विनयसूत्र 1, प्रव्रज्यावस्तु

एकनखो, यस्य एकमेव नखम् / समुद्रलेखो, यस्य मुद्रायुक्तमिव लेखं शरीरावयवः / पक्षहेतो, यस्य एकं पार्श्वं शुष्कम् / लिङ्गशिरा, यस्य लिङ्गाकारं शिरः / गुल्मकेशो (विन्सू 57) यस्य विदूषकस्य इवा ऽन्तरागुल्मेन अवस्थिताः केशाः / अन्तर्बहिद्विकुब्ज इति प्रत्येकं कुब्जशब्दस्य परिसमाप्तिः, अन्तः कुब्जो बहीः कुब्जः अन्तर्बहिः कुब्ज इति, उक्तमेतद् अन्यत्र- ऽकाणः, कुणिः, कुब्जो ऽथ, वामऽ इति, प्रभेदसंदर्शनार्थं त्वेतद् / षट्-सहिता ऽनङ्गुलि[रिति] अङ्गुलिशब्दस्य प्रत्येकं परिसमाप्तिः / षड्ङ्गुलिः सहिताङ्गुलिः अनङ्गुलिश्चेति / ष्डङ्गुलित्वं, सहिताङ्गुलित्वं, (अनङ्गु)लित्वमात्रकम् / अङ्गुलिफणाहस्तकत्वेना ऽत्र सक्ताङ्गुलित्वस्य अन्तर्भावः / पक्ष्म-नकुल-किंपिल-विपरीत-मिलित-शिक्य-कश्मीलित-अक्षाक्ष-इति अक्षशब्दस्य प्रत्येक समाप्तिः - पक्षमाक्षः, नकुलाक्षः, किंपिलाक्षः, विपरीताक्षः, मिलिताक्षः, शिक्याक्षः, कश्मीलिताक्षः, अक्षाक्षः / पक्ष्माक्षो, यस्य अक्ष्णो ऽन्तः चर्मपुटे पक्ष्मसंभवः / [नकुलाक्षः यस्य अक्षः नकुलाक्षवत् /] उलूकाक्षः किंपिलाक्षो [कपिलाक्षाक्षत्वात्] रक्षाक्षः सदृशाक्षो वा / अपाङ्गसमीपवर्ति यो अक्ष्यवयवः स यस्य नासासमीपे, तत्समीपवर्ति च अपाङ्गं समेत्य, असौ विपरीताक्षः / यस्य विगतनासावंशे परस्परं अक्षिणी-संश्लेष्टे, असौ मिलिताक्षः / शिक्याक्षो, यस्य शिक्यवत् अतिलंबिते अक्षिणी / गलितपक्ष्मरोमत्वात् विगलद्रक्तमासवत् अक्ष्णः पर्यन्तो यस्य असौ कश्मीलिताक्षः / अक्षाक्षः इति अक्षयोः अक्षिणी यस्य असौ अक्षाक्षः / अक्षिशाल-शन्त्र दर्द्रु-विचर्चिका इति अक्षिशब्दस्य प्रत्येकं निपातः / अक्षिशालः, अक्षिशन्त्रः, अक्षिदर्द्रुः अक्षिविचर्चिका

/ अतिविशाले यस्य अक्षिणी असौ विशालाक्षः //

पीतावदातरक्तनाडीकर्ण इति कर्णशब्दस्य प्रत्येकं निपातः-पीतकर्णः, अवदानकर्ण, रक्तकर्णः, नाडीकर्ण इति // कण्डु-पिण्ड-स्थूलकच्छुरिति कच्छुशब्दस्य प्रत्येकं संबन्धः-कण्डुकच्छुः, पिण्डकच्छुः, स्थूलकच्छुरिति // अण्डलाङ्गुलप्रतिच्छन्न इति अण्डाभ्यां लाङ्गूलः प्रतिच्छन्नः अस्य इति अण्डलाङ्गूलप्रतिच्छन्न इति अण्डाभ्यां लाङ्गूलः प्रतिच्छन्नः अस्य इति अण्डलाङ्गूलप्रतिच्छनः // मूढ-अजिह्व-एकहस्तपाद इति, मूढ इत्यनेन उपसंपदं न जानातीत्यस्य संगृहीतत्वम् // अजिह्व इति [जिह्वाही]नस्य / मूकवधिर इति मूकग्रःअणेन सत्यां जिह्वायां वक्तुमसमर्थः जिह्वाहीनः, अन्यस्य अजिह्व इति उक्तत्वात् // [एकहस्तपादः इति एकशब्दस्य] हस्तपादशब्दयोः प्रत्येकं संबन्धः - एकहस्तः, एकपादः, अहस्तपाद इति // नीलकेश इति अहरितभूतं नीलं, तस्मात् हरितग्रहणेन नीलस्योक्तत्वम् // हस्ति-अश्व-श्व-गो-मेष-मृग-मत्स्य-अहि-दीर्घ-बहुशीर्ष इति शीर्षशब्दस्य प्रत्येकं अभिसंबंधः - हस्तिशीर्षः अश्वशीर्षः, श्वशीर्षो, गोशीर्षः, मेषशीर्षः, मृगशीर्षः, मत्स्यशीर्षंः, अहिशीर्षः, दीर्घशीर्ष, बहुशीर्षः इति / ऽसर्वनीलः सर्वपीतः सर्वलोहितः सर्वावदातऽ इति एतदपि यत्पठ्यते, एषामपि चतुर्भिः भूतं छवि-वर्णैः इत्युक्तत्वम् // तालकण्ठ[वत्-शूल-]शूलच्छिन्न-ईर्यापथच्छिन्न इति // (636) चौरेण दस्योः //

