श्रावकभूमि

कृत्यानुष्ठानसामान्यलक्षणं कतमत् / कुशलसास्रवा धर्मा इष्टफलाभिनिर्वृत्तौ कृत्यानुष्ठानसामान्यलक्षणेन सामान्यलक्षणाः / यथा (श्भ् इइ 322) कुशला धर्मा इष्टफलाभिनिर्वृत्ताव् एवम् अकुशला धर्मा अनिष्टफलाभिनिर्वृत्तौ, स्मृत्युपस्थानानि सम्यक्प्रहाणान्य् ऋद्धिपादानीन्द्रियाणि बलानि बोध्यङ्गानि मार्गाङ्गानि बोधिपक्ष्यधर्मा बोधिप्राप्तौ कृत्यानुष्ठानसामान्यलक्षणेन सामान्यलक्षणाः /

सर्वसंस्कारसामान्यलक्षणं कतमत् / अनित्यता सर्वसंस्काराणाम् / सर्वसास्रवसामान्यलक्षणं कतमत् / दुःखता सर्वसास्रावाणाम् / सर्वधर्मसामान्यलक्षणं कतमत् / शून्यता नैरात्म्यं च सर्वधर्माणाम् / तद् इदम् उच्यते सामान्यलक्षणम् //

ब्. इ-3 ms.24a3r, p.232a2, d.201b5, n.216b1, ch.362a1 संकेतलक्षणं कतमत् / यत्र षड्विधो वादः प्रवर्तते तत् संकेतलक्षणं वेदितव्यम् / षड्विधो वादः कतमः / स्वामिसंबन्धयुक्तो वादः, तत्तदन्यान्यवर्जितो वादः, सांकेतिको वादः, सांघातिको वादः, असर्वत्रगो वादः, मनित्यश् च वादः //

ब्. i-3-a ms.24a4m, p.232a5, d.201 ब्7, n.216b4, ch.362a5 स्वामिसंबन्धयुक्तो वादः कतमः / यो वादः स्वामिसंबन्धेन लक्षणप्रत्यवगम्यो भवति / नान्तरेण स्वामिसंबन्धम् / तद्यथा "जातिर्" इत्य् उक्तः "कस्येयं जातिर्" इति, स्वामिसंबन्धम् अपेक्षते वादः / रूपस्य जातिर् वेदनायाः संज्ञायाः संस्काराणां विज्ञानस्य जातिर् नो तु "रूपम्" इत्य् उक्ते "कस्येदं रूपम्" इति स्वामिसंबन्धम् अपेक्षते वादः /

यथा जातिर् एवं जरा स्थितिर् अनित्यतैवंभागीयाश् चित्तविप्रयुक्ताः संस्कारा यथायोगं वेदितव्याः / अयम् उच्यते स्वामिसंबन्धयुक्तो वादः / स च (श्भ् इइ 324) यत्र वर्तते तत् संकेतलक्षणं वेदितव्यम् //

ब्. i-3-b ms.24a6l, p.232b1, d.202a3, n.216b4, ch.362a12 तत्तदन्यान्यवर्जितो वादः कतमः / यो वादो नैव तेन तस्य नैवान्येनान्यस्य निर्देशाय भवति / स तत्तदन्यान्यवर्जित इत्य् उच्यते /

यस् तेनैव तस्य व्यपदेशाय वादः स द्रव्यलक्षणे ऽपि वर्तते संकेतलक्षणे ऽपि / यश् चान्येनान्यस्य व्यपदेशाय वादः सो ऽपि द्रव्यलक्षणे ऽपि वर्तते संकेतलक्षणे ऽपि / यश् चायं नैव तेन तस्य नैवान्येनान्यस्य व्यपदेशाय वाद एकांशेन संकेतलक्षण एव प्रवर्तते /

कतमश् च तेन तस्यैव व्यपदेशाय वादो द्रव्यलक्षणे प्रवर्तते / तद्यथा पृथिव्याः काठिन्यम् इत्य् यो वादः / कथं संकेतलक्षणे ऽपि प्रवर्तते / अश्मनो माण्डल्यम् इत्य् यो वादः / यथा पृथिव्याः काठिन्यम् अश्मनो माण्डल्यम् एवम् अपां द्रवत्वं तैलस्य पिण्डस् तेजस औष्ण्यम् अग्नेर् अर्चि वायोः समुदीरणत्वम् अनिलस्य वेगः /

कथम् अन्येनान्यस्य व्यपदेशाय वादो द्रव्ये सति वर्तते / तद्यथा चक्षुषोर् विज्ञानं कायस्य स्पर्श इत्य् एवमादि / कथं प्रज्ञप्तिसति / तद्यथा बुद्धदत्तस्य गुणमित्रस्य वा भोजनं पानं यानं वस्त्रम् अलंकार इत्य् एवमादि /

कथं नैव तेन तस्य नाप्य् अन्येनान्यस्य व्यपदेशाय वाद एकान्तेन संकेतलक्षण एव प्रवर्तते / तद्यथा गृहस्य द्वारं गृहस्य कुड्यं कुम्भस्य मुखं कुम्भस्य पार्श्वं सेनाया रथो वनस्य वृक्षः शतस्य दशकं दशकस्य तृकम् इत्य् एवमादि /

अयम् उच्यते तत्तदन्यान्यवर्जितो वादः //

ब्. i-3-c ms.24b2l, p.233a2, d.202b3, n.217b1, ch.362a29 सांकेतिको वादः कतमः / षड्विधनिमित्तलक्षणे व्यावहारिकः स्वभावप्रज्ञप्तिवादः / षड्विधं निमित्तलक्षणं कतमत् / वस्तुलक्षणं विज्ञेयलक्षणं शुभादिलक्षणम् अनुग्रहादिलक्षणं व्यवहारनिमित्तलक्षणम् मिथ्याप्रतिपत्त्यादिनिमित्तलक्षणं च /

वस्तुलक्षणं कतमत् / यद् विज्ञानेन गृह्णाति /

विज्ञेयलक्षणं कतमत् / यन् मनस्कारेण विज्ञानस्योत्पत्तये संवर्तते / शुभादिलक्षणं कतमत् / यत् स्पर्शेन गृह्णाति /

