विनयसूत्र 1, प्रव्रज्यावस्तु

(182) न नग्नं स्नायात् इति / त्रिमण्डलाच्छादितत्वे परिपूर्णं अनग्नत्वम् / यावत् त्रिमण्डलाच्छादिते रोमाङ्गजातयोः छादित्वम्, तावत् छादितत्वेन सर्वस्य (अपरस्य) अपरिहर्तव्यता इति एतद् अत्र सामर्थ्यात् गन्तव्यम् // (183) न भिक्षुणी पुरुषतीर्थे स्नायात्, न स्त्रीतीर्थे चूर्णेन इति // पुरुषतीर्थे भिक्षण्याः स्नानस्य एव प्रतिषेधः / स्त्रीतीर्थे तु मुद्गचूर्णादिना, केवलस्य (प्रादेशिक स्नानस्य) अप्रतिवेधः / ऽद्वादशवर्गिण्यः स्त्रीतीर्थे स्नान्ति, गृहपति-पत्नीनां स्नान्तीनां औद्धत्यं कुर्वन्ति, माषचूर्णादि क्षिपन्ति / भगवानाह - न भिक्षुण्या स्त्रीतीर्थे चूर्णेन स्नातव्यम्ऽ इत्यत्र ग्रन्थः // (184) कल्प्यते (विन्सू 30) मुद्गादेः गन्धपरिभावितम् चूर्णमिति // सर्वाधिकारिता ऽत्र // (185-186) प्रतिग्रहणमस्य // भैषज्यपरिभावितस्य च ग्लानेन // इति, ऽकल्पयतेऽ इत्यनुषङ्गः // (187) न भिक्षुणी योषिति चूर्णं क्षिपेत् // स्नानकाले अपि अन्यदा ऽपीति-विशेषापरिग्रहात् प्रतिपत्तिः नग्न (त्व)-परिहारप्रसंगेन उच्यते // (188) नो ऽग्रथिताधस्त्यपूर्वपश्चिमनिवसितान्तो निश्रयणीमधिरोहेत् // निवसितस्य वाससः पूर्वपश्चिमाधस्त्यः अधस्ताद्भवान्तः अग्रथितो येन इत्यर्थः / कौपीनदुष्टि-परिहारम् एतद् / वृक्षाद्यधिरोहे ऽपि च कौपीनदर्शनस्य संवित्तिः / तस्मात् निदर्शनमत्र निश्रयनी-ग्रहणं प्रतिपत्तव्यम् / आपदि अधिरोहे यत्प्रतीकारार्थं यो ऽधिरोहः तस्य चेत् निवसनस्यैव ग्रथनेनोपरोधः अनुरक्ष्यत्वमस्य / न चेन्नेति, वृक्षाधिरोहानुज्ञानात् गन्तव्यम् // (189) न अन्यदा एवं स्यात् //

निश्रयण्यधिरोहणाद् अन्यस्मिन्काले न ग्रथिताधस्त्यपूर्वपश्चिम निवसितान्तेन [सामीचीस्थितेन] भवितव्यमित्यर्थः / अन्तर्मुखस्य कौपीनपक्षत्वं इति तन्नाग्न्यस्य अत्र प्रदेशे परिहरणमुच्यते / (190) न अप्रतिच्छन्न-वक्त्राय अवृतिं भजेत // अप्रतिच्छन्नस्य वस्त्रादिना या अवृतिः अप्रतिच्छन्नवक्त्राय अवृतिस्तां न भजेत् / ऽविजृंभमाणेन भिक्षुणा हस्तेन मुखं प्रतिछादयितव्यम्ऽ इत्यत्र ग्रन्थः / निदर्शनमत्र हस्तो व्यवतिष्ठते // विजृंभणं च कामकारो यद्विधारणं प्रतीतमधिकृत्य एतदेवमुक्तम् / असति आशक्तौ यदपावरणं न तद्भजने दोषः // (191-192) धारयेत् स्नात्रशाटाकम् // आसक्तिः द्विपुटे प्राणकानाम् / सक्तिरिति वक्तव्यं ग्रन्थच्छायायां संपत्त्यर्थं आ-इति उपादानम् / कारणादेशमेतद् / यस्मात् सक्तिः द्विपुटे वाससि प्राणकानां, तस्मान्न सप्राणके ऽम्भसि तद्विधेन वाससा स्नातव्यमित्यर्थः // (193) त्रैचीवरिको ऽपि इति // धारयेत् स्नात्रशाटकमित्युनुबन्धः / ग्रन्थो ऽत्र - "भगवानाह - त्रैचीवरिकेण भिक्षुणा स्नात्रशातको धारयितव्यः" इति // केचित् ऽअनधिष्ठाय धारयितव्यःऽ इत्यधी यते, तद्युक्तम् / स्नात्रशाटकं समेत्य अनुत्पादिते संकल्पे नैःसर्गिकस्य उत्थानात् नियतं एष संकल्पो ऽत्र उत्पादयितव्यः / अस्य चोत्पादने जातं भवति अत्र मानसस्य अधिष्ठानस्य कर्तव्यत्त्वम् / ततश्च अन्यस्याधिष्ठानस्य करनं युक्तम्, सुकरत्वात् वाचिकस्य अस्मादेव अनुज्ञानात् न अनेनास्य समादानम्रंशो भवतीति वेदितव्यम् // (194) पत्राणि अभवे दत्त्वा पुरतः पृष्ठतश्च प्रतिगुप्ते प्रदेशे स्नानमिति //

सर्वे न त्रैचीवरिका एव / [अत्र ग्रन्थः] - अपरेषां स्नात्रशाटकस्य प्राप्तिर्नास्ति, भगवानाह - तैः पत्राणि पुरतः पृष्ठतश्च दत्वा प्रतिगुप्ते प्रदेशे स्नातव्यमिति अविशेषेण एतदभिहितम् // (195) मोचनेन सक्तस्य प्राणिनः अपगतिः // एकपुटात् अत्यासक्तिः द्विपुटे प्राणकानामिति अतः प्रतिपत्तिः / नास्य शाटके द्विपुटत्वस्य अभावः / तस्मात् नानेन सप्राणके ऽम्भसि स्नातव्यमित्यत्र स्थितं वेदितव्यम् // (196) उदकभ्रमे (विन्सू 31) विहारे एतदिति // विहारे चेदिति एतद् स्नानं क्रियते उदकभ्रम एव कर्तव्यं नान्यत्र // (197) च्छोरणं च द्रवस्य // इति पादप्रक्षालनादिकस्य द्रवस्य उदकभ्रम एव च्छोरणं नान्यत्र // (198-199) करणं स्नात्रशालिकायाः // [अस्यां] इष्टकास्तारस्य आदानम् // [अस्यां] स्नात्रशालिकायाः // (200) उदकभ्रमस्य मोक्षः / स्यन्दनिकायाः शोचनम् // भगवानाह - उदकभ्रमो प्रोक्तव्यः // स्यन्दनिका भवति, भगवानाह, कालानुकालं शोचयितव्या / अपि तु उदकभ्रमे एव स्नातव्यमिति, तत्संग्रहार्थमाह // (201) भ्रमे स्नातौ अनुत्थानम् // स्यन्दनिकाया इत्यनुबन्धः / स्नातिः स्नानम् / स्यंदनिका इति प्रतिविधेः आख्यानमेतद् / भ्रमे स्नाने सति अनुत्थानं स्यन्दनिकायाः / न तु भ्रमे एव स्नातव्यमिति नियमभूतं, स्नानार्थत्वात् शालिकायाः // (202) नेट्टनोद्घर्षेण कायं शोधयेत् पादाभ्यामन्यम् // न इट्टनेन भिक्षुणा कायो घर्षितव्यः इति ग्रन्थः / अन्यमिति पादव्यतिरिक्तम् / तयोः तु अप्रतिषेधः //

(203) निदर्शनमेतद् तीक्ष्णशौटीरयोः / ईट्टनम् कीदृशस्य द्रव्यस्येत्याह - तीक्ष्णशस्त्रकादि, शौतीरं षौनकादि चित्तविकारसंपादनात् / आज्ञप्तं भगवता - न इट्टनेन कायो घृषितव्य इति / भिक्षवः शुक्त्या घृषन्ति, भगवानाह - मुण्डशुक्तिः करनीया इत्यत्र ग्रन्थः / अत्र हि तीक्ष्णत्वात् शुक्तेः प्रतिषेधः / तस्मात् निदर्शनं इट्टनम् / अन्यस्यापि तीक्ष्णस्य शौटीरस्य च द्रव्यस्य तेना पि कायो नो घृषितव्यः // (204) अग्निना शुक्तेः शोधनम् // प्रतापनमात्रकं च अग्निना अस्याः शोधनम् / अन्यथा शुक्तेर्नाशात् // (205) न किञ्चित्केनचित् आमुष्टिचैलवर्त्ते(ः) भिक्षुणी उद्धृषेत् // न किंचिदिति कायम्, मृदुष्त्रीशरीरम्, मृदुश्लक्ष्णादपि तस्मिन् विकारस्य संपत्तिः / सुनिकृष्टेनापि एतत्करणे स्त्रियः सौटीरपितत्वमिति भिक्षुणीषु सर्वप्रतिषेधः भवति / किञ्चिन्मुष्टि[तः] सुकुमारान्तरं वस्त्रमिति, मुष्टिमात्रत्वेन उक्त्वा चैलवर्त्तेः वचनम् // (206) न अनपगतसंभावकोदकः चीवराणि प्रावृण्वीत // प्राव्रियमाणचीवरविनाशपरिहारार्थमेतद् / तस्मादेषां उदकं अनपगतं यस्य इति गतिः / यः आधानं न इच्छेत्प्रतीक्षितुं, तं प्रति उत्तरौ विधी // (207-208) धारयेत्कायप्रोञ्छनम् // अभावे मुहूर्त्तं उत्कुटुकेन स्थित्वा स्नात्रशाटकेन प्रोञ्छनमिति //

यावता वा अनेन संपन्नेन स्नात्रशाटकप्रोञ्छनार्थसंपत्तिः तावता ऽस्य यावत्या कालमात्रया संपत्तिः तदुपलक्षणमत्र मुहूर्तः / स्तोकस्य वा यस्य तस्य मुहूर्तमिति अभिधानमेतद् / उत्कुटुकेन स्थित्वा इति एवं आशु-अपगमस्य अम्भसः कायात् संपत्तिः गुप्तरूपं चैतदवस्थानम् / अतो ऽस्य [नाग्न्यस्य] न युक्तं भजनमित्यत्र संश्रयणम् // (209-210) प्रतिषेवेत जेन्ताकम् // करण्डस्य करणं उच्छर्करे साधु // जेन्ताकार्थं आवासः करण्डकः / उद्गतशर्करम्, उच्छर्करे प्रदेशे करण्डः (विन्सू 32) कर्तव्यः // इत्यत्र ग्रन्थः - ऽसंपद्यते अन्यप्रदेशे गतादपि अतो अपरिपूर्णार्थः / उच्छर्करे तु परिपूर्णार्थसंपादकत्वात् साधुत्वंऽ इत्यर्थः / ए [वम]त्रापि ऽसाधुऽ शब्दप्रयोगे वेदितव्यम् / तत्र करण्डे यत्कर्तव्यं तद्दर्शनार्थमाह - (211) वहिः संवृत्तस्य अन्तर्विशालस्य समुद्राकृतेः वातायनस्य मोक्षो मध्ये // करण्डगतभित्तिमध्ये ना ऽधो ना ऽप्यूर्ध्वमित्यर्थः // (212) जालवातायनक-वाटिका-चक्रिका-घटिका-सूचीनां अत्र विनिवेशनम् // अत्र इति वातायने // (213) अज[पदकद]ण्डोपस्थापनं च // अत्र इत्यस्य संबंधोपनयनार्थः ऽचऽ-शब्दः // तेन अजपदकेन दण्डेन वातायने सूची प्रवेश्यते निष्कास्यते // (214) द्वारे कवाट-अर्गुड-कटकायां घट्टसमायोजनम् // द्वार इति करण्डद्वारे // (215) तप्तजलस्थापनार्थं अभ्यन्तरपार्श्वकपोतमालाकरणम् // पिण्डिका ऽत्र कपोटमाला यस्यां [जलघटा]ः स्थाप्यन्ते // (216-217) अग्निकरणस्थाने भूमौ इष्टका-स्तार-दानम् // अग्नेः अनिर्वाणाय संवर्त्तनम् // (इति) वर्तुलीकरणम् // (218) तदर्थ आयसस्फिजधरणम् //

तदर्थमिति अग्निसंवर्त्तनार्थम् // (219) ज्वलत्यग्नौ अक्लमाय प्रवेशपरिहरणम् // जेन्ताकशालायाम् // (220) तमिकानुत्पत्तये सक्तूनां कटुतैलम्रक्षितानां अगनौ प्रक्षेपः // अग्निमदः तमिका // (221) दौर्ग-न्ध्यविनिवृत्तये धूपदानम् // यद् तत्सक्तुभिर्दौर्गन्ध्यं कृतम् // (222-223) चिक्कसपिण्डिकया क्षिप्रतैलधरणे प्रतिविधानम् // आमलकपिण्डिकया च / कक्षपिण्डिको ऽत्र आसनम् // अत्र जेन्ताके कक्षपिण्डकासनम् / नास्य स्नेहेन आसनार्थम्, इत्यस्य अनुज्ञानम् // (224) तृणैर्भूमेरास्तरनं आद्रैः, औत्पत्तिकेन आर्द्रेण तेमनेन वा // तत्र औत्पत्तिकं उत्पत्त्या एव यदार्द्रत्वम्, [तदभावे]तेमनेन यदार्द्रत्वं तत्संश्रयणीयम्, अदाहो ऽत्र अर्थः // (225-226-227-228) कण्डूयनार्थं आयसदर्विकाकरणम् // चिद्रेण उपनिबध्य सूत्रकेण अस्याः स्थापनं उपधिवारिकेण गुप्ते प्रदेशे // निर्मादिततासंपत्यर्थं अस्यां अग्निकल्पकरणम् // अस्नानं तत्र // तत्र इति जन्ताके // (229) शालायाः तदर्थ करणम् // तदर्थमिति स्नानार्थम् // (230) अनाशाय स्नपयनचीवराणां इष्टकाबद्धगर्त करणम् // [स्नपयनची]वराणां अनाशार्थं गर्ते अवतीर्णेन स्नानं उत्तमस्थेन उदकदानम् / इत्यतः आपन्नं वेदितव्यम् // (231) उदकभ्रमस्य अस्य मोक्षः // अस्य इति गर्तस्य // (232) शिष्टानां अत्युष्णतायां जलस्य आरोचनमिति / उष्णं उदकं इत्यवेत्य परिशिष्टानां प्रव्रजितानां आरोचयेत् इत्यर्थः // (233) शीतेनास्य भेदः इति // उष्णस्य अम्भसः // (234) सेकादौ अपि // सेकाद्यर्थ मपि शीतेन अस्य भेदः // (235-236-237-238-239) पाषी-गोमय-दन्तकाष्ठपरिपुर्णकर्परोपस्थापनम् //

