अभिधर्मकोशभाष्य

[265|08] यथा पुरुषस्य देशत्यागं कुर्वतो धनिका उपतिष्ठन्ते /

[265|08-265|10] अनागामिफलं प्राप्नुवतः कामावचराणि विघ्नायोपतिष्ठन्ते तथैव स्थापयित्वा दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म /

[265|10] अर्हत्त्वं प्राप्नुवतो रूपारूप्यावचराणि तथैव /

[265|10-265|11] यदुक्तं "बोधिसत्त्वस्य मारण"मिति

[265|12] बोधिसत्त्वः कुतो यावत्

[265|13] कुत उपादाय बोधिसत्त्वोवक्तव्यः /

[265|14] यतो लक्षण कर्मकृत् /

[265|15-265|16] यतः प्रभृति लक्षणविपाकानि कर्माण्यारभते कर्तुं स हि तदानीं नियतिपतितो भवति /

[265|16] कथं कृत्वा / स हि तस्मात् कालात् प्रभृति नित्यं भवति /

[265|17] सुगतिः कुलजो ऽव्यक्षः पुमान् जातिस्मरो ऽनिवृत् // vakk_4.108 //

[265|18] प्रशस्ता गतिरस्येति सुगतिर्देवमनुष्योपपत्तेः /

[265|18-265|19] तस्यां च सुगतौ क्षत्रियब्राह्मणगृहपतिमहाशालकुलजो भवति नान्यः कुलीनः /

[265|19] विकलान्यक्षाण्यस्येति व्यक्षः /

[265|20] न व्यक्षो ऽव्यक्षः अविकलेन्द्रियः इत्यर्थः / पुरुष एव न स्त्री कुत एव शण्ढादिः /

[265|21] जातिस्मरश्च भवति / सर्वस्यां जातौ निवर्तत इति निवृत् / न निवृदनिवृत् /

[265|22] अनिवर्तक इत्यर्थः /

[265|22-265|23] सत्त्वहितार्थं सर्वदुःखप्रकारैः सर्वसत्त्वविप्रतिपत्तिभिश्चाखेदितत्वात् /

[265|23] यत्तल्लोक उच्यते "अपणक्रीतो दास" इति /

[265|23-265|26] बोधिसत्त्वास्ते ते हि महात्मानः सर्वसंपत्प्रकर्षविशेषप्राप्ता अपि सन्तो निष्कारणकरुणापारतन्त्र्यात्सर्वसत्त्वेषु चण्डालकुमारकसदृशमात्मानं निर्मानतया व्यवस्थाप्य सत्त्वेभ्यः सर्वकदर्थानां सोढारो भवन्ति सर्वश्रमयन्त्रणानां चोद्वोढारः /

[265|26-265|27] यच्चैतल्लक्षणविपाकं कर्मेत्युक्तम् /

[266|01-266|02] जम्बूद्वीपे पुमानेव संमुखं बुद्धचेतनः / चिन्तामयं कल्पशते शेष आक्षिपते हि तत् // vakk_4.109 //

[266|03] जम्बूद्वीप एव बोधिसत्त्वो लक्षणविपाकं कर्माक्षिपति / नान्यत्र /

[266|03-266|04] जाम्बूद्वीपकानां तीक्ष्णबुद्धित्वात् /

[266|04] पुरुष एव न स्त्री /

[266|04-266|05] संमुखीभूत एव शास्तरि बुद्धालम्बनयैव चेतनया चिन्तामयं तत्कर्म न श्रुतमयं न भावनामयम् /

[266|05-266|06] कल्पशते च शेष आक्षिपति न बहुभवेसु /

[266|06-266|07] भगवता तु शाक्यमुनिनोत्तप्तवीर्यतया नव कल्पा अपावर्तिता एकनवत्या कल्पैराक्षिप्तम् /

[266|07-266|09] अत एव चोक्त "मितो ऽहं ग्रामणीरेकनवतं कल्पमुपादाय न समनुस्मरामि नाभिजानामि यदेककुलमपि पक्षभिक्षाप्रदानहेतोः क्षतं वा स्यादुपहतं वे"ति /

[266|09-266|11] ततः प्रभृति प्रकृतिजातिस्मरत्वात् प्रथमकल्पासंख्येयनिर्यात एव बोधिसत्त्व एतांश्चतुरो दोषान् व्यावर्तयति द्वौ च गुणो प्रतिलभत इति पूर्वाचार्याः /

[266|11] तेषां च लक्षणानाम्

[266|12] एकैकं पुण्यशतजम्

[266|13] किं पुण्यस्य परिमाणम् /

[266|13-266|14] संनिकृष्टबोधिसत्त्वं स्थापयित्वा यावत् सर्वसत्त्वानां भोगफलमित्येके /

[266|14-266|15] यावत् सर्वसत्त्वानां कर्माधिपत्येन त्रिसाहस्रमहासाहस्रको लोको ऽभिनिवर्तत इत्यपरे /

[266|15] बुद्धा एव च तत्परिमाणज्ञा इत्यपरे /

[266|15-266|16] अथ बोधिसत्त्वभूतो भगवान् कियतो बुद्धान् पर्युपासयामास /

[266|16-266|17] प्रथेमे कल्पासंख्येये पञ्चसप्ततिसहस्राणि द्वितीये षट्सप्ततिं तृतीये सप्तसप्ततिम् /

[266|18] अथ कस्य कल्पासंख्येयस्यान्ते कतमो बुद्ध आसीत् /

[266|18-266|19] प्रतिलोमानुक्रमेण यथाक्रमम् /

[266|20] असंख्येयत्रयान्त्यजाः /

[266|21] विपश्यी दीपकृद्रत्नशिखी

[266|22] रत्नशिखिनि सम्यक्संबुद्धे प्रथमो ऽसंख्येयः समाप्तः / दीपङ्करे भगवति द्वितीयः /

[266|23] विपश्यिनि तथागते तृतीयः / सर्वेषां तु तेषां

[266|24] शास्यमुनिः पुरा // vakk_4.110 //

[266|25] शाक्यमुनिर्नाम सम्यक्संबुद्धः पूर्वं वभूव /

[266|25-267|02] यत्र भगवता बोधिसत्त्वभूतेनाद्यं प्रणिधानं कृतम् एवंप्रकार एवाहं बुद्धो भवेयमिति नो ऽप्येवं कलियुग एवोत्पन्नवानार्यवत्तस्याप्येवं वर्ष सहस्रान्तं शासनं बभूव /

[267|03] अथ कस्यामवस्थावां बोधिसत्त्वः कां पारमितां परिपूरयते /

[267|04] सर्वत्र सर्वं ददतः कारुण्याद्दानपूरणम् /

[267|05-267|06] यदा सर्वस्मै सर्वं ददाति आ अक्ष्णः आ मज्जायाः कारुण्यान्नाभ्युदयविशेषं लिप्समानः इयता दानपारमिता परिपूर्णा भवति /

[267|07] अङ्गच्छेदे ऽप्यकोपात्तु रागिणः क्षान्तिशीलयोः // vakk_4.111 //

[267|08-267|09] यदा ऽयमवीतरागो ऽपि च्छिद्यमानेष्वङ्गेषु नाल्पमपि कुप्यति तदा ऽस्य क्षान्तिशीलपारमिते परिपूर्णे भवतः /

[267|10] तिष्यस्तोत्रेण वीर्यस्य

[267|11-267|12] तिष्यं तथागतरत्नगुहायां तेजोधातुसमापन्नदृष्ट्या भगवान् बोधिसत्त्वभूत एकेन पादेन स्थित्वा सप्त दिवसान् स्तुतवानेकगाथया

[267|13-267|16] "न दिवि भुवि वा नास्मिन् लोके न वैश्रवणालये / न मरुभवने दिव्ये स्थाने न दिक्षु विदिक्षु वा //

चरतु वसुधां स्फीतां कृत्स्नां सपर्वतकाननाम् / पुरुषवृषभस्त्वत्तुल्यो ऽन्यो महाश्रमणः कुत" इति //

[267|17] तदा किल वीर्यपारमिता परिपूर्णा नव च कल्पाः प्रत्युदावर्तिताः /

[267|18] धीसमाध्योरनन्तरम् /

[267|19-267|20] बोधेः पूर्वसमनन्तरं ध्यानप्रज्ञापारमितयोः परिपूरिर्वज्रोपमसमाधौ स्वस्याः संपदः पारगमनात् पारमिताः /

[267|21] सूत्र उक्तं "त्रीणि पुण्यक्रियावस्तूनि /

[267|21-267|22] दानमयं पुण्यक्रियावस्तु शीलमयं भावनामयमि"ति /

[267|22] कथमेतत्त्रयं पुण्यक्रियावस्तु /

[267|23] पुण्यं क्रिया ऽथ तद्वस्तु त्रयं कर्मपथा यथा // vakk_4.112 //

[267|24] पुण्यमप्येतत्त्रयं क्रिया ऽपि वस्त्वपि यथायोगमिति पुण्यक्रियावस्तु /

[267|24-268|01] तद्यथा कर्म च ते पन्थानश्च पन्थान एव च कर्मण इति कर्मंपथा उक्ताः /

[268|01-268|02] तत्र दानमये तावत् पुण्यक्रियावस्तुनि कायवाक्कर्म त्रिधा भवति /

[268|02-268|03] तत्समुत्थापिका चेतना पुण्यं च क्रिया च /

[268|03] तत्सहभुवो धर्माः पुण्यमेव / शीलमयं तु कायवाक्कर्मैवेति त्रिधा भवति /

[268|04] भावनामयो मैत्री पुण्यं च पुण्यक्रियायाश्च वस्तु /

[268|04-268|06] तत्संप्रयुक्तायाश्चेतनाया मैत्रीमुखेनाभिसंस्करणात् तत्सहभुवश्चेतना शीलं च पुण्यं च क्रिया च /

[268|06-268|07] अन्ये तत्सहभुवः पुण्यमेव पुण्यस्य वा कारणं पुण्यक्रिया पुण्यप्रयोगस्तस्या एतानि त्रीणि वस्तूनि /

[268|07] एषां संपादनार्थं पुण्यप्रयोगारम्भादिति /

[268|07-268|08] कुशलचेतनापरमार्थेन पुण्यक्रिया /

[268|08] तस्या एतानि वस्तूनीत्यपरे /

[268|09] किमिदं दानं नाम / यदपि दीयते दद्दानम् / इह तु

[268|10] दीयते येन दद्दानं

[268|11] भवति स्म / रागादिभिरपि दीयते / न चात्र तदिष्टम् / अतो विशेषणार्थमाह

[268|12] पूजानुग्रहकाम्यया /

[268|13] परेषां पूजानुग्रहकामताभ्यां येन दीयते / किं पुनस्तत्स्याद्येन दीयते /

[268|14] कायवाक्कर्म सोत्थानं

[268|15] किं पुनस्तदुत्थानम् / येन कलापेन तदुत्थाप्यते / आह चात्र

[268|16-268|17] शुभेन मनसा द्रव्यं स्वं ददाति यदा पुमान् / तत् क्षणं कुशलाः स्कन्धाः दानमित्यभिधीयते //" इति / [268|18] महाभोग्यफलं च तत् // vakk_4.113 //

[268|19] तच्चैतद्दानमयं पुण्यक्रियावस्तु महाभोग्यफलम् / स्वभावे चैष मयड्वेदितव्यः /

[268|20] तद्यथा तृणमयं गृहं पर्णमयं भाजनमिति / तत् खल्वेतद्दानं

[268|21] स्वपरार्थोभयार्थाय नोभयार्थाय दीयते /

[268|22-268|23] तत्र यदवीतरागः आर्यः पृथग्जनो वा वीतरागश्चैत्ये दानं ददाति तदस्यात्मन एवार्थाय /

[268|23] परेषां तेनानुग्रहाभावात् /

[268|23-269|01] यदार्यो वीतरागः परसत्त्वेभ्यो दानं ददाति स्थापयित्वा दृष्टधर्मवेदनीयं तत्र दानं परेषामर्थाय /

[269|01-269|02] तेन तेषामनुग्रहात् /

[269|02] नात्मनो ऽर्थाय / तद्विपाकभूमेरत्यन्तसमतिक्रान्तत्वात् /

[269|02-269|03] यदवीतरागः पृथग्जनो वा वीतरागः परसत्त्वेभ्यो ददाति तद्दानमुभयेषामर्थाय /

[269|03-269|04] यदार्यो वीतरागश्चैत्ये ददाति स्थापयित्वा दृष्टधर्मवेदनीयं तद्दानमुभयेषां नार्थाय /

[269|04-269|05] तद्धि केवलं गौरवं कृत्ज्ञाभ्यां दीयते /

[269|05] सामान्येन दानं महाभोग्यफलमुक्तम् /

[269|06] तद्विशेषः पुनर्दातृवस्तुक्षेत्रविशेषतः // vakk_4.114 //

[269|07] तत्र तावत्

[269|08] दाता विशिष्टः श्रद्धाद्यैः

[269|09] श्रद्धाशीलश्रुतादिगुणयुक्तो दाता विशिष्टो भवति /

[269|09-269|10] तस्य तद्दानदातृविशेषेण फलदानं प्रतिविशिष्यते /

[269|10] स च तादृशो दाता

[269|11] सत्कृत्यादि ददाति

[269|12] सत्कृत्य स्वहस्तं काले परानुपहत्य ददाति /

[269|13] अतः /

[269|14] सत्कारोदाररुचिता कालानाच्छेद्यलाभिता // vakk_4.115 //

[269|15] अतो ऽस्य दातुस्तत्तादृशं दानं दत्त्वा यथाक्रमं चत्वारो विशेषा भवन्ति /

[269|15-269|16] सत्कारलाभी भवति /

[269|16] उदारेषु च भोगेषु रुचिं लभते /

[269|16-269|17] कालेल्न च भोगान् लभते नातिक्रान्तिकालेन /

[269|17] अनाच्छेद्यांश्च भोगान् लभते /

[269|17-269|18] नास्य भोगाः परैराच्छाद्यन्ते नाप्यग्न्यादिभिर्विनाश्यन्ते /

[269|18-269|19] उक्तं यथा दाता विशिष्यते तद्विशेषाच्च दानविशेषः /

[269|20] अथ वस्तु कथं विशिष्यते /

[269|21] वर्णादिसम्पदा वस्तु

[269|22] विशिष्टमिति वर्तते /

[269|22-269|23] यदि यद्दीयते दद्वर्णगन्धरसस्पर्शानामन्यतमेनापि संपन्नं भवति /

[269|23] एवं वस्तु विशिष्यते / तादृशं वस्तु दत्त्वा किं भवति / यथाक्रमम्

[269|24-269|25] सुरूप्त्वं यशस्वि वा / प्रियता सुकुमारर्तुसुखस्पर्शाङ्ता ततः // vakk_4.116 //

[269|26] वर्णसम्पन्नं दत्त्वा सुरूपो भवति / गन्धसंपन्नं दत्त्वा यशस्वी भवति /

[269|26-270|01] गन्धवद्यशसो दिक्षु विधारणात् /

[270|01] रससंपन्नं दत्त्वा प्रियो भवति / रस इव स्वादुः /

[270|01-270|03] स्पर्शसंपन्नं दत्त्वा सुकुमाराङ्गाश्च भवति ऋतुसुखस्पर्शानि चास्याङ्गानि भवन्ति यथा स्त्रीरत्नस्य /

