अभिधर्मकोश

वसुबन्धु: अभिधर्मकोश

अभिधर्मकोशभाष्यम्

प्रथमं कोशस्थानम्

ओम् नमो बुद्धाय

यः सर्वथासर्वहतान्धकारः संसारपङ्काज्जगदुज्जहार / तस्मै नमस्कृत्य यथार्थशास्त्रे शास्त्रं प्रवक्ष्याम्यभिधर्मकोशम् // vakk_1.1 //

प्रज्ञामला सानुचराभिधर्मः तत्प्राप्तये यापि च यच्च शास्त्रम् / तस्यार्थतो ऽस्मिन् समनुप्रवेशात् स चा श्रयो ऽस्येत्यभिधर्मकोशम् // vakk_1.2 //

धर्माणां प्रविचयमन्तरेण नास्ति क्लेशानां यत उपशान्तये ऽभ्युपायः / क्लेशैश्च भ्रमति भवार्णवे ऽत्र लोकस्तद्धेतोरत उदितः किलैष शास्त्रा // vakk_1.3 //

सास्रवानास्रवा धर्माः संस्कृता मार्गवर्जिताः / सास्रवाः आस्रवास्तेषु यस्मात्समनुशेरते // vakk_1.4 //

अनास्रवा मार्गसत्यं त्रिविधं चाप्यसंस्कृतम् / आकाशं द्वौ निरोधौ च तत्राकाशमनावृतिः // vakk_1.5 //

प्रतिसंख्यानिरोधो यो विसंयोगः पृथक् पृथक् / उत्पादात्यन्तविघ्नो ऽन्यो निरोधो ऽप्रतिसंख्यया // vakk_1.6 //

ते पुनः संस्कृता धर्मा रूपादिस्कन्धपञ्चकम् / स एवाध्वा कथावस्तु सनिःसाराः सवस्तुकाः // vakk_1.7 //

ये सास्रवा उपादानस्कन्धास्ते सरणा अपि / दुःखं समुदयो लोको दृष्टिस्थानं भवश्च ते // vakk_1.8 //

रूपं पञ्चेन्द्रियाण्यर्थाः पञ्चाविज्ञप्तिरेव च / तद्विज्ञानाश्रया रूपप्रसादाश्चक्षुरादयः // vakk_1.9 //

रूपं द्विधा विंशतिधा शब्दस्त्वष्टविधः रसः / षोढा चतुर्विधो गन्धः स्पृश्यमेकादशात्मकम् // vakk_1.10 //

विक्षिप्ताचित्तकस्यापि यो ऽनुबन्धः शुभाशुभः / महाभूतान्युपादाय स ह्यविज्ञप्तिरुच्यते // vakk_1.11 //

भूतानि पृथिविधातुरप्तेजोवायुधातवः / धृत्यादिकर्मसंसिद्धा खरस्नेहोष्णतेरणाः // vakk_1.12 //

पृथिवी वर्णसंस्थानमुच्यते लोकसंज्ञया / आपस्तेजश्च वायुस्तु धातुरेव तथापि च // vakk_1.13 //

इन्द्रियार्थास्त एवेष्टा दशायतनधातवः / वेदनानुभवः संज्ञा निमित्तोद्ग्रहणात्मिका // vakk_1.14 //

चतुर्भ्यो ऽन्ये तु संस्कारस्कन्धः एते पुनस्त्रयः / धर्मायतनधात्वाख्याः सहाविज्ञप्त्यसंस्कृतै // vakk_1.15 //

विज्ञानं प्रतिविज्ञप्तिः मन आयतनं च तत् / धातवः सप्त च मताः षड् विज्ञानान्यथो महः // vakk_1.16 //

षण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यद्धि तन्मनः / षष्ठाश्रयप्रसिद्धयर्थं धतवो ऽष्टादश स्मृताः // vakk_1.17 //

सर्वसंग्रह एकेन स्कन्धेनायतनेन च / धातुना च स्वभावेन परभाववियोगतः // vakk_1.18 //

जातिगोचरविज्ञानसामान्यादेकधातुता / द्वित्वे ऽपि चक्षुरादीनां शोभार्थ तु द्वयोद्भवः // vakk_1.19 //

राश्यायद्वारगोत्रार्थाः स्कन्धायतनधातवः / मोहेन्द्रियरूचित्रैधात्तिस्त्रः स्कन्धादिदेशनाः // vakk_1.20 //

विवादमूलसंसारहेतुत्वात् क्रमकारणात् / चैत्तेभ्यो वेदनासंज्ञे पृथक्स्कन्धौ निवेशितौ // vakk_1.21 //

स्कन्धेष्व संस्कृतं नोक्तमर्थायोगात् क्रमः पुनः / यथौदारिकसंक्लेसभाजनाद्यर्थधातुतः // vakk_1.22 //

प्राक् पञ्च वार्त्तमानार्थ्यात् भौतिकार्थ्याच्चतुष्टयम् / दूराशुतरवृत्त्यान्यत् यथास्थानं क्रमो ऽथवा // vakk_1.23 //

विशेषणार्थं प्राधान्यब्दहुधर्माग्रसंग्रहात् / एकमायतनं रूपमेकं धर्माख्यमुच्यते // vakk_1.24 //

धर्मस्कन्धसहस्राणि यान्यशीतिं जगौ मुनिः / तानि वाङ्नाम वेत्येषां रूपसंस्कारसंग्रहः // vakk_1.25 //

शास्त्रप्रमाणा इत्येके स्कन्धादीनां कथैकशः / चरितप्रतिपक्षस्तु धर्मस्कन्धो ऽनुवर्णितः // vakk_1.26 //

तथान्ये ऽपि यथायोगं स्कन्धायतनधातवः / प्रतिपाद्या यथोक्तेषु संप्रधार्य स्वलक्षणम् // vakk_1.27 //