क्षामता चेत् पुरोभक्तिका(क?)-करणम् / मध्यपातेन प्रत्युपतिष्थमानं (विन्सू 33) अज्ञातं अत्रैतद्गतो निर्ज्ञानार्थं पृच्छेत // [द्वारपालस्य एतदर्थं स्थापनं // अप्रवेशार्थं च भिक्षोः] इति // मध्यपातेन इति युष्मदन्यतमो ऽहं एत्यन्तर्भावेन / एतद्गत इति जेन्ताकगतः / किमयं भिक्षुः उत आजीविकादिः इति [निर्ज्ञानार्थं] पृच्छेत् // द्वारपालस्य एतदर्थं स्थापनम् इति अज्ञातस्य मध्यपातेन प्रत्युपतिष्ठमानस्य निर्ज्ञानाय प्रश्नार्थं अप्रवेशार्थं च इति / नायमस्मदन्यतम इति प्रश्नेन अस्य ज्ञातस्य / कीदृशस्य द्वारपालस्य इत्याह भिक्षोः / निदर्शनमेतद् अनुपसंपन्नस्यापि प्रव्रजितस्यः; भिक्षुनीषु वा तत्पक्षस्येव पुद्गलस्य // (240) नाश्रद्धस्य अत्र प्रवेशं दद्यात् // अत्र इति जेन्ताके / प्रत्युपतिष्थमानस्यापि मध्यपातेन, एषो ऽत्र अपरो द्वारपालस्यार्थः // (241) सार्धविहारी-अन्तेवासिकैः अत्र परिकर्मकरणम् // अत्र इति जेन्ताके // (242) नवकेरिति अपरमिति // मतान्तरस्यैतत्प्रदर्शनम् / केषांचित् पाथान्तरम् / नवकैः परिकर्म जन्ताके कर्तव्यमिति / रूपदर्शनार्थं परिकर्मणः आह - // (243-244) दीपनकटाहक-तैल-दन्तकाष्ठ-गोमय-मृच्चूर्ण-पाणीयाद्युपस्थापन-काष्ठप्रत्यवेक्षण-उद्वर्त्तन-स्नेहेन स्नपन-संमार्जन-संकारोच्छोरणादौ // परिकर्मणः करणं तेसां परस्परेण / इति सार्धं-विहार्यन्तेवासिनां उद्वर्त्तनादेः परिकर्मणः परस्परं करणम् // (245) पीठशुक्तिकयोः चौक्षितां कृत्वा निक्षेपो यथास्थाने // इत्यादि शब्दैर (पेक्षितस्य? ) परिकर्मणः संग्रहमातृकायां "एतदादिना अग्रतः स्थित्वा "वितपेत्" इत्यन्तम् //

(246) सर्वत्र एष भाण्डे विधिः // चौक्षतां कृत्वा यथास्थाणे निक्षेप इति ऽएषःऽ // (247) सर्वमुपकरणं सुगुप्तके लायितं कुर्यात् // न भाण्डग्रहणेन कस्यचिदुपकरणस्य अग्रहणम्, अन्यत्र तु जेन्तकान्तान् / विधानार्थमेतत्सूत्रम् - / (248) अल्पशब्दो ऽत्र प्रविशेत् // जेन्ताके // (249-250) प्रासादिकः / सुसंवृत्तेयः [ईर्यापथ-प्रासादिक-]संप्रजानन् / सुसंवृतः स्वीर्यश्च कायवाचोः अविक्षेपं सुसंवृत्तेयत्वेन दर्शयति / संप्रजानन्नित्यनेन चेतसः / [ईर्यापथ]-प्रासादिकत्वस्य एतत्प्रकारद्वयेन दर्शनम् // (251) नाग्रतः स्थित्वा वितपेत् // न परं वितपंतं व्यवधाय आत्मना वितपेदित्यर्थः // (252) संगणिकावर्जनमिति // अत्रेति वर्तते, कामानुगुणं प्रतिपद्य जेन्ताके वृत्तं, ऽसंदीपिका च कामानां संगणिकाऽ इति अतो ऽस्या वर्जनं अत्र विशेषतः // (253) आर्यतूष्णीभावावलंबनमिति // अत्रेत्येव [संबध्यते] / असd-vikalpa-tadanuguणचित्तविनिवर्तनार्थं एतत्सूत्रम् / योनिसो-मनसिकार-संमुखीकरणं आर्य-तूष्णीभवो वेदितव्यः // (254) त्रिदण्डकादानं गन्तव्ये // गमनकाले // (255) नैकर्चावरः परिक[र्म कुर्यात] // जेन्ताकग्रहणमत्र कैश्चित्क्रियते कायगतख्यापितं परस्पर-ग्रहणम् / न भिक्षुभिः जेन्ताके एकचीवरैः परस्परं परिकर्म कर्तव्यमिति / सर्वत्र परिकर्मणि न कायगत एव सर्वत्र च स्थाने, (विन्सू 34) न जेन्ताके एव अस्य विधेः व्यवतिष्ठमानता, इति तन्नाश्रितम् // (256) नैतद् कायस्य अश्रद्धेन कारयेत् // ऽएतद्ऽ इति परिकर्म, यद् [बाह्यं] भारोद्वहनादिकं कर्म न प्रतिषिध्यते // (257) अनित्वरा अत्र पूर्वत्र च श्रद्धा अभिसंहिता //

ऽअनित्वराऽ इति चिरकालोत्पत्त्या या अनिष्कम्पा सा अनित्वरा / ऽअत्रऽ इति अनन्तरोके परिकर्मविधौ / ऽपूर्वत्र चऽ इति ऽनाश्रद्धस्य अत्र प्रवेशं दद्यात्ऽ इत्यत्र / ऽअभिसंहिताऽ इति अभिप्रेता // (258) न सिंहसमः शृगालसममु(प)तिष्ठेत // शीलवता दुःशीलस्य उपस्थापनं न कार्यमित्यर्थः / अपवादो ऽस्य क्रियते // (259-260) परमदुःशीलौ आचार्योपाध्यायौ उपस्तिष्ठेत // मातापितृग्लानांश्च अगारिकानपि // परमोपकारित्वादेषां इत्येतद् अभ्यनुज्ञानम् // (261) स्नानं संभारकस्नात्रेण // [ग्लानः] / अत्र निदानं पठ्यते / ग्लान-ग्रहणं प्रज्ञप्तौ न कृतम्, [न चान्यस्य] अन्यत्र अप्रतिरूपत्वम् / विशेषापरिग्रहात् सर्वाधिकरिकं उपनिबद्धम् / त त्स्वरूपोपप्रदर्शनार्थं आह - // (262) वातहरमूल-गण्ड-पत्रपुष्प-फलक्वाथस्नानं तदाख्यम् // संभारकस्नात्राख्यं इत्यर्थः // वृंहणं स्नाने ऽर्थः / इत्येषां अत्र अङ्गत्वम् / कथं स्नानमित्याह - // (263-264) अभ्यक्षा ऽरूक्षतार्थम् / उपस्नानकेन अपगत्यै तस्य // तस्य अरूक्षतार्थस्य [तैलादि-]अभ्यंगस्य अपगत्यर्थं उपस्नानकेन, अभ्यक्षा इत्यर्थः // (265) [पूर्वार्थं] उदकुम्भे पश्चिमे द्वित्रस्नेहबिन्दु-दानम् // पूर्वार्थमिति अरूक्षतार्थम् / द्वौ त्रयो वा स्नेहबिन्दवः पश्चिमे उदकुम्भे देयाः इत्यर्थः // (266) स्नायात् अयोद्रोणिकायाम् / धारयेदेनां ग्लानः इति // एनामिति अयोद्रोणिकाम् / धरणं अग्लानेन अस्याः न युज्यते, न उपयोजनं अयस्पिण्डवत्, इत्यस्य प्रतिपत्तव्यम् / [औ]द्धत्यं एवं-जातीयकस्य विनार्थेन करणम्, तच्च सर्वं दुष्कृतमिति गम्यमानत्वात् न सूत्रितम् // (267) दद्यात् उपरि अस्याः पिधानकम् //

उष्ण स्योदकस्य शीतभावपरिहारार्थम् // (268) ग्रीवायां चात्र गण्डोपधानिकाम् // दद्यात् इति वर्तते / अविलंबितमत्र स्नानम्, अदुःखनार्थम् / अतो अस्याः दानम् // (269) न यत्र क्व चन पादौ प्रक्षालयेत् // विहाराधिकृतमेतद् // (270) स्थानमस्य प्रनाडिमुखम् // ऽअस्यऽ इति पादप्रक्षालनस्य / भगवानाह ऽप्रनाडीमुखे प्रक्षालयितव्यम्ऽ इत्यत्र ग्रन्थः // (271) कारयेरन् पादधावनिकाम् / अनया विना प्रनाडीमुखादौ अर्थसिद्धेर्विधातः / इति कामकारो ऽत्र, न नियमः इति संदर्शनार्थम् आदौ क्रियापदस्य प्रयोगः / सांघिकं वस्तु अस्याः स्थानम् / न च सांघिके वस्तुनि एकस्य प्रसंगः इति बहुवचनम् / कस्मिन्प्रदेशे इत्याह - // (272) उपरिविहारस्य पूर्वदक्षिणकोणे // किमाकारमिति - (273) कर्माकृतिं खराम् / मलापहरणमत्र अर्थः // (274) उपस्थापयेत् कठिल्लम् // प्रतिग्रहस्यैतन्नाम् / किम्मयं (विन्सू 35) इत्याह - मृण्मयम्, न सुवर्ण-रूप्य-वईडूर्य-स्फटिकमयानि कठिल्लानि उपस्थापयितव्यानि, अपि तु मृण्मय[मि]त्यत्र ग्रन्थः / किं-संस्थानम् - // (275) हस्तिपदबुध्नं कर्णिकावन्तम् इति / अलुठनमत्र अर्थः / कर्णिकावन्त मिति धाव्यमानपादावस्थानार्थं एतत्करणम् / क्व संनिविष्टया कर्णिकया तद्वन्तमित्याह - // (276) मध्ये संनिविष्टया / किमाकारया इत्याह - // (277) कदम्बपुष्पाकारया खरया च // पादा ऽपिच्छलनार्थं खरत्वम् // (278) प्रक्षाल्य स्थापनं अवाङ्मुखस्य //

प्रासादिकतार्थ एतत्प्रक्षालनम् / नैर्मल्यं प्रासादिकत्वम् / न चास्य यद् तत्र शौचोदकं अवतिष्ठते / ततः न संपत्तिः, तस्मात् अन्येनाम्भसा इति मन्तव्यम् / ऽपादौ प्रक्षाल्य बहिर्विहारस्य प्रनाडीमुखे वा पादोदकं छोरयित्वा पुनः प्रक्षाल्यऽ इत्यत्र ग्रन्थः / क्व स्थापनमित्याह - // (279-282) तलकोपरि सांधिकस्य / पौद्गलिकस्य लयने कपाटसंघौ // पात्रनिर्मादनादि यत्रप्रदेशे विहारे कुर्यात्, तस्या मार्जनं उदकेन प्रलेपनं वा // कुन्तफलाकारेण मृदङ्गस्य वा / आकारेणेति वर्तते / केन प्रलेपनमित्याह - // (283) गोमयेन मृदा वा // [इत्युच्यते] // (284) न विद्यते रत्नार्थतायां प्रलिप्तेः आकारस्य [नियमः] // (285-287) न अपात्रकं प्रव्राजयेयुः उपसंपादयेयुर्वां // नोनेन अधिकेन पाण्डुना वा / त्रीणि पात्राणि, ज्येष्ठं मध्यं कनीय इति // तत्प्रमाणनिर्ज्ञानार्थ उच्यते - // (288) शेषेण ऊर्ध्वभागान्त-अनन्तरात् अंगुष्ठोदरात् पक्वतण्डुलप्रस्थस्य ऊर्ध्वं वा, तद्द्वयान्मागधकस्य उद्वाहि ससूपसव्यंजनस्य एतन्मध्यं [तज्ञाय्यम्] // ऊर्ध्वभागस्य नाधोभागस्य / अन्ततो नान्यस्मात् प्रदेशादनन्तरं, यद् अंगुष्ठोदरं, पर्वप्रदेशे या अंगुष्ठस्य पृथुता, तन्मात्रम् / ततः शेषेणाधरेण [अंशेन] प्रस्थं वा पक्कानां तण्डुलानां मागधकं, तत ऊर्ध्वं वा द्विगुणं प्रस्थं, यावत् स्वानुरूपव्यंजनसहितं यावदुद्वहति, तदेतद् अनपेतं आप्यं इत्यर्थः / तैल-घृत-मधु-उदकादीनां द्वात्रींशत्पलानि मागधकः प्रस्थः / अन्येषां अद्रवाणां षोडशेति द्रव्यमात्रव्यंजकानाम् // ततः, षोडशानां अत्र पलानां मागधकेन प्रस्थेन अभिधानं इति प्रतिपत्तव्यम् //

"यत्र द्वौ मागधकौ पक्कतण्डुलप्रस्थौ ससूपव्यंजनौ प्रक्षिप्तौ अङ्गुष्ठोदरेण तित्तिकं न स्पृशतः तद् ज्येष्ठम् / यत्रैकः तत्कनीयो, अत्रान्तरात् मध्यम् / " इत्यत्र ग्रन्थः / व्यंजनीयार्थत्वेन अत्र सूपव्यंजनयोः ग्रहणात् भागशः सूपव्यंजनयोः अत्र तेमनत्वं इति श्रितम्, तस्मात् अनेकत्वे व्यंजन-प्रभेदानां भागशो ऽत्र अभिनिश्रेयत्वम् / यावता व्यंजनेन भोजनीयं व्यंजितं भवति, तवतो व्यंजनस्य पात्रप्रमाणे संश्रेयता, न परेण इत्यर्थः / पलस्य देशभेदेन हीन-मध्य-उत्कृष्ट-सांकर्यदोषव्युदासार्थ आम्नायागतं प्रमाणमुच्यते / - "माषो ऽष्टरक्तिको ज्ञेयः / तोलो [माषाष्ट]कः स्मृतः // तोलं (विन्सू 36) सुवर्णमित्याहुः / पलं त्वष्टसुवर्णकम्" // (289) न भिक्षुणी ऊर्ध्वं भिक्षुकनीयसः / धारयेत् // यद् भिक्षूणां कनीयः तदस्याः जेष्ठम् / कनीयो ऽस्याः यावत्पात्र मात्रकपिण्डपातसंपादनं इत्यर्थात् प्रतिपत्तिः // (290) त्रपुमण्डलकस्य अनया ऽत्र निषादे दानम् / अनया इति भिक्षुण्या / अत्र इति पात्रे / येन प्रदेशेन अस्य निषादो भूमौ तिष्ठापनं सस्तु निषादः, तत्र इत्यर्थः / किमाकारस्य इत्याह - // (291) बोधिवटपत्रकस्य पाणितलकस्य वा (292) परिमाणश्च // न केवलं आकारतः परिमाणतो ऽपि एतावदेव एतद्देयम् / न अधिकम् अतिक्रमादर्थस्य / मोनसंपत्तेः इत्यर्थः / भूस्पर्शे कोटक-अलगनं अत्र एतद् दाने ऽर्थः // (293) भवति सतत्त्वं याचितेन // स-तत्त्वं याचितसपात्रत्वम् / न याचितेनानेन नापात्रकं प्रव्राजयेयुः उपसंपादयेयुर्वा // "न वर्षासु अपात्राकः स्यात्" - इत्येवमादिकं अतिक्रान्तं भवति इत्यस्यैतत्करणम् //