आक्षिप्तत्वमिति अनुषङ्गः / पापवृत्तिरूपता सामान्येन / ननु नैव अस्य अतः पृथक्त्वम्? - भवनि हि अदस्युभूतो ऽपि चौरः (विन्सू 58) सघृणः परहरणः, सर्वेण सर्वं यद्भूयसा यस्य वा अभिप्राणातिपातप्रवर्त्ता / दस्युश्च अचौरभूतः निर्घृणो वध्यघातकादिः / तस्मात् पृथक्त्वमेवास्य भवति //

(च्) अनुज्ञा

(637) पितृ-वत् पित्राशयत्वे अनुज्ञायां राजा // पित्राशयत्वेन राज्ञा ऽनुज्ञातः पितृभ्यामेवानुज्ञातो द्रष्टव्यः / राजानुज्ञया प्रव्राजिते [अदोषो] द्रष्टव्यः इति भावः // (638) परिगृहीत्रोः अनुज्ञान-धारणा-आरोचनेषु पितृत्वम् // असत्यपि जनकत्वे मातापितृपरिग्रहेण अवस्थितयोः अनुज्ञाने सप्ताहधारणे संघे च आरोचने [माता-]पितृत्वं, न जनकयोरेव परिगृहीतृत्वेन अवस्थितयोः इत्यर्थः / "पुत्रकृतकं तावत्, भदन्त, उपसंपादयन्ति, कस्य सकाशा[दव]सारितव्यः? - यस्य पुत्रत्वमुपगतः, एवं धीतिकृतिका यस्य धीतित्वं उपगतिका" - इत्यत्र ग्रन्थः // (639) न अमनुष्यगतिकयोः // अनुज्ञानधारणा ऽरोचनेषु पितृत्वं इत्यनुषङ्गः // "यस्य तावत्, भदन्त, मातापितरौ कालगतु भवतः, तिर्यग्योनिगतौ वा, तस्य केशावरोपणाय सर्वसंघो ऽवलोकयितव्यः? - नो हीदं, उपालिन्" इत्यत्र ग्रन्थः // (640) न अतः आनन्तर्योत्थाणम् // अमनुष्यगतिकाभ्यां पितृभ्याम् आनन्तर्योत्थानम् // (641) जनकाभ्यामेतद्, परिवृत्तव्यंजनाभ्यामपि // अपुंस्त्वमपि मातृगतात्वे ऽपि तुष्क स्त्रीत्वं उत्थानमानन्तर्यस्य // (642) एतद्-कृत्वं मातृघातकादौ तत्त्वम् // एतत्कृत्वं आनन्तर्यकृत्वं, यद् माटृघातकादेः प्रव्राजनं प्रतिषिद्धं तत्र आनन्तर्यकृत्वं तत्तु प्रतिपत्तव्यम् / आनन्तर्यकारी न प्रव्राज्यः इत्येवं पुन स्तद् / न सर्वमातृघाटको न प्रव्राज्य इत्येवं च / तिर्यग्योनिगतमातृघातकस्य अप्रतिषिद्धं भवति प्रव्राजनम् //

