श्रीघनाचारसंग्रह

श्रीघनाचारसंग्रह

श्रीघनाचारसंग्रहः

प्रथमो ऽध्यायः

बुद्धनमस्कारः

प्रहीणाशेषसंक्लेशज्ञेयाम्भोनिधिपारगं । प्रणम्य श्रामणेराणामाचारः संग्रहीष्यते ॥ श्ghs_1.1 ॥

इति संघसेनेन संविहितोद्धारे श्रीघनाचारसंग्रहे बुद्धनमस्कारो नाम प्रथमो ऽध्यायः ॥

द्वितीयो ऽध्यायः

श्रामणेरभावः

शरणं गतवान् बुद्धं धर्मं संघं च भक्तितः । शिक्षापञ्चकमादाय यो ऽनुप्रव्रजितो जिनं ॥ श्ghs_2.1 ॥

यावज्जीवं वधस्तेयमैथुनानृतवाक्यतः । विरतः मद्यपानाच्च महोच्चैः शयनासनात् ॥ श्ghs_2.2 ॥

नृत्यादेर् गन्धमाल्याद्यात् विकालाशनतस्तथा । रुक्मरूप्यग्रहाच्चैष श्रामणेरो मुनेर्मतः । श्ghs_2.3 ॥

इति संघसेनेन संविहितोद्धारे श्रीघनाचारसंग्रहे श्रामणेरभावो नाम द्वितीयो ऽध्यायः ॥

तृतीयो ऽध्यायः

श्रामणेरभावोपायः

1 प्राणिवधविरतिशिक्षापदं

संवरत्यागः

सकलेन शरीरेण शरीरान्यतरेण वा । पञ्चशाखादिनिर्वृत्तं न हन्यात् प्राणिनं [यतिः] ॥ श्ghs_3,1.1 ॥

मृत्योर्वर्ण न भाषेत शस्त्रहारं न चैषयेत् । वधकेन न चित्तेन मारणाय नियोजयेत् ॥ श्ghs_3,1.2 ॥

विरेकवमनालेपविषशस्त्राभिसंस्कृति । न कुर्यात् प्राणिघाताय न च गर्भस्य शातनं ॥ श्ghs_3,1.3 ॥

निमित्तं न व्रती कुर्यात् स्वप्नोलूकादिवाशितैः । [दौःशीलं] (वापि कार्यं न) दानशीलफलाप्तिभिः ॥ श्ghs_3,1.4 ॥

मध्यपश्चात्पुरोगेषु यत्रैव वधकं मनः । [तं पुरुषं] ध्नतो हिंसा नान्यमित्याह सर्ववित् ॥ श्ghs_3,1.5 ॥

कूटावमार्थावष्टम्भवेताला[द्य]भिसंस्कृति । अवपयञ्च कुर्यान्न मारणाय शरीरिणां ॥ श्ghs_3,1.6 ॥

तस्करा[द्य]हिसेनाभ्यः यत्र मार्गे भयं[भवेत्] । तत्पन्थानं न नाशाय देहिनां कथयेद्यतिः ॥ श्ghs_3,1.7 ॥

भुजगावर्तकाभ्यां च यत्र तीर्थे[भयं भवेत्] । [नदीप्रतरणार्थाय] तत्तीर्थं न प्रकाशयेत् ॥ श्ghs_3,1.8 ॥

किञ्चिद् भूपतये मा दास्त्वं वरं जीवितं त्यज । इति बद्धायुक्ते ऽयुक्तं वचनं न वदेद् [यतिः] ॥ श्ghs_3,1.9 ॥

भुजग [व्याडयक्षे]भ्यः यद्विहारे[भयं भवेत्] । तद्वधकाभिप्रायेणागन्तुकाय न चोद्दिशेत् ॥ श्ghs_3,1.10 ॥

व्याघ्रादिव्यपदेशेन शत्रुं हन्याद् हि यः शठः । विहारादाशु[निर्द्वारं] घट्टनीयः स चेल्लकैः ॥ श्ghs_3,1.11 ॥

तथा कार्यं यथैको ऽपि नानिर्जीवेच्च कश्चन । अधर्म्या न क्रिया कार्या संस्मृत्य क्रकचोपमं ॥ श्ghs_3,1.12 ॥

वधश्च श्रामणेरा ये घातयितुं वधीकृताः । युगपत् तत्प्रयोगे ते नाशनीया विहारतः ॥ श्ghs_3,1.13 ॥

उपक्रमो नृसंज्ञा च नरो वधकचेतना । जीवितस्य क्षयश्चेति पञ्चांगानि नृघातने ॥ श्ghs_3,1.14 ॥

श्रामणेरेण नाशाय विषशस्त्रादि यत्[कृतं] । म्रियते नरस्तेनैवासौ तदासंवरी भवेत् ॥ श्ghs_3,1.15 ॥

अवक्रीतादिरज्ञानात् मनुष्यं मारयन् खलु । संवरक्षोभलाभी स [यतिर्] नोन्मत्तादिकः ॥ श्ghs_3,1.16 ॥

दुष्कृतानि

कायमैत्रादि सत्त्वेषु यतिना कार्यं सर्वदा । यस्मात् कारुणिकैरुक्तं तस्मात्[सत्त्वान्न पीडयेत्] ॥ श्ghs_3,1.17 ॥

न सत्त्वान् पीडयेद्दारुरज्वयश्चर्मबन्धनैः । जलानलप्रवेशानुत्यागादौ न नियोजयेत् ॥ श्ghs_3,1.18 ॥

कृमिगोरूप[कादीनां] मिथ्याजीवश्च हिंसनं । कर्षणे[हि] भवेद्यस्मात् तस्मात्[तद्]दूरतो त्यजेत् ॥ श्ghs_3,1.19 ॥