(294) तद्वत्पञ्चकम् // त्रिचीवरं, निषदनं, परिश्रावणं च यथापात्रेण भवति स-तत्त्वं एवमनेनापि इत्यर्थः // "तस्मात् अनुजानामि याचितकैरपि षड्भिः परिष्कारैः प्रव्राजयितव्यम्" इत्यत्र ग्रन्थः / परिस्रावण-निषदनाभ्यां अपि विना न प्रव्रजयितव्यं इति [त्रितयम्] / अतः आपन्नं वेदितव्यम् // (295-296-297) न वर्षासु अपात्रकः स्यात् // न जनपदचारिकं चरेत् // चरेत् सभयतायां कुपात्रकेण / "उपनन्देन अपात्रकः प्रव्राजितः, स भिक्षुभिः सार्धं जनपदचारिकं चरन् कर्वटकं अनुप्राप्तः / तत्र गृहपतिना भिक्षवो भक्तेन उपनिमन्त्रिताः / यावत् तस्य नवप्रव्राज्यस्य पात्रं नाष्ति, स गृहपतिः अवध्यायति भगवानाह - ऽन भिक्षुणा पात्रेण विना जनपदचारिका चरितव्या / अदत्त-आदायिकैः मुस्यन्ते, भगवानाह - ऽकुपात्रं नेतव्यं, पात्रं स्थापयितव्यम्, वर्षासु पात्रं उपस्थापयितव्यम्ऽ इत्यत्र ग्रन्थः // (298-299-300) न प्रव्राजयेत् अभावे // न उत्थितः पात्रं कर्षयेत्, प्रक्षिपेत्, शोषयेद्वा // मात्रया परिभुंजीत / तद्-भोगप्रदर्शनार्थमाह - // (301) न अन्येनात्र निःसर्गं अक्षिपेत् / अन्येन इति भाजनान्तरेण / निःसर्गमिति छोरणधर्मकम् // (302) न अनेन संकारं छोरयेत् // नावचं छोरयेत् इति वर्तते // (303-308) न हस्तमुखोदकं दद्यात् // न प्रमदनधर्मणा श्रामणेरेण निर्मादयेत // न सवालुकेन गो-शकृता // न अत्यार्द्रं प्रतिशामयेत / नातिशुष्कं अध्युपेक्षेत / न शिलायां स्थापयेत् // तावत्कालिकमेतद् स्थापनम् // (309) न अशुचौ प्रदेशे // (310) न यत्र क्व चन // प्रदेश इति वर्तते स्थापनं च // (311) नास्मिन् निक्षिपेत् //

यत्र क्व चन अतिनामनार्थं एष निषेधः, न तत्कालार्थम् // (312) मालकस्य एतदर्थं करणम् // पात्रस्थापनार्थम् // मालकमिति गवाक्षकस्य नाम / कथं करणमित्याह - // (313) उत्तिष्ठतोर्विहारपरिगणयोः न खननेन भित्तेः // (314) चकोरकस्य आरण्यकैः // पात्रस्थापनार्थकरणम् / (विन्सू 37) आकाश-मालकमित्यस्य पाठान्तरेण व्यवहारः किम्मयस्य इत्याह - // (315) लतामयस्य रज्ज्वा वा / विकारस्य रज्जुमयस्येत्यर्थः // (316) लिप्तस्य गोमयमृदा // (317) स-तद्विधपिधानस्य // पिधानकमपि अस्य लतामयं रज्जुमयं च आलिप्तं गोमयमृदा कर्तव्यमित्यर्थः // (318-319-320) लम्बनमस्य कान्तारिकया वृक्षे साधु // न भूमौ स्थापनम् // न एनं अन्यत्र नयेत् // (इति) चकोरकम् // (321) प्रक्षिप्तं स्थविकायां नयेत् // पात्रम् // (322) न हस्तेन इति नयेत् // (323) कक्षया अस्य // इति पात्रस्य (324) नयनं आलयनकं दत्त्वा // (325) पृथक्स्थवि[का]सु पात्रभैषज्यकोलाहलानि स्थापयेत् // अन्यस्यां पात्रं, अन्यस्यां भैषज्यं, अन्यस्यां लोलाहलमित्यर्थः // कोलाहलं पुनः आरा-वध्रिकादिद्रव्यम् // (326) धारयेदेनः // इति पात्रादिस्थविकाः // (327) न तुल्यावलम्बनानां आसु आलयनकानां निवेशं उपयुञ्जीत // आसु इति पात्रादिस्थविकासु न-तुल्यबलम्बनानां आलयनका दातव्या इत्यर्थः / तथा च "आर्य, किमयं मृदङ्गः" इति निदानम् / अतः तुल्यनिवेशोपयोगप्रतिषेधपरं एतद् // (328) अविस्तीर्णानां च दुःखा ऽनिच्छुः] // न आलयनकानां निवेशं उपयुञ्जीत / किंकार[ण]मित्याह - दुःखा ऽनिच्छुः / - (329) संकोचासंपत्तये न मतदानम् //

कस्मिन्प्रदेशे न मतदानमित्याह - // (330) मध्ये // आलयन कमिति प्रकरणात् गन्तव्यम् / पृथक्त्वस्य अस्य मध्ये, न दीर्घस्य इति अर्थात् गन्तव्यम् // (331) स्थानाय अस्येति अन्तरान्तरे काकपदकदानम् // (332-335) चक्षुरिव पात्रं पालयेत् // त्वचमिवसंघाटिम् // शिष्टं च चीवरं च // न प्रतिसंस्करणमुपेक्षेत // बन्धन-पचन-धावन-सेचन-रंजनानि - / उभयं हि पात्रं चीवरं च अपेक्ष्य एतद्वचनम् // (336) अनुतिष्ठेत् पात्र बन्धनं प्रतिगुप्ते प्रदेशे // नाप्रतिगुप्त एतद् क्रियमाणं अप्रसादवस्तु इति ख्यापनार्थं एतत्सूत्रम् // (337-338) उपस्थापयेत् संघः कर्मारभाण्डिकाम् // छिद्रस्यतदिति // बन्धनम् // (339) न तु साधु गुड-जतु-सिक्थ-त्रपु-सीसैः // केन तर्हि साधु इत्याह - // (340) साधु पट्टिका-कीलिका-थिग्गलिका-मकरदन्तिका[भिः] // (341) चूर्णिकया च / लोहस्य पाषाणस्य वा // बन्धनं साधु इति अनुबन्धः // (342) तैलेन धृष्टिरिति // चूर्णिकया / कुतो यावदिति आह - (343) आसिक्थ-सादृश्यात् // केन धृष्टिः इत्याह - // (344) लोहेन कुरुविन्देन वा // अनेन [चूर्णिकायाः तैलेन आर्द्रीकृत्वा यावत् सिक्थसदृशीभावः ता-[व]त्धृष्टिरित्यर्थः // (345) उष्णे दानमिति // पात्रे इति प्रकरणात् प्रतिपत्तिः / तां च पात्रे दत्तां चूर्णिकाम् // (346) अवगुण्ठ्य ऊर्जेन (?) मृदा ऽनुलिप्य, पाकस्य दानम् // इत्यनुषङ्गः / कीदृशस्य पाकस्य दानमित्याह - / मध्यस्य // (विन्सू 38) (347) धृष्टिस्तैलेन / तस्य बन्धस्य तैलतेमनेन धृष्तिः // (348) गुड-मृदा मृण्मयस्य इति // मृण्मयस्य पात्रस्य गुड-मृदा बन्धः //

पट्टिका इत्यादेः पञ्चकस्य स्थाने-गुड-मृद्-ग्रहणम् / तस्मात् शेषस्य अतो ऽत्र साधुत्वं न इत्याएः पूर्वस्यानुषङ्गः यथासंभवं वेदितव्यः // भुज्यमानत्वे संस्कारस्य प्रत्युपयोगं उपायः / तत्र कियता कालेन पात्रस्य त[दसंस्कृ]तत्वं, येन तपनार्हता, इत्यत्र उच्यते - // (349) भुज्यमानत्वे पाक्यत्वं मासषट्कान्ते // तदेतद् विशेषोक्तं - मार्ते योत्यते - // (350) मार्त चेत् पक्षस्य // - अन्ते पाक्यत्वं इत्यनुषङ्गः / अभुज्यमानत्वे ऽपि यथायोगं पात्रस्य प्रतिसंस्करनं अनुष्ठेयम् // (351) वर्षाश्चेत्, विरुक्षण-म्रक्षितत्वेन कार्यांन्तराले संयोज्यत्वम् // प्राण्युपघानमन्तरेण [अशक्यतायां] अदेयत्वे वर्षासु पाकस्य अदेयत्वे अवस्थिते, यापनस्य एतदाख्यानम् / द्वयोः उपयोगकालयोः मध्यं कार्यान्तरालम् / तत्र अस्य पात्रस्य विरूक्षणेन म्रक्षितत्त्वेन च संयोज्यत्वम् / कार्यं कृत्वा म्रक्षयित्वा स्थापयितव्यम् // अपरत्र कार्यकाले विरूक्षयितव्यं इत्येवमेतत्संयोजनं इत्यर्थत्वात् गन्तव्याम् // (352) पचनमस्या // पात्रस्य // (353) नैतदात्मना कर्तु अयुक्तम् // प्रव्रजितस्य [आत्मना कर्तुं अयुक्तम्] इत्यर्थः // (354) कटाहकस्य तदर्थं उपस्थापनम् // तदर्थमिति पाकार्थम् / कीदृशस्येत्याह - // तत्त्वोत्पत्तेः / तद्भावतत्त्वे कटाहकत्वेन एव यस्योत्पत्तिः, तद्भूततया एव यस्य करणं, न घटाद्यवयवद्वयेन इत्यर्थः / किमस्यैव एकस्य, न इत्याह - // (355) तत्त्वोत्पत्तेः कर्परकस्य वा // उपस्थापनमित्यनुबन्धः / यथास्य कर्परकामेन कटाहकस्य संपादनार्थं साधु घटादेः भेदनकेन [देशितत्वात्] - //

(356) भस्मना पूरयित्वा साधु भेदनं घटभेदनकेन // [कथमिति चेत् घटभेदकेन इत्युक्तम्] / लोहमयस्य एतद् कीलकस्य नाम - // (357) धारणमस्येति // घटभेदनकस्य // (358) तेन अवच्छादनं अपलायिधूमम् // तेन कटाहकेन पात्रस्या ऽवच्छादनं कीदृशमित्याह - अपलायीधूमम् / तद्विधं एतत्कर्तव्यं यद्विधेः धूमो न पलायते इत्यर्थः / किं अलिप्तेनैव बहिः कटाहकेन इत्याह - // (359) दत्ततुषमृत्तिकाबहिल पेन // दत्तः तुषमृत्तिकया बहिर्लेपो यस्मिन् तेनेत्यर्थः / अभ्यन्तरे किमदत्तेन अस्य कस्यचित द्रव्यस्य लेपेन इत्याह - // (360) पिण्याकेन गोमयेन वा लिप्ताभ्यन्तरेण // किं अशुष्केन दत्तालेपेन इत्याह - // (361) उपगतशोषेण / कीदृश्यां किमस्तरायां वा भूमौ निहितस्य पात्रस्य अनेन अवच्छादनं इत्याह - // (362) कृतपरिकर्मायां भूमौ वा स्तृततुषायां अवकीर्णं रूचिरधूमकरकपिण्याकादिद्रव्यायां निहितस्य अधोबिलम् // तुषाणामुपरि रोचनशील-धूमकरकानां पिण्याकादीनां द्रव्याणां अवकीर्णमित्यर्थः / कथं निहितस्य इत्याह - अधो बिलम् / किमतः परं कर्तव्यमित्याह - // (363) गोमयै / पलालेन वा अवगुण्ठ्य आदीपनम् // (364) (विन्सू 39) सुशीतलस्य अपनयनमिति / पात्रस्य // (365) आनिष्पन्न-रंग संपत्तेः आवृत्तिः // तावत्पाको देयो यावत् रंगसंपन्नम् // (336) निर्माद्य निर्माद्य आरोपणम् // प्रतिपाकं निर्मादयितव्यमित्यर्थः // (337) सामन्तकस्य प्राणकानां अनुकम्पया संमार्जनं सेकश्च // अम्भसा सामन्तकस्यैव / उक्तं - ऽन अपात्रकं प्रव्राजयेयुःऽ इत्येतत्प्रसंगागतं सपरिकरं पात्रविधानम् //

अपरं प्रव्रज्यावस्तुसंबंधादुच्यते - // (368) प्ररोहस्य परिव्यंजनं अज्ञातौ वर्षाग्रस्य उपसंपाद्यांगीकरणम् / प्ररोहस्येति बालप्ररोहस्य / कस्मिन्प्रदेशे इत्याह - / परिव्यंजनं, व्यंजनात्समन्ततः / अज्ञातौ वर्षाग्रस्य उपासंपाद्यस्य अंगीकरणम् / अप्रज्ञायमाने विंशतिवर्षत्वे उपसंपन्निभित्तं व्यंजनसामन्तकेन रोमजन्मनो अंगीकरणमित्यर्थः / व्यज्यते अनेन पुरुषभावः इति व्यंजनम् / पुरुषेन्दिर्यम् // (369) व्याजेन अस्य प्रत्य्वेक्षणम् // अस्येति परिव्यंजनं रोमप्ररोहस्य / कीदृशेन व्याजेनेत्याह - // (370) ऊर्ध्वनागदन्तक-चीवरवंशस्थ भावावतारणादिना / उच्चे नागदन्तके चीवरवंशे ऽवतिष्ठतो वस्त्रादेः भावस्य अवतारण-आरोपणादिना // (371) न उपसंपत्प्रेक्षं वृक्षमधिरोहयेत् / (372) न बहिः सीमां प्रेषयेत् // उपसंपत्प्रेक्षमिति / अवदर्शन-उपविचारान्तः अत्र सीमा व्यतिष्ठते / कुतो दर्शनोपविचारान्तः उपसंपादनस्थानं तत्स्थानात् / उच्चलितायां उपसंपादनस्थानम् / तदर्थं व्यापृतात् शासनाधिमुक्तात् शीलवतः च भिक्षोः सोपधिवार-विहारस्थानतो गमने तन्मार्गप्रतिपन्नात् / अन्यदा विहार-तदितिकरणीय-चंक्रमण-अतिनामनस्थानगतात् - (373) दर्शनोपविचार एनं अपकासने स्थापयेयुः गनाभिमुखं प्रगृहीतांजलिम् // एनमिति उपसंपत्प्रेक्षम् / अपकासन इति रहोनुशासकगतस्य कर्मणो अश्रवथं संघमध्यात् अस्य पृथक्ज्ञापनं यत्तदत्र अपकासनग्रहणेन गृहीतम् / अपकासने गणाभिमुखं प्रगृहीताञ्जलीः संघमध्यात् अनपकासितो न कर्तव्यः इत्यर्थः // (347) न गृहिणो निश्रयानारोचयेत् // (375) न उपसंपन्नमात्राय न आरोचयेत् //