छिद्रमाकाशधात्वाख्यम् आलोकतमसी किल / विज्ञानधातुर्विज्ञानं सास्रवं जन्मनिश्रयाः // vakk_1.28 //

सनिदर्शन एको ऽत्र रूपं सप्रतिघा दश / रूपिणः अव्याकृता अष्टौ त एवारूपशब्दकाः // vakk_1.29 //

त्रिधान्ये कामधात्वाप्ताः सर्वे रूपे चतुर्दश / विना गन्धरसघ्राणजिव्हाविज्ञानधातुभिः // vakk_1.30 //

आरूप्याप्ता मनोधर्ममनोविज्ञानधातवः / सास्रवानास्रवा एते त्रयः शेषास्तु सास्रवाः // vakk_1.31 //

सवितर्कविचारा हि पञ्च विज्ञानधातवः / अन्त्यास्त्रयस्त्रिप्रकाराः शेषा उभयवर्जिताः // vakk_1.32 //

निरूपणानुस्मरणविकल्पेनाविकल्पकाः / तौ प्रज्ञामानसी व्यग्रा स्मृतिः सर्वैव मानसी // vakk_1.33 //

सप्त सालम्बनाश्चित्तधातवः अर्धं च धर्मतः / नवानुपात्ता ते चाष्टौ शब्दश्च अन्ये नव द्विधा // vakk_1.34 //

स्प्रष्टव्यं द्विविधं शेषा रूपिणो नव भौतिकाः / धर्मधात्वेकदेशश्च संचिता दश रूपिणः // vakk_1.35 //

छिनत्ति छिद्यते चैव बाह्यं धातु चतुष्टयम् / दह्यते तुलयत्येवं विवादो दग्धृतुल्ययोः // vakk_1.36 //

विपाकजौपचयिकाः पञ्चाध्यात्मं विपाकजः / न शब्दः अप्रतिघा अष्टौ नैःष्यन्दिक विपाकजाः // vakk_1.37 //

त्रिधान्ये द्रव्यवानेकः क्षणिकाः पश्चिमास्त्रयः / चक्षुर्विज्ञानधात्वोः स्यात् पृथक् लाभः सहापि च // vakk_1.38 //

द्वादशाध्यात्मिकाः हित्वा रूपादीन् धर्मसंज्ञकः / सभागः तत्सभागाश्च शेषाः यो न स्वकर्मकृत् // vakk_1.39 //

दश भावनया हेयाः पञ्च च अन्त्यास्त्रयस्त्रिधा / न दृष्टिहेयमक्लिष्टं न रूपं नाप्यषष्ठजम् // vakk_1.40 //

चक्षुश्च धर्मधातोश्च प्रदेशौ दृष्टिः अष्टधा / पञ्चविज्ञानसहजा धीर्न दृष्टिरतीरणात् // vakk_1.41 //

चक्षुः पश्यति रूपाणि सभागं न तदाश्रितम् / विज्ञानं दृश्यते रूपं न किलान्तरितं यतः // vakk_1.42 //

उभाभ्यामपि चक्षुर्भ्यां पश्यति व्यक्तदर्शनात् / चक्षुःश्रोत्रमनो ऽप्राप्तविषयं त्रयमन्यथा // vakk_1.43 //

त्रिभिर्घ्राणादिभिस्तुल्यविषयग्रहणं मतम् / चरमस्याश्रयो ऽतीतः पञ्चानां सहजश्च तैः // vakk_1.44 //

तद्विकारविकारित्वादाश्रयाश्चक्षुरादयः / अतो ऽसाधारणत्वाद्धि विज्ञानं तैर्निरुच्यते // vakk_1.45 //

न कायस्याधरं चक्षुः ऊर्ध्वं रूपं न चक्षुषः / विज्ञानं च अस्य रूपं तु कायस्योभे च सर्वतः // vakk_1.46 //

तथा श्रोत्रं त्रयाणां तु सर्वमेव स्वभूमिकम् / कायविज्ञानमधरस्वभूमि अनियतं मनः // vakk_1.47 //

पञ्च बाह्या दिविज्ञेयाः नित्या धर्मा असंस्कृताः / धर्मार्धमिन्द्रियं ये च द्वादशाध्यात्मिकाः स्मृताः // vakk_1.48 //

अभिधर्मकोशभाष्ये धातुनिर्देशो नाम प्रथमं कोशस्थानं समाप्तमिति /

ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुस्तेषां तथागतो ह्यवदत् / तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणः //

लिखापितमिदं श्रीलामावाकेनेति /

द्वितीयं कोशस्थानम्

चतुर्ष्वर्थेषु पञ्चानामाधिपत्यं द्वयोः किल / चतुर्ण्णां पञ्चकाष्टानां संक्लेशव्यवदानयोः // vakk_2.1 //

स्वार्थोपलब्ध्याधिपत्यात् सर्वस्य च षडिन्द्रियम् / स्त्रीत्वपुंस्त्वाधिपत्यात्तु कायात् स्त्रीपुरुषेन्द्रिये // vakk_2.2 //

निकायस्थितिसंक्लेशव्यवदानाधिपत्यतः / जीवितं वेदनाः पञ्च श्रद्धाद्याश्चेन्द्रियं मताः // vakk_2.3 //

आज्ञास्याम्याख्यमाज्ञाख्यमाज्ञातावीन्द्रियं तथा / उत्तरोत्तरसंप्राप्तिनिर्वाणाद्याधिपत्यतः // vakk_2.4 //

चित्ताश्रयस्तद्विकल्पः स्थितिः संक्लेश एव च / संभारो व्यवदानं च यावता तावदिन्द्रियम् // vakk_2.5 //

प्रवृत्तेराश्रयोत्पत्तिस्थितिप्रत्युपभोगतः / चतुर्दश तथान्यानि निवृत्तेरिन्द्रियाणि वा // vakk_2.6 //