[270|04] अथ क्षेत्रं कथं विशिप्यते /

[270|05] गतिदुःखोपकारित्वगुणैः क्षेत्रं विशिष्यते /

[270|06] गतिविशेषातावद्विशिष्यते /

[270|06-270|07] तथा ह्युक्तं भगवता "तिर्यग्योनिगताय दानं दत्त्वा शतगुणो विपाकः प्रतिकाङ्क्षितव्यः /

[270|07-270|08] दुःशीलाय मनुष्यभूताय दानं दत्त्वा सहस्रगुण" इति /

[270|08] दुःखविशेषा द्विशिष्यते / तथा ह्यौपधिकेषु पुण्यक्रियावस्तुषु /

[270|09] ग्लाने दानं ग्लानोपस्थापके दानम् /

[270|09-270|11] शीतलिकादिषु च दानमुक्त्वोक्तमे" भिः सप्तभिः औषधिकैः पुण्यक्रियावस्तुभिःसमन्वागतस्य श्राद्धस्य कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा न लभ्यं पुण्यानां प्रमाणमुद्ग्रहीतुमि"ति /

[270|12-270|13] उपकारित्वविशेषाद्यथा मातापित्रोरन्येषां चोपकारिणाम् ऋष्यमृगजातकाद्युदाहरणात् /

[270|13] गुणविशेषाद्यथा" शीलवते दत्त्वा शतसहस्रगुणो विपाक" इत्येवमादि /

[270|14] सर्वेषां तु दानानाम्

[270|15] अग्रं मुक्तस्य मुक्ताय

[270|16] "यद्वीतरागो वीतरागाय दत्त्वा ऽतिदानमिदं श्रेष्ठमामिषदानेषु दानमित्युक्तं भगवता /

[270|17] बोधिसत्त्वस्य च

[270|18] यद्वा दानं बोधिसत्त्वे ददाति सर्वसत्त्वहितहेतोस्तदमुक्तस्याप्यमुक्ते ऽभ्यादानमग्रम् /

[270|19] तत् स्थापयित्वा यानि भगवतो ऽन्यान्यष्टौ दानान्युक्तानि तेषाम्

[270|20] अष्टमम् // vakk_4.117 //

[270|21] अग्रमिति वर्तते / कतमान्यष्टौ /

[270|21-270|24] आसाद्य दानं भयदानम् अदान्मे दानं दास्यति मे दानं दत्त्पूर्वं मे दानं पितृभिश्च पितामहैश्चेति दानं ददाति स्वर्गार्थं दानं कीर्त्यर्थं दानं चित्तालङ्कारार्थं दानं चित्तपरिष्कारार्थं यिओगसंभारार्थमुत्तमार्थस्य प्राप्तये दानं ददाति /

[270|24] तत्रासाद्य दानं यत् आसन्नेभ्य उपगतेभ्यो दानं ददातीति पौराणाः /

[270|25] भयदानं यद्विनाशाभिमुखं दृष्ट्वा वरं ददामीति ददाति /

[270|25-270|26] शेषं सुगमत्वान्न विभक्तम् /

[270|26] स्रोत आपत्तिफलप्रतिपन्नकाय दानं दत्त्वा ऽप्रमेयविपाकः /

[270|27] ततो ऽप्रमेयतरः स्रोत आपन्नायेति विस्तरेणोक्तं सूत्रे / अपितु

[271|01-271|02] मातृपितृग्लानधार्मकथिकेभ्यो ऽन्त्यजन्मने / बोधिसत्त्वाय चामेया अनार्येभ्यो ऽपि दक्षिणा // vakk_4.118 //

[271|03] एभ्यः पञ्चभ्यः पृथग्जनभूतेभ्यो ऽप्यप्रमेया फलतो दक्षिणा भवति /

[271|03-271|04] तत्रान्त्यजन्मा बोधिसत्त्वश्चरमभविकः /

[271|04-271|05] धर्मकथिकश्चतुर्विधे क्षेत्रविशेषे कतमस्मिन् पक्षे दिक्षेप्तव्यः /

[271|05] उपकारिपक्षे /

[271|05-271|07] स हि महाकल्याणमित्रम् अविद्यान्धायां प्रजायां प्रज्ञाचक्षुषो दाता समविषमस्य प्रकाशयिता अनास्रवस्य धर्मकायस्यातिनिवर्तयिता समासतो बुद्धकृत्यस्य कर्ता /

[271|08] कर्मणां तु गुरुलघुत्वं ज्ञातुकामेन समासतः षट् कारणानि ज्ञेयानि / तद्यथा

[271|09-271|10] पृष्ठं क्षेत्रमधिष्ठानं प्रयिओगश्चेतनाशयः / एषां मृद्वधिमात्रत्वात् कर्ममृद्वधिमात्रता // vakk_4.119 //

[271|11] पृष्ठं नाम यत्कृतस्य पुनरनुक्रिया / क्षेत्रं नाम यत्र कारापकाराः क्रियन्ते /

[271|12] अधिष्ठानं कर्मपथः / प्रयोगस्तदर्थं कायवाक्कर्म /

[271|12-271|13] चेतना यया कर्मपथं निष्ठापयति /

[271|13-271|14] आशयस्तदभिप्राय एवं चैवं च कुर्यामेवं चैवं च न करिष्यामीति /

[271|14] कस्यचित् पृष्ठपरिग्रहेणैव तत्कर्म गुरु संपद्यते /

[271|14-271|15] विपाकनैयम्येनावस्थानात् /

[271|15] कस्यचित् क्षेत्रवशेनैव /

[271|15-271|16] तत्रैव क्षेत्रे पुनरधिष्ठानवशात् गुरु संपद्यते नान्यथा /

[271|16] यथा माताइत्रोः प्राणातिपातात् न त्वेवमदत्तादानादिकात् /

[271|16-271|17] एवमन्यदपि योज्यम् /

[271|17-271|18] यस्य तु सर्वाण्यधिमात्राणि भवन्ति तस्यात्यर्थमधिमात्रं गुरु कर्म वेदितव्यम् /

[271|18] यस्य मृदूनि तस्यात्यर्थं मृदु वेदितव्यम् //

[271|19] कृतं चोपचितं च कर्मोच्यते / कथं कर्मोपचितं भवति / पञ्चभिः करणैः /

[271|20-271|21] संचेतनसमाप्तिभ्यां निष्कौकृत्य विपक्षतः / परिवाराद्विपाकाच्च कर्मोपचितमुच्यते // vakk_4.120 //

[271|22] कथं संचेनतः / संचिन्त्य कृतं भवति नाबुद्धिपूर्वं न सहसा कृतम् /

[271|22-271|23] कथं समापत्तितः /

[271|23] कश्चिदेकेन दुश्चरितेनापायान्यातिकश्चिद्यावत्त्रिभिः /

[271|23-271|24] कश्चिदेकेन कर्मपथेन कश्चिद्यावद्दशभिः /

[271|24-271|25] तत्र यो यावता गच्छति तस्मिन्नसमाप्ते कृतं तत्कर्म नोपचितम् समाप्ते तूपचितम् /

[271|25] कथं निष्कौकृत्यविपक्षतः /

[271|25-272|01] निर्विप्रतिसारं च तत् कर्म भवति निष्प्रतिपक्षं च /

[272|01] कथं परिवारतः /

[272|01-272|02] अकुशलं चाकुशलपरिवारं च भवति /

[272|02] कथं विपाकतः / विपाकदान नियतं भवति /

[272|03] एवं कुशलमपि योज्यम् / अतो ऽन्यथा कर्म कृतं भवति नोपचितम् /

[272|04] चैत्ये सरागस्यात्मार्थं दानमित्युक्तम् /

[272|04-272|05] तत्रासत्युपभोक्तरि कथं पुण्यं भवति /

[272|05-272|06] द्विविधं हि पुण्यं त्यागान्वयं त्यागादेव यदुपपद्यते परिभोगान्वयं च देयधर्मपरिभोगाद्यदुत्पद्यते /

[272|07] चैत्ये त्यागान्वयं पुण्यं

[272|08] परिभोगान्व्यं पुण्यं नास्ति / कथं तत्राप्रतिगृह्णति कस्मिंश्चित् पुण्यम् /

[272|08-272|09] किं पुनः कारणं सति प्रतिग्रहीतरि भवितव्यं नासतीति /

[272|09] कस्यचिदप्यनुग्रहाभावात् / इदमकारणम् /

[272|10] यदि हि पुण्यं परानुग्रहादेव स्यात् मैत्र्याद्यप्रमाणसम्यग्दृष्टिभावनायां न स्यात् /

[272|11] तस्मादेष्टव्यं चैत्यै ऽपि पुण्यम् /

[272|12] मैत्र्यादिवदगृह्णति /

[272|13-272|14] यथा मैत्र्यादिष्वन्तरेणापि प्रतिग्राहकं परानुग्रहं वा पुण्यं भवति स्वचित्तप्रभवं तथाभ्यतीते ऽपि गुणवति तद्भक्तिकृतं स्वचित्तात् पुण्यं भवति /

[272|14-272|15] दानमानक्रिया तर्हि व्यर्था प्राप्नोति /

[272|15] न / तत्कर्मसमुत्थापिकाया भक्तेः प्रकृष्टतरत्वात् /

[272|15-272|16] यथा हि शत्रुवधाभिप्रायस्य तत्समुत्थापितं कायवाक्कर्म /

[272|16-272|17] शत्रुसंज्ञया तस्मिन्मृते ऽपि कुर्वतो बहुतरमपुण्यं जायते /

[272|17] नाभिप्रायमात्रेण /

[272|17-272|18] तथाभ्यतीते शास्तरि तद्भक्तिसमुत्थां दानमानक्रियां कुर्वतो बहुतरं पुण्यं जायते /

[272|19] न भक्तिमात्रेण /

[272|19-272|20] यदि स्वक्षेत्रे दानक्रियावीजमिष्टफलं भवति तत्क्षेत्रे तर्ह्यनिष्टफलं भविष्यति /

[272|21] कुक्षेत्रे ऽपीष्टफलता फलबीजाविपर्ययात् // vakk_4.121 //

[272|22-272|23] कुक्षेत्रे ऽपि फलस्य बीजादविपर्ययो दृष्टो मृद्वीकाबीजान्मृद्वीकाफलमेवोत्पद्यते मधुरं निम्बवीजान्निम्बमेव तिक्तम् /

[272|23-272|24] एवं कुक्षेत्रे ऽपि परहिताध्याशयप्रवृत्तस्य दानबीजस्येष्टमेव फलं निर्वर्तते नानिष्टम् /

[272|24-273|01] क्षेत्रदोषात्तु तद्वीजमल्पफलं वा भवत्यफलं वा /

[273|01] गतं दानमयपुण्यक्रियावस्तु सप्रसङ्गम् //

[273|02] शीलमयं वक्तव्यम् / तदुच्यते

[273|03] दौःशीत्लमशुभं रूपं शीलं तद्विरतिः

[273|04] अकुशलं हि रूपं दौःशील्यमुच्यते / तस्माद्विरतिः शीलम् / सा पुनर्विरतिः

[273|05] द्विधा /

[273|06] यया च विरम्यते विज्ञप्त्या यच्च तद्विरमणम् अविज्ञप्तिः /

[273|06-273|07] न च केवलं दौःशील्याद्विरतिः शीलम् /

[273|07] किं तर्हि /

[273|08] प्रतिक्षिप्ताच्च बुद्धेन

[273|09-273|10] यदपि न प्रकृत्या दौःशीलयं भगवता च बुद्धेन प्रतिक्षिप्तमकालभोजनादिकं तस्मादपि द्विधा विरतिः शीलम् /

[273|10] समात्तशिक्षस्य तु तदध्याचाराद्दौःशील्यं जायते //

[273|10-273|11] उक्तं तमासेन शीलम् //

[273|12] विशुद्धं तु चतुर्गुणम् // vakk_4.122 //

[273|13] तत्तु शीलं चतुर्गुणं भवति / विपर्ययादविशुद्धम् / अथ कथं चतुर्गुणमित्याह

[273|14] दौःशील्यतद्धेत्वहतं तद्विपक्षशमाश्रितम् /

[273|15] दौःशीत्येन तावदनुपहतं भवति यथोक्तेन दौःशील्येन / हेतुना ऽप्यनुपहतं भवति /

[273|16] लोभादिभिः क्लेशोपक्लेशैः दौःशील्यविपक्षाश्रितं च भवति /

[273|16-273|17] स्मृत्युपस्थानसंनिश्रितत्वात् समाश्रितं च भवति /

[273|17] नोपपत्तिविशेषाश्रितम् /

[273|17-273|18] निर्वाणपरिणामितवात् /

[273|18] पञ्चभिः कारणैः इत्यपरे /

[273|18-273|19] मौलैः कर्मपथैर्विशुद्धं भवति सामन्तकैर्विशुद्धं वितर्कैरनुपहतं स्मृत्या ऽनुपरिगहीतं निर्वाणपरिणामितं चेति /

[273|19-273|20] चतुर्विधं शीलमित्यपरे /

[273|20] भयशीलं यदा जीविकाश्लोकदण्डदुर्गतिभयात् पाल्यते /

[273|20-273|21] आशास्तिशीलं यद्भवभोगसत्कारतृष्णाकृतम् /

[273|21-273|22] बोध्यङ्गानुलोमं शीलं यन्मोक्षार्थं सम्यग्दृष्टिकाणाम् /

[273|22] परिशुद्धं शीलमनास्रवशीलं निर्मलत्वादिति //

गतं शीलम् //

[273|23] समाहितं तु कुशलं भावना

[273|24] किमिदं समाहितं नाम / समाधिस्वभावं सहभू यत् / किमर्थमेतत् भावनेत्युच्यते /

[274|01] चित्तवासनात् // vakk_4.123 //

[274|02] तद्धि समाहितं कुशलमत्यर्थं चित्तं वासयति / गुणैस्तन्मयीकरणात्संततेः /

[274|02-274|03] पुष्पैस्तिलभावनावत् /

[274|03] दानं तावन्महाभोगतायै संवर्तत इत्युक्तम् /

[274|03-274|04] अथ शीलं भावना च

[274|05] स्वर्गाय शीलं प्राधान्यात् विसंयोगाय भावना /

[274|06] दानमपि स्वर्गाय शीलं प्राधान्यात् / शीलमपि विसंयोगाय / भावना तु प्राधान्यात् /

[274|07] सुत्र उक्तं "चत्वारः पुद्गला ब्राह्मण्यं पुण्यं प्रसवन्ती"ति /

[274|07-274|08] कतमत् तद् ब्राह्मपुण्यम् /

[274|08] यत्तल्लक्षणविपाकस्य कर्मणः परिमाणज्ञापनायोक्तम् इति वैभाषिकाः /

[274|09] पूर्वाचार्यास् तु व्याचक्षते /

[274|10] चतुर्णां ब्राह्मपुण्यत्वं कल्पं स्वर्गेषु मोदनात् // vakk_4.124 //

[274|11] यावता पुण्येन कल्पं स्वर्गेषु मोदते इदं ब्राह्मं पुण्यम् /

[274|11-274|12] ब्रह्मपुरोहितानां कल्पायुष्कत्वात् /

[274|12] निकायान्तरे गाथां पठन्ति

[274|13] "ब्राह्मं पुण्यं प्रसवति कल्पं स्वर्गेषु मोदत" इति /

[274|14] आमिषदानमुक्तम् / धर्मदानं वक्तव्यम् / तदिदमुच्यते /

[274|15] धर्मदानं यथाभूत सूत्राद्यक्लिष्टदेशना /

[274|16] सूत्रादीनां यथाभूतमक्लिष्टदेशना धर्मदानम् /

[274|16-274|17] अतो महतीं त आत्मनः पुण्यज्यानिं कुर्वन्ति ये विपरीतधर्मं देशयन्ति /