निश्रयानिति वर्तते / ऽगृहनिश्रिताय निश्रयं न आरोचयेत्ऽ - यावत् ऽअप्रव्रजितायऽ इति / अस्य पश्चात् अयं ग्रन्थः - अन्यतमः ब्राह्मणदारकः प्रव्रज्योपसंपदार्थं उपाध्यायेन यावत्पिण्डपातं गच्छ इति आज्ञप्तः, तेन आज्ञप्ते सति स्वभिक्षा(याचन) हेतुना उद्विग्नः, किं प्रव्रजितेना ऽपि पिण्डपातः कर्तव्यः इति शिक्षां प्रतिषेधते, भगवता गर्हित्वा उक्तम् - "उपसंपन्नमात्राय चत्वारः निश्रया आरोचयितव्याः" इत्यत्र संग्रहो ऽयम् // (376)यत्र निश्रया ऽभावः तत्र पोषधोपासना-निश्रयप्रतिज्ञा-ग्रहणं च न कर्तव्यम् // (377) निःश्रयप्रतिज्ञाग्रहणं पूर्वं नानुरक्षितव्यम् // निश्रयाभावे "प्रतिज्ञायाः पाश्चात् अर्थसिद्धिः दृश्यतेऽ (इति) एतद्वचनं दृष्टम्, तत्र पुर्वकस्मिन् सति पश्चात् प्रतिज्ञा कर्तव्या इति ज्ञायते, इति वेदितव्यम् // (378) (विन्सू 40) पश्चादपि द्विमासतोधिकम् // पश्चादिति ग्रहणम् / द्विमासतो ऽधिकं निश्रया ऽभावे न रक्षितव्यम् इत्यस्य अनुप्रतिषेधार्थं ऽअपिऽ-शब्दः / द्विमासं नाश्रित्यापि निश्रितं कर्तव्यं इत्यत्र ज्ञातव्यम् // (379) वस्तु-कर्म-उपस्थापकपरिहारेण एनं परीच्छेयुः // एवं इति वस्तु, वस्त्वादिपरिहारैः एनं वस्तु परीच्छेयुः / वस्तु-परिहारः इति निश्रय-गृहे परिहारः / निश्रयार्हसंघे पुद्गलबहुलत्वात् परीच्छेयुः, इत्यलम् विस्तरेण // (380) दहरमध्येषु अभावे वृद्धतरमापृच्छेत् //

अभावे इति निश्रयस्य / ऽवर्षावासे अनिश्रितःऽ इत्युक्ते वचने निश्रितानां मध्ये एकवर्षीयं आचार्यकालमतीत्य वर्षा-विच्छेदात् विहारे अनिश्रित्य गतानां विहारे अनाश्रयः अपि न कर्तव्यः, कृत्वा तु सातिसारो भवति / अथ च यस्तेषु अतिवृद्धः स प्रष्टव्यः / तदनन्तरं प्रवारितेन आचार्यपरिहारः कर्तव्यः / उक्तग्रन्थे एतद् संगृहीतं भवति / अर्थतः(?) तेसां वृद्धतरो दहरः स निश्रितः / वृद्धतरस्तत्र दहरेण प्रार्थितो भवति, ऽनिश्चये अनिश्रितऽ इति वेदितव्यम् // (381) भावे ऽपि उपनिश्रयत्वेन // इति निश्रये / भावे ऽपि आश्रय स्य आश्रये / दहरेषु वृद्धतरः प्रष्टव्यः / अत्रायं ग्रन्थः - "उपनिश्रयत्वेन अयमेव उपाध्यायसमः भवति / अयमेव तेन प्रष्टव्यः / अयमेव तस्य शिक्षितो भवति, पठितो ऽपि पाथितो भवति" इति प्रव्रज्यावस्तुनि निर्माणे (?) उक्तम् // (382) न अनवलोक्य तज्जातीयं परिकर्मयेत् तेन वा आत्मानम् // अत्र तज्जातीयं निकायान्तर-प्रव्रजितं ज्ञातं आशंकितं वा // (383) निर्दोषं अभावे [निश्रयार्हस्य] प्रवृत्तपर्येषणस्य अनिश्रितस्य वा ऽपि // निर्दोषमिति निरपवादम् / अभावे इति आश्रयस्य / निरपवादः कस्मिन्निति चेत् - तदर्थं प्रवृत्तपरेषण इत्याद्युक्तम् // कियत्कालमिति चेत् - // (384) आपञ्चरात्रनिष्ठानात // इत्युक्तम् / यावत्पञ्चरात्रपर्यन्तमित्य्रथः / यावत्पञ्चरात्रत्वं हि ऽलाभे अर्हत्वम्ऽ / अत्र ग्रन्थः निदानात् - ऽअनिश्रितं देशं, उपालिऽ, यावत् गत्वा परीक्ष्य पञ्चरात्रमुपादायऽ // (385) अर्हत्वं च लाभे // इत्युक्तं भवति // तदपि अप्रतिहतसंबंधे निश्रयपर्येषणे चेति //

(386-387) विश्रम्य आगन्तुको द्वितीये तृतीये वा अन्हि निश्रयं गृह्णीत // न एकाहस्य अर्थे // इति निश्रयं गृह्णीत इत्येतेन अनुबन्धः // (388) अन्यं असांनिध्ये निश्रितस्य आपृच्छेत् // निश्रयकृतेन ऽनिश्रितःऽ / एष कर्मणि क-(=क्तः) (प्रत्ययः) निश्रयत्वेन ग्रहणे इत्यर्थः // (389) निर्दोंषम-नापृष्टौ गतस्य कर्मादाने अपर-तद्-आगतौ // कर्मादाननिमित्तं गतस्य अपरस्य कर्मादानस्य आगमने दोषाभावो ऽनापृष्टौ इत्यर्थः / विभङ्गादेतद् शयनासन-शिक्षापदात् / ऽनिश्रयं गृह्णीतंऽ इति वर्तते // [(390) न यस्य तस्यान्तिकात् //] (391) निर्ज्ञाय वृत्त-ज्ञान-परिवारानुग्राहकत्वं प्रश्नादिना अस्य ग्रहणम् // वृत्तं च ज्ञानं च परिवारश्च ग्राहकत्वं च अनुवादनादौ प्रवर्तमान तां अस्य पुद्गलस्य प्रश्नेन अन्येन वा समाचारेण (विन्सू 41) ज्ञात्वा निश्रयस्य ग्रहणमित्यर्थः / [कतमेन विधिना इति चेत्] // (392) संवरवत् // इति उपासक-संवरादिवत् मन्त्रादिना विधिना इत्यर्थः // प्रगृहीताञ्जलिना संवरस्य ग्रहणम् / अस्य तु - // (393)-(394) प्रपीड्य उभाभ्यां पाणिभ्यां उभौ पादतलौ / परीक्ष्य दानमिति // निश्रयस्य किमस्य संवरो रूढः शैक्षश्च / शासने स्थापयितुं इत्येषा परीक्षा // (395) पुत्र-पितृ-संज्ञयोः निवेशनम् // यथासंख्यं निश्रयनिश्रिताभ्यां परस्परम् // (396) तत्त्वे एव उपाध्याये निश्रितत्वम् // तद्भावः तत्ता, तच्छब्देन उपाध्यायस्य परामर्शः / उपाध्याये स्थिते उपाध्ययता एव निश्रित्वम् - [अत्रापि] कर्मणि क्तः / निश्रीयत इति निश्रितः, निश्रय इत्यर्थः / तद्भावे निश्रितत्त्वम् // (397) तस्मात् अग्रहणमस्य तत्र //

अस्येति निश्रयस्य / तत्रेति उपाध्याये / एतदुक्तं भवति - यस्मादुपाध्यायत्वे एव निश्रयत्वं, तस्मात् ऽन यस्य तस्यान्तिकात्ऽ निश्रयो ग्राह्यः इति // (398) निरपेक्षतासंपत्तिः उभयोः आत्तनिश्रयध्वंसे कारणम् // उभयोरिति निश्रितनिश्रितवतोः साक्षेण क्रमेण वा निरपेक्षतायाः संपत्तिः संपन्नता / आत्तस्य गृहीतस्य निश्रयस्य ध्वंसे कारणम् / एकत्र निरपेक्ष[ता-भूते] तावत् निश्रयस्यानुवृत्तिः यावत् अपरो निरपेक्षाभूतः इति / पर्षत्संबंध एष या [निश्रित-]निश्रितत्व-उपगतिः, न चैकस्य सापेक्षतायां पर्षत्संबंधस्य अपेतत्वम्, इत्येषा अत्र व्यवस्था // [सहदर्शंनात् उपाध्यायस्य उद्घातो निश्रयो वक्तव्यः] - (399) सन्निपत्तौ अनौपाध्यायेन अभिमतेन प्रवृत्तिः // यदुक्ते उपाध्याये संनिहिते नान्यः आप्राप्तव्यः इत्यस्य तत्प्रतिपादनम् / [सापे]क्षत्वे पर्षत्संबंधापगमस्य / उपाध्यायगतात् निश्रयादन्यो निश्रयः अनौपाध्यायः / सन्निपतनं सन्निपत्तिः, तेन सन्निपत्तौ सत्यां अभिमतेन निश्रयेण निश्रितस्य प्रवृत्तिः / यो ऽस्य रोचते तस्य निश्रयेण वस्तव्यम् इत्यर्थः // (400)तेनैव तेन // तेन उपाध्यायगतेन निश्रयेन सन्निपाते, तेनैव उपाध्यायेन प्रवृत्तिः / [नास्त्यत्र कादाचित्कं अकादाचित्कं च] // (401) निरन्तरं दुष्टवा उपाध्यायं आसनं मुञ्चेत // निदर्शनं उपाध्यायः, अन्यत्रा ऽपि निश्रये विधेः व्यवस्थानात् // (402-403) त्रिर्दिवसेन निश्रित उपसंक्रामेत् तद्विहारस्थः // अरण्यवासी क्रोशे चेत् प्रत्यहम् // यदि क्रोशे तदरण्यं भवति, यत्र निश्रयो भवति प्रत्यहमागत्य उपसंक्रामेत् इत्यर्थः // (404-405) पञ्चषैः अहोभिः क्रोशपञ्चके //

पोषधे च अर्ध-तृतीयेषु योजनेसु // अतः परं एक [सीमात्व]-स्याभावात् निश्रयत्वस्याभावो वेदितव्यः // (406-409) न निश्रितं अवसादनार्थं नावसादयेत् // पञ्चावसादना - // अनासायो, अनववादः, उपस्थानधर्माभिषैः (विन्सू 42) असंभोगः, प्रारब्धकुशलपक्षसमुच्छेदो निश्रयप्रतिप्रश्रंभणं च // अश्रद्धस्य एतदर्हत्वं कुसीदस्य दुर्वचसो, नाहतस्य, पापमित्रस्य च // अवसादनार्हत्वमेव // (410) अवसादितसंग्रहे अन्यस्य स्थूलात्ययः // एवमपि क्रियमाणे यदि असौ क्षमाणे आदरं न कुरुते, तत्र किं कर्तव्यम् - / (411) अनादृतौ भिक्षोः प्रगुणीकरणाय प्रयोगः अभिज्ञस्य // कीदृशस्येत्याह - अभिज्ञस्य, यस्तत्प्रगुणीकरणाय अभिज्ञः तस्य // (412) त्यक्तः निमित्तस्य क्षमणं क्षमयतः // येन निमित्तेन अवसादितः, तस्य परित्यागे क्षमणम् / न च एवमेव, किं तर्हि, क्षमयतः - // (413-415) न अनर्हमवसादयेत् // न अर्हस्य न क्षमेत // न अनर्हस्य क्षमेत // सर्वथा // (416-418) निष्कासनं अक[र]णीयतायं लयनात् // परिस्रावण-कुण्डिके दत्वा सान्तरोत्तरं च श्रामणेरस्य // उपसंपत्प्रेक्षश्चेत् पञ्च परिष्कारान् // दत्वा निष्कासनमिति अनुबन्धः / परिस्रावणस्य प्रागेव उक्तत्वात्, यदितिनोक्तं (त्रि)-चीवरं निषदनं पात्रं चेति पञ्च // (419) उपसंपन्नस्य च // पञ्चपरिष्कारानित्यबन्धः // (420-421) न सिंहनिष्ठुरो भवेत् // न विघातसं वर्तनं क्रियाकारं कुर्वीरन् // संघभूता भिक्षवः // (422) पलिगुद्धता पर्थुषितत्वं आस्यस्य //

(नाशो राधते(?), रात्रिवासादुत्थितेन दन्तकाष्थेन अन्येन वा मुखे, निश्रयस्य अन्यस्य वा वन्दनं अभ्यवहरणं वा अकार्यम् इति अस्यैतत्प्रतिपादनम् / "न भिक्षुणा दन्तकाष्ठं अविसर्ज्यं पिण्डपातः परिभोक्तव्यः / भुक्ते सातिसारो भवति" इति / वस्तुमनान्तरीयके निदाने यदुक्तं - ऽअप्रतिग्राहित-संनिहिताभ्यवहारः प्रतिक्षेपगतः एषः / अनवेत्य मुखमलं आहारपक्षतां भवद्भिः अतिक्रमः क्रियते इत्यस्य, तदेवं प्रतिपादनम् // निश्रयवृत्तौ इहोक्तिकं - "सार्धंविहारी अन्तेवासी वा कल्यमेव उत्थाय परिमाण्डलं निवस्य आवृत्य च, दन्तकाष्ठं विसर्ज्य अन्तः सीम्नि चैत्यवंदनं कृत्वा इत्यादि यत्परिशोधत्वं मुखमालस्य तदेतद्दन्तकाष्थं विसृज्य" इत्यत्र वचनम् / अतः एतत्सूत्रम् - // (423) विसर्जयेद्दन्तकाष्ठम् / ंऐतद् प्रतिरूपम्, तस्मात् मुखमालशोधनार्थं अवलंबनीयत्वमस्य / कथं विसर्जयेदित्याह // (424) प्रतिच्छन्नमेव // (425) उच्चारप्रस्राविक्रिया च // प्रतिच्छन्नमेव // (426) नोपभोग्यस्य अन्ते वृक्षस्य कुड्यस्य वा // अन्ते इति समीपे, यत्र महाजनः सदा आस्ते तदत्र उपभोग्यः, न तत्र दन्तकाष्ठविसर्जनादि कर्तव्यमित्यर्थः // (427) प्रमाणमस्य द्वादशकाङ्गुलीनां प्रभृत्या ऽष्टकात् // अस्येति दन्तकाष्ठस्य / आ-अषटकादिपाठे ऽत्र संधिः द्वादशाङ्गुलमारभ्य यावत् अष्टांगुलत्वं प्रमाणमस्य इत्यर्थः // (428) आचतुष्कोत्तरात् अभावे बहुश्लेष्मणः //