अनुग्रहादिलक्षणं कतमत् / यद् वेदनया गृह्णाति /

व्यवहारनिमित्तलक्षणं कतमत् / यत् संज्ञया गृह्णाति /

मिथ्याप्रतिपत्त्यादिनिमित्तलक्षणं कतमत् / यच् चेतनया गृह्णाति //

ब्. i-3-d ms.24b4l, p.233a7, d.202b7, n.217b6, ch.362b7 सांघातिको वादः कतमः / यः प्रभूतेषु समग्रेषु समुदितेषु स्वभावव्यवस्थानवादः / तद्यथाध्यात्मं रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानेष्व् आत्मादिवादो बहिर्धा वा रूपगन्धरसस्प्रष्टव्येषु तथा तथा सन्निविष्टेषु गृहकुम्भसेनावनादिवादः //

ब्. i-3-e ms.24b4r, p.233b2, d.203a2, n.218a1, ch.362b11 असर्वत्रगो वादः कतमः / यो वादः क्वचिद् अनुवर्तते, क्वचिद् व्यावर्तते / तद्यथा गृहे गृहवादो ग्रामनगरराष्ट्रादिभ्यो व्यावर्तते / कुम्भे कुम्भवादो घटघटीशरावादिभ्यो व्यावर्तते / सेनावादः पृथक्स्त्रीपुरुषदारकदारिकादिभ्यो व्यावर्तते / वनवादः पृथग्वृक्षमूलगण्डपत्रपुष्पफलादिभ्यो व्यावर्तते //

ब्. i-3-f ms.24b6l, p.233b5, d.203a4, n.218a3, ch.362b18 अनित्यो वादः कतमः / स चतुर्भिर् आकारैर् द्रष्टव्यः / भेदतो ऽभेदतो ऽभिसंस्कारतः परिणामतश् च /

कथं भेदतः / तद्यथा कुम्भे भग्ने यः कुम्भ इति वादः सो ऽवहीयते / कपालवादः प्रादुर्भवति /

कथम् अभेदतः / तद्यथा नानाद्रव्यसमवायविहिते चूर्णे वा धूपे वा यो नानाद्रव्यवादः सो ऽवहीयते / धूपचूर्णवादः प्रादुर्भवति /

कथम् अभिसंस्कारतः / तद्यथानभिसंस्कृते सुवर्णपिण्डे हर्षकटककेयूराद्या अभिसंस्कारपरिणते यः सुवर्णपिण्डवादः सो ऽवहीयते / हर्षकटककेयूरवादः प्रादुर्भवति /

कथं परिणामतः / तद्यथा परिणते भोजनपाने यो भोजनपानवादः सो ऽवहीयते / उच्चारप्रस्राववादः प्रादुर्भवति /

इत्य् अयम् एवंभागीयो ऽनित्यो वादो वेदितव्यः /

इत्य् अयं षड्विधो वादो यत्र प्रवर्तते तत् संकेतलक्षणं वेदितव्यम् / इदम् उच्यते संकेतलक्षणम् //

ब्. इ-4 ms.24b8m, p.234a4, d.203b2, n.218b2, ch.362b28 हेतुलक्षणं कतमत् / तत् समासतः पञ्चविधं द्रष्टव्यम् / इष्टहेतुर् अनिष्टहेतुः पुष्टिहेतुः प्रवृत्तिहेतुर् निवृत्तिहेतुश् च /

इष्टहेतुः कतमः / कुशलसास्रवा धर्माः /

अनिष्टहेतुः कतमः / अकुशला धर्माः /

पुष्टिहेतुः कतमः / पूर्वोत्पन्नाः कुशलाकुशलाव्याकृता धर्मा आसेविता भाविता बहुलीकृताः पश्चादुत्पन्नानां कुशलाकुशलाव्याकृतानां धर्माणाम् उत्तरोत्तराणां पुष्टतराणां पुष्टतमानां पुष्टिहेतुर् इत्य् उच्यन्ते //

प्रवृत्तिहेतुः कतमः / येन बीजेन यया वासनया येन सहायेन येषां धर्मानां प्रवृत्तिर् भवति स तेषां प्रवृत्तिहेतुर् इत्य् उच्यते /

निवृत्तिहेतुः कतमः / संस्कारनिवृत्तेः संक्लेशनिवृत्तेः सर्वौपशमिको मार्गः पारिनिर्वाणिकः संबोधिगामी ससंभारः सप्रयोगः सोत्पत्तिकः सनिष्पत्तिको निवृत्तिहेतुर् इत्य् उच्यते /

इदं समस्तं हेतुलक्षणं विस्तरेण विभागः पुनर् हेतुफलचिन्तायां द्रष्टव्यः //

ब्. इ-5 ms.25a3l, p.234b2, d.203b7, n.218b7, ch.362c11 फललक्षणं कतमत् / यद् अस्मात् पञ्चविधाद् धेतोर् उत्पन्नं प्राप्तं सिद्धं निष्पन्नं प्रवृत्तं तत् फललक्षणं वेदितव्यम् //

ब्. ii. ms.25a3m, p.234b3, d.204a1, n.219a1, ch.362c14 परीक्ष्यम् असद्वस्तु कतमत् / तद् अपि पञ्चलक्षणं द्रष्टव्यम् / अनुत्पन्नासन् निरुद्धासद् इतरेतरासत् परमार्थासद् अत्यन्तासच् च /

अनुत्पन्नासत् कतमत् / अनागताः संस्काराः /

निरुद्धासत् कतमत् / अतीताः संस्काराः /

इतरेतरासत् कतमत् / यद् इतरलक्षणेनेतरेषां धर्माणां विरहितता अविद्यमानता, इतरधर्मासमवधानता वा पुनर् इतरेषां धर्माणाम् /

परमार्थासत् कतमत् / व्यावहारिकेण स्वभावप्रज्ञप्तिवादेन यः स्वभावो व्यवस्थापितः /

अत्यन्तासत् कतमत् / वन्ध्यापुत्रादि यत् किंचिद् एवंभागीयम् //

ब्. iii. ms.25a5l, p.234b7, d.204a4, n.219a5, ch.362c21 अपि खलु पञ्चविधास्तिता पञ्चविधैव नास्तिता //

ब्. इइल्-1 ms.25a5m, p.234b7, d.204a4, n.219a5, ch.362c21 पञ्चविधास्तिता कतमा / परिनिष्पन्नलक्षणास्तिता परतन्त्रलक्षणास्तिता परिकल्पितलक्षणास्तिता विशेषलक्षणास्तिता अवक्तव्यलक्षणास्तिता च /