[274|17-274|18] क्लिष्टचित्ता वा लाभसत्कार यशांसि वाञ्छन्तः /

[274|18] उक्तं पुण्यक्रियावस्तुभेदेन त्रिविधं कुशलं पुनः

[274|19] पुण्यनिर्वाणनिर्वेधभागीयं कुशलं त्रिधा // vakk_4.125 //

[274|20-274|21] पुण्यभागीयं यदिष्टविपाकं मोक्षभागीयं यस्मिन्नुत्पन्ने नियतं परिनिर्वाणधर्मा भवति /

[274|21-274|23] यस्य संसारादीनवनैरात्म्यनिर्वाणगुणद्योतिकां कथां श्रुत्वा रोमहर्षाश्रूपातौ भवतस्तस्यास्ति मोक्षभागीयं कुशलमूलमित्यवसेयं प्रवृषीवाङ्कुरप्ररोहात् खलविलेषु बीजास्तित्वम् /

[274|23-274|24] निर्वेधभागीयमुष्मादि चतुर्विधं पश्चाद्व्याख्यास्यामः /

[275|01] यदिदं लोक उच्यते लिपिमुद्रागणना काव्यं संख्येति क एषां स्वभावः /

[275|02-275|03] योगप्रवर्तितं कर्म ससमुत्थापकं त्रिधा / लिपिमुद्रे सगणनं काव्यं संख्या यथाक्रमम् // vakk_4.126 //

[275|04] योगप्रवर्तितमिति उपायविशेषप्रवर्तितम् / त्रिधा कर्मेति कायवाङ्मनस्कर्म /

[275|04-275|05] तत्र लिपिमुद्रे तावद्योगप्रवर्तितं कायकर्म समुत्थापनम् /

[275|05] गणना काव्यं च वाक्कर्म /

[275|06] इत्येतानि पञ्चस्कन्धस्वभावानि / संख्या मनस्कर्म / यन्मनसा संकलनं धर्माणाम् /

[275|07] धर्माणामिदानीं केचित् पर्याया उच्यन्ते /

[275|08] सावद्या निवृता हीनाः क्लिष्टा धर्माः

[275|09] क्लिष्टानां धर्माणां सावद्या निवृता हीना इति पर्यायाः /

[275|10] शुभामलाः /

[275|11] प्रणीताः

[275|12] कुशलानास्रवाणां प्रणीता इति पर्यायः /

[275|12-275|13] हीनप्रणीतेभ्यो ऽन्ये मध्या इति सिद्धं भवति /

[275|14] संस्कृतशुभाः सेव्याः

[275|15] कुसलसंस्कृतानां सेवितव्या इति पर्यायः / शेषा असेवितव्या इति सिद्धं भवति /

[275|16] कस्मादसंस्कृतं न सेव्यम् / अनभ्यसनीयत्वादफलत्वाच्च / फलर्थं हि सेवा भवति /

[275|17] सोत्तरा अन्ये सर्वधर्माः /

[275|18] मोक्षस्त्वनुत्तरः // vakk_4.127 //

[275|19] नहि निर्वाणाद्विशिष्टतरमस्ति / तच्च सर्वेभ्यो विशिष्टं कुशलनित्यत्वात् /

=====================================================================

[275|20-275|21] अभिधर्मकोशभाष्ये कर्मनिर्द्देशो नाम चतुर्थं कोशस्थानमिति //

पञ्चमं कोशस्थानम्

=====================================================================

ओं नमो बुद्धाय

=====================================================================

[277|03] "कर्मजं लोकवैचित्र्य" मित्युक्तम् /

[277|03-277|04] तानि कर्माण्यनुशयवशादुपचयं गच्छन्ति अन्तरेण चानुशयान् भवाभिनिर्वर्त्तने न समर्थानि भवन्ति /

[277|04] अतो वेदितव्याः

[277|05] मूलं भवस्यानुशयाः

[277|06] क्लेशो हि प्रवर्तमानो दश कृत्यानि करोति /

[277|06-277|09] मूलं च दृढीकरोति संततिमवस्थापयति क्षेत्रमापादयति निःष्यन्दं निर्वर्तयति कर्मभवमभिनिर्हरति स्वसंभारं अरिगृह्णाति आलम्बने संमोहयति विज्ञानस्रोतो नमयति कुशलपक्षाद्व्युत्क्रामति पन्धनार्थं च स्फरति धात्वनतिक्रमयोगेनेति /

[277|10] कति चेमे ऽनुशयाः / समासेन षट् / कतमे

[277|11] षड्रागः प्रतिघस्तथा /

[277|12] मानो ऽविद्या च दृष्टिश्च विचिकित्सा च

[277|13] अथाग्रहणं रागवशेनान्येषामालम्बनानुशायितज्ञापनार्थम् /

[277|13-277|14] एतच्च पश्चात् प्रवेदयिष्यामः /

[277|15] ते पुनः // vakk_5.1 //

[277|16] षड्रागभेदात्सप्तोक्ताः

[277|17] त एते षड्नुशयाः सूत्रे रागस्य द्विधा भेदं कृत्वा सप्तोक्ताः /

[277|17-277|19] कामरागानुशयः प्रतिघानुशयो भवरागानुशयो मानानुश्यः अविद्यानुशयो दृष्ट्यनुशयो विचिकित्सानुशय इति /

[277|19-278|01] कथमिदं ज्ञातव्यं कामराग एवानुशयः कामरागानुशयः आहोस्वित् कामरागस्यानुशयः कामरागनुशयः /

[278|01] किं चातः /

[278|01-278|02] कामराग एवानुशयश्चेत् सूत्रविरोधः /

[278|02] "इहैकत्यो न कामरागपर्यवस्थितेन चेतसा बहुलं विहरति /

[278|02-278|03] उत्पन्नस्य कामरागपर्यवस्थानस्योत्तरि निःसरणं यथाभूतं प्रजानाति /

[278|03-278|04] तस्य तत्कामरागपर्यवस्थानं स्थामशः सम्यक्त्वसमवहतं सानुशयं प्रहीयत"इति /

[278|04-278|06] कामरागस्यानुशयश्चेद्विप्रयुक्तानुशयप्रसङ्गादभिधर्मविरोधः "कामरागानुशयस्त्रिभिरिन्द्रियैः संप्रयुक्त" इति /

[278|06] कामराग एवानुश्य इति वैभाषिकाः /

[278|06-278|07] एवं यावद्विचिकित्सैवानुशय इति /

[278|07] ननु चोक्तमेवं सूत्रविरोध इति / नास्ति विरोधः / सानुशयं सानुबन्धमित्यर्थः /

[278|08] औपचारिको वा सूत्रे ऽनुशयशब्दः प्राप्तौ / यथा दुःखो ऽग्निरिति /

[278|08-278|09] लाक्षणिकस्त्वभिधर्मे क्लेश एवानुशयशब्दः /

[278|09] तस्मात्संयुक्ता एवानुशयाः / कथमिदं गम्यते /

[278|10] अनुशयानां

[278|11] "चित्तक्लेशकरत्वादावरणत्वाच्छुभैर्विरुद्धत्वात्" /

[278|12-278|13] यस्मादनुशयैः क्लिष्टं चित्तं भवत्यपूर्वं कुशलं नोत्पद्यते उत्पन्नाच्च परिहीयते तस्मान्न विप्रयुक्ताः /

[278|13] अथ विप्रयुक्तैरप्येवं स्यात् /

[278|13-278|14] कुशलं न कदाचिदुपलभ्येत /

[278|14] तेषां नित्यं संनिहितत्वात् / उपलभ्यते च / अतः

[278|15-278|16] "कुशलस्य चोपलम्भादविप्रयुक्ताः अथ इहानुशयाः" इति /

[278|17-278|18] तदिदमज्ञापकं यस्माद्यो विप्रयुक्तमनुशयमिच्छति स एतत्सर्वमनुशयकृतं नेच्छति /

[278|18] क्लेशकृतमेवेच्छति / एवं तु साधु यथा सौत्रान्तिकानाम् /

[278|19] कथं च सौत्रान्तिकानाम् / कामरागस्यानुशयः कामरागानुशय इति /

[278|19-278|20] न चानुशयः संप्रयुक्तो न विप्रयुक्तस्तस्याद्रव्यान्तरत्वात् /

[278|20] प्रसुप्तो हि क्लेशो ऽनुशय उच्यते /

[278|21] प्रबुद्धः पर्यवस्थानम् / का च तस्य प्रसुप्तिः / असंमुखीभूतस्य बीजभावानुबन्धः /

[278|22] कः प्रबोधः / संमुखीभावः / को ऽयं वीजभावो नाम /

[278|22-278|23] आत्मभावस्य क्लेशजा क्लेशोत्पादनशक्तिः /

[278|23-278|24] यथानुभवज्ञानजा स्मृत्युत्पादनशक्तिर्यथा चाङ्कुरादीनां शालिफलजा शालिफलोत्पादनशक्तिरिति /

[278|24-279|01] यस्तु क्लेशानां बीजार्थमर्थान्तरं वीप्रयुक्तमनुशयं कल्पयति तेन स्मृतिबीजमप्यर्थान्तरं कल्पयितव्यं जायते /

[279|01-279|03] यत्तर्हि सूत्रे क्लेश एवानुशय उक्तः षट्षट्के "सो ऽस्य भवति सुखायां वेदनायां रागानुशय" इति /

[279|03] भवतीति वचनान्नासौ तदैवानुशयः / कदा तर्हि भवति /

[279|03-279|04] यदा प्रसुप्तो भवति /

[279|04] हेतौ वा तदुपचार एष द्रष्टव्यः / तिष्ठतु प्रसङ्गः / शास्त्रं प्रवर्त्तताम् /

[279|05] य एष सूत्रे रागस्य भेदः कृतः कामरागो भवराग इति /

[279|06] को ऽयं भवरागः /

[279|07] भवरागो द्विधातुजः /

[279|08] रूपारूप्यधातुजो रागो भवरागः कृटः / किं कारणमेवं कृतः /

[279|09] अन्तर्मुखत्वात्तन्मोक्षसंज्ञाव्यावृत्तये कृतः // vakk_5.2 //

[279|10] समापत्तिरागो हि तेषां प्रायेण / स चान्तर्मुखप्रवृत्तस्तस्मात् भवरागः /

[279|11] उक्तस्तयोः किल धात्वोर्मोक्षसंज्ञाव्याव्यवर्त्तनार्थमेकेषामिति /

[279|11-279|12] आत्मभाव एव तु भवः /

[279|12-279|13] ते च सत्त्वाः समापत्तिं साश्रया मास्वादयन्त आत्मभावमेवास्वादयन्ति कामवीतरागत्वात् /

[279|13] अतः स रागो भवराग इत्युक्तः /

[279|13-279|14] पुनरेते षडनुशया अभिधर्मे दश क्रियन्ते /

[279|14] कथं कृत्वा /

[279|15-279|16] दृष्टयः पञ्च सत्कायमिथ्यान्तग्राहदृष्टयः / दृष्टिशीलवृतपरामर्शाविति पुनर्दश // vakk_5.3 //

[279|17] षण्णामनुशयानां दृष्टिं पञ्चधा कृत्वा दश भवन्ति /

[279|17-279|18] पञ्च दृष्टिस्वभावाः सत्कायदृष्टिरन्तग्रहदृष्टिर्मिथ्यादृष्टिर्दृष्टिपरामर्शः शीलवृतपरामर्शश्च /

[278|18-278|19] यथा दृष्टिस्वभावाः रागह्प्रतिध्हो मानो ऽविद्या विचिकित्सा /

[279|19-279|20] एते पुनरेते दशानुशया अभिधर्मे ऽष्टानवतिः क्रियन्ते /

[279|20-279|21] कामावचराः षट्त्रिंशद् रूपावचरा एकत्रिंशत् आरूप्यावचरा एकत्रिंशत् /

[279|21] कथं कृत्वा /

[279|21-279|22] समासतो ह्येते ऽनुशयास्त्रैधातुका दर्शनप्रहातव्या भावनाप्रहातव्याश्च /

[279|22-279|23] तत्र तावत् कामावचरा दर्शनप्रहातव्या द्वात्रिंशत् /

[279|23] कतमे त इत्याह

[280|01-280|02] दशैते सप्तसप्ताष्टौ त्रिद्विदृष्टिविवर्जिताः / यथाक्रमं प्रहीयन्ते कामे दुःखादिदर्शनैः // vakk_5.4 //

[280|03] य एते दशानुशया उक्ता एते कामधातौ दशापि दुःखदर्शनहेयाः सन्ति /

[280|04] एभ्य एव सप्त समुदयदर्शनप्रहेयाः /

[280|04-280|05] सप्त निरोधदर्शनहेयाः सत्कायदृष्टिमन्तग्राहदृष्टिं शीलव्रतपरामर्शं च वर्जयित्वा /

[280|05] अष्टौ मार्गदर्शनहेयाः /

[280|05-280|06] सत्कायदृष्टिमन्तग्राहदृष्टिं च वर्जयित्वा /

[280|06] इत्येते कामावचरा द्वात्रिंशदनुशया दर्शनप्रहातव्याः /

[280|07] सत्यानां दर्शनमात्रेण प्रहाणात् /

[280|08] चत्वारो भावनाहेयाः

[280|09] तद्यथा रागः प्रतिघो मानो ऽविद्या च /

[280|09-280|10] दृष्टसत्यस्य पश्चात् मार्गाभ्यासेन प्रहाणात् /

[280|10] तदेवं सत्कायदृष्टिरेकप्रकारा भवति दुःखदर्शनहेया /

[280|10-280|11] एवमन्तग्राहदृष्टिः मिथ्यादृष्टिश्चतुष्प्रकारा भवति /

[280|11] दुःखसमुदयनिरोधमार्गदर्शनहेया /

[280|11-280|12] एवं दृष्टिपरामर्शो विचिकित्सा च /

[280|12] शीलव्रतपरामऋशो द्विप्रकारः दुःखमार्गदर्शनहेयः /

[280|13-280|14] रागप्रतिघमानाविद्याः पञ्चप्रकाराश्चतुःसत्यदर्शनहेया भावनाहेयाश्च /

[280|14] कीदृशा एते दुःखदर्शनहेयाः कीदृशा यावद् भावनाहेयाः /

[280|14-280|15] ये यद्दर्शनहेयालम्बनास्ते तद्दर्शनहेया अवशिष्टा भावनाहेयाः /

[280|15-280|17] ता एव द्वादश दृष्टयो भवन्ति चतस्रो विचिकित्साः पञ्च रागाः पञ्च प्रतिघाः पञ्च मानां पञ्चाविद्या इत्येते कामावचराः षट्त्रिंशदनुशया भवन्ति /

[280|18] त एवाप्रतिघाः पुनः /

[280|19] रूपधातौ

[280|20] पञ्चप्रकारं प्रतिघमपहाय त एव रूपावचरा एकत्रिंशदनुशया भवन्ति /

[280|21] यथा रूपधातौ

[280|22] तथारूप्ये

[280|23] एकत्रिंशदनुशया भवन्ति /

[280|24] इत्यष्टानवतिर्मताः // vakk_5.5 //

[280|24-280|25] त एवमेते षडनुशया आकारप्रकारधातुभेदैरष्टानवतिर्मताः आमिधार्मिकाणाम् /