अंगुलिचतुष्कस्य यदुत्तरं अनन्तरं प्रमाणं तद् यावद्भावे (विन्सू 43) पूर्वप्रमाणस्य, बहुश्लेष्मणे दन्तकाष्ठ स्य प्रमाणम् / ग्रन्थो ऽस्मिन् - "अत्रान्तरान्मध्यम्, अपि तु ये बहुश्लेष्माणः तैः चतुरंगुलविनिर्मुक्तं दन्तकाष्ठं विसर्जयितव्यम्" इति // (429) न अयुक्तत्वं विसर्जनस्य लयने कठिल्लकस्योपरि // विसर्जनस्य इति प्रकृतत्वाट् दन्तकाष्ठविसर्जनस्य // (430) ना ऽसंपत्तिः अत्र गुप्तेः प्रनाडीमुखे // अत्र दन्तकाष्ठविसर्जने प्रनाडीमुखे गुप्तिः प्रतिच्छन्नता संपद्यत एव इत्यर्थः // (431) हस्तसामं तकस्य अत्र एवं-जातीयके संभाव्यत्वम् // अत्रेति प्रणाडीमुखे / एवं-जातीयके इति दन्तकाष्ठविसर्जनजातीयके, पादधावनादौ करणीये / हस्तसामन्तकस्य संभाव्यत्वं न हस्तसामन्तकात् परेण दन्तकाष्ठविसर्जनादि कर्तव्यमित्यर्थः // (432) जिह्वामस्य अनुनिर्लिखेत् / अस्येति दन्तकाष्थविसर्जनस्य // (433) उपस्थापयेत् जिह्वानिर्लेखनिकाम् // (434) सूचीद्रव्यम् // सूचीपुटा क्रियते रैति-ताम्र-अयः-कांसैः तद्रूपैः इत्यर्थः // (435) कल्पते अत्रार्थे दन्तकाष्थविदलः // अत्रार्थे इति जिह्वानिर्लेपनार्थे // (436) परस्परं अस्या ऽतीक्ष्णतायै धृष्टिः // परस्परमिति अन्योन्यम्, अस्येति दन्तकाष्ठविदलस्य // (437-438) न तीक्ष्णेन दन्तं जिह्वां कर्णं चोद्धृषेत् // न अशनैः / शनैः उद्धृषेदित्यर्थः // (439) अबाधयन्तं मांसम् // इति दन्तमां सादि // (440) - न अप्राक्षाल्य दिग्धं मुखमलेन प्रदेशं [अनवगुण्ठ्य वा पांशुना दन्तजिह्वयोः पवनं छोरयेत्] //

दन्तकाष्ठस्य पवनं छोरयेत् इत्यनेन संबंधः / असंभवे अम्भसः अनवगुण्ठ्य वा पांशुना दन्तजिह्वयोः पवनं छोरयेत् / पवनं पुनः अनयोः यथाक्रमं दन्तकाष्थं विदलं च // (441) न विशब्द्येति // यथोक्तं द्वयं छोरयेत् // (442) निदर्शनमेतद् // विशब्दनस्य दन्तजिह्वयोः पवनं, अन्यदपि अनेन आक्षिप्तमित्यर्थः / निदर्शनेन यदाक्षिप्तं तद्दर्शयति - // (443) उच्चार-प्रस्राव-खेट-सिंघाणक-वान्त-विरिक्तमप्यन्यच्च // भवति अखेटभूतं वान्तं, विरिक्तं वानुच्चारभूतम्, - तद्यथा नासाविरेके अतिसारिणश्च, यथा पीतनिर्गमे / तस्मात् उच्चार - खेटाभिधाने सत्यपि वान्त-विरिक्त-ग्रहणम् / उच्चारिदिषु अतिरिक्त [स्य स]र्वस्य उपसंग्रहार्थं अन्यच्च-इतिवचनम् // (444) निर्मादनस्य अतो ऽपि संपत्तिः // उषाटुक-गोमयादपि // इति दन्तकाष्थविसर्जनात् / उषाटुक-गोमयादपि संपत्तिः - / "दन्तकास्थस्य अलाभे गोमयेन उषाटुकेन च मुखं शोधयितव्यम्" इत्यत्र ग्रन्थः // (445) चैत्यं अनन्तरं कायकरणीयानुष्ठानात् वन्देत // दन्तकाष्ठविसर्जनान्तरं यत्करनियानुष्ठानं, तस्मात् - //

(अ) निश्रितप्रतिपद्

(446) अथ निश्रित-प्रतिपत् // अथ-शब्दो ऽधिकरार्थं नानन्तर्यार्थः / इत (विन्सू 44) ऊर्ध्वं निश्रित-प्रतिपत् अधिकृता वेदितव्या // (447) अतो ऽनन्तरं काल्यं उपसंक्रम्य वन्दनम् // अतः इति कायकरणीयानुष्ठानान्तरात् चैत्यवन्दनाट् नियतम् / निश्रितस्य स्वास्थ्यकल्ये कायकरणीयानुस्थानं, इत्यतः काल्यतरं निश्रयस्य इति प्रतिपत्तव्यम् / परिशुद्ध-आस्येन वन्दनस्य अग्रत्वे इष्टव्यत्वात् / अन्यथा निश्रितस्य विघातजातेः / न च मन्तव्यं - उषाटुक दन्तकाष्ठोपनामनं इत्यनेनास्य विरोधः इति, ग्लानादौ अवकाशसद्भावात् // (448) वार्ता-पृच्छनम् // (449) उषाटुकदन्तकाष्ठोपनामनम् // (450)महानसं अवलोक्य आरोचनम् // इति यत्तत्र उपकल्पितमनुपानं तस्य आरोचनस्य - // (451) प्रियस्य उपनाम्यत्वेन मनसिकरणम् // इति आरोचिते यत्रासौ प्रीतिं संदर्शयति तस्य प्रियस्य उपनामयिष्यामि अस्येदं इत्येवं मनसिकरणम् // (452) पात्रनिर्मादनम् // (453) पिण्डपातिकश्चेत् निश्चयो भवति रावकस्य च // रवक्षरक-द्वितीय-नाम्नः निर्मादनम्, रैति शब्दं करोतीति रावकः // (454) सप्रयोजनं चेत् परिस्रावणस्या ऽपि // निर्मादनमिति संबंधः / प्रयोजनं पुनः कदाचित् बहिरेव भोक्तव्यं भवति / [तदपि भवति चेत् प्रष्टव्यम्] // (455) सो ऽपि चेत् प्रश्नः // पिण्डपतिको भवति, ततः पिण्डपात-प्रवेशार्थं साह्य-असाह्य-प्रवेशाभ्यां किमस्य अभिरुचितमिति ज्ञानार्थं प्रश्नः // (456) साह्यं चेत् - // निश्रयस्य निश्रितेन सह प्रवेशे // - अभिरुचितं तेनैव निश्रयेन सह प्रवेशः // (457) विषमादौ पुरतो गतिः // (458) प्रणीतस्य तस्मै च परिणामनम् //

यदि प्रणीतः पिण्डपातो लभ्यते, तस्मै परिणामयितव्यो अस्मे देहीति // (459) असहः चेत् - // इति प्रवेशः // - आगत्य उपदर्शनम् // [इति] पिण्ड कस्य / [कीदृशं परिणामयितव्यं इति चेत् - // (460) वरतरस्य उपनामनम् यत्तत्र प्रपीतखाद्यभोजनं भवति, तन्निश्रयाय उपनामयितव्यं गृहाण इति // (461) मात्रज्ञ ऽसौ सर्वत्र स्यात् // (इति) निश्रयः // (462-463) उदकस्थालकपूर्णम् // कालारोचनम् // इति भोजन-कलस्य // (464) भुक्ते पात्रादिनिर्मादनम् // (465) स्थापनमस्य // निर्मादितस्य पात्रादेः // (466-471) चैत्याभिवन्दनायां उषाटुकोदकाद्युपनयः // पादप्रक्षालनगतानुष्ठानम् // शयनासनप्रज्ञपनम् // प्रतिनिवासनार्पणम् // निवासनग्रहणम् // पादोदकाधिष्ठानकठिल्ल-उपनामनम् // पादशब्दस्य उदकाधिष्ठानाभ्यां प्रत्येकं अभिसंबंधः / पादोदकपादाधिष्ठानां कठिल्लानां उपनामनम् // (472-274) उपानत्-प्रोञ्छनम् // असम्मतं उत्थानकारकत्वेन गृहितसंमार्जनीकं दृष्ट्वा अल्पोत्सु कं कुर्यात् // गृहीत-सूचीकं च असम्मतं चीवर सेवकत्वेन // दृष्ट्वा अल्पोत्सुकं कुर्यात् इति वर्तते / सम्मतं तु उत्थानकारकत्त्वेन (विन्सू 45) [चीवरसेवकत्वेन वा] अल्पोत्सुकं अकुर्वतो नस्ति दोषः // (475) कल्पिकीकरण-अल्पहरितापादान-पुष्पफल्लोच्चय-दंतकाष्ठोपसंहाराद्यपि श्रमणोद्देशे // निश्रयं प्रति करणीयमिति अर्थात् गतिः / पूर्वोक्तं च सर्वं इति ऽअपिऽ-शब्दात् / संघे ऽपि व्यापरनीयतायां अस्यैतत्करणीयमिति अनुसाराद् गन्तव्यम् // (476) अर्गडक-आकोटनेन अभ्यतरस्थं बोधयेत् // निश्रयं अन्यं च भिक्षुम् / सर्वाधिकरिकः एष विधिः // (477)शनैः एतद् //

अर्गडकाकोटनम् // (478) नाति वेलम् // इति न मुहुर्मुहुः अर्गडकं आकोटयेदित्यर्थः / न त्वेनं विध्येत् // (479) एन नातिवेगेन प्रपीडयेत् // एनं अर्गडकं कवाटद्वितीयसंज्ञं नातिवेगेन क्षिपेदित्यर्थः // (480)शनः सप्रजानन् आप्रविशेत् निस्क्रामेच्च असंघर्षणेन द्वारशाखे // यथा अन्योः धृष्टिः न भवति तथा इत्यर्थः // (481) सत्कुर्यादेनम् // [एनमिति] निश्रयम् / अन्तराले निश्रय-निश्रिताधिकारस्य अविच्चिन्नत्वात् एनं-शब्दो निश्रयपरामर्शार्थः // (482) आलीयेत // एनमित्यनुषङ्गः, संश्लिष्टेन निश्रयस्य विहर्तव्यम्, न दूरीभवितव्यमित्यर्थः // (483) न तद्विरुद्धमिति // आलीयेत इत्यनुबन्धः / निश्रयविरुद्धस्य न उपश्लिष्यात् इत्यथः // (484) अपत्रपेत अतः // अतः इति निश्रयात् / यावदुक्तं भवति - सलज्जेनास्य भवितव्यमिति // (485) दक्षो ऽस्य कृत्ये स्यात् // दक्षो ऽनलसः, अस्य निश्रयस्य // (486) सत्कृत्यकारी // यदस्य करणीयं तत्सकृत्य कतव्यमित्यर्थः // (487) प्रासादिकप्रस्थानः // प्रासादिकेन अभिक्रमादिना युक्तः // (488) ह्रीमान् सगौरवः / यद्यपि ह्रीविशेषो गौरवं, तथापि नेतच्छब्दादस्य गतिः इत्यस्य ग्रहणम् / प्रसर-सं कोचो ह्रीः // (489) सप्रतीश इति // परायत्ततासंवेदनरूपो अपत्राप्यविशेषः सप्रतीशता // (490) नीचचित्तः // निहतमानः // (491) संप्रजानन् अहापयन् स्वकार्यम् // ध्यानाध्ययनादिकम् // [(492) किं-कुशलगवेषी कृत्ये वा // एतद्गत-निश्रयग्रहणा ऽपृच्छता परिवारदानादौ च अन्यत्र वा निश्रितेन किंकुशलगवेषिणा भवितव्यं, न लोकयात्रापरेण एतत्कर्तव्यं इत्यर्थः // (493) विक्रियां] आपद्यमानं निवारयेत् //

यद्यसौ निश्रयः कांचिद्विक्रियामापद्येत, स निश्रितेन वारयितव्यः // (494) अवृद्धौ कुशले अन्यत्र तत्करे समर्पणां याचेत // यदि अस्य निश्रितस्य तस्मिन्निश्रये कुशलें न वृद्धर्भवति, ततो ऽसौ एनं अन्यस्मिन् कुशलवृद्धिकरे निश्रये समर्पणां याचेत // सो ऽपि एनं प्रश्नादिना - (495) निर्ज्ञाय निश्रयार्हे अर्पयेत् // [ततो ऽपि?] परं निश्रयेण निश्रितस्य करणीयम् - // (496-497-498) पापमित्रात् वारणम् // कुशले नियोगः // तदुपसंहारः // कुशलोपसंहारः इत्यर्थः // (499) [व्युत्था]पनायां आपत्तेः आनुलोमिके जीवितपरिष्कारसंपत्तौ (विन्सू 46) च उद्योगः // यथा निश्रितस्य एतद्-द्वयं संपाद्यते तथा निश्रयेण उद्योगः करनीयः / सो ऽप्येतद् अस्मै कुर्यात् इति [चतुः]-अतिक्रान्तात्सूत्रात् निश्रितेनापि नि [श्रयस्य] एतद्-द्वयसंपत्तौ उद्योगः कर्तव्यः इति प्रतिपत्तव्यम् // (500) सार्धविहारी अन्तेवासिक-उपाध्याय-आचार्य-समानोपाध्याय समानाचार्य-आलप्तक-संलप्तकसंस्तुतक-सप्रेमकं ग्लानमुपतिष्ठेत // आलप्तको हि नाम प्रियतां आलपनादि-प्रियाचरणेन उपनीतः / संलप्तको येन सार्धं अस्य विश्वस्तकस्य कालेन कालं संलापो वर्तते // संस्तुतको येन सार्धं अस्य एकत्र [स्थान-]गमनादिना संस्तवोपगमनात् अङ्गाङ्गीभावो जातः / सप्रेमको यद् दृष्ट्वा श्रुत्वा वा विना ऽङ्गाङ्गीभावेन प्रीतिमात्रकमुत्पन्नम् // (501) पूर्वक्रिया ऽभावे उत्तर इति //

सार्धविहारी-अन्तेवास्यादिणां पूर्वेण उपस्थानकरणस्याभावे उत्तर-उत्तरः उपतिष्ठेत् / सार्धविहारिणा उपस्थानकरणस्या ऽभावे अन्तेवासिकः उपतिष्ठेत्, तेन उपाध्यायः, तेन आचार्य इत्यादि / गुरुत्वात् उपाध्यायस्य ततः पूर्वयोः प्रथमं अर्हत्वं, आचार्यच्च अन्तेवासिकस्य, सार्धांविहारिणो अन्तेवासिकात् / अतश्च प्रत्यसन्नतरत्वात् क्षिप्तस्य पूर्वस्य प्रथमं अर्हत्वम् // (502) पाथाचार्यस्यापि अत्र गृहीतता // इत्याचार्यग्रहणेन च // (503) साह्ये अशक्तौ निश्रितं येन प्रवृत्तिः // साह्य इति ग्लान्यस्य अनेकत्र उपस्थेये // अशक्तौ इति यद्येकतः अपि उपस्थातुमशक्तिः, ततो निश्रितमुप[तिष्ठे] दित्यर्थः / कतमं निश्रितमित्याह - येन प्रवृत्ति, यमापृष्ट्वा करणीयं करोति / अन्तरा, यदा यस्य येन अतिपत्तिः, तदा तस्मिन् प्रव्रर्तितव्यम् / अत्ययकारिणां अतिपत्तौ, सर्वमुत्सृज्य इत्यर्थात् गन्तव्यम् // (504) प्रव्रजितवत् अत्र प्रारब्ध-तल्लिङ्गः // अत्रेति ग्लानोपस्थानविषयत्वे, यः प्रव्रज्यार्थं मुण्डनादिना वेषमात्रेण योजितः नाद्यापि प्रव्राजितः स प्रव्रजितवत् द्रष्टव्यः / यथा प्रव्रजितस्योपस्थानं तथा तस्य ग्लानस्य कर्तव्यमित्यर्थ // (505) न ग्लानं सब्रह्मचारिणं अभ्युपेक्षेरन् //