(द्) संकीर्णम्

कस्मिन् भिक्षुण्यां कृते भिक्षुणीदूषकत्वं जातं भवति, भिक्षुण्या ऽपि भिक्षुदूषकत्वं भवति, केनार्थेन एतदुभयमित्याह - // (643) दूषकत्वं अब्रह्मचर्येण स्वादयतोः, अपराजितत्वे // "कियता, भदन्त, भिक्षुणीदूषको वक्तव्यः? - येन अब्रह्मचर्येण, [उपालिन्], भिक्षुणी दूषिता भवति" इति ग्रन्थः / किं यत्तच्चेतसोः अस्योत्थानमित्याह? - स्वदयतोः / गम्य ऽपि दूषकत्वस्योस्थानं, गन्तर्यपि इत्यस्य संदर्शनार्थं अत्र द्विवचनम् / नो तु सहिते प्रतियोगिस्वादनेन दूषकत्वस्य उत्थानम्, इत्यस्य न हि अन्य-प्रदोषेण अन्यस्य संबंधः, इति अनङ्गत्वं अत्र प्रतियोगिस्वादस्य / वीतरागदूषणे च दूषकत्वानुत्थानप्रसंगात् / ऽछन्दशःऽ इति यद्वचनं, एषो ऽत्र आगमः / स्वेच्छया इत्यस्य अर्थः / पाराजितत्वे ऽपि भिक्षु-भिक्षुणीत्वं विद्यते किम्, तदवस्थयोः ना ऽप्यनयोः दूषणे दूषकत्वमित्यत्र (विन्सू 59) आह - अपराजितत्वे / ग्रन्थो ऽत्र - "अष्टौ तावत्, भदन्त, पुद्गला प्रत्येकवस्तुभीः भिक्षुणीं दूषयन्ति / दुष्टा सा भिक्षुणी वक्तव्या? दुष्टा, उपालिन्, वक्तव्या / कतराः तत्र पुद्गला भिक्षुणी-दूषका वक्तव्याः? - आह, न कश्चिदिति / निपातने वा आमर्षणे वा अपराजितत्वं भिक्षुण्या इति हि एतद् अदूषकत्व-विज्ञानम् / कथं तर्हि? - अन्येनार्थेन निपतितायां, निकुब्जयां वा, अस्वीकुर्वत्यां, आमर्षण-परामर्षन-संप्रवेशने, निपात्यापि अस्वीकारे तया निपातनस्य / स्वयं वा संस्पृशन्त्या पुरुषगात्रं, पुरुषस्योपक्रान्तिः // (644) अर्हत्वं प्रव्रज्योपसंपदोः उपगतौ पुंस्त्वस्य हीनायां योषिति //

शिक्षां प्रत्याख्याय हीनायां वृत्तायां स्त्रियां व्यंजनपरिवृत्त्या पुंस्त्वोगतौ अर्हत्वं प्रव्रज्योपसंपदोः / न-स्त्रीत्वावस्थायां इव अनर्हत्वं इत्यर्थः // (645) असाधारणं च पाराजयिकं अध्याचरितवत्याम् // ऽअर्हत्वं प्रव्रज्योपसंपदोः उपगतौ पुंस्त्वस्य हीनायां योषितिऽ - इत्यनुबन्धः // (646) आवासिकानां स्त्रीउपसंपादने अङ्गत्वं // पोषधवस्तु अत्र ग्रन्थः - "यदुक्तं भगवता भिक्षुणी भिः भिक्षूणामन्तिके भिक्षुणीभावः पर्येषितव्यः इति कतमेसां भिक्षूणां आवासिक-नैवासिकानां, उपालिन्", इति / तत्स्थानगता वासस्थं भिक्षुसंघं उपनिश्रित्य भिक्षुणीनां वासः / ततः कालेन कालं अववाद-अनुशासनीमार्गणात्, न च निश्रयातिक्रमो युक्तः इत्येतद् विज्ञानम् / आवासिकत्वमेवात्र विरोपिततरत्वेन विशिष्यमाणं नैवासिकत्वं व्यवतिष्ठते // (647) ध्वंसो भवत्वस्य [उत्सृ]ष्टौ // भवद्भाव्ये भवत्वं जायमानत्वमित्यर्थः / गृह्यमाणे संवरे तस्य संवरस्य यद्भवत्वं तस्य तदवस्थस्य उत्सृष्टौ प्रत्याख्यानादिना उत्सर्गे ध्वंसो भवति / आवेध एष संवरस्य यज्जायमानत्वम् / न च आनेघस्य प्रत्युदावृत्तिः लङ्घनादौ दृश्यते / तस्मात्, न भवत्यस्या ऽजायमानत्वे संवरस्य प्रत्युदावृत्तिः इति यो मन्येत तन्नाभिनिवृत्त्यर्थ एतत्सूत्रम् / मुक्तकेषु अत्र ग्रन्थः - "उपसंपन्नस्ताबत्, उपालिन्, गृहित्वं प्रतिजानानो अनुपसंपन्नो वक्तव्यः / प्रागेव उपसंपद्य मान इति // पृच्छा प्रायं प्रव्रज्यावस्तुगतम् //

विनयवृत्तौ [स्वव्याख्यानतः] प्रव्रज्यावस्तु समाप्तम् //