तत्र प्रथमा पारमार्थिकं लक्षणम् /

अनु द्वितीया प्रतीत्यसमुत्पन्नलक्षणम् /

अनु तृतीया संकेतलक्षणम् /

अनु चतुर्थ्य् अध्वलक्षणं जातिलक्षणं जरालक्षणं स्थितिलक्षणम् अनित्यलक्षणं दुःखलक्षणं शून्यलक्षणं नैरात्म्यलक्षणं वस्तुलक्षणं विज्ञेयलक्षणं ग्राह्यलक्षणं शुभादिलक्षणम् अनुग्रहादिलक्षणं व्यवहारनिमित्तलक्षणं मिथ्याप्रतिपत्त्यादिनिमित्तलक्षणम् इत्य् एवंभागीयं लक्षणं विशेषलक्षणं वेदितव्यम् /

अनु पञ्चमा चतुराकारया अवक्तव्यतया अवक्तव्यलक्षणम् / असत्त्वात् तद्यथा पुद्गलः स्कन्धेभ्यो ऽन्यो ऽनन्य इति / गम्भीरत्वान् निरभिलप्यधर्मता, अचिन्त्यस् तथागतानां धर्मकायः, अचिन्त्यो बुद्धविषयः / तथा भवति तथागतः परंमरणाद् इत्य् एवमादि / अनर्थोपसंहितत्वात् तद्यथा ये ते धर्मा अधर्मार्थब्रह्मचर्योपसंहितास् ते ऽभिसंबुद्धा अपि नोक्ता भगवता / तथाधर्मलक्षणव्यवस्थानतस् तद्यथा तथता संस्कारेभ्यो ऽन्यानन्यत्वेनावक्तव्या //

ब्. इइल्-2 ms.25b1m, p.235b7, d.204b4, n.219b6, ch.363a8 पञ्चविधा नास्तिता कतमा / परमार्थलक्षणनास्तिता स्वतन्त्रलक्षणनास्तिता सर्वेण सर्वं स्वलक्षणनास्तिता अविशेषलक्षणनास्तिता वक्तव्यलक्षणनास्तिता च // //

appendix iv ābhiprāyikārthagāthānirdeśa

अ. इ-1 म्स्1*अ1ल्, msg.26b1m, p.245a6, d.212b5, n.228b4, ch.367a6 (1) शिक्षासु पारमिप्राप्तः सर्वसंशयनाशकः / शिक्षां प्रब्रूहि मे पृष्टो या च शिक्षासु शिक्षणा // इति //

ब्रह्मणा भगवान् सर्वशिक्षापदपर्यन्तप्राप्तितश् च स्वार्थसंपदम् असाधारणाम् आरभ्योत्पन्नोत्पन्नसर्वसत्त्वसंशयच्छेदकत्वेन चासाधारणां परार्थप्रतिपत्तिम् आरभ्य स्तुतिपूर्वं पृष्टः "काः कियत्यश् च शिक्षाः, कथं च तासु शिक्षितव्यम्" //

अ. इ-2 म्स्1*अ1र्, msg.26b1m, p.245b1, d.212b7, n.229a1, ch.367a13 ततो भगवान् बहुकृत्यताभीषणा अलसजातीयानां प्रोत्साहनाभिप्रायः सर्वशिक्षाः समस्य संक्षेपतस् तिसृभिः शिक्षाभिर् निर्दिशति /

(2) अधिशीलम् अधिचित्तम् अधिप्रज्ञं च मारिष / तिस्रः शिक्षाः समासेन शृणु या तासु शिक्षणा // इति //

तत्र शीलचित्तप्रज्ञा अधिकृत्य विक्षिप्तचित्तस्य अविक्षेपायोगोपदेशतो ऽधिशीलंशिक्षया, असमाहितचित्तस्य समाधानायोगोपदेशतो ऽधिचित्तंशिक्षया, समाहिताविमुक्तचित्तस्य विमोक्षायोगोपदेशतो ऽधिप्रज्ञंशिक्षया च, योगिनाम् सर्वकृत्यपरिसमाप्तेः, तास्व् एव तिसृषु शिक्षास्व् अन्तर्णीयाभिप्रायतो भगवता देशिताः //

अ. इ-3 म्स् 1*अ3म्, msg.26b1r, p.245b7, d.213a4, n.229a5, ch.367a22 तासु पुनः शिक्षणा येन योगेन ताः शिक्षा निष्पादयति / तत्र

(3) भवेत् षडङ्गसंपन्नश् चतुःस्थितिसुखान्वितः / चतुर्षु चतुराकारज्ञानशुद्धः सदा भवेत् // इति //

अनया गाथया यथाक्रमं तासां तिसृणां शिक्षाणां प्रयोगं दर्शयति / "षडङ्गसंपन्न" इत्य् अधिशीलंशिक्षाम् अधिकृत्य शिक्षाणां षडङ्गानि / शीलवान् विहरति, प्रातिमोक्षसंवरसंवृतः, आचारसंपन्नः, गोचरसंपन्नः, अणुमात्रेष्व् अवद्येषु भयदर्शी, समादाय शिक्षते शिक्षापदेष्व् इत्य् एभिश् च षड्भिर् अङ्गैश् चतुर्विधा शीलविशुद्धिः परिदीपिता/

तत्र "शीलवान् विहरती"त्य् अधिकृत्य "प्रातिमोक्षसंवरसंवृत" इत्य् अनेन नैर्याणिकशीलता विशुद्धिः, मोक्षाधिकारिकं हि नैर्याणिकम् / "आचारगोचरसंपन्न" इत्य् एताभ्याम् अनुत्कृष्टशीलता विशुद्धिः / "अणुमात्रेष्व् अवद्येषु भयदर्शी"ति निश्छिद्रशीलता विशुद्धिः / "समादाय शिक्षते शिक्षापदेष्व्" इत्य् अविपर्यस्तशीलता विशुद्धिः /

एवं षडङ्गसंपन्नतयाधिशीलंशिक्षाप्रयोगं निश्रित्य "चतुःस्थितिसुखान्वित" इत्य् अधिचित्तंशिक्षाप्रयोगं दर्शयति /

चत्वारि ध्यानानि चतुर्विधा चित्तस्थितिः, सा च दृष्टधर्मसुखविहारत्वात् सुखेत्य् उच्यते /