नांकयेद् गोमहिष्यादि नासिकां नास्य वेधयेत् । [यतिश्च विविधान् सत्त्वान्] वेत्रादिना न ताडयेत् ॥ श्ghs_3,1.20 ॥

उद्दिश्य यत् कृतं मांसव्यञ्जनं [खादतो] यतेः । निघृणं जायते चित्तं तस्मात्तन्नैव भक्षयेत् ॥ श्ghs_3,1.21 ॥

ज्ञेयं तु त्रिभिराकारैरीक्षितश्रुतशंकितैः । ईक्षितं यत् स्वयं दृष्टं श्रुतं प्रत्यायितोदितं ॥ श्ghs_3,1.22 ॥

गृहाबद्धमृगादीनां श्रृंगपक्षादिदर्शनात् । आशंकोत्पद्यते [तत्र] ममोद्दिश्य हता न वा ॥ श्ghs_3,1.23 ॥

पृष्टो दाता वदेदेवं त्वन्निमित्तममी हता । तस्मिन् गृहे न भुञ्जीत विरतः प्राणिनां वधात् ॥ श्ghs_3,1.24 ॥

श्येनकादिहता वै[ते] शालियवमुद्गभक्षणात् । मातापित्रोश्च यज्ञस्य कृते दोषो ऽस्ति नाश्नतां ॥ श्ghs_3,1.25 ॥

एकं श्रीघनमुद्दिश्य मांसं मत्स्यादिकं कृतं । अन्येषां श्रामणेराणां तद्भोगाय न कल्पते ॥ श्ghs_3,1.26 ॥

नादेयादिजलं जानन् नापि पिबेत् सजन्तुकं । जन्तवो ऽभिमताः सूक्ष्मास् त्रसिकोर्मिकिरादयः ॥ श्ghs_3,1.27 ॥

वारि[पूत्या]यधिष्ठेयः करको [हि] सखल्लकः । विघातपरिहारार्थं कोशो ऽन्तशः सुवाससः ॥ श्ghs_3,1.28 ॥

दिव्यनेत्रान्धयोर्नेष्टं जलस्य प्रत्यवेक्षणं । हस्तांगुष्ठाग्रकावर्तदर्शिनो न निवार्यते ॥ श्ghs_3,1.29 ॥

लोचनविभ्रमो मा भूदिति पश्येन्न तच्चिरं । कल्पमात्रं न वै कुर्यात् मायाशाठयसमन्वितः ॥ श्ghs_3,1.30 ॥

येनान्तरेण षष्टयब्दः परिभ्रम्यते कुञ्जरः । शकटं वंशपूर्णं वा स कालः सलिलेक्षणे ॥ श्ghs_3,1.31 ॥

ऊर्ध्वाधोमध्यमास्तिस्त्रः सलिलस्यापि भूमयः । याया भूः शुद्धिमायाति कार्यं कुर्यात्तया[यतिः] ॥ श्ghs_3,1.32 ॥

यत्राधः प्राणका यान्ति स्थूलाः करतलाहताः । [ग्राह्यं] तदुदकं [स्राव्यं] पंचांगुलिकया न चेत् ॥ श्ghs_3,1.33 ॥

भवेयुरुदके यस्मिन् करे लग्ना[श्च] प्राणिनः । न तत्र पाणिपादास्यवस्त्रादि क्षालयेद्यतिः ॥ श्ghs_3,1.34 ॥

कुले गतेन प्रष्टव्यं जलं [हि] स्रावितं न वा । नेति चेत् संज्ञिको वाच्यः स्रावयेत्यितरो न तु ॥ श्ghs_3,1.35 ॥

[किन्तु] स्राव्यं जलं पात्रे कृत्वात्मीये सजन्तुकं । [पृष्ट्वा] यस्तदानीतं मुञ्चेत् तत्रैव [स] स्वयं ॥ श्ghs_3,1.36 ॥

सप्ताहं वा[तथा] यत्र पानीयमवतिष्ठति । विहारे वा कटाहादौ स्थापयेत् तदशुष्यति ॥ श्ghs_3,1.37 ॥

प्रवृष्टे वा [यतिर्] देवे स्वच्छनीरौघवाहिनि । निम्नगानां पतिं पातं गच्छतेति विसर्जयेत् ॥ श्ghs_3,1.38 ॥

सुदीर्घतलिकावक्त्ररज्जुद्वया[व]बद्धया । घटिकयोदकं मुञ्चेदधस्तादुदके ऽध्वगः ॥ श्ghs_3,1.39 ॥

घटिकात्रितयं वीक्ष्य मार्गगेणोदपानतः । परिशुद्धाश्चेत् पेयं जलं तत् स्राव्यमन्यथा । श्ghs_3,1.40 ॥

न रज्जुघटिकादानं शस्तं सप्राणके जले । पिबेति वक्तुं दातुं वा न जातु क्षमते यतिः ॥ श्ghs_3,1.41 ॥

सजन्तुकं तडागादि न परेषामुच्चैर्वदेत् । [कृत्यं] कुरु समीक्ष्येति पृष्टः प्रतिवदेत्परान् ॥ श्ghs_3,1.42 ॥

उपाध्याये ऽपि वक्तव्यं सप्राणकमिदं न वा । तडागादीति [वै] शाठयं कर्त्तव्यं [यतिना] न [तु] ॥ श्ghs_3,1.43 ॥

वृक्षसेको न दातव्यो ऽपरिशुद्धेन वारिणा । उपाध्यायादिकस्नानं कर्त्तव्यं च तथैव न ॥ श्ghs_3,1.44 ॥

मस्तुकाञ्जिकसौवीरमण्डदण्डाहतादिकं । न पिबेत् न यतिर्दद्यात् परस्मै न भुवि त्यजेत् ॥ श्ghs_3,1.45 ॥