दुःखेन्द्रियमशाता या कायिकी वेदना सुखम् / शाता ध्याने तृतीये तु चैतसी सा सुखेन्द्रियम् // vakk_2.7 //

अन्यत्र सा सौमनस्यं अशाता चैतसी पुनः / दौर्मनस्यमुपेक्षा तु मध्या उभयी अविकल्पनात् // vakk_2.8 //

दृग्भावनाशैक्षपथे नव त्रीणि अमलं त्रयम् / रूपीणि जीवितं दुःखे सास्रवाणि द्विधा नव // vakk_2.9 //

विपाको जीवितं द्वेधा द्वादश अन्त्याष्टकादृते / दौर्मनस्याच्च तत्त्वेकं सविपाकं दश द्विधा // vakk_2.10 //

मनो ऽन्यवित्तिश्रद्धादीनि अष्टकं कुशलं द्विधा / दौर्मनस्यं मनो ऽन्या च वित्तिस्त्रेधा अन्यदेकधा // vakk_2.11 //

कामाप्तममलं हित्वा रूपाप्तं स्त्रीपुमिन्द्रिये / दुःखे च हित्वा आरूप्याप्तं सुखे चापोह्य रूपि च // vakk_2.12 //

मनोवित्तित्रयं त्रेधा द्विहेया दुर्मनस्कता / नव भवनया पञ्च त्वहेयान्यपि न त्रयम् // vakk_2.13 //

कामेष्वादौ विपाको द्वे लभ्यते नोपपादुकैः / तेः षड् वा सप्त वा अष्टौ वा षड् रूपेषु एकमुत्तरे // vakk_2.14 //

निरोधयत्युपरमान्नारूप्ये जीवितं मनः / उपेक्षां चैव रूपे ऽष्टौ कामे दश नवाष्टौ वा // vakk_2.15 //

क्रममृत्यौ तु चत्वारि शुभे सर्वत्र पञ्च च / नवाप्तिरन्त्यफलयोः सप्ताष्टनवभिर्द्वयोः // vakk_2.16 //

एकादशभिरर्हत्त्वमुक्तं त्वेकस्य संभवात् / उपेक्षजीवितमनोयुक्तो ऽवश्यं त्रयान्वितः // vakk_2.17 //

चतुर्भिः सुखकायाभ्यां पञ्चभिश्चक्षुरादिमान् / सौमनस्यी च दुःखी तु सप्तभिः स्त्रीन्द्रियादिमान् // vakk_2.18 //

अष्टाभिः एकादशभिस्त्वाज्ञाज्ञाते न्द्रियान्वितः / आज्ञास्यामीन्द्रियोपेतस्त्रयोदशभिरन्वितः // vakk_2.19 //

सर्वाल्पैर्निःशुभो ऽष्टाभिर्विन्मनःकायजीवितैः / युक्तः बालस्तथारूप्ये उपेक्षायुर्मनःशुभैः // vakk_2.20 //

बहुभिर्युक्त एकान्नविंशत्यामलवर्जितैः / द्विलिङ्गः आर्यो रागी एकलिङ्गद्वयमलवर्जितैः // vakk_2.21 //

कामे ऽष्टद्रव्यको ऽशब्दः परमाणुरनिन्द्रियः / कायेन्द्रियी नवद्रव्यः दशद्रव्यो ऽपरेन्द्रियः // vakk_2.22 //

चित्तं चैत्ताः सहावश्यं सर्व संस्कृतलक्षणैः / प्राप्त्या वा पञ्चधा चैत्ता महाभूम्यादिभेदतः // vakk_2.23 //

वेदना चेतना संज्ञा च्छन्दः स्पर्शो मतिः स्मृतिः / मनस्कारो ऽधिमोक्षश्च समाधिः सर्वचेतसि // vakk_2.24 //

श्रद्धाप्रमादः प्रश्रब्धिरुपेक्षा ह्रीरपत्रपा / मूलद्वयमहिंसा च वीर्यं च कुशले सदा // vakk_2.25 //

मोहः प्रमादः कौशीद्यमाश्रद्धयं स्त्यानमुद्धवः / क्लिष्टे सदैव अकुशले त्वाह्रीक्यमनपत्रपा // vakk_2.26 //

क्रोधोपनाहशाठ्येर्ष्याप्रदासम्रक्षमत्सराः / मायामदविहिंसाश्च परीत्तक्लेशभूमिकाः // vakk_2.27 //

सवितर्कविचारत्वात् कुशले कामचेतसि / द्वांविंशतिश्चैतसिकाः कौकृत्यमधिकं क्वचित् // vakk_2.28 //

आवेणिके त्वकुशले दृष्टियुक्ते च विंशतिः / क्लेशैश्चतुर्भिः क्रोधाद्यैः कौकृत्येनैकविंशतिः // vakk_2.29 //

निवृते ऽष्टादश अन्यत्र द्वादशाव्याकृते मताः / मिद्धं सर्वाविरोधित्वाद्यत्र स्यादधिकं हि तत् // vakk_2.30 //

कौकृत्यमिद्धाकुशलान्याद्ये ध्याने न सन्त्यतः / ध्यानान्तरे वितर्कश्च विचारश्चाप्यतः परम् // vakk_2.31 //

अह्रीरगुरुता अवद्ये भयादर्शित्व मत्रपा / प्रेम श्रद्धा गुरुत्वं ह्रीः ते पुनः कामरूपयोः // vakk_2.33 //

वितर्कचारा वौदार्यसूक्ष्मते मान उन्नतिः / मदः स्वधर्मे रक्तस्य पर्यादानं तु चेतसः // vakk_2.33 //

चित्तं मनो ऽथ विज्ञानमेकार्थं चित्तचैतसाः / साश्रया लम्बनाकाराः संप्रयुक्ताश्च पञ्चधा // vakk_2.34 //