"चतुर्षु चतुराकारज्ञानशुद्धः सदा भवेद्" इत्य् अधिप्रज्ञंशिक्षाम् अधिकृत्याह / चतुर्षु दुःखसमुदयनिरोधमार्गसत्येष्व् एकैकस्मिन्न् अनित्यादिचतुराकारज्ञानशुद्धिप्रभाषितत्वाद् अधिप्रज्ञंशिक्षायाः //

अ. इ-4 ms.1*अ7र्, म्स्ग्,26ब्2ल्, p.246b2, d.213b5, n.230a1, ch.367b13 (4) सुप्रतिष्ठितमूलः स्याच् चित्तस्योपशमे रतः / संयुक्तो ऽथ विसंयुक्तो दृष्ट्या दृष्ट्यार्यपापया // इति //

अनया गाथया शिक्षात्रयस्य क्रमेणोत्पत्तिं दर्शयति / मूलं ह्य् अधिशीलं (श्भ् इइ 344) प्रथमा शिक्षा / तदन्वयत्वाद् उत्तरयोः /

ततः शीलवतो ऽविप्रतिसाराद्यनुपूर्व्या चित्तसमाधानाभिरत्या द्वितीया /

ततः समाहितचित्तस्य यथाभूतदर्शनाद् आर्यदृष्टिसंयोगतः पापदृष्टिवियोगतश् च तृतीया //

अ. इ-5 म्स्.र्ब्2ल्, म्स्ग्,26ब्2म्, p.246b5, d.214a1, n.230a4, ch.367b19 (5) आदिशुद्धो ध्यानरतः सत्ये च कुशलो भवेत् / उत्पादयेद् वर्जयेच् च बृंहयेत् सत्यम् एव च // इति //

अनया गाथया तासाम् एव तिसृणां शिक्षाणां यथाक्रमं शुद्धिविशेषं दर्शयति / तत्र "आदिशुद्ध" इति प्रथमायाः / "ध्यानरत" इति द्वितीयायाः / "सत्ये च कुशल" इति तृतीयायाः / तत् पुनः "सत्यकौशल्यम् उत्पादयेद्" इति मार्गसत्यस्योत्पादनात् / "वर्जयेद्" इति दुःखसमुदयसत्ययोर् वर्जनात् / "बृंहयेद्" इति निरोधसत्यस्य पुनः पुनर् मृदुमध्याधिमात्रक्लेशप्रहाणनिरोधेन ब्र्ंहणात् /

अ. इ-6 ms.1*ब्3र्, म्स्ग्,26ब्3ल्, p.247a1, d.214a4, n.230a7, ch.367b26 (6) शिक्षापदेषु विद्यन्ते चतस्रो गतयस् त्रिषु / विवर्जयित्वा द्वे गती द्वे गती समुदानयेत् // इति //

अनया गाथया शीलचित्तप्रज्ञाख्येषु शिक्षाधिष्ठानेषु शिक्षाणां संपादनविपादनाद्, यथासंभवं तत्फलभूता याश् चतस्रो गतयः,

कामधातौ देवमनुष्यसंगृहीता सुगतिर् अधिशीलसंपत्तिफला, कामधाताव् एव तदन्यगतिसंगृहीताधिशीलविपत्तिफला दुर्गतिः, रूपारूप्यधातौ देवगतिसंगृहीताधिचित्तफला ऊर्ध्वगतिः, त्रैधातुकापर्यापन्ना चाधिप्रज्ञफला निर्वाणगतिः /

एताभ्यो गतिभ्य आद्ये द्वे सुगतिदुर्गती वर्जयित्वा, उत्तरे द्वे ऊर्ध्वगतिनिर्वाणगती समुदानयेल् लौकिकलोकोत्तराभ्यां मार्गाभ्याम् इत्य् एतद् दर्शयति //

अ. इइ म्स्. 1 *ब्5र्, msg.26b3m, p.247a7, d.214b1 n.230b5, ch.367c7 (7) द्वे द्वयप्रत्युपस्थाने एका निर्वाणगामिनी / अनुपूर्वोपनिषदभिन्नसंभिन्नभाविता // इति //

अस्यां गाथायां यथाधिशीलाधिचित्तशिक्षयोः प्रथमायाश् चानुपूर्वेणाधिचित्ताधिप्रज्ञशिक्षाद्वयोपनिषद्भावेन प्रत्युपस्थानम् / मध्यमायाश् चाधिप्रज्ञध्यानसंवरसंगृहीताधिशीलशिक्षा द्वयोपणिषद्भावेन प्रत्युपस्थानम् / उत्तमायाश् चैकस्या निर्वाणोपनिषद्भावेन प्रत्युपस्थानम् / व्यस्तसमस्तानं च यथासंभवं भावनाम् / तद् दर्शयति //

अ. इइ-1 म्स्.र्ब्7र्, msg.26b3m, p.247b3, d.214b4, n.231a1, ch.367c14 (8) निष्कौकृत्यो भवेद् आदौ पश्चाच् च सुखितो यतः / आद्यासौ सर्वशिक्षाणां यत्र शिक्षेत पण्डितः // इति //

अनया गाइहया यथाधिशीलंशिक्षा अविप्रतिसाराद्यानुपूर्व्या, उत्तरोपनिषद्भावेन वर्तते / तद् दर्शयति //

अ. इइ-2 ms.2ऽअ1म्, msg.26b3r, p.247b4, d.214b5, n.231a2, ch.367c16 (9) यतो विशोधयेज् ज्ञानं शुभोत्पत्तिसमन्वितः / मध्यासौ सर्वशिक्षाणां यत्र शिक्षेत पण्डितः // इति //

अधिचित्तंशिक्षाया भावनामयविशिष्टकुशलमूलोत्पत्त्याद्यानुपूर्व्या (श्भ् इइ 348) उत्तमशिक्षोपनिषत्त्वं दर्शयति //

अ. इइ-3 ms.2*अ2ल्, msg.26b4l, p.247b6, d.214b6, n.231a4, ch.367c20 (10) यतो विमोचयेच् चित्तं प्रपञ्चं च निरोधयेत् / श्रेष्ठासौ सर्वशिक्षाणां यत्र शिक्षेत पण्डितः // इति //