(506) उपास्थायकं अस्य अभावे ददीरन् आ ऽन्तात् / अभाव इति सार्धं विहार्यादेः / कुतो यावद्देयम् इत्याह - आ ऽन्तात् इति / यदि दत्तेना ऽपि एकेन अभवो भवति उपस्थायकस्य, त्ने अशक्त्या संभावनकार्य-असद्भावात् अपरं ददीरन् / एवं यावत्पर्यन्तभूतः संघस्य इत्यर्थः / "सर्वस्याभावे संघेन उपस्थायको देयो ग्लानावस्थां परिच्छिद्य, एको वा द्वौ वा संबहुला वा, अन्ततः सर्वसंघेन उपस्थापनं करणीयम्" - इत्यत्र ग्रन्थः // [भैषज्यप्रतिशरणत्वात् -] (507) कल्पते भैषज्यं संघतः केवलस्य ग्लानस्य परिभोग इति // मुण्डगृहपतिद्रव्ये भैषज्यं [यद्] तत्सांघिकायां ग्लानकोष्ठिकायां स्थापयितव्यम्, ग्लानैः भिक्षुबिः परिभोक्तव्यं इति (विन्सू 47) यत्तस्यैतेन संग्रहः // (508) असत्वे एतद् उपस्थापकः समादापयेत् इति // अभावे सति एतद् उपस्थापकेन समादापयितव्यम् // (509) असंपत्तौ सांधिकं ददीरन् // यदि समादाप्यमानमपि न संपद्यते, ततः सांधिकं देयमित्यर्थः // (510) अभावे (सांधिकस्य) बौद्धिकं आशरीरगतादिति // आमुक्तकमपि यत्प्रतिमायां चैत्ये वा आभरणादिभिरपि यावद्देयं अन्याभावे कः [पुन]र्वादो ऽन्यस्येत्यर्थः // (511) पानक-छत्रारोपणादिकारान् एनमुद्दिश्य [सांधिकात्] कुर्युः // असंपत्ताविति वर्तते, स्वस्याभावे, सांधिकत् / अस्येति सांघिकस्य (512) अभावे अस्य बौद्धिकात् / (513) देयत्वं आभ्यां आर्तस्य तेनामृत्यौ सति विभवे // आभ्यामिति सांघिकबौद्धिकाभ्याम्, असति तु दाने दोषाभावः // (514) नोपस्थायकः एनं नोपतिष्ठेत् // एनमिति ग्लानम् // (515) न अर्थ्यां अस्य धर्म्या च आज्ञां विलोमयेत् //

अर्थ्यामिति जीवितपात्र-प्रतिसंयुक्ताम् / अस्येति ग्लानस्य / धर्म्यामिति पुण्योपस्थान प्रतिसंयुक्ताम् // (516) नाध्यवसान-वस्तूपयाचितो विधारयेत् // अध्यवसानवस्तु यत्र पात्रादौ ग्लानस्य तृष्णा / उपयाचित इति ग्लानेन, उपस्थायकः // (517) न नाववदेत् इति // ग्लानमुपस्थायकः // (519) नैनं ग्लानो अतिलंघयेत् उपस्थायकेन कृतं अववादं न ग्लानो अतिक्रमेदित्यर्थः // (519) सांघिकादेनं असौ उपस्थायकः - मरणशंकायां शयनासनादुत्थाप्य पौदगलिके निवेशयेत // (520) अभ्यंजन-स्नपनपूर्वकताव्याजेन इति // अभ्यंजन-स्नपनपूर्वकतया व्याजभूतया निवेशयेत् इत्यर्थंः / व्याजस्य अत्र प्रधानत्वात्, निदर्शनमेतद्-द्वयं वेदितव्यम् // (521) यत्नवान् तदवस्थापरिच्छेदे स्यात् // इति मरणावस्थापरिच्छेदे यस्यां शरीरावस्थायां मरणाशंका भवति तस्यामित्यर्थः / यत्नश्च अत्र मुहुर्मुहुः प्रत्यवेक्षणम् // (522) तत्कार्यत्वं तत्कृतसंक्लेशानां तन्मृतचीवराणां धावनस्य // तेन ग्लानेन कृतसंक्लेशानां तन्मृतचीवराणां इति यस्यासौ ग्लानस्य उपस्थायकः तस्य एव मृतस्य यदि तानि चीवराणि भवन्ति, न अन्यस्य, तेसां धावनम् / तस्य उपस्थायकस्य करणीयमित्यर्थः // (523) संघस्य तत्स्थविरः संनिपाते पूर्वगमः स्यात् // निश्रय-निश्रितप्रकार एषाः इत्येतस्मिन्नवधौ संघस्थविराधिकारस्य उपन्यासः / संघस्य संनिपाते संघस्थविरः पूर्वंगमो भवेदित्यर्थः // (524) गमने विलंबितं उदीक्षेत // तत्स्थविरः // (525) ते ऽपि एनमिति / येषां असौ स्थविरः, ते ऽपि एनं गमनविलंबितं उदीक्षेरन् // (526) अनिर्गतं च दूरं गत्वा //

(527) ग्रामान्ते च / समीपवाची अत्र अन्तशब्दः // (528) प्रवेशश्चेत् अत्र अनुयान्तम् // प्रवेशश्चेदभिप्रेतो अन्वागच्छन्तं एनं ग्रामान्ते उदीक्षेरन् / उदीक्षमाणानां - (529) दूतश्चेत् स्यात् "आगमय यावत्स्थविर (विन्सू 48) आगच्छति" इति ब्रूयुः // एनमिति दूतम् // (530) पाण्युदकदाने च गतत्वे अभ्यवहाराय अस्ति चेत्कालः इति // गतत्वे भोजनाय पानकाय वा पाण्युदकदानवेलायां यदि बिलम्बमानानां कालो ऽस्ति, ततो दूतमेनं ब्रयुः - "आगमय यावत् संघस्थविर आगच्छति" इति // (531) असति अत्र उपदेशे अस्यासनं मुञ्चेरन् // असति उदीक्षणकाले भोजनादि-उपवेशे संघस्थविरस्य आसनं मोक्तव्यम् // (532) संनिषण्णतायां [बहिश्च प्र]त्यवेक्षेत // संनिषण्णः अन्तर्गृहे, बहिः इति आश्रमपदात् // अनयोः अवस्थयोः प्रत्यवेक्षणां संघस्थविरेण कर्तव्यम् // मा ऽत्र कश्चित् दुस्प्रावृतो अनिवस्तो वा इत्येदर्थं - // (533) दुस्प्रावृतत्वे दुर्निवस्ततायां वा सौष्ठवार्थं अनयोः निमित्तं अस्मै कुर्वीत // अनयोः इति दुष्प्रावृतता-दुर्निवस्ततयोः / निमित्तमस्मै इति यो ऽसौ दुष्प्रावृतो दुर्निवस्तो वा // (534) अप्रतिवेधे अनन्तरेण कारयेत् // यदि असौ दुर्निवस्तः संघस्थविरेण क्रियमाणं निमित्तं न प्रतिविध्यति, ततो यस्तस्या ऽनन्तरः तेन कारयेत् // (535) असंपत्तौ स्वयम् // एवमपि सौष्ठवकारणस्य असंपत्तौ स्वयमेव कारयेत् / निमित्तस्य अप्रतिवेधे वचनेन कारयेत् // (536) न एनान सं[ला]पयेत् नवकान् / येषां स तत्र संघस्थविरः - // (537) यत्रैषां विहारारण्ययोः वृत्तिः तद्वृत्तं ग्राहयेत् [नियुञ्जीत च] //

येषामिति नवकानाम् / तद्वृत्तमिति विहारवृत्तं अरण्यवृत्तं च / नियुञ्जीत चेति, न केवलं तद्वृत्तं ग्राहयेत्, अपि तु तस्य वृत्तस्यानुष्ठाने नियोगो ऽपि एषां कार्यः //

(ब्) पश्चात्-श्रमणः

(538) आगन्तुकः प्रत्यवेक्ष्य आ[वा]सिकानां आरोचयेत् शयनासनार्थम् // शयनासनार्थं आगन्तुकसंघस्थविरः प्रत्यवेक्षेत, येषां असौ संघस्थविरः आवासिकानां, आरोचयेत् शयनासनार्थम् // (539) गमिको दिक्-सार्थ-आवास-शयनासन सहायकांश्चग्लान्ये न-सहायित्वेन तोलयित्वा प्रक्रमेत् // गमिकः संघस्थविरः / गमिकानामिति अर्थात्प्रतिपत्तिः - यस्यां दिशि गन्तव्यां येन सार्थेन मार्गेण च य आवासः तत्र च गतस्य शयनासनं तद् सर्वं बुद्ध्या युक्तायुक्ततया संतोल्य, सहायकांश्च ग्लान्ये सति न केनचित् कश्चित्परित्यक्तव्यः, इत्येवं तोलयित्वा ततो यथाभिमतस्थानसंपादनार्थं प्रक्रमेदित्यर्थः // (540) सर्वं पश्चात् मा कस्यचित् किंचित् प्रमुषितमिति अपेत्य आदूरं उत्स्मारयेत् // संघस्थविर एव // (541) अनुद्धतान् अनुन्नड्डत्वे न[व]कान् प्रतिष्ठापयेत् // अनुपशमः औद्धत्यम्, स्तब्धत्वं [उन्नडत्वं] तद्विपर्यये प्रतिष्ठापयेदित्यर्थः // (542) कुशलं च उपगतान् सर्वः सर्वान् इति // अनुद्धताननुन्नड्डत्वे प्रतिष्ठापयेत् इत्यनुषङ्गः / न गमिकः स्थविर एव, अपि तु अन्ये ऽपि / न च नवकानेव अपि (विन्सू 49) तु अन्यानपीत्यर्थः // (543) संजानीत / गमिकः संघस्थविरः // संघचर्या-ईर्या-उपदेश-उद्देशादिं-भक्तलाभ-ग्लानसंविधानादि-करनीय-संपादनेन अनु[गृ]ह्णीत // चर्या-गोचरः / ईर्यापथ-ईर्या / तयोरुपदेशः, अयं गोचरः अयमगोचरः एवं गन्तव्यमित्यादि / उद्देशादि इत्यत्र स्वाध्यायनिकादीनां आदिशब्देन ग्रहणम् // (544) वर्षोपगतो अनुसंज्ञाय विहारं अप्रतिसंस्कुर्वतः संस्कारयेत्, संस्कुर्वतो अभ्युत्साहयेत् //

(545) पर्षद्गतान् सर्वः कथैषितायां अनुलोमिकधर्मोपसंहारेणानुगृह्णीत // स चेत् पर्षद्गताः कथां एषन्ते ततो यो यस्यानुकूलो धर्मोपसंहारः तेन अनुगृह्णीत / सर्वः इति संघस्थविरः, न च वर्षोपगतसंघस्थविर एव // (546) तूष्णीत्वे र[ता]न् उपेक्षेत // तूष्णीभावः तूष्णीत्वम् / आर्यः अत्र तूष्णींभावो ऽभिप्रेतः, न मौनमात्रम् // (547) गृहिणः उपगतान् भक्तान् संविभाजयेत् // युक्तमेषां भक्तं दातुमिति / भिक्षून् बोधयित्वा यदि ते भिक्षवः संघस्थविरेण उक्ताः संविभागं न कुर्वन्ति, ते वा गृहिणो भोक्तुं नेच्छन्ति ततः - // (548) अकरणे अनिष्टौ वा धर्म्यामेतां कथां कृत्वा इदमस्माकं संविद्यते इति ब्रूयात् // (549) पर्षदं तद्वान् सर्वः प्रत्यवेक्षेत // सर्वः पर्षद्वान्, न संघस्थविरः एव इत्यर्थः // (550) मुधाचारिणं निगृह्णीयात् // सर्वः पर्षद्वान् इत्यनुषङ्गः / यथा न वृथा कालमतिनामयति, न निरर्थिकां प्रव्रज्यां करोति तथा कर्तव्यमित्यर्थः // (551) गमनादि अत्र यथा एतत्कुर्यात् // एवं गन्तव्यं, एवं स्थातव्यं इत्यादि संनिवेशापेक्षः ऽआदिऽ-शब्दः // ऽअत्रऽ इति पर्षदि / ऽयथा एतद्ऽ इति यथा पर्षद्, पर्षदनुरूपं इत्यर्थः // (552) अ-नानातिर्यक्-कथः स्यात् // अत्र इति वर्तते / धर्मविनयादपक्रान्ता ऽपार्श्वेन अस्य वर्तिनी, तिर्यक् कथा, नानाकथाविप्रकीर्णाः // (553-554) न पुरः पश्चाच्छमणो गच्छेत् // न तिष्ठेदिति // पुरतः पश्चात् (वा) श्रमणे न तिष्ठेदित्यर्थ // (555) उक्तो ब्रूयादिति // नानुक्तेन किंचिद्वक्तव्यम् // (556) संपादयेद्वेति // यदस्य उच्यते पुरःश्रमणेन तत्संपादयेत् इत्यर्थः //

(557) न अन्तराकथां अवपातयेत् इति // पुरःश्रमणे कथां कुर्वाणे, न अन्तरा-कथां कुर्यादित्यर्थः // (558) अधर्मं भाषमाणं / (इति) पुरःश्रमणं / प्रतिवदेत् // (559-560) धर्मं अनुमोदेत // संपन्नधार्मिकं लाभं प्रतिगृह्णीत // इति पश्चाच्छ्रमणः // एतत्पश्चात्-श्रमणवृत्तम् //