विप्रयुक्तास्तु संस्काराः प्राप्त्यप्राप्ती सभागता / आसंज्ञिकं समापत्ती जीवितं लक्षणानि च // vakk_2.35 //

नामकायादयश्चेति प्राप्तिर्लाभः समन्वयः / प्राप्त्यप्राप्ती स्वसंतान पतितानां निरोधयोः // vakk_2.36 //

त्रैयध्विकानां त्रिविधा शुभादीनां शुभादिका / स्वधातुका तदाप्तानां अनाप्तानां चतुर्विधा // vakk_2.37 //

त्रिधा नशैक्षाशैक्षाणां अहेयानां द्विधा मता / अव्याकृताप्तिः सहजा अभिज्ञानैर्माणिकादृते // vakk_2.38 //

निवृतस्य च रूपस्य कामे रूपस्य नाग्रजा / अक्लिष्टाव्याकृताप्राप्तिः सातीताजातयोस्त्रिधा // vakk_2.39 //

कामाद्याप्तामलानां च मार्गस्याप्राप्तिरिष्यते / पृथग्जनत्वम् तत्प्राप्तिभूसंचाराद् विहीयते // vakk_2.40 //

सभागता सत्त्वसाम्यं आसंज्ञिकमसंज्ञिषु / निरोधश्चित्तचैत्तानां विपाकः ते बृहत्फलाः // vakk_2.41 //

तथासंज्ञिसमापत्तिः ध्याने ऽन्त्ये निःसृतीच्छया / शुभा उपपद्यवेद्यैव नार्यस्य एकाध्विकाप्यते // vakk_2.42 //

निरोधाख्या तथैवेयं विहारार्थं भवाग्रजा / शुभा द्विवेद्यानियता च आर्यस्य आप्या प्रयोगतः // vakk_2.43 //

बोधिलभ्या मुनेः न प्राक् चतुस्त्रिंशत्क्षणाप्तितः / कामरूपाश्रये भूते निरोधाख्यादितो नृषु // vakk_2.44 //

आयुर्जीवितम् आधार ऊष्मविज्ञायोर्हि यः / लक्षणानि पुनर्जातिर्जरा स्थितिरनित्यता // vakk_2.45 //

जातिजात्यादयस्तेषां ते ऽष्टधर्मैकवृत्तयः / जन्यस्य जनिका जातिर्न हेतुप्रत्ययैर्विना // vakk_2.46 //

नामकायादयः संज्ञावाक्याक्षरसमुक्तयः / कामरूपाप्तसत्त्वाख्या निःष्यन्दाव्याकृताः तथा // vakk_2.47 //

सभागता सा तु पुनर्विपाको ऽपि आप्तयो द्विधा / लक्षणानि च निःष्यन्दाः समापत्त्य समन्वयाः // vakk_2.48 //

कारणं सहभूश्चैव सभागः संप्रयुक्तकः / सर्वत्रगो विपाकाख्यः षड्विधो हेतुरिष्यते // vakk_2.49 //

स्वतो ऽन्ये कारणं हेतुः सहभूर्ये मिथःफलाः / भूतवच्चित्तचित्तानुवर्तिलक्षणलक्ष्यवत् // vakk_2.50 //

चैत्ता द्वौ संवरौ तेषां चेतसो लक्षणानि च / चित्तानुवर्त्तिनः कालफलादिशुभतादिभिः // vakk_2.51 //

सभागहेतुः सदृशाः स्वनिकायभुवः अग्रजाः / अन्यो ऽन्यं नवभूमिस्तु मार्गः समविशिष्टयोः // vakk_2.52 //

प्रयोगजास्तयोरेव श्रुतचिन्तामयादिकाः / संप्रयुक्तकहेतुस्तु चित्तचैत्ताः समाश्रयाः // vakk_2.53 //

सर्वत्रगाख्यः क्लिष्टानां स्वभूमौ पूर्वसर्वगाः / विपाकहेतुरशुभाः कुशलाश्चैव सास्रवाः // vakk_2.54 //

सर्वत्रगः सभागश्च द्वयध्वगौ त्र्यध्वगास्त्रयः / संस्कृतं सविसंयोग फलं नासंस्कृतस्य ते // vakk_2.55 //

विपाकफलमन्त्यस्य पूर्वस्याधिपतं फलम् / सभाग सर्वत्रगयोर्निष्यन्दः पौरुषं द्वयोः // vakk_2.56 //

विपाको ऽव्याकृतो धर्मः सत्त्वाख्यः व्याकृतोद्भवः / निःष्यन्दो हेतुसदृशः विसंयोगः क्षयो धिया // vakk_2.57 //

यद्वलाज्जायते यत्तत्फलं पुरुषकारजम् / अपूर्वः संस्कृतस्यैव संस्कृतो ऽधिपतेः फलम् // vakk_2.58 //

वर्त्तमानाः फलं पञ्च गृण्हन्ति द्वौ प्रयच्छतः / वर्त्तमानाभ्यतीतौ द्वौ एको ऽतीतः प्रयच्छति // vakk_2.59 //

क्लिष्टा विपाकजाः शेषाः प्रथमार्या यथाक्रमम् / विपाकं सर्वगं हित्वा तौ सभागं च शेषजाः // vakk_2.60 //

चित्तचैताः तथान्ये ऽपि संप्रयुक्तकवर्जिताः / चत्वारः प्रत्यया उक्ताः हेत्वाख्यः पञ्च हेतवः // vakk_2.61 //

चित्तचैत्ता अचरमा उत्पन्नाः समनन्तरः / आलम्बनं सर्वधर्माः कारणाख्यो ऽधिपः स्मृतः // vakk_2.62 //

निरुध्यमाने कारित्रं द्वौ हेतू कुरुतः त्रयः / जायमाने ततो ऽन्यौ तु प्रत्ययौ तद्विपर्ययात् // vakk_2.63 //

