadoṣaḥ cittāghātadoṣaśca / vāde saṃrambhābhāvo durlabhaḥ / vāde paracittānurakṣaṇaṃ durlabham / vāde anurakṣaṇe 'pi cittasamādhidurlabhaḥ / vāde cittasya nikārsaparotkarṣakāmatā durlabhā / nikarṣaparotkarṣayorapi cittasyāsaṃkleśo durlabhaḥ / saṃkliṣṭe tu citte sparśavihāro durlabhaḥ / asparśavihāre tu kuśaladharmabhāvanā durlabhā / nirantaraṃ kuśaladharme 'bhāvite tu asamāhicittasya kṣipraṃ samādhilābhaḥ samāhitacittasya vā kṣipraṃ vimokṣalābho durlabhaḥ //

abhisandhiviniścayaḥ katamaḥ / uktādanyo 'rthaḥ / nāmapadavyañjanakāyānāṃ channasyābhisandheḥ anyārthābhivyañjane vipariṇāmaḥ //

yathoktaṃ sūtre / mātaraṃ pitaraṃ hatvā rājānaṃ dvau bahuśrutau / rāṣṭraṃ sānucaraṃ hatvā naro viśuddha ucyate //

apicoktaṃ sūtre / aśraddho 'kṛtajñaśca sandhicchedī ca yo naraḥ / hatāvakāśo vāntāśaḥ sa vai uttamapuruṣaḥ //

punaścoktaṃ sūtre / asāre sāramatayo viparyāse ca susthitāḥ / kleśena ca susaṃkliṣṭā labhante bodhimuttamām //

api coktaṃ sūtre bodhisattvo mahāsattvaḥ pañcabhirdharmaiḥ samanvāgato dānapāra mitāyāṃ kṣipraṃ paripūriṃ labhate / katame pañca / mātsaryadharmatāmanuvṛṃhayati / dānena ca parikhidyate / yācanakaṃ ca dveṣṭi / na kiṃcit kadācid dadāti / dūre ca bhavati dānasya // punaścoktaṃ sūtre / bodhisattvo mahāsattvaḥ pañcadharmasamanvāgato brahmacārī bhavati parameṇa viśuddhena brahmacaryeṇa samanvāgataḥ // katame pañca // nānyatra maithunyānmaithunasya niḥsaraṇaṃ paryeṣate / maithunaprahāṇenopekṣako bhavati / utpannaṃ ca maithunarogamadhivāsayati / maithunapratipakṣeṇa ca dharmeṇottrasyati / abhīkṣṇaṃ ca dvayadvayaṃ samāpadyate //

kimupādāyedaṃ śāstramabhidharmasamuccaya iti nāma labhate / saṃkṣepatastribhirarthaiḥ / sametyoccayatāmupādāya samantāduccayatāmupādāya samyaguccayatāṃ copādāya //

(iti abhidharmasamuccaye sāṃkathyaviniścayo nāma pañcamaḥ samuccayaḥ //) //

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.