समत्कुणं यच्छयनमातपे तन्न शोषयेत् । न हिमे कर्दमे वा[पि] शीतोष्णवारिणि क्षिपेत् ॥ श्ghs_3,1.46 ॥

नवकर्म स नो कुर्यात् सजन्तुकेन [वारिणा] । दिनान्तं स्रावयित्वा तद् धार्यं [त्रिकोण]खल्लकं ॥ श्ghs_3,1.47 ॥

भृतकं शिक्षयेदेवं वधान त्वं त्रिकोणकं । कपात्[तत्] स्रावयोत्क्षिप्य खल्लकं च विमोचय ॥ श्ghs_3,1.48 ॥

त्रिकोणसप्तकेनाम्भः स्राव्यं खल्लकेन तत् । [प्रतिकूप्यथ] कार्या[वा] त्यक्त्वा देशान्तरं [व्रजेत्] ॥ श्ghs_3,1.49 ॥

अभूत्वा सम्भवन्त्येते भूत्वा यान्ति भवान्तरं । नवकर्म तदा कार्य यथोक्तविधिकारिणा ॥ श्ghs_3,1.50 ॥

सत्पटाबद्धमञ्चादेरुच्छीदच्चतुरांगुलात् । नद्यादौ जलमालोक्य कार्यं च नवकर्मणि ॥ श्ghs_3,1.51 ॥

छिद्रकर्णद्वयासक्तसूत्रबद्धद्विदण्डकं । धारणपात्रकं दध्यात् खल्लकस्य बहिर्[यतिः] ॥ श्ghs_3,1.52 ॥

कृपापरीतचित्तेन स्वादु वारि सजन्तुकं । क्षारे ऽम्भसि न मोक्तव्यमनापत् मृष्टसंज्ञिनः ॥ श्ghs_3,1.53 ॥

2 अदत्तादानविरतिशिक्षापदं

संवरत्यागः

कालिकं [यामिकं] यावज्जीविकं सर्पिरादिकं । पारिहार्यमनाधेयं कल्प्याकल्प्यमकल्पिकं ॥ श्ghs_3,2.1 ॥

पृथिव्युदकद्विचतुष्पदापदकपादप । तद्गतं च यतिः किञ्चिन्नाददीत परस्वकं ॥ श्ghs_3,2.2 ॥

कार्षापणचतुर्भागं तदर्धमथवा धनं । स्तेयचित्तो हरन्नन्यैर् नाशनीयो[यतिर्] लघु ॥ श्ghs_3,2.3 ॥

वाटाद्धृते गजे पादैश् चतुर्भिरयतिश् च्युते । निष्क्रान्ते संवृतद्वाराद् द्विपहृत्स्याद् यतिः [खलु] ॥ श्ghs_3,2.4 ॥

गुल्फाबद्धेक्षदण्डारे दूराकृष्टे महीतलात् । संवरभंग उत्क्षिप्ते पञ्जराद्गजवद्द्विजे ॥ श्ghs_3,2.5 ॥

देशान्नयेद् हि सन्देशद्रविणं च सञ्चारयेत् । अंगात् स्तैन्येन चित्तेन संवरघूतमाप्नुते ॥ श्ghs_3,2.6 ॥

मृतो ऽसौ मत्वा श्रुत्वैवाध्वगाद् वै ब्रह्मचारिणः । सीमान्तस्थायिने दत्वा गृह्णन् स्यादयतिर्यतिः ॥ श्ghs_3,2.7 ॥

यद्वित्तं श्रामणेरस्य मृतस्य निर्वृतार्हतः । उपाध्यायस्य प्राप्नोति तदित्येवं जगौ मुनिः ॥ श्ghs_3,2.8 ॥

हर्त्तुरिष्टां दिशं यायाद् व्रती चेद् हस्तिनं हरेत् । असौ हर्त्ता व्रती चौरः करिपे हृतसंज्ञिनि ॥ श्ghs_3,2.9 ॥

पूजाचीवरमालान्तद्वयस्य खलु मोचनात् । अवनौ तच्च्युतौ सत्यां भ्रश्यते संवराद् [यतिः] ॥ श्ghs_3,2.10 ॥

क्षिप्तं मौक्तिकहारादि गृहीत्वा तद् महाकुलात् ॥ न्यस्य प्रसेविकायां च सहायेन च हारयन् ॥ श्ghs_3,2.11 ॥ जटालेनाथवा वत्स हरन् कि संवरच्युतः । कि पादच्युतिमात्रेण ह्युपचारव्यतिक्रमे ॥ श्ghs_3,2.12 ॥

रात्रौ गोशकटाश्वादीन् कश्चिद् वध्नाति चेद् यतिः । एतानेते हरिष्यन्ति तत् किं स्याच्च्युतसंवरः ॥ श्ghs_3,2.13 ॥

ऋजुके कीलके बन्धे कठिने हार[कं] हरन् । उत्क्षेपणे च चौरः स्यात् कुटिले शिथिले न तु ॥ श्ghs_3,2.14 ॥

छिद्रयित्वा घटं सर्पिः क्षौद्रं तैलं जलं हरन् । यतिः पूरस्य विच्छेदे संवरक्षोभमाप्नुते ॥ श्ghs_3,2.15 ॥

वण्टयमाणे गृहे भ्रात्रोर्भागादेकस्य लिप्सया । बालमात्रं भूमिं यतिः स्यात् क्षतसंवरः ॥ श्ghs_3,2.16 ॥

तस्करोपात्तपात्रादि निराशः पुनराददन् । संवराद् भ्रश्यते हीतोतरस्त्वाप्नोति नापदं ॥ श्ghs_3,2.17 ॥

मित्रभावेन लब्धं स्याद् दत्तं गोपादिभिश्[च]वा । तदा [तद्] आददानस्य यतेर्नापत्तिरिष्यते ॥ श्ghs_3,2.18 ॥