[281|01] य इमे दर्शनप्रहातव्यानुशया उक्ताः किमेते नियतं दर्शनेनैव प्रहीयन्ते /

[281|02] नेत्याह / किं तर्हि /

[281|03] भवाग्रजाः क्षान्तिवध्या दृग्घेया एव

[281|04] ये भवाग्रभूमिजा अन्वयज्ञानक्षान्तिहेया अनुशयास्ते दर्शनहेया एव न भावनाहेयाः /

[281|05] शेषजाः /

[281|06] दृग्भावनाभ्याम्

[281|07] क्षान्तिवध्या इति वर्तते /

[प्28।107-28108] शेषासु भूमिषु यथायोगं धर्मान्वयज्ञानक्षान्तिहेया अनुशया आर्याणां दर्शनहेयाः पृथग्जनानां भावनाहेयाः /

[281|09] अक्षान्तिवध्या भावनयैव तु // vakk_5.6 //

[281|10] सर्वासु भूमिषु ये ऽनुशया ज्ञानवध्यास्ते उभयेषां नित्यं भावनाहेयाः /

[281|10-281|11] नैव हि बाह्यकानां दर्शनप्रहातव्याः प्रहीयन्त इत्यपरे /

[281|12-281|14] तथाहि महाकर्मविभागसूत्रे पूर्वान्तकल्पकानां च शाश्वतवादिनामेकत्यशाश्वतिकानाम् अहेतुसमुत्पत्तिकानां च वीतरागाणां च कामधात्वालम्बनानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः /

[281|13-281|14] न च रूपावचराणां क्लेशानां कामधातुरालम्बनं वीतरागत्वात् /

[281|14-281|15] तस्मात् कामप्रतिसंयुक्ता एव ता अप्रहीणा इति /

[281|15-281|16] दृष्ट्युत्पादसमकालं ते परिहीणा देवदत्त इवेति वैभाषिकाः /

[281|17] दृष्टयः पण्च नामतो निर्दिष्टा न तु स्वभावतस्तत् कस्तासां स्वभावः /

[281|18-281|19] आत्मात्मीयद्रुवोच्छेदनास्तिहीना ग्रदृष्टयः / अहेत्वमार्गे तद्दृष्टिरेतास्ताः पञ्च दृष्टयः // vakk_5.7 //

[281|20] आत्मदृष्टिरात्मीयदृष्टिर्वा सत्कायदृष्टिः / सीदतीति सत् /

[281|20-281|21] चयः कायः संघातः स्कन्ध इत्यर्थः /

[281|21] सच्चायं कायश्चेति सत्कायः पञ्चोपादानस्कन्धाः /

[281|22] नित्यसंज्ञां पिण्डसंज्ञां च त्याजयितुमेवं द्योतिता / एतत्पूर्वको हि तेष्वात्मग्रहः /

[281|23] सत्काये दृष्टिः सत्कायदृष्टिः /

[281|23-281|24] सर्वैव सास्रवालम्बना दृष्टिः सत्काये /

[281|24] आत्मात्मीयदृष्टिरेव तु सत्कायदृष्टिरुक्ता /

[281|24-282|01] यथा गम्येत सत्कायदृष्टिरियं नात्मनि नात्मीये वेति /

[282|01-282|03] यथोक्तं "ये केचिद् भिक्षवः श्रमणा वा ब्राह्मणा वा आत्मेति समनुपश्यन्तः समनुपश्यन्ति सर्वे त इमानेव पञ्चोपादानस्कन्धानि"ति /

[282|03] तस्यैवात्माभिमतस्य वस्तुनो ध्रुवदृष्टिरुच्छेददृष्टिर्वा ऽन्तग्राहदृष्टिः /

[282|04] शाश्वतोच्छेदान्तग्रहणात् / सति दुःखादिसत्ये नास्तीति दृष्टिर्मिथ्यादृष्टिः /

[282|04-282|05] सर्वैव हि विपरीतस्वभावप्रवृट्ता दृष्टिर्मिथ्यादृष्टिः एकैव तूक्ता /

[282|05-282|06] अतिशयवत्त्वात् दुर्गन्धक्षतवत् /

[282|06] एषा ह्यपवादिका अन्यास्तु समारोपिकाः / हीने अग्रदृष्टिर्दृष्टिपरामर्शः /

[282|07] किं हीनम् / सर्वं सास्रवम् / आर्यैः प्रहीणत्वात् / तस्याग्रतो ग्रहणं दृष्टिपरामर्शः / [282|08] दृष्ट्यादिपरामर्श इति वक्तव्ये आदिशब्दलोपः कृतः /

[282|08-282|09] अहेतौ हेतुदृष्टिरमार्गे मार्गदृष्टिः शीलवृतपरामर्शः /

[282|09] तद्यथा महेश्वरो न हेतुर्लोकानाम् /

[282|09-282|10] तं च हेतुं पश्यति प्रजापतिमन्यं वा /

[282|10-282|11] अग्निजलप्रवेशादयश्च न हेतुः स्वर्गस्य तांश्च हेतुं पश्यति /

[282|11-282|12] शीलव्रतमात्रकं सांख्ययोगज्ञानादयश्च न मार्गो मोक्षास्य तांश्च मार्गं पश्यति /

[282|12-282|13] अत्रापि किलादिशब्दलोपः कृत इत्येतास्ताः पञ्च दृष्टयो वेदितव्याः /

[282|13] सत्यकारणे कारणदृष्टिः शिलव्रतपरामर्शः /

[282|13-282|14] कस्मादयं न समुदयदर्शनप्रहातव्यः /

[282|14-282|15] यो हि कश्चिदीश्वरः प्रजापतिमन्यं वा कारणं पश्यति स तन्नित्यमेकं चात्मानं कर्तारमभिनिविश्य /

[282|15] तद्यस्मात् स

[282|16-282|17] ईश्वरादिषु नित्यात्मविपर्यासात् प्रवर्तते / कारणाभिनिवेशो ऽतो दुःखदृग्घेय एव सः // vakk_5.8 //

[282|18] दुःखदर्शनादेव हि तेषु तौ नित्यात्मग्राहौ प्रहीयेते /

[282|18-282|19] तस्मात्तत्कृतो ऽपि कारणाभिनिवेशस्तत एव प्रहीयते /

[282|19-282|20] यस्तर्हि जलाग्निप्रवेशादिभिः स्वर्गोपपत्तिं पश्यति शीलवृतेन वा शुद्धिं सो ऽपि दुःखदर्शनप्रहातव्य एव /

[282|20] एष हि शास्त्रपाठः /

[282|20-282|22] "ये चैवं दृष्टय एवंवादिनो यदयं पुरुषपुद्गलो गोशीलं समादाय वर्तते मृगशीलं कुक्कुरशीलं, स तेन शुध्यति मुच्यते सुखदुःखं व्यतिक्रामति सुखदुःखव्यतिक्रमं चानुप्राप्नोति /

[282|22-282|23] अकारणं कारणतः प्रत्येति शीलव्रतपरामर्शो दुःखदर्शनप्रहातव्यः" इति विस्तरः /

[282|23-282|24] किं पुनः कारणमसौ दुःखदर्शनप्रहातव्यः /

[282|24] दुःखे विप्रतिपन्नत्वात् /

[282|24-282|25] सर्वेषां सास्रवालम्बनानां दुःखे विप्रतिपन्नत्वात् /

[282|25-282|26] कीदृशो वा ऽन्यः शीलवृतपरामर्शो मार्गेदर्शनप्रहात्व्यः /

[282|26] यो मार्गदर्शनप्रहातव्यालम्बनः /

[282|26-282|27] सो ऽपि हि नाम दुःखे विप्रतिपन्नः /

[282|27-282|28] यस्य च मार्गालम्बना मिथ्यादृष्टिर्विचिकित्सा वा ऽस्ति स नास्ति मोक्षमार्ग इति पश्यन् विचिकित्सन् वा कथं तया शुद्धिं प्रत्येष्यति /

[283|01] अथान्यं मोक्षमार्गं परामृश्य एष मोक्षमार्गो नास्तीत्याह /

[283|01-283|02] सो ऽपि तेनैवान्येन शुद्धिं प्रत्येति न तया मिथ्यादृष्ट्येति /

[283|02-283|03] तस्याप्यसौ मार्गदर्शनप्रहातव्यालम्बनो न सिध्यति /

[283|03-283|04] यश्चापि समुदयनिरोधदर्शनप्रहातव्यालम्बनया मिथ्यादृष्ट्या शुद्धिं प्रत्येति स कस्मान्न तद्दर्शनहेयः /

[283|04] तस्मात् परीक्ष्य एषो ऽर्थः /

[283|05] यदुक्तं "नित्यात्मविपर्यासादि"ति / किमेतावेव द्वौ विपर्यासौ /

[283|05-283|06] चत्वारो विपर्यासाः /

[283|06] अनित्ये नित्यमिति / दुःखे सुखमिति / अशुचौ शुचीति /

[283|06-283|07] अनात्मन्यात्मेति /

[283|07] अथैतद्विपर्यासचतुष्कं किंस्वभावम् /

[283|08] दृष्टित्रयाद्विपर्यासचतुष्कं

[283|09] अन्तग्राहदृष्टेः शाश्वतदृष्टिर्नित्यविपर्यासः /

[283|09-283|10] दृष्टिपरामर्शात्सुखशुचिविपर्यासौ /

[283|10] सत्कायदृष्टेरात्मदृष्टिरात्मविपर्यासः / सकलेत्यपरे /

[283|10-283|11] कथमात्मीयदृष्टिर्विपर्यासः /

[283|11] कथं च न विपर्यासः / विपर्याससूत्राद् /

[283|11-283|13] आत्मानमेव तत्र वशिनं पश्येन्नात्मीयं पश्यतीत्यात्मदृष्टिरेवासौ द्विमुखी अथाहमित्येतस्मात् ममेति दृष्ट्यन्तरं स्यात् /

[283|13] मया मह्यमित्येतदपि स्यात् /

[283|14] कस्मादन्ये क्लेशा न विपर्यासाः /

[283|14-283|15] यस्मात् त्रिभिः कारणैर्विपर्यासानां व्यवस्थानम् कतमैस्त्रिभिः /

[283|16] वीपरीततः /

[283|17] नितीरणात् समारोपात्

[283|18] एकान्तविपर्यस्तत्वादालम्बने नितीरकत्वात्समारोपणाच्च /

[283|18-283|19] उच्छेददृष्टिर्मिथ्यादृष्टिश्च न समारोपिके /

[283|19] अभावमुखप्रवृत्तत्वात् /

[283|19-283|20] शीलव्रतपरामर्शो नैकान्तविपर्यस्तस्तन्मात्रशुद्ध्यालम्बनत्वात् /

[283|20-283|21] अन्ये क्लेशा न सन्तीरका अतो न विपर्यासाः /

[283|21-283|22] यत्तर्हि सूत्रे उक्त "मनित्ये नित्यमिति संज्ञाविपर्यासः चित्तविपर्यासो दृष्टिविपर्यास" इति /

[283|22] दृष्टिरेवात्र विपर्यासः /

[284|01] संज्ञाचित्ते तु तद्वशात् // vakk_5.9 //

[284|02] दृष्टिविपर्यासवशादेव तत्संप्रयुक्ते संज्ञाचित्ते विपर्यासावुक्तौ /

[284|02-284|03] वेदनादयो ऽपि कस्मान्नोक्ताः /

[284|03] लोकप्रसिद्ध्या /

[284|03-284|04] लोके हि विपर्यस्तसंज्ञो विपर्यस्तचित्त इति प्रसिद्धं न पुनर्विपर्यस्तवेदन इति /

[284|04-284|05] त एते विपर्यासाः सर्वे ऽपि स्रोत आपन्नस्य प्रहीणा भवन्ति /

[284|05] दर्शनप्रहेयत्वात् दृष्टीनां ससंप्रयोगाणाम् / द्वादश विपर्यासाः /

[284|05-284|06] अनित्ये नित्यमिति संज्ञादृष्टिचित्तविपर्यासास्त्रयः /

[284|06] एवं यावदनात्मन्यात्मेति /

[284|06-284|07] तत्राष्टौ दर्शनप्रहातव्याश्चत्वारो भावनाप्रहातव्याः /

[284|07-284|08] दुःखे च संज्ञा चित्तविपर्यासावशुचौ चेति निकायान्तरीयाः /

[284|08-284|09] इतरथा हि कथमन्तरेण सुखशुचिसंज्ञामवीतरागस्यार्यस्य कामरागः संभवेदिति /

[284|09] तदेतन्नेच्छन्ति वैभाषिकाः /

[284|10] यदि हि सुखशुचिसंज्ञाचित्तसमुदाचारादार्यस्य तद्विपर्यासावीक्ष्येते /

[284|10-284|11] सत्त्वसंज्ञाचित्तसमुदाचारात्तद्विपर्यासावपि किं नेष्येते /

[284|11-284|12] न हि स्त्रियामात्मनि च विना सत्त्वसंज्ञाया कामरागो युक्त इति /

[284|12-284|13] सूत्रे ऽपि चोक्तं "यतश्च श्रुतवानार्यश्रावक इदं दुःखमार्यसत्यमिति यथाभूतं प्रजानाति /

[284|13-284|14] यावत् तस्य तस्मिन् समये यो ऽनित्ये नित्यमिति संज्ञाविपर्यासः चित्तविपर्यासो दृष्टिवीपर्यासः स प्रहीयत" इति विस्तरः /

[284|14-284|16] तस्माद् दृष्टिसमुत्ये एव संज्ञाचित्ते विपर्यासौ नान्ये तत्काल भ्रान्तिमात्रत्वादलातचक्रचित्र यक्षभ्रान्तिवत् /

[284|16] यत्तर्हि स्थविरानन्देनार्थं वागीशमधिकृत्योक्तं

[284|17-284|18] "विपर्यासे च संज्ञानां चित्तं ते परिदह्यते" / निमित्तं वर्ज्यतां तस्माच्छुभं रागोपसंहितम् //

[284|19] तस्मात् सर्व एवाष्टौ संज्ञाचित्तविपर्यासाः शैक्षस्याप्रहीणा इत्यपरे /

[284|19-284|20] ते ऽपि चार्यसत्यानां यथाभूतपरिज्ञानात् प्रहीयन्ते /

[284|20-284|21] न विना तेनेत्युपायसमा ख्यानान्नास्ति सूत्रविरोधः /

[284|22] अथ किं दृष्ट्यनुशयस्य एव भेदो नान्यस्य / मानस्याप्यस्ति / कथमित्याह

[284|23] सप्त मानाः

[284|24] मानो ऽतिमानो मानातिमानो ऽस्मिमानो ऽभिमान ऊनमानो मिथ्यामानश्च /

[284|25] अभेदेन चित्तस्योन्नतिर्मान उक्ताः / स प्रवृत्तिभेदात् सप्तधा भवति /

[284|25-285|01] हीनाद्विशिष्टः समेन वा समो ऽस्मीति मन्यमानस्योन्नतिर्मानः /

[285|01] समाद्विशिष्टो ऽस्मीत्यभिमानः /

[285|02] विशिष्टाद्विशिष्टो ऽस्मीति मानातिमानः /

[285|02-285|03] पञ्चोपादानस्कन्धानात्मत आत्मीयतो वा मन्यमानस्यास्मिमानः /

[285|03] अप्राप्ते विशेषाधिगमे प्राप्तो मयेत्यभिमानः /

[285|03-285|04] बह्वन्तरविशिष्टादल्पान्तरहीनो ऽस्मीत्यूनमानः /

[285|04] अगुणवतो गुणवानस्मीति मिथ्यामानः /

[285|05] यत्तर्हि शास्त्रे नव मानविधा उक्ताः / "श्रेयानस्मीति मानविधा /

[285|05-285|06] सदृशो ऽस्मीति मानविधा /

[285|06] हीनो ऽस्मीति मानविधा /

[285|06-285|07] अस्ति मे श्रेयानस्ति मे सदृशो ऽस्ति मे हीनः /

[285|07] नास्ति मे श्रेयान्नास्ति मे सदृशो नास्ति मे हीन" इति /

[285|07-285|08] एभ्य एव मानेभ्य एताः /

[285|09] नवविधास्त्रिभ्यः

[285|10] कतमेभ्यस्त्रिभ्यः मानातिमानोनमानेभ्यः /

[285|10-285|11] तत्र प्रथमं त्रयं दृष्टिसंनिश्रितास्त्रयो मानाः /

[285|11] अतिमानमानोनमानाः / द्वितीयं त्रयमूनमानमानातिमानाः /

[285|11-285|12] तृतीयं त्रयं मानातिमानोनमानाः /

[285|12-285|13] युक्तस्तावद् बह्वन्तरविशिष्टादल्पान्तरहीनो ऽस्मीत्यूनमान उन्नतिस्थानत्वात् /