चतुर्भिश्चत्तचैत्ता हि समापत्तिद्वयं त्रिभिः / द्वाभ्यामन्ये तु जायन्ते नेश्वरादेः क्रमादिभिः // vakk_2.64 //

द्विधा भूतानि तद्धेतुः भौतिकस्य तु पञ्चधा / त्रिधा भौतिकमन्योन्यं भूतानामेकधैव तत् // vakk_2.65 //

कुशलाकुशलं कामे निवृतानिवृतं मनः / रूपारूप्येष्वकुशलादन्यत्र अनास्रवं द्विधा // vakk_2.66 //

कामे नव शुभाच्चित्ताच्चित्तानि अष्टाभ्य एव तत् / दशभ्यो ऽकुशलं तस्माच्चत्वारि निवृतं तथा // vakk_2.67 //

पञ्चभ्यो ऽनिवृतं तस्मात्सप्त चित्तान्यनन्तरम् / रूपे दशैकं च शुभात् नवभ्यस्तदनन्तरम् // vakk_2.68 //

अष्टाभ्यो निवृतं तस्मात् षट् त्रिभ्यो ऽनिवृतं पुनः / तस्मात् षट् एवामारूप्ये तस्य नीतिः शुभात्पुनः // vakk_2.69 //

नव चित्तानि तत् षण्णां निवृतात्सप्त तत्तथा / चतुर्भ्यः शैक्षम् अस्मात्तु पञ्च अशैक्षं तु पञ्चकात् // vakk_2.70 //

तस्माच्चत्वारि चित्तानि द्वादशैतानि विंशतिः / प्रायोगिकोपपत्त्याप्तं शुभं भित्त्वा त्रिषु द्विधा // vakk_2.71 //

विपाकजैर्यापथिकशैल्पस्थानिकनैर्मितम् / चतुर्धाव्याकृतं कामे रूपे शिल्पविवर्जितम् // vakk_2.72 //

क्लिष्टे त्रैधातुके लाभः षण्णां षण्णां द्वयोः शुभे / त्रयाणां रूपजे शैक्षे चतुर्णां तस्य शेषिते // vakk_2.73 //

अभिधर्मकोशे इन्द्रियनिर्द्देशो नाम द्वितीयं कोशस्थानं समाप्तमिति / श्रीलामावाकस्य

तृतीयं कोशस्थानम्

ओं नमो बुद्धाय /

नरकप्रेततिर्यञ्चो मनुष्याः षड् दिवौकसः / कामधातुः स नरकद्वीपभेदेन विंशतिः // vakk_3.1 //

ऊर्ध्वं सप्तदशस्थानो रूपधातुः पृथक् पृथक् / ध्यानं त्रिभूमिकं तत्र चतुर्थं त्वष्टभूमिकम् // vakk_3.2 //

आरूप्यधातुरस्थानः उपपत्त्या चतुर्विधः / निकायं जीवितं चात्र निश्रिता चित्तसन्ततिः // vakk_3.3 //

नरकादिस्वनामोक्ता गतयः पञ्च तेषु ताः / अक्लिष्टाव्याकृता एव सत्त्वाख्या नान्तराभवः // vakk_3.4 //

नानात्वकायसंज्ञाश्च नानाकायैकसंज्ञिनः / विपर्ययाच्चैककायसंज्ञाश्चारूपिणस्रयः // vakk_3.5 //

विज्ञानस्थितयः सप्त शेषं तत्परिभेदवत् / भवाग्रासंज्ञिसत्त्वाश्च सत्त्वावासा नव स्मृताः // vakk_3.6 //

अनिच्छावसनान्नान्ये चतस्रः स्थितयः पुनः / चत्वारः सास्रवाः स्कन्धाः स्वभूमावेव केवलम् // vakk_3.7 //

विज्ञानं न स्थितिः प्रोक्तं चतुष्कोटि तु संग्रहे / चतस्रो योनयस्तत्र सत्त्वानामण्डजादयः // vakk_3.8 //

चतुर्धा नर तिर्यञ्चः नारका उपपादुकाः / अन्तराभवदेवाश्च प्रेता अपि जरायुजाः // vakk_3.9 //

मृत्युपपत्तिभवयोरन्तरा भवतीह यः / गम्यदेशानुपेतत्वान्नोपपन्नो ऽन्तराभवः // vakk_3.10 //

व्रीहिसन्तानसाधर्म्यादविच्छिन्नभवोद्भवः / प्रतिबिम्बमसिद्धत्वादसाम्याच्चानिदर्शनम् // vakk_3.11 //

सहैकत्र द्वयाभावात् असन्तानाद् द्वयोदयात् / कण्ठोक्तेश्चास्ति गन्धर्वात् पञ्चोक्तेः गतिसूत्रतः // vakk_3.12 //

एकाक्षेपादसावैष्यत्पूर्वकालभवाकृतिः / स पुनर्मरणात्पूर्व उपपत्तिक्षणात्परः // vakk_3.13 //

सजातिशुद्धदिव्याक्षिदृश्यः कर्मर्द्धिवेगवान् / सकलाक्षः अप्रतिघवान् अनिवर्त्यः स गन्धभुक् // vakk_3.14 //

विपर्यस्तमतिर्याति गतिदेशं रिरंसया / गन्धस्थानाभिकामो ऽन्यः ऊर्ध्वपादस्तु नारकः // vakk_3.15 //

संप्रजानन् विशत्येकः तिष्ठत्यप्यपरः अपरः / निष्क्रामत्यपि सर्वाणि मूढो ऽन्यः नित्यमण्डजः // vakk_3.16 //

गर्भावक्रान्तयस्तिस्रश्चक्रवर्त्तिस्वयंभुवाम् / कर्मज्ञानोभयेषां वा विशदत्वाद् यथाक्रमम् // vakk_3.17 //