भयोपदर्शनं कार्यं पात्रचीवरमुक्तये । राजनि न वदेद् गत्वैभिश्चौरैर् मुषिता वयं ॥ श्ghs_3,2.19 ॥

निष्कासयस्युपाध्यायाचार्याणां यत्तदावथोः । तदित्युक्त्वा हरेदेकः स्यातां द्वावपि तस्करौ ॥ श्ghs_3,2.20 ॥

स्वद्रव्यं स्तैन्यचित्तेनापहरन्तायिमौ यती । भागार्धेनायतिस्त्वेको निष्कासितार्धेनेतरः ॥ श्ghs_3,2.21 ॥

दास्यामस्ते समं तिष्ठ द्वारे कुर्याम चौरिकां । इत्युक्तकृत आपत्तिः सहैव चौरचेल्लकैः ॥ श्ghs_3,2.22 ॥

उषित्वागन्तुके याते विस्मृत्य पात्रचीवरं । आगत्य यो यतिस्तच्चेद् गोपयेच्चौर एव सः ॥ श्ghs_3,2.23 ॥

एवमावासिका सर्वे भवन्ति क्षतसंवराः । स एव यदि संस्मृत्य नयतीह न किल्विषी ॥ श्ghs_3,2.24 ॥

अन्येन स्तेयचित्तेन पात्रमन्यस्य चेद् यतिः । आनाययति स ततो दोषवान् भवति व्रती ॥ श्ghs_3,2.25 ॥

यावत् पूजा मुनेस्तावत् संघस्यापि प्रवर्तते । इति यो ऽन्यस्य दत्ते स भवति क्षतसंवरः ॥ श्ghs_3,2.26 ॥

लिखित्वोद्धारकं ग्राह्यं मिथः स्तूपाच्च संघतः । कर्मादाने च वक्तव्यमियत् नोक्तकृतो ऽन्यथा ॥ श्ghs_3,2.27 ॥

स्वांशमुक्तहरश्चौरो[यत्योर]मध्ये तयोर्द्वयोः । दास्यामीति च विश्वासं कृत्वा प्राप्नोति नापदं ॥ श्ghs_3,2.28 ॥

लभसे त्वं लभे चाहं यं लाभं तदावयोः । इति लाभे समुत्पन्ने ततो ऽर्धेन [स] तस्करः ॥ श्ghs_3,2.29 ॥

दक्षिणादेशने ऽप्येवं पांशुकूलिकयोर्द्वयोः । भिनत्ति यः क्रियाकारं ततः स च्युतसंवरः ॥ श्ghs_3,2.30 ॥

उपकार्यपकारिभ्यश्चान्नपानादि सांघिकं । विहारस्वामिराजादिचौरादिभ्यो यथाक्रमं ॥ श्ghs_3,2.31 ॥

श्रीघनेभ्यो ऽपि दातव्यं प्रातराशादि सांघिकं । आलेपनादि कुर्वन्ति विहारे यदि नान्यथा ॥ श्ghs_3,2.32 ॥

सीमान्तस्थायिने दत्वा भिक्षूपस्थानकारिणे । दारकप्रस्थव्याजेन गृह्णीयात्तण्डुलादिकं ॥ श्ghs_3,2.33 ॥

अत्यक्ताशो[हि]गृह्णीयात् नष्टं स्वपात्रचीवरं । मत्वैवं नष्टपात्रादिराशां नैव त्यजेद् [यतिः] ॥ श्ghs_3,2.34 ॥

स्वाध्यायाध्ययनोद्देशं कृत्वा ये संघशीलकं । क्रियाकारं न कुर्वन्ति ते जिनोदितलंघिनः ॥ श्ghs_3,2.35 ॥

पताकालक्षणं स्तूपान्न ग्राह्यं यतिना[खलु] । प्रांशुकूलमिति ग्राह्यमनिलोद्धूतपातितं ॥ श्ghs_3,2.36 ॥

शुल्ककृत्यं परद्रव्यं न नयेत् नापि नाययेत । शुल्कप्रदानमोक्षार्थोपायं नोपदिशेद् यतिः ॥ श्ghs_3,2.37 ॥

रत्नं दत्वा यतिभ्यः प्राक् पश्चात् मार्गयते वणिक् । विसंवादयसीत्येवं दातव्यं परिभाष्य तत् ॥ श्ghs_3,2.38 ॥

नास्ति शुल्कं मुनेरेवं व्रतिनां पारिभोगिके । क्रयविक्रयकृद्दद्यात् शुल्कमन्यत्र वस्तुनि ॥ श्ghs_3,2.39 ॥

वर्षावासिकलाभो [हि] देयो वर्षोषितस्य च । जीवितब्रह्मचर्यस्य ययोर्नाशस्तयोरपि ॥ श्ghs_3,2.40 ॥

प्राक्प्रागुपगतैः कार्या वर्षावासिकयाचना । पश्चादुपगतैः पश्चात् संघे युगपदेव च ॥ श्ghs_3,2.41 ॥

पुनर्गृह्णाति दीक्षां यो वस्तुकर्मजुगुप्सया । भिक्षुभावं परित्यज्य तस्मै चाप्याह सर्ववित् ॥ श्ghs_3,2.42 ॥

अवर्षोषितविभ्रान्तकुदृष्टिमृतकास्[तथा] । देशान्तरगता लाभं नार्हन्ति पंचपुद्गलाः ॥ श्ghs_3,2.43 ॥

अमुष्मै देयमित्येवं लाभोत्पन्ने यतौ मृते । दातव्यो नियतं तस्मै स विकल्पितभिक्षवे ॥ श्ghs_3,2.44 ॥