अधिप्रज्ञंशिक्षाया निर्वाणोपनिषत्त्वाच् छ्रेष्ठत्वं दर्शयति //

अ. ii-4-a ms.2*अ2म्, msg.26b4m, p.247b7, d.214b7, n.231a5, ch.367c23 (11) अशुद्धिगामिनी प्रतिपत् तथा सुगतिगामिनी / आद्या प्रतिपद् उक्तेयं सा च निष्केवला मता // इति //

यथाधिशीलंशिक्षा विपादिता दुर्गतिहेतुः, संपादिता च सुगतिहेतुः, केवलापि च विनोत्तराभ्यां शिक्षाभ्यां शक्यते संपादयितुम् / तद् दर्शयति //

अ. ii-4-b ms.2*अ3म्, msg.26b4r, p.248a1, d.215a2, n.231a6, ch.367c26 (12) विशुद्धिगामिनी प्रतिपन् न सर्वात्यन्तगामिनी / मध्या प्रतिपद् उक्तेयं मापि निष्केवला मता // इति //

यथा मध्यमा प्रतिपत् कामधातुवैराग्यविशुद्ध्या विशुद्धगामिनी, ऊर्ध्वधात्ववैराग्यात् कामरागानुशयस्य चात्यन्त [म फ्यिन् पऽइ फ्यिर् / थम्स् चद् ग्तन् दु र्नम् पर् दग् पर् ऽग्रो ब म यिन् प दङ् / जि ल्तर् म्छोग् मेद् चिङ् दङ् पो मेद् पर् ऽबऽ źइग् गिस् ऽग्रुब् पर् मि ऽग्युर् ब दे स्तोन् तो //]

अ. ii-4-c म्स्-, msg.26b5l, p.248a4, d.215a4, n.231b1, ch.368a2 (13) विशुद्धगामिनी प्रतिपद् या सर्वात्यन्तगामिनी / श्रेष्ठा प्रतिपद् उक्तेयं स नैवाद्वयकेवल // [चेस् ब्य ब नि /

खम्स् ग्सुम् पऽइ ऽदोद् छग्स् दङ् ब्रल् ब दङ् / बग् ल ञल् यङ् ग्तन् फ्यिन् प दङ् जि ल्तर् म्छोग् दे थम्स् चद् ग्तन् दु ऽग्रो ब यिन् ल / स्ङ म ग्ञिस् मेद् पर् यङ् ग्चिग् पुस् ऽग्रुब् पर् मि ऽग्युर् ब दे स्तोन् तो //]

अ. इइल्-1 ms.2*अ4ल्, msg.26b5m, p.248a6, d.215a5, n.231 ब्3, ch.368a5 (14अ) शिक्षेत यो न शिक्षेत उभौ तौ पण्डितौ मतौ /

[zes bya ba'i tshigs su bcad pa phyed kyis ni bslab pa gsum po 'di dag la bslab pa rnams yaṅ dag par slob kyi / log par mi] śikṣaṇāt paṇḍitalakṣaṇaṃ darśayati /

(14ब्) शिक्षेत यो न शिक्षेत उभौ तौ बालसंमतौ // इति //

उत्तरार्धेन मिथ्याशिक्षाणां नैव च शिक्षाणां बाललक्षणं दर्शयति //

अ. इइल्-2 ms.2*अ4म्, msg.26b5m, p.248a8, d.215a7, n.231b5, ch.368a11 (15) परिग्रहपरित्यागाद् दौष्ठुल्यापगमात् तथा / प्रत्यक्षत्वाच् च ज्ञेयस्य शिक्षादानं त्रिधा भवेत् // इति //

यस्य गृहकलत्रादिपरिगृहीतपरित्यागाद् यस्य समाधिविपक्षस्य दौष्ठुल्यस्य प्रहाणाद् यस्य च चतुःसत्यलक्षणस्य ज्ञेयतत्त्वस्य प्रत्यक्षीकरणाद् यथाक्रमं शिक्षात्रयं संपद्यते, तद् दर्शयति //

अ. इइल्-3 ms.2*अ5म्, msg.26b5r, p.248b3, d.215b1, n.231b7, ch.368a16 (16अ) सालम्बनानालम्बनाः सूक्ष्मौदारिकसंहिताः // इति //

अनेन गाथार्धेनोत्तमयोः प्रथमायाश् च यथाक्रमं सालम्बनानालम्बनत्वेन सूक्ष्मौदारिकत्वेन प्रभेदं दर्शयति //

(16ब्) समादानप्राविवेक्यघोष-आभोगसंहृताः // इति //

उत्तरार्धेन प्रथममध्यमोत्तमानां यथाक्रमं प्रतिज्ञानाभिनिर्हृतत्वं कायचित्तविवेकाभिनिर्हृतत्वं परघोषाध्यात्मयोनिशोमनस्काराभिनिर्हृतत्वं च दर्शयति //

अ. इइल्-4 ms.2*अ6र्, msg.26b6l, p.248b6, d.215b4, n.232a3, ch.368a21 (17) एका एका भवेच् छिक्षा सद्वितीयापरा भवेत् / एका स्यात् सतृतीयैव ता बुधः समतिक्रमेत् // इति //

प्रथमाम् एकां केवलाम् उपदर्शयति / मध्यमा तु न विना ताम्, उत्तमा न विना ते / ताभ्यश् च समतिक्रमो ऽशैक्षस्यार्हतो वेदितव्यः //

अ. इव्-1 ms.2*अ7म्, msg.26b6m, p.248b8, d.215b5, n.232a4, ch.368a24 (18) अभ्रष्टशीलः शिक्षासु प्रतिज्ञोपगतो भवेत् / अगर्हितसमाचारः पञ्चस्थानविवर्जितः // इति //

"अभ्रष्टशीलः शिक्षास्व्" इति शीलवान् विहरतीत्य् एतद् दर्शयति / "प्रतिज्ञोपगतो भवेद्" इति प्रतिमोक्षसंवरसंवृतत्वम् / "अगर्हितसमाचार"ऽ इत्य् आचाराविपत्तिम् / "पञ्चस्थानविवर्जित" इति गोचराविपत्तिम् / पञ्चस्थानानि भिक्षोर् अगोचरः, राजकुलं घोषः पानागारं वेशश् चण्डालकठिनं च / तत्र घोषः सूना द्रष्टव्या / तत्रोद्घोषौरभ्रिकादिभिर् अभ्यस्तावद्यं पापकर्मोरभ्रादिवधः क्रियते //