[285|13-285|14] नास्ति मे हीन इत्यत्र किमुन्नति स्थानम् /

[285|14] अस्ति सदृशो यो ऽभिप्रेते वरे सत्त्वराशौ निहीनमप्यात्मानं बहु मन्यते /

[285|15] अपि चास्त्येव ज्ञानप्रस्थानविहितो विधिः /

[285|15-285|17] प्राकरणं तु निर्देशं परिगृह्य श्रेयानस्मीत्येकेषु मानो ऽपि स्यादति मानो ऽपि मानातिमानो ऽपि हीनसमविशिष्टापेक्षया /

[285|18] अथैते सप्त मानाः किंप्रहातव्या इत्याह

[285|19] दृग्भावनाक्ष्याः /

[285|20] दृग्भावनाभ्यामेषां क्षयः /

[285|20-285|21] एतदुक्तं भवति सर्वे दर्शनभावनाप्रहातव्या इति यद्भावनाहेयमप्रहीणं किमवश्यं तदार्याणां समुदाचरति /

[285|21] नावश्यं तद्यथा

[285|22] वधादिपर्यवस्थानं हेयं भावनया

[285|23-285|24] येन क्लेशपर्यवस्थानेन संचिन्त्य प्राणिवधं कुर्याद्यावन्मृषावादं तद् भावनाहेयं भावनाहेयधर्मालम्बनत्वात् /

[285|25] तथा // vakk_5.10 //

[286|01] विभवेच्छा

[286|02] विभवतृष्णा ऽपि भावनाहेया / विभवो नाम क एष धर्मः / त्रैधातुकी अनित्यता /

[286|03] तत्र प्रर्थना विभवतृष्णा / तथाशब्देन भवतृष्णायाः प्रदेशो गृह्यते /

[286|03-286|04] "अहो वताहमैरावणः स्यां नागराज" इत्येवमादि /

[286|04-286|05] मानविधा अपि भावनाप्रहातव्याः सन्तीत्युक्तमस्मिममानश्च /

[286|06] न चार्यस्य संभवन्ति विधादयः /

[286|07] नास्मिता

[286|08] आदिग्रहणेन यावद्विभवतृष्णाया ग्रहणम् /

[286|08-286|09] किं कारणमप्रहीणा अप्येते न समुदाचरन्ति /

[286|10] दृष्टिपुष्टत्वात्

[286|11] सत्कायदृष्टिपुष्टा हि मानविधा अस्मिमानश्च /

[286|11-286|12] अतो भग्नपृष्ठत्वात् नोत्थातुम् पुनरुत्सहन्ते /

[286|12] वधादिपर्यवस्थानं मिथ्यादृष्टिपुष्टत्वात् /

[286|12-286|13] विभवतृष्णा उच्छेद्दृष्टिपुष्टत्वात् /

[286|13] भवतृष्णायाः प्रदेशः शाश्वतदृष्टिपुष्टत्वात् /

[286|14] कौकृत्यं नापि चाशुभम् // vakk_5.11 //

[286|15] अकुक्शलं चापि कौकृत्यं भावनाप्रहातव्यम् /

[286|15-286|16] न चार्यस्य तत्संभवति विचिकित्सा समुत्थितत्वात् /

[286|17] अथैषामष्टानवतेरनुशयानां कति सर्वत्रगाः कत्यसर्वत्रगाः /

[286|18-286|19] सर्वत्रगा दुःखहेतुदृग्घेया दृष्टयस्तथा / विमतिः सह ताभिश्च या ऽविद्या ऽवेणिकी च या // vakk_5.12 //

[286|20-286|21] दुःखसमुदयदर्शनप्रहातव्या दृष्टयो विचिकित्सा च ताभिश्च संप्रयुक्ता अविद्या आवेणिकी च दुःखसमुदयप्रहातव्ये चाविद्या /

[286|20-287|01] इतीमे एकादशानुशयाः सभागधातुसर्वत्रगाः /

[287|01] सप्त दृष्टयो द्वे विचिकित्से द्वे अविद्ये सकलस्वधात्वालम्बनत्वात् /

[287|02] किमेभिर्युगपदालम्बते आहोस्वित् क्रमेण / यदि क्रमेण अन्येषामपि प्रसङ्ग /

[287|02-287|04] अथ युगपत् कः सकलेन कामधातुना शुद्धिं प्रत्येत्यकारणं वा कारणतः /

[287|04] सकलं नोच्यते सकलं युगपदालम्बन्त इति /

[287|04-287|05] अपि तु पञ्चप्रकारमपि सर्वं युगपत् /

[287|05-287|06] एवमपि यत्रात्मदृष्टिस्तत्रात्मतृष्णा यत्राग्रशुद्धिदृष्टी तत्र तत्प्रार्थना तेन च मान इति तृष्णामानयोरपि सर्वत्रगत्वं प्राप्नोति /

[287|06-287|07] एवं सति दर्शनभावनाहेयालम्बनत्वादेतदुभयं किंप्रहातव्यं स्यात् /

[287|07-287|08] भावनाप्रहातव्यं व्यामिश्रालम्बनत्वात् /

[287|08] अथवा पुनरस्तु दर्शनप्रहातव्यं दृष्टिबलाधानवर्तित्वात् /

[287|08-287|09] स्वलक्षणक्लेशावेतौ न सामान्यक्लेशौ /

[287|09] तस्मान्न सर्वत्रगाविति वैभाषिकाः /

[287|10] व एते सभागधातुसर्वत्रगा एकादशानुशया उक्ताः

[287|11] नवोध्र्वालम्बना एषां दृष्टिद्वयविवर्जिताः /

[287|12] सत्कायदृष्टिमन्तग्राहदृष्टिं च वर्जयित्वा ऽन्ये नवानुशया विसभागधातुसर्वत्रगाः /

[287|13] कदाचित्तु विसभागमेकं धातुमालम्बन्ते कदाचित् द्वौ /

[287|13-287|14] "ये ऽनुशयाः कामप्रतिसंयुक्ता रूपप्रतिसंयुक्तालम्बनाः /

[287|14-287|15] कामप्रतिसंयुक्ता आरूप्यप्रतिसंयुक्तालम्बनाः कामप्रतिसंयुक्ता रूपारूप्यप्रतिसंयुक्तालम्बना" इति वचनात् /

[287|15-287|17] यदा कामधातौ स्थितो ब्रह्मणि सत्त्वदृष्टिं नित्यदृष्टिं चोज्त्पादयति तदा कथं सत्कायान्त ग्राहदृष्टी विसभागधात्वालम्बने न भवतः /

[287|17-287|18] आत्मात्मीयत्वेनाग्रहणादन्तग्राहदृष्टिश्च तत्समुत्थितत्वात् /

[287|18] का तर्हीयं दृष्टिः /

[287|18-287|19] नेयं दृष्टिर्मिथ्याज्ञानं पुनः एतदित्याभिधार्मिकाः /

[287|19-287|20] कुतो नु खल्वेतदन्या तदालम्बना दृष्टिरेषा न दृष्टिरिति सिद्धान्तस्तु प्रमाणयितयः /

[287|21] किं खल्वनुशयाः एव सर्वत्रगाः / नेत्याह /

[287|22] प्राप्तिवर्ज्याः सहभुवो येऽप्येभिस्ते ऽपि सर्वगाः // vakk_5.13 //

[287|23] सर्वत्रगैरनुशयैः सहभुवो ये ऽप्यन्ये धर्मास्ते ऽपि सर्वत्रगाः प्राप्तयस्तु नैवम् /

[287|23-288|01] अनेक फलत्वात् /

[288|01-288|02] अत एव स्युः सर्वत्रगानुशया न सर्वत्रहेतुना हेतुरिति चतुष्कोटिकं क्रियते /

[288|02] प्रथमा कोटिरनागताः सर्वत्रगा अनुशयाः /

[288|02-288|03] द्वितीया ऽतीतप्रत्युपन्नास्तत्सहभुवः /

[288|03] तृतीयाचतुथौ योज्ये /

[288|04] एषामष्टानवतेरनुशयानां कति सास्रवालम्बनाः कत्यनास्रवालम्बनाः /

[288|05-288|06] मिथ्यादृग्विमती ताभ्यां युक्ता ऽविद्या ऽथ केवला / निरोधमार्गदृग्घेयाः षडनास्रवगोचराः // vakk_5.14 //

[288|07-288|08] निरोधदर्शनप्रहातव्यास्त्रयो ऽनुशया मिथ्यादृष्टिर्विचिकित्सा ऽविद्या च ताभ्यां संप्रयुक्ता ऽ; ऽवेणिकी च /

[288|08] मार्गदर्शनप्रहातव्या अप्येत एव त्रयः /

[288|08-288|09] इत्येते षडनास्रवालम्बनाः /

[288|09] शेषां सास्रवालम्बना इति सिद्धम् / तत्र पुनः

[288|10-288|11] स्वभूम्युपरमो मार्गः षड्भूमिनवभूमिकः / तद्गोचराणां विषयो मार्गो ह्यन्यो ऽन्यहेतुकः // vakk_5.15 //

[288|12-288|13] निरोधालम्बनानां मिथ्यादृष्ट्यादीनां स्वभूमिनिरोध एवालम्बनं कामावचराणां कामधातोरेव यावत् भवाग्रभूमिकानां भवाग्रस्यैव /

[288|13-288|14] मार्गालम्बनानां कामावचराणां षड्भूमिको धर्मज्ञानपक्षो मार्गः सर्व एवालम्बनम् /

[288|14-288|15] यो ऽपि रूपारूप्यप्रतिपक्षः रूपारुप्यावचराणामप्यदृष्टभूमिकानां नवभूमिकः /

[288|15-288|16] स एवान्वयज्ञानपक्ष्यो मार्ग आलम्बनं मार्गस्यान्यो ऽन्यहेतुकत्वात् /

[288|16-288|17] यद्यपि धर्मज्ञानान्वयज्ञाने अप्यन्योन्यहेतुके नत्वन्वयज्ञानं कामधातुप्रतिपक्ष इति /

[288|17-288|18] न कामावचरा मार्गालम्बना अन्वयज्ञानपक्षानालम्बन्ते /

[288|18-288|19] धर्मज्ञानं तर्हि रूपारूप्यप्रतिपक्षत्वात्तद्भूमिकानां मार्गलम्बनानामालम्बनं भविष्यति /

[288|19-288|20] न तत् सकलं प्रतिपक्षो दुःखसमुदयधर्मज्ञानयोरतत्प्रतिपक्षत्वात् /

[288|20-288|21] नापि सकलयो रूपारूप्यय्योर्दर्शनप्रहातव्यानामप्रतिपक्षत्वादित्याद्याभावान्न भवत्यालम्बनम् /

[288|22] अथ कस्माद्रागप्रतिघमाना दृष्टिशीलवृअतपरामर्शौ चानास्रवालम्बना नेष्यन्ते /

[288|23] न रागस्तस्य वर्ज्यत्वात्

[289|01-289|02] वर्जनीयो हि रागः यदि चानास्रवालम्बनः स्यान्न वर्जनीयः स्यात्कुशलधर्मच्छन्दवत् /

[289|03] न द्वेषो ऽनपकारतः /

[289|04] अपकारवस्तुनि हि प्रतिघ उत्पद्यते / न चैवं निरोधमागौं /

[289|05] न मानो न परामर्शौ शान्तशुद्धयग्रभावतः // vakk_5.16 //

[289|06] निरोधमार्गयोः शान्तत्वान्न ताभ्यामुन्नतिर्भवितुमर्हति /

[289|06-289|07] भूतार्थशुद्धित्वान्न तयोः शुद्धिग्राहः शीलव्रतपरामर्शः /

[289|07] अग्रौ च तौ / हीने चाग्रग्राहो दृष्टिपरामर्शः /

[289|08] तस्मादयुक्तमेषामनास्रवालम्बनत्वम् /

[289|09] एषामष्टानवतेरनुशयानां कत्यालम्बनतो ऽनुशेरते कति संप्रयोगत एव /

[289|10-289|11] सर्वत्रगा अनुशयाः सकलामनुशेरते / स्वभूमिमालम्बनतः स्वनिकायमसर्वगाः // vakk_5.17 //

[289|12-289|13] ये सर्वत्रगा अनुशयास्ते सकलां पञ्चप्रकारामपि स्वां भूमिमालम्बनतो ऽनुशेरते /

[289|13] असर्वत्रगास्तु स्वस्यां भूमौ स्वमेव निकायमालम्बनतो ऽनुशेरते नान्यम् /

[289|14] तद्यथा दुःखदर्शनप्रहातव्या दुःखदर्शनप्रहातव्यमेव निकायम् /

[289|14-289|15] एवं यावद्भावनाप्रहातव्या भावनाप्रहातव्यमेव नान्यम् /

[289|15] उत्सर्गं कृत्वा ऽपवादं करोति

[289|16] नानास्रवोर्ध्वविषयाः

[289|17] अनास्रवालम्बना अनुशया नैवालम्बनतो ऽनुशेरते / नाप्यूर्ध्वभूम्यालम्बनाः /

[289|17-289|18] किं कारणम् /

[289|18] तदालम्बनस्य वस्तुनः

[289|19] अस्वीकाराद्विपक्षतः /

[289|20-289|21] यद्धि वस्त्वात्मदृष्टितृष्णाभ्यां स्वीकृतं भवति तत्रान्ये ऽप्यनुशया अनुगमयितुमुत्सहन्ते /

[289|21] आर्द्र इव पटे रजांसि संस्थातुम् /

[289|21-289|22] न चैवमनास्रवा नाप्येवमूर्ध्वा भूमिः /

[289|22] अतो न तदालम्बनास्तेष्वनुशेरते / यस्त्विहस्थस्तां भूमिं प्रार्थयते /

[289|23-290|01] कुशलो ऽसौ धर्म्मच्छन्दः विपक्षभूतौ च निर्वाणमार्गौ तदालम्बनानां क्लेशानामूर्ध्वा च भूमिरधराणाम् /