नात्मास्ति स्कन्धमात्रं तु क्लेशकर्माभिसंस्कृतम् / अन्तराभवसंतत्या कुक्षिमेति प्रदीपवत् // vakk_3.18 //

यथाक्षेपं क्रमाद्वृद्धः सन्तानः क्लेशकर्मभिः / परलोकं पुनर्याति इत्यनादिभवचक्रकम् // vakk_3.19 //

स प्रतीत्यसमुत्पादो द्वादशाङ्गस्त्रिकाण्डकः / पूर्वापरान्तयोर्द्वे द्वे मध्ये ऽष्टौ परिपूरिणः // vakk_3.20 //

पूर्वक्लेशा दशाविद्या संस्काराः पूर्वकर्मणः / संधिस्कन्धास्तु विज्ञानं नामरूपमतः परम् // vakk_3.21 //

प्राक् षडायतनोत्पादात् तत्पूर्वं त्रिकसंगमात् / स्पर्शः प्राक्सुखदुःखादिकारणज्ञानशक्तितः // vakk_3.22 //

वित्तिः प्राक् मैथुनात् तृष्णा भोगमैथुनरागिणः / उपादानं तु भोगानां प्राप्तये परिधावतः // vakk_3.23 //

स भविष्यत् भवफलं कुरुते कर्म तत् भवः / प्रतिसंधिः पुनर्जातिः जरामरणमा विदः // vakk_3.24 //

आवस्थिकः किलेष्टो ऽयं प्राधान्या त्त्वङ्गकीर्तनम् / पूर्वापरान्तमध्येषु संमोहविनिवृत्तये // vakk_3.25 //

क्लेशास्त्रीणि द्वयं कर्म सप्त वस्तु फलं तथा / फलहेत्वभिसंक्षेपो द्वयोर्मध्यानुमानतः // vakk_3.26 //

क्लेशात् क्लेशः क्रिया चैव ततो वस्तु ततः पुनः / वस्तु क्लेशाश्च जायन्ते भवाङ्गानामयं नयः // vakk_3.27 //

हेतुरत्र समुत्पादः समुत्पन्नः फलं मतम् / विद्याविपक्षो धर्मो ऽन्यो ऽविद्यामित्रानृतादिवत् // vakk_3.28 //

संयोजनादिवचनात् कुप्रज्ञा चेन्न दर्शनात् / दृष्टेस्तत्संप्रयुक्तत्वात् प्रज्ञोपक्लेशदेशनात् // vakk_3.29 //

नाम त्वरूपिणः स्कन्धाः स्पर्शाः षट् संनिपातजाः / पञ्चप्रतिघसंस्पर्शः षष्ठो ऽधिवचनाव्हय // vakk_3.30 //

विद्याविद्येतरस्पर्शाः अमलक्लिष्टशेषिताः / व्यापादानुनयस्पर्शौ सुखवेद्यादयस्त्रयः // vakk_3.31 //

तज्जाः षड्वेदनाः पञ्च कायिकी चैतसी परा / पुनश्चाष्टादशविधा सा मनोपविचारतः // vakk_3.32 //

कामे स्वालम्बनाः सर्वे रूपी द्वादशगोचरः / त्रयाणामुत्तरः ध्यानद्वये द्वादश कामगाः // vakk_3.33 //

स्वो ऽष्टालम्बनम् आरूप्यो द्वयोः ध्यानद्वये तु षट् / कामाः षण्णां चतुर्णा स्वः एकस्यालम्बनं परः // vakk_3.34 //

चत्वारो ऽरूपिसामन्ते रूपगाः एक ऊर्ध्वगः / एको मौले स्वविषयः सर्वे ऽष्टादश सास्रवाः // vakk_3.35 //

उक्तं च वक्ष्यते चान्यत् अत्र तु क्लेशा इष्यते / बीजवन्नागवन्मूलवृक्षवत्तुषवत्तथा // vakk_3.36 //

तुषितण्डुलवत् कर्म तथैवौषधि पुष्पवत् / सिद्धान्नपानवद्वस्तु तस्मिन् भवचतुष्टये // vakk_3.37 //

उपपत्तिभवः क्लिष्टः सर्वक्लेशैः स्वभूमिकैः / त्रिधान्ये त्रय आरूप्ये आहारस्थितिकं जगत् // vakk_3.38 //

कवडीकार आहारः कामे त्र्यायतनात्मकः / न रूपायतनं तेन स्वाक्षमुक्ताननुग्रहात् // vakk_3.39 //

स्पर्शंचेतनाविज्ञा आहाराः सास्रवास्त्रिषु / मनोमयः संभवैषी गन्धर्वश्चान्तराभवः // vakk_3.40 //

निर्वृत्तिश्च इह पुष्ट्यर्थमाश्रयाश्रितयोर्द्वयम् / द्वयमन्यभवाक्षेपनिवृत्त्यर्थ यथाक्रमम् // vakk_3.41 //

छेदसंधान वैराग्यहानिच्युत्युपपत्तयः / मनोविज्ञान एवेष्टाः उपेक्षायां च्युतोद्भवौ // vakk_3.42 //

नैकाग्राचित्तयोरेतौ निर्वात्यव्याकृतद्वये / क्रमच्युतौ पादनाभिहृदयेषु मनश्च्युतिः // vakk_3.43 //

अधोनृसुरगाजानां मर्मच्छेदस्त्वबादिभिः / सम्यङ् मिथ्यात्वनियता आर्यानन्तर्यकारिणः // vakk_3.44 //

तत्र भाजनलोकस्य संनिवेशमुशन्त्यधः / लक्षषोडशकोद्वेधमसंख्यं वायुमण्डलम् // vakk_3.45 //

अपामेकादशोद्वेधं सहस्राणि च विंशतिः / अष्टलक्षौच्छ्रयं पश्चाच्छेषं भवति काञ्चनम् // vakk_3.46 //