अ. इव्-2 ms.2*ब्1ल्, msg.26b6r, p.249a5, d.216a2, n.232b1, ch.368b4 (19अ) अनापत्ताथ व्युत्थाता निष्कौकृत्यो ऽथ कौकृती / इति //

अणुमात्रेष्व् अवद्येषु भयदर्शितां दर्शयति / तत्र यथा व्युत्थाता तथा निष्कौकृत्यः, यथा कौकृती तथानापत्ता //

(19ब्) शिक्षाम् आगमयेत् तत्र प्रतिपद्येत भावतः // इति //

समादाय शिक्षते शिक्षापदेष्व् इति, एतद् दर्शयति //

अ. इव्-3 ms.2*ब्1र्, msg.26b7l, p.249a7, d.216a3, n.23b3, ch.368b7 (20) प्रत्याख्यानं न कुर्वीत जीवितार्थं न नाशयेत् / प्रतिपत्तौ स्थितो नित्यं प्रवृत्तविनयो भवेत् // इति //

अनया गाथया चतुर्भिः पदैर् यथाक्रमं ध्रुवशीलतां दृढशीलतां साततकारितां साततवर्तितां च दर्शयति //

अ. इव्-4 ms.2*ब्2म्, msg.26b7m, p.249b1, d.216a4, n.232b4, ch.368b10 (21अ) प्रतिज्ञां शोधयेत् पूर्वम् आजीवम् अपि शोधयेत् / इति /

अनेन गाथार्धेन आचाराजीवविशुद्धिं दर्शयति / आचारस्य हि प्रतिज्ञापूर्वकम् आचरणम् इति प्रतिज्ञेत्य् उच्यते /

(21ब्) अन्तद्वयं वर्जयित्वा प्रणिधानं विवर्जयेत् // इति //

कामसुखल्लिकानुयोगान्तात्मक्लमथानुयोगान्तयोः स्वर्गादिप्रणिधानस्य च विवर्जनाच् छीलविशुद्धिम् एव दर्शयति //

अ. v-1-a ms.2*ब्3म्, msg.26b7r, p.249b3, d.216a6, n.232b6, ch.368b15 (22) अन्तरायकरान् धर्मान् नाभिगृध्येत् कथंचन / चित्तक्षोभकरान् धर्मान् उत्पन्नान् नाधिवासयेत् // इति //

अनया गाथया, इन्द्रियागुप्तद्वारतादीनां शिक्षाविशुद्ध्यन्तरायकराणाम् अगुणदर्शित्वेनानध्यवसानात् / अकुशलानां च कामव्यापादवितर्कादीनां मनःसंक्षोभकराणाम् उत्पन्नानाम् अनधिवासनेन शिक्षाविशुद्धिं दर्शयति //

अ. v-1-b ms.2*ब्4म्, msg.26b7r, p.249b6, d.216b1, n.233a1, ch.368b20 (23) नातिलीनो नातिसृतः सदा सूपस्थितस्मृतिः / मूलसामन्तकैः शुद्धं ब्रह्मचर्यं चरेद् अपि // इति //

मन्दकौकृत्यास्थानकौकृत्यविवर्जनया स्मृतिसंप्रमोषविवर्जनया च निष्ठाकालप्रयोगकालयोर् ब्रह्मचर्यशुद्धिं परिदीपयति //

अ. v-1-c ms.2*ब्5ल्, msg.26b8l, p.249b7, d.216b2, n.233a3, ch.368d (24) भवेद् आरब्धवीर्यश् च नित्यं दृढपराक्रमः / निषेवेताप्रमादं च पञ्चाङ्गं सुप्रतिष्ठितः // इति //

संनाहप्रयोगाव्यावर्त्यवीर्यतया पञ्चविधाप्रमादनिषेवणतया च शिक्षाविशुद्धिविशेषम् एवं दर्शयति / तत्र पञ्चाङ्गो ऽप्रमादो ऽतीतानागतप्रत्युत्पन्नपूर्वकालकरणीयसहानुचरः //

अ. v-1-d ms.2*ब्6ल्, msg.26b8m, p.250a2, d.216b4, n.233a5, ch.368c10 (25) भवेत् प्रच्छन्नकल्याणस् तथा विवृतपापकः / लूहेन वा प्रणीतेन तुष्टः स्याच् चीवरादिना //

(26) अल्पेन वर्तयेद् यात्रां लूहेनापि च वर्तयेत् / धूतान् गुणान् समादद्यात् शमार्थं क्लेशवर्जितः //

एताभ्यां गाथाभ्यां ज्ञात्रकामताया महेच्छतासंतुष्टिहेतुभूतायाः, तयोश् च महेच्छतासंतुष्ट्योः शिक्षाविशुद्धिविबन्धहेत्वोः परिवर्जनेन शिक्षाविशुद्धिं दर्शयति //

अ. v-1-e ms.2*ब्7म्, msg.27a1m, p.250a5, d.216b6, n.233a7, ch.368c15 (27) स्याद् ईर्यापथसंपन्नो मात्रां कुर्यात् प्रतिग्रहे / तदर्थं कल्पिताम् ईर्यां कुर्यान् नैव कथंचन // इति //

ईर्यापथसंपत्त्या परेषाम् अकुहनार्थया प्रतिग्रहमात्रज्ञतया च यावद् ब्रह्मचर्यवासाज् जीवितस्थित्युपकरणोपादानाच् छिक्षाविशुद्धिम् एव दर्शयति //

अ. v-1-f ms.2*ब्8ल्, msg.27a1m, p.250a7, d.216b7, n.233b2, ch.368c19 (28) आत्मनश् च गुणान् भूतान् न लपेन् नापि लापयेत् / तान् गुणान् अथ चार्थित्वं निमित्तेन न दर्शयेत् //

(29) परेषाम् अन्तिकात् कुर्यान् नोपरोधेन याचनाम् / धर्मणोपगतं लाभं लाभेनेह न संचयेत् // इति //

एताभ्यां गाथाभ्यां लपनानैमित्तिकतानैष्पेशिकतालाभेनलाभनिश्चिकीर्षुकतापरिवर्जनेन शिक्षाविशुद्धिविशेषं दर्शयति //

अ. v-1-f-(1) ms.3*अ1ल्, msg.27a2l, p.250b1, d.217a1, n.233b4, ch.368c24 (30) लाभं नैवाभिगृध्येत सत्कारं च कथंचन / दृष्टिं च नाभिनिविशेत् समारोपापवादिकाम् // इति //