[290|01] अतो न तेषु प्रतिष्ठां लभन्ते /

[290|01-290|02] तप्त इवोपले तलानि पादानाम् /

[290|02] आनुगुण्यार्थो ऽत्रानुशयार्थः / न च ते तदनुगुणा इत्यपरे /

[290|02-290|03] वातिकस्य रुक्षाननुशयनवत् /

[290|03] अत उक्ता आलम्बनतो ऽनुशेरते /

[290|04] येन यः संप्रयुक्तस्तु स तस्मिन् संप्रयोगतः // vakk_5.18 //

[290|05] अनुशरेत इति वर्तते /

[290|05-290|06] यो ऽनुशयो येन धर्मेण संप्रयुक्तस्तस्मिन् संप्रयोगतो ऽनुशेते /

[290|06] यावदप्रहीण इति विशेषणार्थस्तुशब्दः /

[290|06-290|07] स्युरनुशया नानास्रवालम्बना न विसभागधातुसर्वत्रगाः /

[290|07-290|08] ते चानुशयाः संप्रयोगतो ऽनुशयीरन्नालम्बनतः न स्युर्विसभागभूमिसर्वत्रगा अनुशयाः /

[290|09] एषामष्टानवतेरनुशयानां कत्यकुशलाः कत्यव्याकृताः /

[290|10] ऊर्ध्वमव्याकृताः सर्वे

[290|11] रूपारुप्यावचरास्तावत्सर्व एवाव्याकृताः / किं कारणम् /

[290|12] क्लिष्टानां धर्माणां दुःखविपाकः स्यात् / तच्च तयोइर्नास्ति परव्याबाधहेत्वभावात् /

[290|13] कामे सत्कायदर्शनम् /

[290|14] अन्तग्राहः सहाभ्यां च मोहः

[290|15] कामधातौ सत्कायान्तग्राहदृष्टी तत्संप्रयुक्ता चाविद्या अव्याकृताः /

[290|15-290|16] किं कारणम् /

[290|16] दानादिभिरविरुद्धत्वात् /

[290|16-290|17] अहं प्रेत्य सुखी भविष्यामीति दानं ददाति शीलं रक्षति /

[290|17] उच्छेददृष्टिरपि मोक्षानुकूला /

[290|17-290|19] अत एवोक्तं भगवता "एतदग्रं बाह्यकानां दृष्टिगतानां यदुत नो च स्यां नो च मे स्यात् न भविष्यामि न मे भविष्यती"ति /

[290|19] अपि चानयोर्दृष्ट्योः स्वद्रव्यसंमूढत्वादपरपीडाप्रवृत्तत्वाच्च /

[290|19-290|20] स्वर्गतृष्णा ऽस्मिमानयोरप्येवं प्रसङ्गः /

[290|20] सहजा सत्कायदृष्टिरव्याकृता /

[290|20-290|21] या मृगपक्षिणामपि वर्त्तते /

[290|21] विकल्पिता त्वकुशलेति पूर्वाचार्याः /

[291|01] शेषस्त्विहाशुभाः // vakk_5.19 //

[291|02] शेषास् त्वशुभा अनुशयाः कामधातावकुशलाः /

[291|03] कत्यकुशलमूलानि कति न /

[291|04] कामे ऽकुशलमूलानि रागप्रतिघमूढयः /

[291|05-291|06] कामधातौ सर्वरागः सर्वप्रतिघः सर्वो मोहो ऽन्यत्र सत्कायान्तग्राहदृष्टिसंप्रयुक्ताद्यथाक्रमम् /

[291|07] त्रीण्यकुशलमूलानि

[291|08] लोभो ऽकुशलमूलं द्वेषो मोहो ऽकुशलमूलम् /

[291|08-291|09] यद्ध्यकुशलं चाकुशलस्य च मूलं तदेवाकुशलमूलमिष्टम् /

[291|09-291|10] शेषा अनुशया नाकुशलमूलानीति सिद्धम् /

[291|11] कत्यव्याकृतमूलानि कति न / त्रीण्यव्याकृत मूलानि / कतमानि त्रीणि /

[291|12] तृष्णा ऽविद्या मतिश्च सा // vakk_5.20 //

[291|13-291|14] सेत्यव्याकृततां दर्शयति या काचिदव्याकृता तृष्णा अविद्या प्रज्ञा चान्ततो विपाकजा अपि सर्वा ऽसावव्याकृतमूलमिति काश्मीराः /

[291|15] द्वैधोर्ध्ववृत्तेर्नातो ऽन्यौ

[291|16] विचिकित्सा किल द्वैधवृत्तेर्न मूलं भवितुमर्हति / चलत्वात् /

[291|16-291|17] उन्नतिलक्षणेनोर्ध्ववृत्तेर्न मानो मूलम् /

[291|17-291|18] विविधस्मृतिमूलानि हि स्थिराण्यधोवृत्तीनि च लोके दृष्टान्नीति /

[292|01] चत्वार्येवेति बाह्यकाः /

[292|02] बाह्यका श्चत्वार्यव्याकृतमूलानीच्छन्ति /

[292|03] तृष्णादृङ् मानमोहास्ते

[292|04] स इत्यव्याकृता इति दर्शयति / अव्याकृता तृष्णा दृष्टिर्मानो ऽविद्या च /

[292|04-292|05] किं कारणमेतान्यव्याकृतमूलानीच्छन्ति /

[292|06] ध्यायित्रित्वादविद्यया // vakk_5.21 //

[292|07] यस्मात्त्रयो ध्यायिनः / तृष्णादृष्टिमानोत्तरध्यायिनः / ते चाविद्यावशाद्भवन्तीति /

[292|08] यानि सूत्रे चतुर्दशाव्याकृतवस्तूनि किं तानि अव्याकृतत्वात् / नेत्याह /

[292|09] किं तर्हि / स्थापनीयः प्रश्नो ऽव्याकृत इत्युक्तम् / चतुर्विधो हि प्रश्नः /

[292|09-292|10] एकांशव्याकरणीयो विभज्यव्याकरणीयः परिपृच्छय्य व्याकरणीयः स्थापनीयश्च /

[292|10-292|11] तत्र यथाक्रमं वेदितव्यम् /

[292|12-292|14] एकांशतो व्याकरणं विभज्य परिपृच्छय च / स्थाप्यं च मरणोत्पत्ति विशिष्टात्मा ऽन्यतादिवत् // vakk_5.22 //

[292|15] किं सर्वसत्त्वा मरिष्यन्तीत्येकांशेन व्याकर्त्तव्यं मरिष्यन्तीति /

[292|15-292|16] किं सर्वे जनिष्यन्त इति विभज्य व्याकर्त्तव्यं संक्लेशा जनिष्यन्ते न निःक्लेशा इति /

[292|16-292|17] किं मनुष्यो विशिष्टो हीन इति परिपृच्छय्य व्याकत्तेव्यम् /

[292|17] कानधिकृत्य प्रश्नयसीति /

[292|17-292|18] यदि ब्रूयाद् देवानिति /

[292|18] हीन इति व्याकर्त्तव्यम् / अथ ब्रूयादपायानिति /

[292|18-292|19] विशिष्ट इति व्याकर्त्तव्यम् /

[292|19] किमन्यः स्कन्धेभ्यः सत्त्वो ऽनन्य इति स्थापनीयः /

[292|19-292|20] सत्त्वद्रव्यस्याभावात् वन्ध्यापुत्रश्यामगौरतादिवत् /

[292|21] कथमेतद्व्याकरणं भवति अव्याकृतमेतदिति / एवं व्याकरणात् /

[292|22] अपर आह / इदमप्येकांशव्याकरणं यन्न सर्वे जनिष्यन्त इति /

[292|23-292|24] यस्तु पृच्छेद्ये मरिष्यन्ति किं ते जनिष्यन्त इत्येतद्विभज्यव्याकरणीयं स्यात् /

[292|24-293|01] मनुष्येषु चोभयमस्ति हीनत्वं विशिष्टत्वं चापेक्षिकमित्युभयमेकांशेन व्याकर्त्तव्यम् /

[293|01-293|02] तद्यथा विज्ञानं कार्यं कारणं चेति एकान्तेन तु पृच्छतो नैकान्तव्याकरणात् विभज्यव्याकरणं युज्यते /

[293|02-293|03] स्कन्धेभ्यो ऽन्यः सत्त्व इत्येतदव्याकृतमेव /

[293|03] न चाव्याकरणमेव व्याकरणं युज्यत इति /

[293|03-293|04] यस्तु स्थापनीयः प्रश्नः स्थापनीयत्वेन व्याक्रियते /

[293|04] कथं न व्याकृतो भवति /

[293|05] आभिधर्मिका आहुः /

[293|05-293|07] "तथागतो भगवानर्हन् सम्यक्संबुद्धः स्वाख्यातो ऽस्य धर्मः सुप्रतिपन्नः श्रावकसंघः रूपमनित्यं यावद्विज्ञान दुःखप्रज्ञप्तिर्यावन्मार्गप्रज्ञप्तिरेकांशेन व्याकर्त्तव्यमर्थोपसंहितत्वात् /

[293|07-293|08] विभज्जव्याकरणं नाम यदि कश्चिद् ब्रूयाद्धर्मान् वदेति स वक्तव्यो बहवो धर्मा अतीता अनागताः प्रत्युत्पन्नाः कतमान् वदामीति /

[293|09] यदि ब्रू यादतीतानिति / स व्यक्तव्यो ऽतीता अपि बहवो रूपं यावद्विज्ञानमिति /

[293|10] अथं ब्रूयाद्रूपमिति / स वक्तव्यो रूपमपि त्रिविधं कुशलमकुशलमव्याकृतं च /

[293|11] यद्याह कुशलमिति /

[293|11-293|12] तदपि सप्तप्रकारं प्राणातिपाताद्विरतिर्यावत्संभिन्नप्रलापादिति /

[293|12] यद्याह प्राणातिपाताद्विरतिमिति /

[293|12-293|13] सा ऽपि त्रिप्रकारा अलोभजा ऽद्वेषजा ऽमोहजा /

[293|13] यद्याहालोभजामिति /

[293|13-293|14] अलोभजा ऽपि द्विविधा विज्ञाप्त्यविज्ञप्तिभेदादित्येवं विभज्य वक्तव्यमिति /

[293|14] एतदेव च शठस्य परिपृच्छ्य व्याकरणम् /

[293|14-293|15] तस्य वक्तव्यं धर्मा बहव इति /

[293|15] न तु विभक्तव्या यावत्तूष्णिम् वा तिष्ठति स्वयं वा व्याकरोतीति /

[293|16-293|17] यदा तौ न किञ्चित् पृच्छतः केवलमध्येषयतः तयोश्च न किञ्चित् व्याक्रियते केवलं परिप्रश्न्येते तत् कथमनयोः प्रश्नो भवति कथं वा व्याकरणम् /

[293|18] यो ह्हि पन्थानं ब्रूहीत्याह किम् तेन पन्था न पृष्टो भवति /

[293|18-293|19] परिपृच्छयैव व्याकरणात् कथं न परिपृच्छाव्याकरणं भवति /

[293|19-293|20] स्थापनीयस्तु यथा अन्तवान् लोको ऽनन्तवानित्येवमादि सूत्रान्तादेव तु प्रश्नव्याकरणानां लक्षणं द्रष्टव्यम् /

[293|20-293|21] भदन्तमहासाङ्घिकाः सूत्रं पठन्ति /

[293|21] "चत्वारीमानि भिक्षवः प्रश्नव्याकरणानीति /

[293|21-293|22] कतमानि चत्वारि /

[293|22] अस्ति भिक्षव एकांशव्याकरणीयः प्रश्नः / अस्ति यावत् स्थापनीयः /

[293|23] कतमश्च भिक्षवः एकांशव्याकरणीयः प्रश्नः /

[293|23-293|24] सर्वे संस्कारा अनित्या इत्ययं भिक्षव एकांशव्याकरणीयः प्रश्नः /

[293|24] कतमश्च भिक्षवो विभज्यव्याकरणीयः प्रश्नः /

[293|24-293|25] संचेतनीयं कर्म कृत्वा किं प्रतिवेदयत इत्ययम् विभज्यव्याकरणीयः प्रश्नः /

[293|25-293|26] कतमश्च भिक्षवः परिपृच्छ्यव्याकरणीयः प्रश्नः /

[293|26-293|27] संज्ञासु पुरुषस्यात्मा उताहो ऽन्यासंज्ञा अन्य आत्मेति पृष्टेन सता परिप्रष्टव्यः कतमं पुनरायुष्मानात्मानं प्रत्येति /

[293|27-293|28] स चेदेवं वदेदौ दारिकं खल्वहयायुष्मन्नात्मानं प्रत्येमि /

[293|28-293|29] एवं सत्यन्या संज्ञा अन्य आत्मेत्येवं वचनीयः /

[293|29] अयं हि परिपृच्छ्य व्याकरणीयः प्रश्नः /

[293|29-294|01] कतमश्च भिक्षवः स्थापनीयः प्रश्नः /

[294|01] तद्यथा शाश्वतो लोको ऽशाश्वतः /

[294|01-294|02] शाश्वतश्चाशाश्वतश्च /

[294|02] नैव शाश्वतो नाशाश्वतः / अन्तवानन्ततः / अन्तवांश्चानन्तश्च /

[294|02-294|03] नैवान्तवान्नानन्तवान् /

[294|03-294|04] भवति तथागतः परं मरणान्न भवति तथागतः परं मरणात् यावदन्यो जीवो ऽन्यच्छरीरमित्ययं भिक्षवः स्थापनीयः प्रश्न" इति /

[294|04-294|05] यस्य पुद्गलस्य यो ऽनुशयो यस्मिन्नालम्बने ऽनुशेते स तेन तस्मिन् संप्रयुक्तः /

[294|05-294|06] इदं तु वक्तव्यमतीते न कस्मिन् यावत् प्रत्युपन्ने न कस्मिन्निति /

[294|07] समासत इमे द्विविधाः क्लेशाः / स्वलक्षणक्लेशाश्च रागप्रतिवमानाः /

[294|08] सामान्यक्लेशाश्च दृष्टिविचिकित्साद ऽविद्याः / तत्र तावत् /

[294|09-294|10] रागप्रतिघमानैः स्यादतीतप्रत्युपस्थितैः / यत्रोत्पन्ना ऽप्रहीणास्ते तस्मिन् वस्तुनि संयुतः // vakk_5.23 //

[294|11-294|12] अतीताः प्रत्युत्पन्नाश्च रागप्रतिघमाना यस्मिन् वस्तुन्युत्पन्ना न च प्रहीणास्तस्मिन् वस्तुनि तैः संयुक्तः /

[294|12] एते हि स्वलक्षणक्लेशत्वान्न सर्वस्यावश्यं सर्वत्रोत्पद्यन्ते /

[294|13] सर्वत्रानागतैरेभिर्मानसैः

[294|14] यत्राप्रहीणास्ते इति वर्त्तते /

[294|14-294|15] अनागतैरेभिरेव रागप्रतिघमानैर्मनोभूमिकैः सर्वत्र वस्तुनि संयुतस्त्रैयध्विके /

[294|15] मानसानां त्र्यध्वविषयत्वात्

[294|16] स्वाध्विके परैः /

[294|17] अन्यै रागप्रतिघैरनागतैरनागत एव वस्तुनि संयुक्तः / के पुनरन्ये /

[294|17-294|18] ये पञ्च विज्ञानकायिका रागाश्च प्रतिघाश्च /

[294|18] उत्पत्तिधर्मभिरेव / तैरेव तु

[294|19] अजैः सर्वत्र

[294|20] अनुत्पत्तिधर्मभिः पञ्चविज्ञानकायिकैरपि सर्वत्र वस्तुनि संयुक्तः / त्रैयध्विके ऽपि