तिर्यक् त्रीणि सहस्राणि सार्धं शतचतुष्टयम् / लक्षद्वादशकं चैव जलकाञ्चनमण्डलम् // vakk_3.47 //

समन्ततस्तु त्रिगुणं तत्र मेरूर्युगन्धरः / ईशाधारः खदिरकः सुदर्शनगिरिस्तथा // vakk_3.48 //

अश्वकर्णो विनितको निमिन्धरगिरिः ततः / द्वीपाः बहिश्चक्रवाडः सप्त हैमाः स आयसः // vakk_3.49 //

चतूरत्नमयो मेरुः जले ऽशीतिसहस्रके / मग्नाः ऊर्ध्व जलात् मेरुर्भूयो ऽशीतिसहस्रकः // vakk_3.50 //

अर्धार्धहानिरष्टासु समोच्छ्रायघनाश्च ते / शीताः सप्तान्तराण्येषां आद्याशीतिसहस्रिका // vakk_3.51 //

आभ्यन्तरः समुद्रो ऽसौ त्रिगुणः स तु पार्श्वतः / अर्धार्धेनापराः शीताः शेषं बाह्यो महोदधेः // vakk_3.52 //

लक्षत्रयं सहस्राणि विंशतिर्द्वे च तत्र तु / जम्बूद्वीपो द्विसाहस्रस्त्रिपार्श्वः शकटाकृतिः // vakk_3.53 //

सार्धत्रियोजनं त्वेकं प्राग्विदेहो ऽर्धचन्द्रवत् / पार्श्वत्रयं तथास्य एकं सार्धं त्रिशतयोजनम् // vakk_3.54 //

गोदानीयः सहस्राणि सप्त सार्धानि मण्डलः / सार्धे द्वे मध्यमस्य अष्टौ चतुरस्रः कुरुः समः // vakk_3.55 //

देहा विदेहाः कुरवः कौरवाश्चामरावराः / अष्टौ तदन्तरद्वीपा गाठा उत्तरमन्त्रिणः // vakk_3.56 //

इहोत्तरेण कीटाद्रि नवकाद्धिमवान् ततः / पञ्चाशद्विस्तृतायामं सरो ऽर्वाग्गन्धमादनात् // vakk_3.57 //

अधः सहस्रैर्विशत्या तन्मात्रो ऽवीचिरस्य हि / तदूर्ध्वं सप्त नरकाः सर्वे ऽष्टौ षोडशोत्सदाः // vakk_3.58 //

कुकूलं कुणपं चाथ क्षुरमार्गादिकं नदी / तेषां चतुर्दिशं शीता अन्ये ऽष्टावर्वुदादयः // vakk_3.59 //

अर्धेन मेरोश्चन्द्रार्कौ पञ्चाशत्सैकयोजनौ / अर्धरात्रो ऽस्तंगमनं मध्यान्ह उदयः सकृत // vakk_3.60 //

प्रावृण्मासे द्वितीये ऽन्त्यनवम्यां वर्धते निशा / हेमन्तानां चतुर्थे तु हीयते अहर्विपर्ययात् // vakk_3.61 //

लवशो रात्र्यहर्वृद्धी दक्षिणोत्तरगे रवौ / स्वच्छाययार्कसामीप्याद्विकलेन्दुसमीक्षणम् // vakk_3.62 //

परिषण्डाश्चतस्रो ऽस्य दशसाहस्रिकान्तराः / षोडशाष्टौ सहस्राणि चत्वारि द्वे च निर्गताः // vakk_3.63 //

करोटपाणयस्तासु मालाधारास्सदामदाः / महाराजिकदेवाश्च पर्वतेष्वपि सप्तसु // vakk_3.64 //

मेरुमूर्ध्नि त्रयस्त्रिंशाः स चाशीतिसहस्रदिक् / विदिक्षु कूटाश्चत्वार उषिता वज्रपाणिभिः // vakk_3.65 //

मध्ये सार्धद्विसाहस्रपार्श्वमध्यर्धयोजनम् / पुरं सुदर्शनं नाम हैमं चित्रतलं मृदु // vakk_3.66 //

सार्धद्विशतपार्श्वो ऽत्र वैजयन्तः बहिः पुनः / तच्चैत्ररथपारुष्यमिश्रनन्दनभूषितम् // vakk_3.67 //

विंशत्यन्तरितान्येषां सुभूमीनि चतुर्दिशम् / पूर्वोत्तरे पारिजातः सुधर्मा दक्षिणावरे // vakk_3.68 //

तत ऊर्ध्व विमानेषु देवाः कामभुजस्तु षट् / द्वंद्वालिंङ्गनपाण्याप्तिवसितेक्षितमैथुनाः // vakk_3.69 //

पञ्चवर्षोपमो यावत् दशवर्षोपमः शिशुः / संभवत्येषु संपूर्णाः सवस्त्राश्चैव रूपिणः // vakk_3.70 //

कामोपपत्तयस्तिस्त्रः कामदेवाः समानुषाः / सुखोपपत्तयस्तिस्त्रो नवत्रिध्यानभूमयः // vakk_3.71 //

स्थानात् स्थानदधो यावत्तावदूर्ध्वं ततस्ततः / नोर्ध्व दर्शनमस्त्येषामन्यत्रर्द्धिपराश्रयात् // vakk_3.72 //

चतुर्द्वीपकचन्द्रार्कमेरुकामदिवौकसाम् / ब्रह्मलोकसहस्रं च साहस्रश्चूडिको मतः // vakk_3.73 //

तत्सहस्रं द्विसाहस्रो लोकधातुस्तु मध्यमः / तत्सहस्रं त्रिसाहस्रः समसंवर्तसंभवः // vakk_3.74 //

जाम्बूद्वीपाः प्रमाणेन चतुःसार्धत्रिहस्तकाः / द्विगुणोत्तरवृद्धया तु पुर्वगोदोत्तराव्हयाः // vakk_3.75 //