लाभसत्कारागृद्धतया पञ्चविधकुदृष्ट्यनभिनिवेशतश् च विशुद्धिविशेषं दर्शयति //

अ. v-1-f-(2) ms.3*अ1म्, msg.27a2m, p.250b3, d.217a3, n.233b5, ch.368c27 (31) लोकायतांस् तथा मन्त्रान् निरर्थान् न परामृशेत् / अपार्थं धारयेन् नैव उत्सदं पात्रचीवरम् // इति //

कुदृष्टिहेतूनाम् इतोबाह्यककुशास्त्राणां पञ्चोपादानस्कन्धविप्रतिबन्धार्थेन लोकायतकृतानाम् अपरामर्षतः, लाभसत्कारगृद्धिहेतोश् च उत्सदपात्रचीवरधारणस्य परिवर्जनतो हेतुविशुद्ध्या शिक्षाविशुद्धिं दर्शयति //

अ. v-1-g ms.3*अ2म्, msg.27a2r, p.250b6, d.217a5, n.234a1, ch.369a5 (32) गृहस्थैः सहसंसर्गं न कुर्यात् क्लेशवर्धनम् / आर्यैस् तु सहसंसर्गं कुर्याज् ज्ञानविशोधनम् // इति //

विपक्षहेतोः प्रतिपक्षहेतोश् च वर्जनात् सेवनाच् च विशुद्धिं दर्शयति //

(33) कुर्यान् मित्रकुलं नैव शोकव्याक्षेपकारकम् / दुःखस्य जनकान् क्लेशान् उत्पन्नान् नाधिवासयेत् // इति //

यथा गृहस्थैः सहसंसर्गः शोकव्याक्षेपं कृत्वा क्लेशविवर्धनो दुःखहेतुः, यथा चार्यसंसर्गो दुःखजनकक्लेशोत्पन्नानधिवासनया प्रतिपक्षहेतुः, तद् दर्शयति //

अ. v-1-h ms.3*अ3र्, msg.27a3m, p.251a2, d.217b1, n.234a4, ch.369a13 (34) श्रद्धादेयं न भुञ्जीत कथंचिच् च क्षतव्रतः / प्रत्याख्यानं न कुर्वीत सद्धर्मस्य कथंचन // इति //

लाभसत्कारानभिगृद्धेः कुदृष्ट्यनभिनिवेशस्य च श्रद्धादेयाविनिपातनेन सद्धर्माप्रतिक्षेपणेन चायत्याम् अपि कामाध्यवसानकुदृष्ट्युत्पादहेतुपरिवर्जनतो विशुद्धिविशेषं दर्शयति //

अ. v-1-i ms.3*अ4र्, msg.27a3m, p.251a4, d.217b3, n.234a6, ch.369a18 (35) परेषां स्खलिते दोषे अनाभोगः सुखी भवेत् / आत्मनः स्खलितं दोषं ज्ञात्वा विवृणुयात् पुनः // इति //

परेषां च दोषदर्शनाभोगविवर्जनेन, स्वकुशलपक्षाविक्षेपसौमनस्योत्पत्त्या, आत्मदोषपरिज्ञानाविष्करणेन च निरभिमानतया शिक्षाविशुद्धिं दर्शयति //

अ. v-1-j ms.3*अ5र्, msg.27a3r, p.251a6, d.217b4, n.234a7, ch.369a23 (36) आपत्तिं च तथापन्नो यथाधर्मं प्रकल्पयेत् / तथेतिकरणीयेषु स्वयंकारी पटुर् भवेत् // इति //

आपत्तिव्युत्थानतः परेभ्यश् चोपस्थानपरिचर्यास्वीकरणकामतापरिवर्जनतो ऽपि विशुद्धिं दर्शयति //

अ. v-1-k ms.3ऽअ6म्, msg.27a4l, p.251a8, d.217b5, n.234b2, ch.369a26 (37) बुद्धानां श्रावकाणां च अनुभावं च देशनाम् / श्राद्धो ऽवद्यदर्शी च नाभ्याचक्षीत सर्वथा // इति //

श्रद्धासंपत्त्या अभ्याख्याने चावद्यदर्शितया विशुद्धिः परिदीपिता //

अ. v-1-l ms.3*अ6र्, msg.27a4m, p.251b1, d.217b6, n.234b3, ch.369a29 (38) सुगम्भीरेषु धर्मेषु अतर्कावचरेषु च / पौराणम् आगमं त्यक्त्वा स्वदृष्टिं न परामृशेत् // इति //

स्वयंदृष्टिपरामर्षस्थायित्वपरिवर्जनतो ऽपि विशुद्धिविशेषः परिदीपितः //

अ. v-2-a ms.3*अ7म्, msg.27a4r, p.251b3, d.217b7, n.234b4, ch.369b3 (39) व्यवकृष्टविहारी स्यात् प्रान्ते हि शयनासने / कुशलान् भावयेद् धर्मान् दृढवीर्यपराक्रमः // इति //

कायचित्तस्य व्यवकृष्टतया समाध्यनुकूलशयनासनासेवनतया अकुशलवितर्कवर्जितैकान्तशुक्लधर्मभावनया लयौद्धत्याद्युपक्लेशानभिभवनीयत्वेन च सुसंनद्धप्रयोगतयाधिचित्तंशिक्षणोपायविशेषं दर्शयति //

अ. v-2-b ms.3*अ8ल्, म्स्ग् 27अ5ल्, p.251 ब्6, d.218a2, n.234b6, ch.369b8 (40) अच्छन्दिकश् छन्दजातः अप्रदुष्टो विदूषणः / निर्मिद्धश् चैव मिद्धीव काले शान्तो न च स्थितः //

(41) निष्कौकृत्यः सकौकृत्यो निःकाङ्क्षो ऽथ च काङ्क्षति / सर्वथा सर्वदा युक्तो भवेत् संयक्प्रयोगवान् // इति //

ābhyāṃ gāthābhyārh* kāmacchandavyāpādastyānamiddhauddhatyakawkṛtyavicikitsānivaraṇaparivarjanāt kuśaladharmacchandikatayā kāmavidūṣaṇena, kuśalapakṣaprayogakalyatānimittaṃ ca kāle middhaniṣevaṇena, cittaṃ śamayataś ca līyamāne citte tadāśaṅkini vā prasadanīyanimittamanasikārāc chamānavasthitatvena, cāragatasya ca prāg āpattes tadanadhyācārataḥ sakaukṛtyatayā, uttarottaraviśeṣākāṅkṣaṇatayā ca satkṛtyasātatyena ca saṃyakprayuktasya cādhicittaṃśikṣāviśuddhiṃ darśayati //