देशान्तरगतस्यापि स्थापयेत् कल्पमन्दिरे । त्रये कुर्वन्ति चानर्थं तेभ्यो देयंबुधर्न हि ॥ श्ghs_3,2.45 ॥

आच्छादं चीवरं मूल्यं दास्यामीति चतुष्पदैः । आप्नोति सम्मुखीभूतान् लाभो नेतरेषु च ॥ श्ghs_3,2.46 ॥

वर्षावासिकलाभश्च वर्षोषितस्य [गच्छति] । तदेतरस्य दोषो न गृह्णतो दायकेच्छया ॥ श्ghs_3,2.47 ॥

कालिको यामिको यावज्जीविकः साप्ताहिकः । मृतक्षुद्रपरिष्कारनैत्यकाकालचीवरं ॥ श्ghs_3,2.48 ॥

कुटीप्रतिष्ठाजात्यादिसम्बोध्यादिमहोद्भवः । प्राप्नोति दशधा लाभः सम्मुखीभूतपुद्गलान् ॥ श्ghs_3,2.49 ॥

अनाधेयं [गुरुद्रव्यं] सांघिकं शयनासनं । विक्रेतव्यं न भोक्तव्यं कृत्वा पौद्गलिकं न च ॥ श्ghs_3,2.50 ॥

चातुर्दिशाय बुद्धाय सम्मुखीभूतसांघिके यतिर्द्रव्यान्तरे दत्ते तत्र तत्रोपनामयेत् ॥ श्ghs_3,2.51 ॥

तूष्णीं दत्वा गते देयं बुद्धे मुक्ताफलादिकं । चातुर्दिक्सम्मुखीभूते शयनासनमंशुकं ॥ श्ghs_3,2.52 ॥

पृथु द्रव्यं परोपात्तं तत्संज्ञी स्तेयचेतना । स्थानच्युतिश्च पंचांगैर्युक्तश्चेदयतिर्भवेत् ॥ श्ghs_3,2.53 ॥

दत्तस्वकापरोपात्तसंज्ञी चान्यो ऽपि संवरी । न तावत्कालिकं स्वांशाद् गृह्णन् जहाति संवरं ॥ श्ghs_3,2.54 ॥

आदायादत्तमुत्प्लुत्य खं गत्वाशाचतुष्टयं । तत्रैव पुनरासीनो भवति क्षतसंवरः ॥ श्ghs_3,2.55 ॥

अवक्रीतादिरज्ञानात् परद्रव्यं हरन् खलु । संवरक्षोभलाभी स यतिर्नोन्मत्तादिकः ॥ श्ghs_3,2.56 ॥

3 मैथुनविरतिशिक्षापदं

संवरत्यागः

नृस्त्रीपण्डकविण्मूत्रवक्त्ररन्ध्रेंऽगजात[कं] । क्षिप्त्वा निगमयेत् स्वादं स [यतिः] क्षतसंवरः ॥ श्ghs_3,3.1 ॥

मानुषाऽमानुषास्ते तु तिर्यञ्चश्च नरादयः । मृताः सुप्ताश्च जाग्रन्तो ज्ञेया [हि] मैथुनाश्रयाः ॥ श्ghs_3,3.2 ॥

हस्तिनीमादितः [कृत्वा] यावत् कुक्कुटजाति[कां] । क्षुद्रिकां महतीं गच्छन्[स यतिश्] च्यवते व्रतात् ॥ श्ghs_3,3.3 ॥

दुष्कृतानि

रक्तः सन् न स्त्रियं पश्येत् शब्दमाकर्णयेन्न च । निर्वस्त्रः सन् न चोपेयादंगजात न निर्भुजेत् ॥ श्ghs_3,3.4 ॥

भित्तिद्वये कृतां शुष्कां क्लिन्नां संयोज्य [कोटरीं] । [विप्रतिपत्तितो] नाश्यः संग्रहे सति नान्यदा ॥ श्ghs_3,3.5 ॥

अध ऊर्ध्वं त्रिखण्डाया विनीलाध्मातिकां च न । न चास्थिसंकलां यायात् नाभ्यक्तां रुधिरादिभिः ॥ श्ghs_3,3.6 ॥

सितास्थिसंकलां शैलदारुपुस्तमयीं[यतिः] । न च गच्छेत् स्त्रियं यो ऽत्र विरतो मैथुनात्सदा ॥ श्ghs_3,3.7 ॥

ध्यानमिद्धगतं मत्तमभिभूतं च निद्रया । विक्षिप्तं वेदनातुन्नं गृहीत्वाभिनिषीदति ॥ श्ghs_3,3.8 ॥

आदिमध्यावसानेषु स्वादयेत् ध्यानव्युत्थितः । विहाराद् घट्टनीयः सो ऽभावे तु स्वादनस्य न ॥ श्ghs_3,3.9 ॥

नानाव्यंजन[को]पेतरसशाल्युपभोगवत् । आस्वादना च तैलाच्छशौण्डासवपानवत् ॥ श्ghs_3,3.10 ॥

अनास्वादो युवग्रीवामृतकुक्कुरबन्धवत् । विज्ञेयः सुकुमारस्य प्रदीप्तलोहस्पर्शवत् ॥ श्ghs_3,3.11 ॥

अवक्रीतादि[रज्ञानात्] । [आपत्तिभाग् यतिर्नैवोन्मत्तविक्षिप्तचेतसः] ॥ श्ghs_3,3.12 ॥ रागा[मनुष्यसंयोगात्] प्रगुणीभूतांगजात[कं] । न स्पृशेत् शुक्रमोक्षार्थं स पृथिव्यादिधातुभिः ॥ श्ghs_3,3.13 ॥

तिर्यक्[प्रमत्त]संयोगात् शुक्रमुक्तिर्भवेद् यदि । [स्व]मानसं यतिगर्हेत् कृतं मे नु विरूपकं ॥ श्ghs_3,3.14 ॥