(च्) कुलोपसंक्रामी-भिक्षुगतम् /

कुलोपसंक्रमिणो वृत्तमुच्यते // (561) अनुन्नडः / इति सर्वः / कुले स्यात् अनुन्नडः अनवस्थितः // गृहादपक्रमितुकामता, अनवस्थितत्वम् // (562) अवक्षिप्तचक्षुरिति // विषयेभ्यः प्रतिसंवृतचक्षुरित्यर्थः // (563) धर्म्यां गृहिभ्यः कथां कुर्यात् // (विन्सू 50) (564) दान-दम-संयम-ब्रह्मचर्यवासोपोषध-शरण-गमन-शिक्षापदग्रहणेषु एनान्नियुञ्जीत // एनानिति गृहिणः / दमो वशीकरणम्, वशीकृतत्वं चेन्द्रियाणां कायवाचोश्च संयमो ऽविसरणं एषाम्, विनयनं विनियतावस्थानम् / ब्रह्मचर्यवासश्च इति प्रव्रजितवृत्तम्, गृहित्वे च यावज्जीविका ग्राम्यधर्मात् प्रतिविरतिः // (565) सर्वत्र-आपत्तिमुखभूते प्रस्थाने स्मृतः प्रतिपद्येत // स्मृत इति आपत्तिषु इत्यर्थात् गतिः / कुल[प्रवे]शादौ यद्गमनादिप्रस्थानं आपत्ति-उत्थानद्वारभूतं, तत्र तथा स्मृत्रुपस्थाप्या यथा न किंचिदापद्यते // (566) न न-शिष्टः अनुगम इति // प्रतिपद्येत इत्यनुषङ्ग / नानुशिष्टो ऽयं अनुबद्धः, तेन न प्रतिपद्येत / न विलङ्घयेत अस्यानुशासनीमित्यर्थः // (567) एहि इति स्वागतपूर्व-प्रियालाप्यभिगते स्यादिति // एहि इति स्वागतालापी पूर्वं च आगतालपनात् प्रियालापी स्यादित्यर्थः / [अभि]गते इति गृहिणि प्रव्रजिते वा // (568) उत्तानमुखवर्णः / इति अगहनायमानः // (569) स्मितपूर्वंगम इति // स्मितेन प्रथमं गन्ता, सांमुख्यस्य दाता इत्यर्थः // भवति सान्तरे ऽपि प्रस्थाने सस्मितत्वमिति, आह - // (570) विगतभ्रुकुटिःः // (571) गृही चेदभ्यागतः, धर्म्यां अस्मै कथां कुर्यात् // (572) [अनागच्छति अत्र ग्रामान्तिकः संरंजनीयं यथा शाक्ति प्रवर्तयेत्] //

[अनागच्छति इति गृहिनि / ग्रामान्तिको भिक्षुः / संरंजनीयं भोजनादिना] यथाशक्ति प्रवर्तयेत् // (573) पानीया ऽसनमुपस्थापयेत् // आरण्यके ऽपि, पानीयं आसनं चेति विग्रहः // (574) संमार्ग-शयनासनप्रज्ञपनपानीयस्थापन-चारण-भक्तनिःसर्गान् नवकः कुर्यात् // यत्र तत्र समागमे समागमे सर्वमेतत्तेन नवकेन कर्तव्यम् // (575) उपगच्छेत् विलोमां परिजनक्रियां, न चेत् स्व-परोपघाताय // उपगच्छेदिति अध्युपेक्षेत / न चेत् अभ्युपगम्यमाना आत्मनः परेसां वा उपधाताय भवति // (576) अस्मै चेत् - // परिजनस्य सा क्रिया उपघाताय चेत् // शक्तौ सत्यां समुच्छिद्य एनां-विलोमां क्रियां अन्याम् // धर्म्यां - // क्रियाम् // उत्पाद्य तथा - // परिजनं // संज्ञापयेत् // (577) भङ्गे ऽप्ररोगे वा तन्निदानं परिजनस्य प्रतिसंस्करणम् // इति तस्यां धर्म्यायां क्रियायां उत्पाद्यमानायां तस्य परिजनस्य यदि चित्तभङ्गो भवति दुर्मनस्कता ऽप्ररोगे वा अन्येन प्रक्रमणं तस्य प्रतिसंस्करणम् / तथा दानादिना प्रतिसंस्कर्तव्यम् / परिजने यथा ऽस्य एतद् द्वयं न भवतीति // (578) अशक्तत्वे अन्येन प्रक्रमणम् // इति समुच्छेत्तुमशक्तत्वे अन्येन प्रक्रमितव्यम् // (579) न तु तत्प्रत्ययं विगृह्य - // परिजनस्य // ब्रूयात् // (580) संघारामे ऽपराध्यन्स्तथा कुर्याद्यथा स्वयं ग्राहिकया ग्रहणं गच्छेत् // (581) अगच्छन्तमनारोच्य सहसा कस्यचित् कुमार-मित्र-अमात्य-भट्ट-राजपुत्रेभ्यः (विन्सू 51) पादमूलिकान् ग्राहयित्वा शुद्धिकायां पर्षदि निहन्यात् //

ग्राहयित्वा इति बोधयित्वा / शुद्धिकापर्षद् यत्र न दण्ड्यते तत्र निहन्यात् पराजयेदित्यर्थः / कुमारादिनां तु यत्प्राग्बोधनं तदेतदर्थम् आपराजितः तदाश्रयेण नापकुर्यात् इत्यर्थः // उक्तं प्रव्रज्यावस्तुसम्बद्धं भिक्षुगतम् //

(द्) भिक्षुणीगतम् /

भिक्षुणीगतमिदानीमुच्यते // तत्र यत् प्रव्रज्योपसंपदोः ऽपुरुषःऽ उक्तं, तदेव स्त्रियामिति अङ्गोकृत्य विशेषः आख्यायते // (582) भिक्षुणी भिक्षुस्थाने // संघैकदेशभूतः [एकभू]तो वा उपाध्यायरोचकादि यत्र भिक्षुरुक्तो भिक्षुनी तत्र द्रष्टव्या इत्यर्थः // किं सर्वस्य भिक्षोः स्थाने ऽथ कस्यचिदित्याह - // (583) सर्वस्य प्रव्रज्यायाम् // प्रव्रज्याविषये सर्वस्य उपाध्यायादेः भिक्षोः स्थाने भिक्षुणी प्रतिपत्तव्या / उपाध्यायिकार्थ आरोचनं, श्रामणेरीसंवरदानं इत्येतत्सर्वं भिक्षुणीभिरेव अनुष्ठातव्यम् / नास्त्यत्र भिक्षोरधिकार [इत्यस्य] तत्-प्रतिपादनम् // (584) उपसंपदि अन्यस्य तद्याचनादौ कर्मकतुः // उपसंपदि न सर्वस्य भिक्षोः स्थाने भिक्षुणी द्रष्टव्या / अपि तु उपसंपद्याचनादौ, यः कर्मकर्ता ततो ऽन्यस्य भिक्षोः स्थाने भिक्षुणी उपसंपद्याचनात्प्रभृति कर्मकारको ऽत्र भिक्षुरेव न भिक्षुणी इति उक्तं भवति / प्राक् तु उपसंपद्याचना[याः] भिक्षुणी कर्मकारिका, या ऽसौ केवलभिक्षुणीसंघमध्ये ब्रह्मचर्योपस्थाने संवृतिं ददाति इति // (585) अत्राच[य]स्संघः // अत्र उपसंपदि याचनादौ भिक्षुसंघः // आचयभूतः प्रतिपत्तव्यः / उभयसंघे सन्निपतिते याचनात्प्रभृति कर्म कर्तव्यमित्यर्थः // (586) कथनं भिक्षुण्यान्तरितं आन्तरायिको स्यात् वा // इत्यान्तरायिककथने संघमध्ये क्रियेते - एकं केवलभिक्षुणीसंघमध्ये, ब्रह्मचर्योपस्थान-संवृतिदाननिमित्तद्वयमुभयसंघमध्ये // द्वयस्या ऽपि एष विधिः प्रतिपत्तव्यः / लज्जानिमित्तमेतदुक्तम् - तस्मात् कामचारविज्ञानार्थं आदौ क्रियापद प्रयोगः //

(587) शिक्षमाणात्वं नाम स्त्रियामपरं पर्व // श्रामणेरिकात्वं भिक्षुणीत्वं इत्येतत्पर्वद्वयं पुरुषसाधारणम् / इदं तु तृतीयं अस्याः पर्व / तच्च - // (588) निश्रितायामेव // श्रामणेरिकात्व-भिक्षुनीत्वाभ्यां अविशेषतासंदर्शनार्थः ऽएवऽ-शब्दः, यथा इमे पर्वणी / निश्रितायामेवं एतदपीति / अतश्च उपाध्यायिकात्वेन भिक्षुणीं काञ्चिच्च, न तामेव यां श्रामणेरिकार्थं इति प्रतिपत्तिः / तदेवं स्त्रियां त्रित्वमुपाध्यायस्य, पुरुषे तु द्वित्वं इति जातं भवति / कस्यामवस्थायां शिक्षमाणात्वं नाम स्त्रियां अपरं पर्व, कियन्तं वा कालं अस्य चरणं इत्याह - // (589) श्रामणेरिकात्व-भिक्षुणीत्वयोः अन्तराले वर्षद्वयचरणस्य कालः // तावन्तं कालं आचरित्वेन उपसंपादनं इत्येवं कालपरिग्रहो, (विन्सू 52) न अत्रोर्ध्व चरितव्यमेतद् व्रतमिति / तस्मात् न पूर्णत्वे ऽस्य कालस्य प्रागुपसंपत्तेः अशिक्षितव्यं अस्यां शिक्षायाम्, ध्वंसो वा अस्य संवरस्य इति प्रतिपत्तव्यम् / को ऽस्य शिक्षमाणात्व-प्ररोहस्य काल इत्याह - // (590) तदूनोपसंपत्कालाद्यादिकः प्ररोहस्येति // उपसंपत्कालस्यादिः / स द्वि[वि]धो ऽस्याः / कुमारिकायाः विंशतिवर्षत्वं, गृहोषितायाः द्वादशवर्षत्वम् / तेन चरणकालेन वर्षद्वयेन ऊन-उपसंपत्कालादिना आदिः, [तदूनोपसं पत्कालादिः] अस्य कालस्य सो ऽयं कालः तदूनोपसंपत्कालाद्यादिकः / एषो ऽस्य शिक्षमाणात्वप्ररोहस्य कालः / कुमारिकायाः अष्टादशत्वं वर्षाणां, गृहीषितायाः दशवर्षत्वमित्यर्थः // ग्रन्थो ऽत्र भिक्षुनीविभङ्गे - "या गृहोषिता दश वर्षा, कुमारिकाभूता वा अष्टादशवर्षा / तस्याः द्वे वर्षे शिक्षा संवृतिर्देया" इति //

उपसंपत्कालस्य अत्र विघौ अंगीकृतस्य विशेषः आख्यायते - // (591) द्वादशत्वं वर्षाणां उपसंपदि-ऊढतायां आदिः // ऊढतायां कृतावाहनतया कृतविवाहतायां, द्वादशत्वं वर्षाणां उपसंपदि कालस्य आदिः // (592) दानादुत्थानम् / शिक्षमाणात्वस्य इत्यनुषाङ्गः / केन [दा]नादित्याह - // (593) भिक्षुणीसंघेन // कथमित्याह - // (594) शिक्षासंवृतिरिति दानम् // "इयं एवंनामा शिक्षासंवृतिं याचते, यावत्तत्संघः शिक्षासंवृतिं ददाति" इत्येवमादेः मन्त्रस्य एतदुल्लिंगनम् // (595) अनन्तरमस्य शिक्षोत्कीर्तनम् अस्य शिक्षासंवृतिदानस्य अनन्तरं शिक्षायाः उत्कीर्तनम् - षण्णां धर्माणां, षण्णां अनुधर्माणाम् // तत्र षट् धर्माः कतमे -

नै काकिनी प्रव्रजेत् मार्गम् / नदीपारं न संतरेत् //

न स्पृशेत् पुरुषं, तेन / नौकागारे सह स्वपेत् //

सांचरित्रं तु नो कुर्यात् / अवद्यं छादयेन्न च //

इत्येते शिक्षमाणायाः / षट्-धर्माः परिकीर्तिताः //

षट् अनुधर्माः कतमे / -

जातरूपं न गृह्णीयात् / न गुह्ये रोम शातयेत् //

न खनेत् पृथिवीं चा ऽपि / न छिन्द्यात् हरितं तृणम् //

ना ऽप्रतिग्राहितं स्वादेत् / स्वादेत्संनिहितं न च //

उक्ता इमे ऽनुधर्माः षट् / शिक्षमाणेषु शिक्षणात् //

(596) न अलब्धब्रह्मचर्योपस्थान-संवृतेः उपसंपद् // उपसंपद् अत्र ब्रह्मचर्यम्, तस्योपस्थानं उपजननं, ब्रह्मचर्योपस्थानाय संवृतिः ब्रह्म्चर्योपस्थानसंवृतिः, सा न लब्धा यया सा इयं अलब्धब्रह्मचर्योपस्थानसंवृतिः, तस्याः / उपसंपद् न भवति, [यस्मात्] उपसंपदार्था सैषां संवृतिः / क्षेत्रतायां नियमनं इत्यतो अस्यां अलब्धार्था (विन्सू 53) नोपसंपद् / कदा अस्याः दानम् - (597) रहोनुशासनादूर्ध्वं तद्दानम् // तस्य ब्रह्मचर्योपस्थानसंवृतेः दानम् // केनेत्याह - // (598) संघेन // प्रकृतत्वात् भिक्षुणीसंघेन प्रतिपत्तिः // किं एवमेव अस्या दानमित्याह - // (599) पृष्ट्वा आन्तरायिकम् // तदेवं अस्याः त्रयः आन्तरायिकप्रश्नाः भवन्ति / एको-रहोनुशासिकया भिक्षुण्या, द्वितीयः-केवलभिक्षुणी संघमध्ये ब्रह्मचर्योपस्थान-संवृत्यंगभूतः, तृतीयः उभयसंघे याचितायामुपसंपदि उपसंपदङ्गभूतः / यचनमत्र याचिते / कर्मादानं इत्यतः प्राप्तम्, ततो ऽस्यामपि याचितायामेव दानं युक्तरूपं, इत्याह - // (600) याचितायामिति // याचितायां ब्रह्मचर्योपस्थानसंवृतौ अस्याः ब्रह्मचर्योपस्थानसंवृतेर्दानं, न अयाचितायामित्यर्थः // (601) पंचत्वं चीवरेषु // भिक्षुण्याः त्रिचीवरं, कुसूलकं संकक्षिका च अधिके // (602) निश्रयेषु विवृक्षमूलत्वम् // विवर्जितवृक्षमूलत्वं, वृक्षमूलं वर्जयित्वा अन्ये त्रयो ऽस्याः निश्रयाः // (603) अष्टत्वं पतनीयेषु // ऽस्पर्शः पंजरनिक्षेपः प्रतिच्छादो निवारणंऽ इत्यधिकाश्चत्वारः // (604) गुरुधर्मारोचनम् // अष्टौ गुरुधर्मा आरोचयितव्याः / ते पुनः - "उपसंपद् भिक्षुभ्यः / प्रतिपक्षं चाववादपर्येष्टिः //