[294|21] शेषैस्तु सर्वैः सर्वत्र संयुतः // vakk_5.24 // [295|01] के पुनः शेषाः / दृष्टिविचिकित्सा ऽविद्यास्त्रैयध्विकाः /

[295|01-295|02] तैः सर्वैरपि सर्वस्मिन्वस्तुनि संयुक्तः /

[295|02] सामान्यक्लेशत्वात् / यावदप्रहीणा इत्यधिकारो ऽनुवर्त्तत एव /

[295|02-295|03] किं पुनरिदमतीतानागतमुच्यते ऽस्त्यथ न /

[295|03-295|04] यद्यस्ति सर्वकालास्तित्वात्संस्काराणां शाश्वतत्वं प्राप्नोति /

[295|04] अथ नास्ति / कथं तत्र तेन वा संयुक्तो भवति विसंयुक्तो वा /

[295|04-295|05] न संस्काराणां शाश्वतत्वं प्रतिज्ञायते वैभाषिकैः संस्कृतलक्षणयोगात् /

[295|05-295|06] प्रतिज्ञायते तु विशदं

[295|07] सर्वकालास्तिता

[295|08] किं कारणम् /

[295|09] उक्तत्वात्

[295|10-295|11] उक्तं हि भगवता ऽ"तीतं चेद् भिक्षवो रूपं नाभविष्यन्न श्रुतवानार्यश्रावको ऽतीते रूपे ऽनपेक्षो ऽभविष्यत् /

[295|11-295|12] यस्मात्तर्ह्यस्त्यतीतं रूपं तस्माच्छ्रुतवानार्यश्रावको ऽतीते रूपे ऽनपेक्षो भवति /

[295|12-295|13] अनागतं चेद्रूपं नाभविष्यत् न श्रुतवानार्यश्रावको ऽनागतं रूपं नाभ्यनन्दिष्यत् /

[295|13-295|14] यस्मात्तर्ह्यस्त्यनागतं रूपमिति" विस्तरः /

[295|15] द्वयात्

[295|16] "द्वयं प्रतीत्य विज्ञानस्योत्पाद" इत्युक्तम् / द्वयं कतमत् /

[295|16-295|17] चक्षू रूपाणि यावत् मनो धर्मा इति /

[295|17] असति वा ऽतीतानागते तदालम्बनं विज्ञानं द्वयं प्रतीत्य न स्यात् /

[295|18] एवं तावदागमतो ऽस्त्यतीतानागतं युक्तितो ऽपि /

[295|19] सद्विषयात्

[295|20] सति विषये विज्ञानं प्रवर्तते नासति /

[295|20-295|21] यदि चातीतानागतं न स्यादसदालम्बनं विज्ञानं स्यात् /

[295|21] ततो विज्ञानमेव न स्यादालम्बनाभावात् /

[295|22] फलात् /

[295|23] यदि चातीतं न स्यात् शुभाशुभस्य कर्मणः फलमायत्यां कथं स्यात् /

[295|23-296|01] न हि फलोत्पत्तिकाले वर्त्तमानो विपाकहेतुरस्तीति /

[296|01-296|02] तस्मादस्त्येवातीतानागतमिति वैभाषिकाः /

[296|02] अवश्यं च किलैतत्सर्वास्तिवादेन सता ऽभ्युपगन्तव्यम् / यस्मात्

[296|03] तदस्तिवादात् सर्वास्तिवादा इष्टाः

[296|04] ये हे सर्वमस्तीति वदन्ति अतीतमनामतं प्रत्युत्पन्नं च ते सर्वास्तिवादाः /

[296|04-296|06] ये तु केचिदस्ति यत् प्रत्युत्पन्नमदत्तफलं चातीतं कर्म किञ्चिन्नास्ति यद्दत्तफलमतीतमनागतं चेति विभज्य वदन्ति ते विभज्यवादिनः /

[296|06-296|07] कति चैते सर्वास्तिवादा इत्याह

[296|08] चतुर्विधाः // vakk_5.25 //

[296|09] ते भावलक्षणावस्था ऽन्यथा ऽन्यथिकसंज्ञिताः /

[296|10] भावान्यथिको भदन्तधर्मत्रातः / स किलाह /

[296|10-296|11] धर्मस्याध्वसु, प्रवर्तमानस्य भावान्यथात्वं भवति न द्रव्यान्यथात्वम् /

[296|11-296|12] यथा सुवर्णभाजनस्य भित्त्वा ऽन्यथा क्रियमाणस्य संस्थानान्यथात्वं भवति न वर्णान्यथात्वम् /

[296|12-296|13] यथा च क्षीरं दधित्वेन परिणमद्रसवीर्यविपाकान् परित्यजति न वर्णम् /

[296|13-296|14] एवं धर्मो ऽप्यनागतादध्वनः प्रत्युत्पन्नमध्वानमागच्छन्ननागतभावं जहाति न द्रव्यभावम् /

[296|14-296|15] एवं प्रत्युत्पन्नादतीतमध्वानं गच्छन् प्रत्युत्पन्नभावं जहाति न द्रव्यभावमिति /

[296|16] लक्षाणान्यथिको भदन्तघोषकः / स किलाह /

[296|16-296|17] धर्मो ऽध्वसु प्रवर्त्तमानो ऽतीतो ऽतीतलक्षणयुक्तो ऽनागतप्रत्युत्पन्नाभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तः /

[296|17-296|18] अनागतो ऽनागतलक्षणयुक्तो ऽतीतप्रत्युत्पन्नाभ्यामवियुक्तः /

[296|18-296|19] एवं प्रत्युत्पन्नो ऽप्यतीतानागताभ्यामवियुक्तः /

[296|19] तद्यथा पुरुष एकस्यां स्त्रियां रक्तः शेषास्वविरक्त इति /

[296|20] अवस्था ऽन्यथिको भदन्तवसुमित्रः / स किलाह /

[296|20-296|21] धर्मो ऽध्वसु प्रवर्तमानो ऽवस्थामवस्थां प्राप्यान्यो ऽन्यो निदिश्यते अवस्थान्तरतो न द्रव्यान्तरतः /

[296|21-296|23] यथैका वर्तिका एकाङ्के निक्षिप्ता एकमित्युच्यते शताङ्के शतं सहस्राङ्के सहस्रमिति /

[297|01] अन्यथान्यथिको भदन्तबुद्धदेवः / स किलाह /

[297|01-297|02] धर्मो ऽध्वसु प्रवर्तमानः पूर्वापरमपेक्ष्यान्यो ऽन्य उच्यते अवस्थान्तरतो न द्रव्यान्तरतः /

[297|02-297|03] यथैका स्त्री माता वोच्यते दुहिता वेति /

[297|03] इत्येते चत्वारः सर्वास्तिवादाः /

[297|04] एषां तु प्रथमः परिणामवादित्वात् सांख्यपक्षे निक्षेप्तव्यः /

[297|04-297|05] द्वितीयस्याध्वसंकरः प्राप्नोति /

[297|05] सर्वस्य सर्वक्षणयोगात् /

[297|05-297|06] पुरुषस्य तु कस्याञ्चित् स्त्रियां रागः समुदाचरति कस्याञ्चित् केवलं समन्वागम इति किमत्र साम्यम् /

[297|06-297|07] चतुर्थस्याप्येकस्मिन्नेवाध्वनि त्रयो ऽध्वानः प्राप्नुवन्ति /

[297|07-297|08] अतीते ऽध्वनि पूर्वपश्चिमौ क्षणावतीतानागतौ मध्यमः क्षणः प्रत्युत्पन्न इति /

[297|08] एवमनागते ऽपि / अत एषां सर्वेषां

[297|09] तृतीयः शोभनः

[297|10] यो ऽयमवस्था ऽन्यथिकः / तस्य किल

[297|11] अध्वानः कारित्रेण व्यवस्थिताः // vakk_5.26 //

[297|12] यदा स धर्मः कारित्रं न करोति तदा ऽनागतः / यदा करोति तदा प्रत्युत्पन्नः /

[297|13] यदा कृत्वा निरुद्धस्तदा ऽतीत इति / परिगतमेतत्सर्वम् / इदं तु वक्तव्यम् /

[297|13-297|14] यद्यतीतमपि द्रव्यतो ऽस्त्यनागतमिति /

[297|14] कस्मात्तदतीतमित्युच्यते ऽनागतमिति वा /

[297|14-297|15] ननु चोक्तमध्वानः कारित्रेण व्यवस्थिता इति /

[297|15-297|16] यद्येवं प्रत्युत्पन्नस्य तत्सभागस्य चक्षुषः किं कारित्रम् /

[297|16] फलदानप्रतिग्रहणम् /

[297|16-297|17] अतीतानामपि तर्हि सभागहेत्वादीनां फलदानात् कारित्रप्रसङ्गो ऽर्धकारित्रस्य वेति लक्षणसंकरः /

[297|18] इदं च वक्तव्यम् / तेनैवात्मना सतो धर्मस्य नित्यं कारित्रकरणे

[297|19] किं विघ्नं

[297|20] येन कदाचित् कारित्रं करोति कदाचिन्नेति / प्रत्ययानामसामग्रयमिति चेत् / न /

[297|21] नित्यमास्तित्वाभ्युपगमात् / यच्च तत् कारित्रमतीतानागतं प्रत्युत्पन्नं चोच्यते

[297|22] तत्कथं

[298|01] किं कारित्रस्याप्यन्यदस्ति कारित्रम् /

[298|01-298|02] अथ तन्नैवातीतं नाप्यनागतं न प्रत्युत्पन्नमस्ति च /

[298|02] तेनासंस्कृतत्वान्नित्यमस्तीति प्राप्तम् /

[298|02-298|03] अतो न वक्तव्यं यदा करित्रं न करोति धर्मस्तदा ऽनागत इति /

[298|04] स्यादेष दोषो यदि धर्मात् कारित्रमन्यत्स्यात् / तत्तु खलु

[298|05] नान्यत्

[298|06] अतो न भवत्येष दोषः / एवं तहि स एव

[298|07] अध्वायोगः

[298|08-298|09] यदि धर्म एव कारित्रं कस्मात्स एव धर्मस्तेनैवात्मना विद्यमानः कदाचिदतीत इत्युच्यते कदाचिदनागत इत्यध्वनां व्यवस्था न सिध्यति /

[298|09] किमत्र न सिध्यति /

[298|10] यो ह्यजातो धर्मः सो ऽनागतः / यो जातो भवति न च विनष्टः स वर्त्तमानः /

[298|11] यो विनष्टः सो ऽतीतः इति / एतदेवात्र वक्तव्यम् /

[298|11-298|12] यदि यथा वर्त्तमानं द्रव्यतो ऽस्ति तथा ऽतीतमनागतं चास्ति /

[298|12] तस्य

[298|13] तथा सतः /

[298|14] अजातनष्टता केन

[298|15] तेनैव स्वभावेन सतो धर्मस्य कथमिदं सिध्यत्यजात इति यो विनष्टः इति वेति /

[298|16] किमस्य पूर्वं नासीद्यस्याभावादजात इत्युच्यते /

[298|16-298|17] किं च पश्चान्नास्ति यस्याभावा द्विनष्ट इत्युच्यते /

[298|17] तस्मान्न सिध्यति सर्वथा ऽप्यत्राध्वत्रयम् /

[298|17-298|18] यद्यभुत्वा भवतीति नेष्यते भूत्वा च पुनर्न भवतीति /

[298|18-298|19] यदप्युक्तं "संस्कृतलक्षणयोगान्न शाश्वतत्वप्रसङ्ग" इति /

[298|19] तदिदं केवलं वाङ्मात्रमुत्पादविनाशयोरयोगात् /

[298|19-298|20] नित्यं च नामास्ति स धर्मो न च नित्य इत्यपूर्वैषा वाचो युक्तिः /

[298|20] आह खल्वपि

[298|21-298|22] "स्वभावः सर्वदा चास्ति भावो नित्यश्च नेष्यते / न च स्वभावाद् भावो ऽन्यो व्यक्तमीश्वरचेष्टितम् /"

[299|01] यत्तूक्तमुक्तत्वादिति / वयमपि ब्रूमो ऽस्त्यतीतानागतमिति /

[299|01-299|02] अतीतं तु यद् भूतपूर्वम् /

[299|02] अनागतं यत्सति हेतौ भविष्यति /

[299|02-299|03] एवं च कृत्वा ऽस्तीत्युच्यते न तु पुनर्द्रव्यतः /

[299|03] कश्चैवमाह / वर्तमानवत्तदस्तीति / कथमन्यथा ऽस्ति /

[299|03-299|04] अतीता नागतात्मना /

[299|04] इदं पुनस्तवोपस्थितम् /

[299|04-299|05] कथं तदतीतमनागतं चोच्यते यदि नित्यमस्तीति /

[299|05-299|07] तस्मात् भूतपूर्वस्य च हेतोर्भाविनश्च फलस्य भूतपूरतां भावितां च ज्ञापयितुं हेतुफलापवाददृष्टिप्रतिषेधार्थमुक्तं भगवता "अस्त्यतीतमस्त्यनागतमि"ति /

[299|07] अस्तिशब्दस्य निपातत्वात् /

[299|07-299|09] यथा ऽस्ति दीपस्य प्रागभावो ऽस्ति पश्चादभाव इति वक्तारो भवन्ति यथा चास्ति निरुद्धः स दीपो न तु मया निरोधित इति /

[299|09] एवमतीतानागतमप्यस्तीत्युक्तम् /

[299|09-299|10] अन्यथा ह्यतीतानागतभाव एव न सिध्येत् /

[299|10-299|11] यत्तर्हि लगुडशिखीयकान्परिव्राजकानधिकृट्योक्तं भगवता "यत्कर्माभ्यतीतं क्षीणं निरुद्धं विगतं विपरिणतं तदस्ती"ति /

[299|11-299|12] किं ते तस्य तस्य कर्मणो भूतपूर्वत्वं नेच्छन्ति स्म /

[299|12-299|13] तत्र पुनस्तदाहितं तस्यां संततौ फलदानसामर्थ्यं संधायोक्तम् /

[299|13] अन्यथा हि स्वेन भावेन विद्यमानमतीतं न सिध्येत् /

[299|13-299|15] इत्थं चैतदेवं यत् परमार्थशून्यतयामुक्तं भगवता "चक्षुरुत्पद्यमानं न कुतश्चिदागच्छति निरुध्यमानं न क्वचित्संनिचयं गच्छति /

[299|15-299|16] इति हि भिक्षवश्चक्षुरभूत्वा भवति भूत्वा च प्रतिगच्छती"ति

[299|16-299|17] यदि चानागतं चक्षुः स्यान्नोक्तं स्याद् भूत्वा न भवतीति /

[299|17] वर्त्तमाने ऽध्वन्यभूत्वा भवतीति चेत् न /

[299|17-299|18] अध्वनो भावादनर्थान्तरत्वात् /

[299|18] अथ स्वात्मन्यभूत्वा भवति / सिद्धमिदमनागतं चक्षुर्नास्तीति /

[299|18-299|19] यदप्युक्तं "द्वयं प्रतीत्य विज्ञानस्योत्पादादिति इदं तावदिह संप्रधार्यम् /

[299|20-299|21] यन्मनः प्रतीत्य धर्मश्चोत्पद्यते मनोविज्ञानं किं तस्य यथा मनोजनकः प्रत्यय एवं धर्मा आहोस्विदालम्बनमात्रं धर्मा इति /