मज्जजक्षरणं यस्य यतेः स्वप्नेषु जायते । स्वप्नशुक्रविनिर्मुक्तौ तद्दोषो न मनागपि ॥ श्ghs_3,3.15 ॥

रागाविष्टेन चित्तेन नारीं न श्रीघनः स्पृशेत् । [अन्यं स्पृशेत्तथारूपं नापि च] पुंनपुंसकं ॥ श्ghs_3,3.16 ॥

स्तनकक्षौष्ठनाभ्यूरुपार्श्व कुक्षिमलभ्रमान् । संरक्तः [सन्] यतिः स्त्रीणां न निन्देत् न च संस्तुयात् ॥ श्ghs_3,3.17 ॥

यद्यद् वदेत् स्त्रियं[तावत्] कर्तुकामो यथा यथा । तत्तत् तथा तथा ब्रूयात् श्रीघनो नान्तिके स्त्रियाः ॥ श्ghs_3,3.18 ॥

अग्रा भवति सा योषिद् या मां परिचरेद् रहः । लाभिनी चायुरादीनां व्याधिहीना यशस्विनी ॥ श्ghs_3,3.19 ॥

इत्यादि न वचो ब्रूयाद् रागाग्निप्लुष्टमानसः । पुरस्ताच्छ्रोघनः स्त्रीणां पुनपुंसकयोस्तथा ॥ श्ghs_3,3.20 ॥

विवाहावाहयोर्दौत्यं न कुर्यात् श्रामणेरकः । [न च कुर्यात् तथारूपनिमित्तमपि दौत्यकं] ॥ श्ghs_3,3.21 ॥

दापयेयमिमां श्राद्धां तथास्मै दारिकामिति । अर्थसंस्यन्दनासूत्रं घटते न [स] भाषितुं ॥ श्ghs_3,3.22 ॥

बीजार्थं न व्रती दद्यात् [स्वयमेव] गवादिकं । एतानेव परेभ्यो ऽपि कदाचिन्न [हि] प्रार्थयेत् ॥ श्ghs_3,3.23 ॥

तुल्यमेतासु त्वं तिष्ठ मा स्त्रिया चैकया वस । इत्येवं हि बहुस्त्रीकं पुरुषं न यतिर्वदेत् ॥ श्ghs_3,3.24 ॥

4 मृषावादविरतिशिक्षापदं

प्रत्येकबुद्धसंबुद्धतच्छिष्यज्ञानदर्शनं । ममास्तीति ब्रुवन् मिथ्या नाश्यो ऽन्यत्राभिमानतः ॥ श्ghs_3,4.1 ॥

ज्ञानं सत्याभिसंबोधिरभिज्ञाः पंच दर्शनं । धर्मान्वयादिकज्ञानांगीकरणे क्षमो न सः ॥ श्ghs_3,4.2 ॥

आर्यम्लेच्छवचोलेखलिप्या [च] हस्तमुद्रया । ज्ञानादि प्रतिजानीते बोद्धव्यमपि तन्मृषा ॥ श्ghs_3,4.3 ॥

वृक्षमूले ऽहमेकाकी विहरामि रमे [गृहे] । समाहितं च मे चित्तं न च वाच्यमतीन्द्रियं ॥ श्ghs_3,4.4 ॥

बुद्धादीनां वदेद् वर्णमात्मनो न कथंचन । परकीयं गुणं पृष्टो ब्रूयात्तत्संमुखं न तु ॥ श्ghs_3,4.5 ॥

दृष्टं श्रुतं मतं यद्यद् विज्ञातं चैव तद् वदेत् । [श्रीघनो] वैपरीत्येन गदन्मिथ्याभिधायकः ॥ श्ghs_3,4.6 ॥

वस्तु चालीकसंज्ञी च चित्तं विनिहितं [तथा] । मृषासंज्ञी वदेद्वाचं पंचांगो ऽनृतवादिकः ॥ श्ghs_3,4.7 ॥

चतुस्त्रिद्वयेक[कै] रंगैर्युक्तो यो ऽत्र मृषां वदेत । अन्यैः स यतिभिर्ज्ञेयो मृषावादीति [श्रीघनः] ॥ श्ghs_3,4.8 ॥

अभूतेनानिदानेन यतिः [प्राणिवधादिना] । ध्वंसनच्यावनाकूतः संमुखं न च चोदयेत् ॥ श्ghs_3,4.9 ॥

क्षुद्रापत्तिनिमित्तेन लेशमात्रेण तेन वा । श्रामणेरो[हि] प्रत्यक्षं [श्रीघनान्] न क्षिपेत् परान् ॥ श्ghs_3,4.10 ॥

जातिलिंगक्रियावादैर् हीनमध्योत्तमैर्व्रती । जिह्मनिष्प्रतिभानार्थं न प्राणान् जातु चोदयेत् ॥ श्ghs_3,4.11 ॥

उपक्लेशगदाक्रोशापत्त्याद्यैर्हि यतिं व्रती । आशयेन पुरोक्तेन ब्रूयान्नैव कदाचन ॥ श्ghs_3,4.12 ॥

भेदं यास्यति सो ऽन्येन संधास्यति मया सह । यतिर जात्यादिवादेन पैशुन्यं न समाचरेत् ॥ श्ghs_3,4.13 ॥

5 सुरामैरेयमद्यपानविरतिशिक्षापदं

मद्यं सुरा च मैरेयं प्रमादस्यास्पदं यतः । न परस्मै[हि] तद्देयं न च पेयं श्वमूत्रवत ॥ श्ghs_3,5.1 ॥

वल्कलैः सगुडैः काचिदपरा केवलेन च । पिष्टकिण्वजलैरेभिरपि संचीयते सुरा ॥ श्ghs_3,5.2 ॥