ना ऽभिक्षुक आवासे / कुत्रचि वर्षोपगमनं च // भिक्षोराप त्सुचोदनम् / अरोषणं वन्दना च नवकस्य // उभयगणात् मानाप्यम् / प्रवारणा चेति गुरुधर्माः // " कस्मिन् काले तदारोचनमित्याह - // (605) पतनीयश्रमणकरकान्तराले // (606) कृत्-षट्के // ऽपूर्वप्रव्रजितेऽ ति - अतो यावत्कृत् इति अस्य यः संज्ञावान् ऽमा ऽसिऽ इति प्रव्रज्यार्थमुपसंक्रान्तां पृच्छेत् उपसंपादकाश्च न प्रव्राजयेयुरुपसंपाद[ये]युर्वा इति स प्रतिपत्तव्यः इत्यर्थः // (607) नास्ति अस्याः प्ररोहणधर्मता इति च // एतच्च अत्र विधिषट्कं प्रतिपत्तव्यम् / नाशनं एवंविधस्य लिङ्गिनः इत्येतत्सर्वाधिकारिकत्वात् वक्तव्यम् / पुनरिहेति वेदितव्यम् / कतमत्षट्कमित्याह - // (608)-(613) उभयव्यंजना // संभिन्नव्यंजना // सदाप्रस्रवणी // अलोहिनी // नैमित्तिकी // केयं नैमित्तिकी नाम इत्याह - // निमित्तमात्रभूतव्यंजना तदाख्या // निमित्तमात्रभूतं व्यंजनं यस्याः तस्याः नैमित्तिकीति आख्या, संज्ञा // (614) पूर्वप्रव्रजिता / ऽमा ऽसि उभयव्यंजनाऽ यावत् ऽमा ऽसि पूर्वं प्रव्रजिताऽ इति प्रव्रज्यार्थमुपसंक्रान्तां पृच्छेत् // यावत् ऽनास्ति अस्याः प्ररोहणधर्मताऽ इत्येष अत्र नयः प्रतिपत्तव्यः //

क्षुद्रकादिप्रव्रज्यावस्तुगतम् //

(वि) पृच्छागतम् / (अ) संवर-असंवरौ

(615) न अमनुष्यगतिकौत्तरकौरवकयोः सवरस्य क्षेत्रत्वम् // मनुष्यगतेः अन्यस्यां गतौ उपपन्नः, मनुष्यगतिकत्वे ऽपि औत्तर-कौरवकः [च]; नैषां संवरः (विन्सू 54) आरोहति इत्यर्थः // (616) न तृतीयस्यां परिवृत्तौ व्यंजनस्य // संवरस्य न क्षेत्रत्वमित्यनुबन्धः // यस्य त्रिर्-व्यंजनं परिवर्तते, न तस्य संवरो रोहतीत्यर्थः // (617) न प्रथमद्वयोः ध्वस्तिरिति // न प्रथमद्वितीययोः व्यंजनपरिवृत्योः ध्वंसः संवरस्येत्यर्थः / क्षुद्रकेभ्यः एतद्विधिद्वयं सादृश्याद् हृष्टम् // (618) उत्थानं गृह्यमाणत्वे // समादीयमानत्वे व्यंजनपरिवृत्तौ सत्यां उत्थानं संवरस्य // "उपसंपदापेक्षिणो व्यंजनं परिवर्तते - उपसंपन्नो वक्तव्यो ऽनुपसंपन्नो वक्तव्यः // आह - अनुपसंपन्नो वक्तव्यः // भिक्षुभ्यो हि भिक्षुण्या उपसंपदा भिक्षुणीभावः पर्येषितव्यः" इति अत्र ग्रन्थः // निदर्शनमत्र पुरुषस्यव्यञ्जनपरिवृत्तिः / निराशङ्क-तरत्वात् अन्यत्वमत्र विधेः / उपसंपद्यमानावस्थो ऽत्र उपसंपत्प्रेक्षी गृहीतः, प्राक्परिवृत्तो भिक्षुमात्रसंनिपातस्य अयोगात् // (619) अनुपाध्यायकतायां तद्वतः // तद्वतः इति उपाध्यायवतः / संवरस्य विना ऽपि उपाध्यायेन भवति उत्थानम् // (620) अनुपसंपन्नत्वे ऽस्य // उपाध्यायस्योप संपन्नत्वे ऽपि उपाध्यायवतः संवरस्य भवत्युत्थानम्? - // (621) न, जानाने ऽस्य अभिक्षुत्वम् //

न उत्थानं उपाध्यायवतः संवरस्य जानाने समादातरि अस्योपाध्यायस्य अभिक्षुत्वं अनुपसंपन्नत्वं ध्वस्ततां वा / ग्रन्थो ऽत्र - ऽउपसंपदापेक्षी स्तैन्यसंवासिकेन उपाध्यायेन उपसंपाद्यते, उपसंपन्नो वक्तव्यः, अनुपसंपन्नो वक्तव्यः? - / आह - यदि जानीते स्तैन्यसंवासिको मे उपाध्यायः इत्यनुपसंपन्नो वक्तव्यः / यदि न जानाति, उपसंपन्नो वक्तव्यः // एवं पूर्वापन्नकेन उपाध्यायेन"........इत्यादि // आदिव्यग्रकेणागारिकेण उपाध्यायेनेति / ननु च अनुपाध्यायत्वे ऽपि संवरस्योत्थानम्, तत्कथं जानाने अस्या ऽभिक्षुत्वं न भवति, यस्मात् विपन्नो जाना[ती]त्याशयो भवति, शीले ऽनाहतो भवति, अनर्थो वा शीलेन इत्यतः एतदुत्थानम् [इति चेत्, तन्न] / नाजानाति अनुपाध्यायतां यावत्, तस्मात् अविरोधो ऽत्र अनुत्थानस्य // यत्तु उपाध्यायस्य अनुपसंपन्नत्वे संवरस्य उत्थानमुक्तं संघमधिकृत्य एतद्, संघस्यानुपसंपन्नतां जानानेन भवति उत्थानं, न उपसंपत्प्रेक्षी [इति] // (622) नैनं प्रत्याचक्षणे // संवरमुखत्वात् उपाध्यायस्य तद्-प्रत्याचक्षणे नास्ति संवरस्य उत्थानम् // ग्रन्थो ऽत्र - उपसंपद्यमानः उपाद्यायं प्रत्याख्यातं उपसंपन्नो वक्तव्यो ऽनुपसंपन्नो वक्तव्यः? - आह - अनुपसंपन्नो वक्त[व्य] इति // (623) न अनयोः नाम-अनुद्भावने // अनयोः क्षेत्रोपाध्यायोः समादात्रा [कर्म]कारकेण वा नामानुत्कीर्तने न भवति संवरस्य उत्थानम् // (624) न संघस्य तद्योनेः // समादातृ-कर्मकारकाभ्यां अन्यतरेणा ऽपि संघस्य नाम्नो ऽनुद्भावने, तद्योनेः, संघयोनेः, तद्वंशस्य, संवरस्य न भवत्युत्थानम् //

ग्रन्थो ऽत्र - "समादातारं (विन्सू 55) प्रति त्रयः पुद्गलाः अनुपसंपन्नाः, आत्मनो नाम न आचष्टे, उपाध्यायस्य नाम नाचष्टे, उपसंपदं च न जानाति" इति / कर्मकारकं प्रति अयं ग्रन्थः - "त्रयाणां नाम न परिकीर्तयति - उपाध्यायस्य, उपसंपदाप्रेक्षिणः, संघस्य च / उपसंपन्नो वक्तव्यः, अनुपसंपन्नो वक्तव्यः इति / [आह - अनुपसंपन्नो वक्तव्य इति] / अप्रत्युपस्थापनमेतद्, गृहीतत्वेन यदत्र समादातुः आत्मनो नामा ऽनुकीर्तनम् / संघस्यैतद् प्रत्युपस्थापनम् / अनुगृहीतत्वेन यत् संघस्या नेन नामानुद्भावनम् / यद् कर्मकारकेण समादातुः तद्विषयत्वस्य उपनीतेः तदकरणम् / यत्संघस्य संघकर्तृकत्वस्य उपनीतेः तद्करणम् / यदुपाध्यायस्य कर्मकारकेण नामा ऽनुद्भावनं, तदपि संघकर्तृकत्वस्यैव उपनीतेः अकरणम् / यस्मात् यत्र कर्मणि तत्र संघस्य कर्तृत्वप्रतिपत्तिः, ततो ऽन्यस्य तत्कर्मणः करणम् / यदुपाध्यायस्य समादात्रा नामानुद्भावनं, तद् यस्य कर्मणः करणं सोपाध्यायकस्य, न तत्र तस्य विषयत्वेन प्रत्युपस्थानम् / तदनुत्थानं एषां नामानुद्भावने संवरस्य // (625) ना ऽगारिक-तीर्थिकध्वजे // प्रत्येकं ध्वजशब्दस्य परिसमाप्तिः / आगारिकध्वजे तीर्थिकध्वजे इति बहुव्रीहिश्चात्र समासः / आगारिकध्वजो ध्वजो यस्य, तीर्थिकध्वजो ध्वजो यस्य / आभ्यां ध्वजाभ्यां गृहीताभ्यां न भवति संवरस्योत्थानम् / वेषश्चात्र ध्वजः // (626) न नग्नकुपित पुंफालिनीषु //

संवरस्योत्थानं इत्यनुषङ्गः / समादानतो नग्नीभूतस्य तीर्थिकध्वजः इति अनेनैव संग्रहात् / अन्यार्थं नग्नग्रहणम्, प्रमुक्तप्रग्रहत्वं अस्यामवस्थायां चित्तस्य इति संवरस्यानुत्थानम् / कुपितत्वे स्थैर्यभङ्गः / पुंफालिणीं तावता भदन्ता उपसंपादयन्ति, उपसंपन्ना वक्तव्या अथ अनुपसंपन्ना? [आह] - अनुपसंपन्ना वक्तव्या / उपसंपादकाश्च सातिसारा इति / पुंफालिनी पुरः यत्संयोगात् पुरुषो म्रियते // (627) न निमित्तविपर्यया ऽनभ्युपेतौ उत्क्षिप्तकस्य // स-दृष्टेः विरति आशयस्य संवरसंपत्तिः, तस्मात् येन निमित्तेन आपत्त्यदर्शनादिना - उत्क्षेपणीयं कर्मकृतं भवति, तद्विपर्यय-अनभ्युपगमे नाष्ति संवरस्य उत्थानम् / निदर्शनमत्र उत्क्षिप्तकः / सर्वप्रणिहितेषु एष विधिः / कलहकरणादि-आशयस्यापि अविरति-आशयत्वात् // (628) दुष्कृतमात्रकं अपूर्व-पर्वतायाम् / विना उपासकत्वेन श्रामणेरत्वोपगतौ, विना श्रामणेरत्वेन भिक्षुत्वोपगतौ दुष्कृतमात्रकं भवति, न अनुत्थानं संवरस्य // ग्रन्थो ऽत्र - "आगारिक-अप्रव्रजितकं उपसंपादयन्ति, उपसंपन्नो वक्तव्यो ऽनुपसंपन्नो वक्तव्य इत्याह - ऽउपसंपन्नः, उपालिन्, उपसंपादकाश्च आपद्यन्ते दुष्कृता [पत्ति]मिति" // (629-630) अयाञ्चायामुपाध्यायस्य अन्तरायिकया ऽप्रश्ने // उभयत्र अत्र दुस्कृतमात्रकम्, न अनुत्थानं (विन्सू 56) संवरस्येत्यनुषरङ्गः // (631) प्रतिज्ञाने ऽस्य असतो दाने // असतो इति असंविद्यमानस्य, समादात्र अन्तरायिकस्य ऽअस्ति मे ऽन्तरायिकम्ऽ इति प्रतिज्ञाने संवरस्य दाने दुष्कृतमाट्रकं, न अनुत्थानम् //

निदानेष्वत्र ग्रन्थः - "अन्तरायिकैः तावत् भदन्त धर्मैः समन्वागतम्, ऽसमन्वागतो ऽस्तिऽ इति वदन्तं उपसंपादयन्ति / उपसंपन्नो वक्तव्यो ऽनुपसंपन्नो वक्तव्यः, आह - ऽउपसम्पन्नःऽ उपसंपादकास्तु सातिसाराः" इति / तद् अत्र अन्तरायिकं अभिप्रेतं व्यवतिष्ठते, यद्विधे तु अहमुपसंपन्नः // (632) न पुरुषानुकृतित्वं स्त्रिया, स्त्र्यनुकृतित्वं च पुरुषस्य व्यंजनान्तरप्रकारः // नात्र अनुत्थानं संवरस्य, एतत्प्रदर्शनं - व्यञ्जनान्तरस्य प्रकारत्वात् अत्रोत्थानं न स्यात् / न चैतदेष भवति - //

(ब्) आक्षिप्तत्वम् //

(633) आक्षिप्तत्वमस्य हस्तच्छिन्नादिना / अस्य पुरुषस्य अनुकृतित्वस्य हस्तच्छिन्नाः पादच्छिन्ना इत्यादिना आक्षिप्तत्वम्, आक्षिप्तत्वाच्च दुष्कृतामा[त्रमि]त्युक्तं भवति // (634) पापलक्षण-भिन्नकल्पद्वीपान्तरजयोः // अनयोरपि हस्तच्छिन्नादिना आक्षिप्तत्वमित्यर्थः // "पापलक्षणं उपसंपादयन्ति" [इति] यावदुपसंपन्नो वक्तव्यः / भिक्षवस्तु उपसंपादकाः आपद्यन्ते दुष्कृतामिति" पापलक्षणे ग्रन्थः // [निदान]-द्वीपान्तरजो ऽपि ग्रन्थः - जम्बुद्वीपका भिक्षवः पूर्वविदेहकमुपसंपादयन्ति, उपसपन्नो वक्तव्यः ऽ.......... यावद् - ऽउपसंपन्नः, उपालिन्ऽ / ऽउपसंपदकास्तु सातिसाराःऽ / [इति] विस्तरेण चक्रपेयालं कर्वत्यम् // संस्थान-प्रमाण-दशाभेदो मनुष्याणां यत्र द्वीपे तन्मात्रव्युदाशसवरं अत्र द्वीपग्रहणं व्यवतिष्ठते / एतदत्र भिन्नकल्पग्रहणेन विशेषितमुखादिभेदो ऽपि अत्र कल्पभेदो ऽभिप्रेतः / एवं च एकद्वीपकानामपि एष मुख-कर्णप्रावरणादीनां प्रतिक्षिप्तत्वं वेदितव्यम् // (635) एकनख-समुद्रलेख-पक्षहत-लिङ्गशिरो-गुल्मकेश-अन्तर्बहिर्द्वि-कुब्ज-षट्सहिता ऽनङ्गुलि-पक्ष्म-नकुल-किंपिल-विपरीत-मिलित-शिक्य-कश्मीलित-अक्षाक्ष-अक्षिशाल-शन्त्र-दर्द्रु-विचर्चिक-पीत-अवदात-रक्त-नाडीकर्ण-कण्डु-पिण्ड-स्थूलकच्छु-अण्डलाङ्गूलप्रतिच्छन्न-मूढ-अजिह्व-एकहस्तपाद-[अहस्तपाद]-नीलकेश-हस्त्यश्वश्वगोमेषमृगमत्स्याहि-दीर्घबहुशीर्ष-तालकङ्ठशूलेर्यापथच्छिन्नेभ्यश्च अनाबाधिकानां, ग्लानेन च इतरेषाम् // एकनखादीनां च अधुक्तानां [हस्त]छिन्नादिना आक्षिप्तत्वं, इतरेसां तु आबाधिकानां, ग्लानेन ऽमा ऽसि ग्लानःऽ इत्यनेन आक्षिप्तत्वं इत्यर्थः //