अ. v-2-c ms.3*ब्1म्, msg.27a5m, p.252a3, d.218a6, n.235a3, ch.369b18 (42) नुदनो बोधनश् चैव तथा संयोजनो ऽपरः / नैमित्तिकस्नेहनश् च तथा विलसनो ऽपरः //

(43) निष्पीडनश् च परमः स्नेहनः कल्प उच्यते / कामरागस्य जनकस् तं बुधः परिवर्जयेत् // इति //

अत्राष्टविधस्य विकल्पस्य मैथुनरागजनकस्यादाव् आरभ्य क्रमेणोत्पद्यमानस्य यावन् निष्ठागमनतः परिवर्जनया शिक्षाविशुद्धिविशेषः परिदीपितः /

तत्र नुदनो विकल्पो यो रञ्जनीये वस्तुन्य् अयोनिशोमनस्कारसंप्रयुक्तश् चित्तस्य प्रेरकः / बोधनो यस् तस्मिन्न् एव वस्तुनि प्रबुद्धरागपर्यवस्थानसंप्रयुक्तः / (श्भ् इइ 366) संयोजनस् तस्यैव वस्तुनः पर्येषकः / नैमित्तिकस् तस्मिन्न् एव वस्तुनि विचित्रशुभनिमित्तग्रहकः / स्नेहनः प्राप्ते तस्मिन् वस्तुन्य् अध्यवसानसंप्रयुक्तः / विलसनो यस् तस्मिन्न् एव वस्तुनि विचित्रपरिभोगाभिलाषनानामुखप्रवृत्तः / निष्पीडनो यो द्वयद्वयेन्द्रियसमापत्तिकाले / परमस्नेहनो यो ऽशुचिविप्रमोक्षकाले //

अ. v-2-d-(1) ms.3ऽब्3र्, msg.27a6l, p.252b2, d.218b3, n.235b1, ch.369c4 (44) अतृप्तिकरकाः कामाः बहुसाधारणास् तथा / अधर्महेतवश् चैव तथा तृष्णाविवर्धकाः //

(45) सतां विवर्जनीयाश्च क्षिप्रं विलयगामिनः / प्रत्ययेष्व् आश्रिताः कामाः प्रमादस्य च भूमयः // इति //

अष्टाभिर् आकारैर् दृष्टे धर्मे संपराये च यथायोगं कामानाम् आदीनवदर्शनेन कामच्छन्दप्रहाणोपायं दर्शयति //

अ. v-2-d-(2) ms.3*ब्4म्, msg.27a6r, p.252b4, d.218b5, n.235b3, ch.369c8 (46) करङ्कसदृशाः कामाः मांसपेश्युपमास् तथा / तृणोल्कासदृशाश् चैव तथा अग्निशिखोपमाः //

(47) आशीविषोपमाश् चैव तथा स्वप्नोपमाः पुनः / याच्ञालंकारसदृशास् तथा वृक्षफलोपमाः //

(48अ) एवं कामान् परिज्ञाय नाभिगृध्येत् कथंचन // इति //

अत्र पूर्वोक्तानाम् अष्टानाम् अतृप्तिकरत्वादिनां कामेष्व् आदीनवानाम् सर्वलोकसिद्धैर् उपमोपन्यासैर् आदीनवत्वं दर्शयति / ये नामैवं बहुष्व् आविष्कृतादीनवाः कथं नाम तेषु पण्डितो गृध्येद् इति संदर्शनार्थम् /

तत्रातृप्तिकरकाः करङ्कसदृषत्वात् / बहुसाधारणा मांसपेश्युपमत्वात् / अधर्महेतवस् तृणोल्कासादृश्येनात्यक्तादहनप्रत्युपस्थानतया / तृष्णाविवर्धना अग्निखदोपमतया तृष्णासंजननसाधर्म्येण / (श्भ् इइ 368) सतां वर्जनीया आशीविषोपमतया / क्षिप्रं विलयगामिनः स्वप्नोपमतया / प्रत्ययाश्रिता याच्ञालंकारसदृशतया / प्रमादभूमयो वृक्षाग्रफलोपमतया //

अ. व्-3 ms.3*ब्6र्, msg.27a7m, p.253a2, d.219a3, n.236a1, ch.369c22 (48ब्) सद्धर्मं शृणुयान् नित्यं चिन्तयेद् भावयेद् अपि / (49) शान्तौदारिकदर्शी प्राग् भावनैकान्तिको भवेत् / विजह्य क्लेशदौष्ठुल्यं प्रहाणे च रतो भवेत् //

(50) मीमांसकः स्यान् निमित्ते प्रयोगपरमो भवेत् / कुर्याच् च कामवैराग्यं रूपवैराग्यम् एव च //

(51) सत्याभिसमयं कुर्यात् सर्ववैराग्यम् एव च / दृष्टे धर्मे च निर्वायात् तथा उपधि संक्षयात् // इति //

अत्र लक्षणप्रतिसंवेद्यादिभिः सप्तभिर् मनस्कारैर् लौकिकलोकोत्तरमार्गविशुद्ध्या सोपधिनिरुपधिनिर्वाणफलाधिप्रज्ञंशिक्षाविशुद्धिः परिदीपिता /

तत्र लक्षणप्रतिसंवेदी सद्धर्मश्रवणचिन्तनवचनेन परिदीपितः / अधिमोक्षिको भावनावचनेन / तदधिमुक्तिभावनतः / शान्तौदारिकदर्शी प्राग् इति प्राविवेक्यः / भावनैकान्तिको भवेद् इति रतिसंग्राहकः / मीमांसकः स्यान् निमित्त इति मीमांसामनस्कारः / प्रयोगपरमो भवेद् इति प्रयोगनिष्ठः / कुर्याच् च कामवैराग्यं रूपवैराग्यम् एव च / सत्याभिसमयं कुर्यात् सर्ववैराग्यम् एव चेति लौकिकलोकोत्तरप्रयोगनिष्ठाफलं च //

// आभिप्रायिकार्थगाथानिर्देशः समाप्तः //