मैरेयं गुडधात्र्यम्बुधातकीसंस्कृतं हि यत् । कुशाग्रेणापि तत् पातुं यतीनां न प्रकल्पते ॥ श्ghs_3,5.3 ॥

कोद्रवान्नं न भुञ्जीत तत्पलाले च न स्वपेत् ॥ पीतं सत मदयेद् यच्च पातव्यं तदपीह न ॥ श्ghs_3,5.4 ॥ 6 उच्चशयनमहाशयनविरतिशिक्षापदं

शयने यतिरासीत जिनाष्टांगुलपादके । [विना] शल्येन[मंचे वा] हेमरूप्यकृते न तु ॥ श्ghs_3,6.1 ॥

सांघिके शयने दद्यात् तत् प्रत्यास्तरणं यतिः । वस्त्रकम्बलयोरिष्टं यत् त्रिद्वयेकपुटं क्रमात् ॥ श्ghs_3,6.2 ॥

न्यस्य गर्त्तेषु तत्पादानतिरेकप्रमाणकान् । प्रक्षिप्य प्रतिपादेषु टंकित्वा कीलकेषु वा ॥ श्ghs_3,6.3 ॥

एवं वेक्षुयवादीनां रक्षार्थं मंचके स्वपेत् । यतिर्न लंबयेत्पादावध्वगो दीर्घपादके ॥ श्ghs_3,6.4 ॥

अल्पं चेद् द्वादशेभ्यो हि देयमेकं विहारकं । निर्मुष्टहस्तं स्वल्पत्वे बहुत्वे तु विपर्ययात् । श्ghs_3,6.5 ॥

स्तोकं चेद् नवकः पीठे वृद्धो मंचे[तदा] स्वपेत् । स्वप्तव्यं वृक्षमूले [ऽपि] नवेनाभ्यवकाशके ॥ श्ghs_3,6.6 ॥

अन्तर्वर्षासु नोपस्थाप्यो ऽन्यः सब्रह्मचारिकः । यतिना [स्व] विहारे[तु] यथावृद्धिकया यतिः ॥ श्ghs_3,6.7 ॥

संस्कारपरिभोगार्थं परिपालनार्थमेव च । उद्दिश्यते [यतिभ्यो वै] सांघिकं शयनासनं ॥ श्ghs_3,6.8 ॥

हीनमध्योत्तमं [स्थाप्यं भिक्षुभ्यो] लयनत्रयं । वृद्धाद्यागन्तुकेभ्यस्तदुद्दिशेद्दहरक्रमात् ॥ श्ghs_3,6.9 ॥

शयनासनमत्युच्चं प्रतिषिद्धं यतेर्हि तत् । मदौद्धत्यकरं यस्माद् लोकावध्यानकारणं ॥ श्ghs_3,6.10 ॥

7 नृत्यगीतवादित्रविरतिशिक्षापदं

बाहुविक्षेपकं नृत्यं गीतमुच्चैः स्वरेण च । वीणावंशमृदंगादिवादित्रं न च वादयेत् ॥ श्ghs_3,7.1 ॥

8 गन्धमाल्यविलेपनविरतिशिक्षापदं

चन्दनादिक[गन्धं हि धारयेद्] व्याधितो यतिः । दत्त्वा [च] मुनये पूर्वं भिषगादेर्वचनेन [सः] ॥ श्ghs_3,8.1 ॥

न तिष्ठेत् प्रकटे देशे क्षालयित्वा बहिर्व्रजेत् । अनेनैव विधानेन धारयेत् कुसुमस्रजं ॥ श्ghs_3,8.2 ॥

नेत्रदुःखशिरःशूलपूतनाग्रहरुग्वतः । मालया वेष्टयेत् शीर्षं मेखलां न च लंबयेत् ॥ श्ghs_3,8.3 ॥

हरितालादिचूर्णेन तैलेन वा सुगन्धिना । न वदनादिकं गात्रं वर्णार्थं मर्षयेद् यतिः ॥ श्ghs_3,8.4 ॥

यतेरप्रतिरूपत्वाद् गन्धमाल्य[विलेपनं] । रागौद्धत्यकरं यस्मात् तस्मात्तद् गर्हितं जिनैः ॥ श्ghs_3,8.5 ॥

न दर्पणे निरीक्षेत मुखं वा तैलभाजने । मुक्त्वान्येनेक्षणीयं[हि] शिरोव्यथागदातुरं ॥ श्ghs_3,8.6 ॥

विभूषणाय तैलेनात्मनो नाभ्यंजयेद् मुखं । स्फुटितास्यशिरोरोगादन्येनाभ्यंजनं न च ॥ श्ghs_3,8.7 ॥

न कुंकुमादिचूर्णेन मण्डयेद् वदनं यतिः । पिटकशमनार्थं तु लेप इष्टस्तिला[दिभिः] ॥ श्ghs_3,8.8 ॥

9 विकालभोजनविरतिशिक्षापदं

रात्रेरन्यत्र[भुंजाने मयि बभूवाल्परोगता] । तथैव [खलु] वः कार्यं [भोक्तव्यं दिनयेवच] ॥ श्ghs_3,9.1 ॥

विण्मूत्रगर्त[के] पातः चौराहिभिः समागमः । उदरार्थं गृहे नो ऽटन्तीत्यवध्यातवान् जनः ॥ श्ghs_3,9.2 ॥

सायं प्रातश्च पिण्डार्थमटन्ति भुंजते [तथा] । सभाचत्वरश्रृंगाटमन्दिरेषु गृहेषु च ॥ श्ghs_3,9.3 ॥