[299|21-299|22] यदि तावत् जनकः प्रत्ययो धर्माः कथं यदनागतं कल्पसहस्रेण भविष्यति वा न वा तदिदानीं विज्ञानं जनयिष्यति /

[299|23] निर्वाणं च सर्वप्रवृत्तिनिरोधाज्जनकं नोपपद्यते / अथालम्बनमात्रं धर्मा भवन्ति /

[299|24] अतीतानागतमप्यालम्बनं भवतीति ब्रूमः / यदि नास्ति कथमालम्बनम् /

[299|24-299|25] अत्रेदानीं ब्रूमः /

[299|25] यदा तदालम्बनं तथास्ति कथं तदालम्बनम् अभूत् भविष्यति चेति /

[299|25-299|26] न हि कश्चिदतीतं रूपं वेदनां वा स्मरन्नस्तीति पश्यति /

[299|26] किं तर्हि / अभूदिति /

[299|26-299|27] यथा खल्वपि वर्त्तमानं रूपमनुभूतं तथा तदतीतं स्मर्यते /

[299|27-299|28] यथा चानागतं वर्त्तमानं भविष्यति तथा बुद्ध्या गृह्यते /

[299|28] यदि च तत्तथैवास्ति वर्तमानं प्राप्नोति /

[299|28-299|29] अथ नास्ति /

[299|29] असदप्यालम्बनं भवतीति सिद्धम् / तदेव तद्विकीर्णमिति चेत् / न /

[300|01] विकीर्णस्याग्रहणात् / यदि च तत्तदेव रूपं केवलं परमाणुशो विभक्तम् /

[300|01-300|02] एवं सति परमाणवो नित्याः प्राप्नुवन्ति /

[300|02-300|03] परमाणुसंचर्यावभागमात्रं चैवं सति प्राप्नोति /

[300|03-300|04] न तु किञ्चिदुत्पद्यते नापि निरुध्यत इत्याजीविकवाद आलम्बितो भवति /

[300|04-300|05] सूत्रं चापविद्धं भवति "चक्षुरुत्पद्यमानं न कुतश्चिदागच्छती"ति विस्तरः /

[300|05] अपरमाणुसंचितानां वेदनादीनां कथं विकीर्णत्वम् /

[300|05-300|06] ते ऽपि च यथोत्पन्नानुभूताः स्मर्यन्ते /

[300|06] यदि च ते तथैव सन्ति नित्याः प्राप्नुवन्ति /

[300|06-300|07] अथ न सन्ति /

[300|07] असदप्यालम्बनमिति सिद्धम् /

[300|07-300|08] यद्यसदप्यालम्बनं स्यात् त्रयोदशमप्यायतनं स्यात् /

[300|08] अथ त्रयोदशमायतनं नास्तीत्यस्य विज्ञानस्य किमालम्बनम् /

[300|09] एतदेव नामलम्बनम् / एवं तर्हि नाम एव नास्तीति प्रतीयेत /

[300|09-300|10] यश्च शब्दस्य प्रागभावमालम्बते किं तस्यालम्बनम् /

[300|10] शब्द एव /

[300|10-300|11] एवं तर्हि यः शब्दाभावं प्रार्थयते तस्य शब्द एव कर्तव्यः स्यात् /

[300|11] अनागतावस्य इति चेत् /

[300|11-300|12] सति कथं नास्तिबुद्धिः /

[300|12] वर्तमानो नास्तीति चेत् / न / एकत्वात् /

[300|12-300|13] यावता तस्य विशेषस्तस्याभूत्वाभावसिद्धिः /

[300|13] तस्मादुभयं विज्ञानस्यालम्बनम् भावश्चाभावश्च /

[300|14-300|15] यत्तर्हि बोधिसत्त्वेनोक्तम् "यत्तत् लोके नास्तितदहं ज्ञास्यामि वा द्रक्ष्यामि वा नेदं स्थानं विद्यत" इति /

[300|15-300|16] अपरे आभिमानिका भवन्त्यसन्तमप्यवभासं सन्तं पश्यन्ति /

[300|16] अहं तु सन्तमेवार्स्तीति पश्यामीत्ययं तत्राभिप्रायः /

[300|16-300|18] इतरथा हि सर्वबुद्धीनां सदालम्बनत्वे कुतो ऽस्य विमर्शः स्यात् को वा विशेषः /

[300|18] इत्थं चैतदेवम् /

[300|18-300|19] यदन्यत्र भगवतोक्तम् "एतत् भिक्षुर्मम श्रावको यावत्स मया कल्पमवोदितः सायं विशेषाय परैष्यति /

[300|19-300|20] सायमवोदितः कल्पं विशेषाय परैष्यति /

[300|20-300|21] सच्च सतो ज्ञास्यति असच्चासतः सोत्तरञ्च सोत्तरतः अनुत्तरं चानुरत्तरत" इति /

[300|21] तस्मादयमप्यहेतुः / सदालम्बनत्वाद्विज्ञानस्येति /

[300|21-300|22] यदष्युक्तं फलादिति /

[300|22] नैव हि सौत्रान्तिका अतीतात् कर्मणः फलोत्पत्ति वर्णयन्ति /

[300|23] किं तर्हि / तत्पूर्वकात्संतानविशेषादित्यात्मवादप्रतिषेधे संप्रवेदयिष्यामः /

[300|24-300|25] यस्य त्वतीतानागतं द्रव्यतो ऽस्ति तस्य फलं नित्यमेवास्तीति किं तत्र कर्मणः सामर्थ्यम् /

[300|25] उत्पादने सामर्थ्यम् / उत्पादस्तर्ह्यभूत्वा भवतीति सिद्धम् /

[301|01] अथ सर्वमेव चास्ति / कस्येदानीं क्व सामर्थ्यम् /

[301|01-301|02] वार्षगण्यवादश्चैवं द्योतितो भवति /

[301|02] "यदस्त्यस्त्येव तत् / यन्नास्ति नास्त्येव तत् / असतो नास्ति संभवः /

[301|03] सतो नास्ति विनाश" इति / वर्तमानीकरणे तर्हि सामर्थ्यम् /

[301|03-301|04] किमिदं वर्त्तमानीकरणं नाम /

[301|04] देशान्तराकर्षणम् चेत् / नित्यं प्रसक्तम् / अरूपिणां च कथं तत् /

[301|04-301|05] यच्च तदाकर्षणं तदभूत्वा भूतम् /

[301|05-301|06] स्वभावविशेषणं चेत् सिद्धमभूत्वा भवनम् /

[301|06] तस्मान्नैवं सर्वास्तिवादः शासने साधुर्भवति /

[301|06-301|07] यदतीतानागतं द्रव्यतो ऽस्तीति वदति /

[301|07] एवं तु साधुर्भवति / यथा सूत्रे सर्वमस्तीत्युक्तं तथा वदति /

[301|08] कथं च सूत्रे सर्वमस्तीत्युक्तम् / "सर्वमस्तीति ब्राह्मण यावदेव द्वादशायतनानी"ति /

[301|09] अध्वत्रयं वा /

[301|09-301|10] यथा तु तदस्ति तथोक्तं अथासत्यतीतातानागते कथं तेन तस्मिन्वा संयुक्तो भवति /

[301|10-301|11] तज्जतद्धेत्वनुशयभावात् क्लेशेन तदालम्बने क्लेशानुशयभावाद्वस्तुनि संयुक्तो भवति /

[301|11] अस्त्येव त्वतीतानागतमिति वैभाषिकाः /

[301|11-301|12] यत्र नेतुम् शक्यते तत्रात्मकात्मनैवं वेदितव्यम् /

[301|13] गम्भीरा खलुधर्मता // vakk_5.27 //

[301|14] नावश्यं तर्ह्यसाध्या भवतीति / अस्ति पर्यायो यदुत्पद्यते तन्निरुध्यते /

[301|15] रूपमुत्पद्यते रूपं निरुध्यते / अस्ति पर्यायो ऽन्यदुत्पद्यते ऽन्यन्निरुध्यते /

[301|15-301|16] अनागतमुत्पद्यते वर्त्तमानं निरुध्यते /

[301|16] अध्वा ऽप्युत्पद्यते / उत्पद्यमानस्याध्वसंगृहीतत्वात् /

[301|17] अध्वनो ऽप्युत्पद्यते / अनेकक्षणिकत्वादनागतस्याध्वनः /

[301|17-301|18] गतमेतत् यत्प्रसङ्गेनागतम् /

[301|19] इदानीमिदं विचार्यते / यद्वस्तु प्रहीणं विसंयुक्तः स तस्मिन्वस्तुनि /

[301|19-301|20] यत्र वा विसं युक्तः प्रहीणं तस्य तद्वस्त्विति /

[301|20-301|21] यत्र तावद्विसंयुक्तः प्रहीणं तस्य तद्वस्तु /

[301|21] स्यातु प्रहीणं न च तत्र विसंयुक्तस्तद्यथा

[301|22-301|23] प्रहीणे दुःखदृग्घेये संयुक्तः शेषसर्वगैः / प्राक् प्रहीणे प्रकारे च शेषैस्तद्विषयैर्मलैः // vakk_5.28 //

[301|24-302|01] दुःखज्ञाने समुत्पन्ने समुदयज्ञाने ऽनुत्पन्ने दुःखदर्शनप्रहातव्यो निकायः प्रहीणो भवति /

[302|01] तस्मिन् प्रहीणे तदालम्बनैः समुदयदर्शनप्रहातव्यैः सर्वत्रगैः संयुक्तः /

[302|02-302|03] भावनाप्रहातव्ये ऽपि निकाये नवानां प्रकाराणां यः प्रकारः प्राक् प्रहीणस्तस्मिन् प्रहीणे ऽपि शेषैस्तदालम्बनैः क्लेशैः संयुक्तो वेदितव्यः /

[302|04-302|05] कस्मिन्वस्तुनि कत्यनुशया अनुशेरत इति एतत्प्रतिपदमभिधीयमानं बहुतरं वक्तव्यं जायते /

[302|05] तस्मात् पिण्डविभाषां कुर्वन्ति /

[302|05-302|06] कथमल्पेनाल्पेन यत्नेन महतो महतः प्रश्नौघान् प्रतिपाद्येमहीति /

[302|06-302|07] समासत इमे षोडश धर्माः कामरूपारुप्यावचराः पञ्चप्रकाराः अनास्रवाश्च /

[302|07] चित्तान्यपि षोडश एतान्येव /

[302|07-302|09] तत्र कतमो धर्मः कस्य चित्तस्यालम्बनमिति ज्ञात्वा अमुष्मिन्नियन्तो ऽनुशया अनुशेरत इत्येतदभ्यूहितव्यम् /

[302|09] तत्र तावत्

[302|10-302|11] दुःखहेतुदृगभ्यासप्रहेयाः कामधातुजाः / स्वकत्रयैकरूपाप्तामलविज्ञानगोचराः // vakk_5.29 //

[302|12] स्वकं च तत्त्रयं च स्वकत्रयम् /

[302|12-302|13] एकं च तद्रूप्राप्तं च एकरूपाप्तम् /

[302|13] एषा विग्रहजातिः /

[302|13-302|14] कामावचरास्तावद् दुःखसमुदयदर्शनहेया भावनाहेयाश्च धर्माः पञ्चानां चित्तानामालम्बनम् /

[302|14-302|15] स्वधातुकानां त्रयाणां तेषामेव ऊर्ध्वधातुकस्यैकस्य भावनाहेयस्यैव अनास्रवस्य चेति /

[302|16] स्वदाधरत्रयोर्ध्वैकामलानां रूपधातुजाः /

[302|17] रूपावचरास्त एव त्रिप्रकारा धर्मा अष्टानां चित्तानामालम्बनम् /

[302|17-302|18] स्वधातुकानां त्रयाणां तेषामेव /

[302|18] अधरधातुकानां त्रयाणां तेषामेव /

[302|18-302|19] ऊर्ध्वधातुकस्यैकस्य भावनाहेयस्यैव /

[302|19] अनास्रवस्य चेति /

[302|20] आरुप्यजास्त्रिधात्वाप्तत्रयानास्रवगोचराः // vakk_5.30 //

[302|21] आरूप्यावचरास्त एव त्रिप्रकारा धर्मा दशानां चित्तानामालम्बनम् /

[302|21-302|22] त्रैधातुकानां त्रिप्रकाराणां तेषामेव /

[302|22] अनास्रवस्य चेति /

[302|22-302|23] उक्तास्त्रैधातुका दुःखसमुदयदर्शनहेया भावनाहेयाश्च धर्माः /

[302|24] निरोधमार्गदृग्घेयाः सर्वे स्वाधिकगोचराः /

[303|01] निरोधमार्गदर्शनहेयानां स्वं चित्तं निरोधमार्गदर्शनहेयमेव /

[303|01-303|02] तस्याधिकस्य ते धर्मा आलम्बनं ज्ञेयाः /

[303|02] कथं कृत्वा /

[303|02-303|03] कामावचरा हि निरोधदर्शनहेया धर्माः षण्णां विज्ञानानामालम्बनम् /

[303|03-303|04] पूर्वोक्तानां पञ्चानां तस्यैव च निरोधदर्शनप्रहातव्यस्याधिकस्य /

[303|04] मार्गदर्शनहेया अप्येवम् /

[303|04-303|05] पञ्चानां पूर्वोक्तानां तस्यैव च मार्गदर्शनप्रहातव्यस्याधिकस्य /

[303|05] एवं रूपारूप्यावचराणि /

[303|05-303|07] निरोधमार्गदर्शनप्रहातव्यास्तस्यैव निरोधमार्गदर्शनप्रहातव्यस्याधिकस्य चित्तस्यालम्बनमिति नवानामेकादशानां च चित्तानामालम्बनं भवन्ति /

[303|07-303|08] उक्तास्त्रैधातुकाः पञ्चप्रकाराः धर्माः /

[303|09] अनास्रवास्त्रिधात्वन्त्यत्रयानास्रवगोचराः // vakk_5.31 //

[303|10] अनास्रवा धर्मा दशानां चित्तानामालम्बनम् /

[303|10-303|11] त्रैधातुकानामन्त्यानां त्रिप्रकाराणां निरोधमार्गदर्शनभावनाहेयानामनास्रवस्येति /

[303|11-303|12] पुनरस्यैवार्थस्याध्यर्धेन श्लोकेन संग्रहो भवति /

[303|13-303|15] "दुःखहेतुदृगभ्यासहेया धातुत्रये ऽमलाः पञ्चाष्टदशविज्ञानदशविज्ञानगोचराः निरोधमार्गदृग्घेयाः सर्वे स्वाधिकगोचराः" / इति /

[303|16-303|17] एवमेषां षोडशानां चित्तानां षोडशधर्मालम्बनव्यवस्थां विदित्वा कथमनुशयकार्यां योजयितव्यम् /

[303|17] दिङमात्रं दर्शयिष्यामः /

[303|18-303|19] सुखेन्द्रियालम्बने विज्ञाने कत्यनुशयाः अनुशेरत इति प्रश्न आगते विचारयितव्यम् /

[303|19-303|20] सुखेन्द्रियं सप्तविधं कामावचरं भावनाप्रहातव्यं रूपावचरं च पञ्चप्रकारमनास्रवं चेति /

[303|20-303|21] तदेतत्समासतो द्वादशधर्मस्य विज्ञानस्यालम्बनं भवति /

[303|21] कामावचरस्य चतुष्प्रकारस्यान्यत्र निरोधदर्शनहेयात् /