सुगतः प्राह भुंजीत काले यतिः ॥ उदितादित्यमध्याह्नकेशमात्रानतीतके ॥ श्ghs_3,9.4 ॥ सक्तुरोदनकुल्माषं मत्स्य- मांसं च कालिकं । यावज्जीविकतैलादिपिप्पलीपानवर्जितं ॥ श्ghs_3,9.5 ॥

यत्किंचिदद्यते दन्तैर्गलके वा प्रवेश्यते । कुक्षिविष्टभ्मकं काले तत्तदद्याद्यथोदिते ॥ श्ghs_3,9.6 ॥

सक्त्वाद्यामिषनिर्मुक्तं नीरजं कर्दमादिकं । वर्षोपलकमश्नीयात् पिपासार्त्तो यतिर्हिमं ॥ श्ghs_3,9.7 ॥

कल्प्यवारिग्रहे तावत् प्रक्षाल्यौ न [सशोणितौ] । हस्तौ द्वौ चांगुलीक्षाले न ग्राह्यं कल्पिकोदकं ॥ श्ghs_3,9.8 ॥

मायाशाठय[युतः] कुर्यात् न च प्रक्षालनं तयोः । सशब्दौ [यदि] तौ शुद्धौ वेद्यौ स्निग्धत्वचो यतेः ॥ श्ghs_3,9.9 ॥

न दास्यथ[मह्यं] भोक्तुं क्षुत्तृष्णापीडितो [म्रिये] । इत्येवं [स] विरुक्तः स्यात् क्षेप्तव्यो मण्डकुण्ड[के] ॥ श्ghs_3,9.10 ॥

अष्टासु धौतधान्यं यत् पात्रे दिशेदनामिषे । स्फुटं तु यदि पातुं तन्नैव ग्लानाय कल्पते ॥ श्ghs_3,9.11 ॥

लोभोत्यापितवाक्कायकर्मणा समुपार्जितं । विहारचीवराहारं वर्जयेद् विषभक्तवत् ॥ श्ghs_3,9.12 ॥

मद्यशस्त्रविषप्राणिलाक्षविक्रयणं व्रती । न कारयेत् न कुर्यान्न जीविकां तेन कल्पयेत् ॥ श्ghs_3,9.13 ॥

सत्कारार्थं [च लाभार्थ] कुहना ह्यक्षसंवरः । वस्त्रादिकस्य प्राप्तयर्थं लपना चाटुवादिता ॥ श्ghs_3,9.14 ॥

नैष्पेषिकत्वमन्नादि-लाभाय परकुत्सनं । अन्यदीयस्य पात्रादेर्नैमित्तिकं [तु] वर्णनं ॥ श्ghs_3,9.15 ॥

लाभेन लिप्सा लाभानां वृद्धिषर्येषणं च [यत्] । यतिर्विवर्जयेदेतान् मिथ्याजीवान् पुरीषवत् ॥ श्ghs_3,9.16 ॥

क्रीडापरोपघातं च कायवागुच्छितं [सदा] । व्रती विवर्जयेन्नित्यं विट्प्रदिग्धमिवोरगं ॥ श्ghs_3,9.17 ॥

विपणितरगुल्मादौ द्यूतबन्धगृहे तथा । अगोचरो यदाख्यातस्तिष्ठेत्तत्र न चेल्लकः ॥ श्ghs_3,9.18 ॥

10 जातरूपरजतप्रतिग्रहणविरतिशिक्षापदं

कायेन हस्तपादाभ्यां वस्त्रछत्रादिभिर्व्रती । रजतं जातरूपं च न स्पृशेत् ज्वलिताग्निवत् ॥ श्ghs_3,10.1 ॥

इति संघसेनेन संविहितोद्धारे श्रीघनाचारसंग्रहे श्रामणेरभावोपायो नाम तृतीयो ऽध्याय ॥

चतुर्थो ऽध्यायः अन्ये चाचाराः

चम्पूकलहदन्तादकाष्ठो वृद्धान्तिको यतिः । स्नानपानाशनस्तोत्रव्यग्रो नग्नैकवस्त्र[कः] ॥ श्ghs_4.1 ॥

मृत्कर्मव्यापृतस् तूर्णं गच्छन् [च] द्वित्रिभूमिकं । आशु व्रजन् पचन् पात्रं व्यग्रश् चीवरकर्मणा ॥ श्ghs_4.2 ॥

चूर्णचैलक्रियासक्तो ऽक्ताक्षो[च] धूम्रमापिबन् । लिखन् यो पुस्तकं वापि यो वाचयति सो ऽपि न ॥ श्ghs_4.3 ॥

विट्प्रस्रावकुटीं गच्छन् तिष्ठन् तमसि वोद्दिशन् । वासयन्नथ प्रावृण्वन न वन्द्यो यतिना यतिः ॥ श्ghs_4.4 ॥

अवगुण्ठितशीर्षेण सोपानत्केन जानुनोः । मुण्डस्फोटं हि जंघायां न दद्यादविना यथा ॥ श्ghs_4.5 ॥

समवस्थानिषण्णेन वन्द्यमानेन पद्युगे । गृहीत्वा कर्कटग्राहं वाच्यमारोग्यमस्त्विति ॥ श्ghs_4.6 ॥

भिक्षुविनयसंक्षेपादाचारान्तरमुद्धृतं । श्रोतव्यो ऽन्यदुपाध्यायाद् भाव्यं सगौरवेण च ॥ श्ghs_4.7 ॥

शतद्वयेन संहत्य श्रीघनाचार संग्रहं । सुकृतं कर्म यत्तेन जनो प्राप्नोत्वसंस्कृतं ॥ श्ghs_4.8 ॥

इति संघसेनेन संविहितोद्धारे श्रीघनाचारसंग्रहे अन्ये चाचारा नाम चतुर्थो ऽध्यायः ॥

इति श्रीघनाचारसंग्रहः ॥