पादबृद्धया तनुर्याव त्सार्धक्रोशो दिवौकसाम् / कामिनां रूपिणां त्वादौ योजनार्धं ततः परम् // vakk_3.76 //

अर्धार्धवृद्धि ऊर्ध्व तु परीत्ताभेभ्य आश्रयः / द्विगुणद्विगुणा हित्वानभ्रकेभ्य स्त्रियोजनम् // vakk_3.77 //

सहस्रामायुः कुरुषु द्वयोरर्धार्धवर्जितम् / इहानियतम् अन्ते तु दशाब्दाः आदितो ऽमितम् // vakk_3.78 //

नृणां वर्षाणि पञ्चाशदहोरात्रो दिवौकसाम् / कामे ऽधराणां तेनायुः पञ्चवर्षशतानि तु // vakk_3.79 //

द्विगुणोत्तरमुर्ध्वानामुभयं रूपिणां पुनः / नास्त्यहोरात्रमायुस्तु कल्पैः स्वाश्रयसंमितैः // vakk_3.80 //

आरूप्ये विंशतिः कल्पसहस्राण्य धिकाधिकम् / महाकल्पः परीत्ताभात् प्रभृत्यधर्मधस्ततः // vakk_3.81 //

कामेदेवायुषा तुल्या अहोरात्रा यथाक्रमम् / संजीवादिषु षट्सु आयुस्तैस्तेषां कामदेववत् // vakk_3.82 //

अर्धं प्रतापने अवीचावन्तःकल्पं परं पुनः / कल्पं तिरश्चां प्रेतानां मासान्हा शतपञ्चकम् // vakk_3.83 //

वाहाद्वर्षशतेनैकतिलोद्धारक्षयायुषः / अर्वुदा द्विंशतिगुणप्रतिवृद्धयायुषः परे // vakk_3.84 //

कुरुबाह्यो ऽन्तरामृत्युः परमाण्वक्षरक्षणाः / रूपनामाध्वपर्यन्ताः परमाणुरणुस्तथा // vakk_3.85 //

लोहाप्शशा विगोच्छिद्ररजोलिक्षास्तदुद्भवाः / यवस्तथाङ्गुलीपर्व ज्ञेयं सप्तगुणोत्तरम् // vakk_3.86 //

चतुर्विशतिरङ्गुल्यो हस्तो हस्तचतुष्टयम् / धनुः पञ्चशतान्येषां क्रोशो रण्यं च तन्मतम् // vakk_3.87 //

ते ऽष्टौ योजनमित्याहुः विंशं क्षणशतं पुनः / तत्क्षणः ते पुनः षष्टिर्लवः त्रिंशद् गुणोत्तराः // vakk_3.88 //

त्रयो मुहूर्त्ताहोरात्रमासाः द्वादशमासकः / संवत्सरः सोनरात्रः कल्पो बहुविधः स्मृतः // vakk_3.89 //

संवर्त्तकल्पो नरकसंभवात् भाजनक्षयः / विवर्तकल्पः प्राग्वायोर्यावन्नरक संभवः // vakk_3.90 //

अन्तः कल्पो ऽमितात् यवद्दशवर्षायुषः ततः / उत्कर्षा अपकर्षाश्च कल्पा अष्टा दशापरे // vakk_3.91 //

उत्कर्ष एकः ते ऽशीतिसहस्राद्यावदायुषः / इति लोको विवृत्तो ऽयं कल्पांस्तिष्ठति विंशतिम् // vakk_3.92 //

विवर्तते ऽथ संवृत्त आस्ते संवर्तते समम् / ते ह्यशीतिर्महाकल्पः तदसंख्यत्रयोद्भवम् // vakk_3.93 //

बुद्धत्वम् अपकर्षे हि शताद्यावत्तदुद्भवः / द्वयोः प्रत्येकबुद्धानां खड्गः कल्पशतान्वयः // vakk_3.94 //

चक्रवर्तिसमुत्पत्तिर्नाधो ऽशीतिसहस्रकात् / सुवर्णरूप्यताम्रायश्चक्रिणः ते ऽधरक्रमात् // vakk_3.95 //

एकद्वित्रिचतुर्द्वीपाः न च द्वौ सह बुद्धवत् / प्रत्युद्यानस्वयंयान कलहास्त्रजितः अवधाः // vakk_3.96 //

देशस्थोत्तप्तपूर्णत्वैर्लक्षणातिशयो मुनेः / प्रागासन् रूपिवत् सत्त्वाः रसरागात्ततः शनैः // vakk_3.97 //

आलस्यात्संनिधिं कृत्वा साग्रहैः क्षेत्रपो भृतः / ततः कर्मपथाधिक्यादपह्रासे दशायुषः // vakk_3.98 //

कल्पस्य शस्त्ररोगाभ्यां दुर्भिक्षेण च निर्गमः / दिवसान् सप्त मासांश्च वर्षाणि च यथाक्रमम् // vakk_3.99 //

संवर्तन्यः पुनस्तिस्त्रो भवन्त्यग्न्यम्बुवायुभिः / ध्यानत्रयं द्वितीयादि शीर्ष तासां यथाक्रमम् // vakk_3.100 //

तदपक्षालसाधर्म्यात् न चतुर्थे ऽस्त्यनिञ्जनात् / न नित्यं सह सत्त्वेन तद्विमानोदयव्ययात् // vakk_3.101 //

सप्ताग्निना अद्भिरेका एवं गते ऽद्भिः सप्तके पुनः / तेजसा सप्तकः पश्चाद्वायुसंवर्तनी ततः // vakk_3.102 //

अभिधर्मकोशभाष्ये लोकनिर्देशो नाम तृतीयं कोशस्थानम् समाप्तमिति /

श्रीलामावाकस्य यदत्र पुण्यम् /

चतुर्थं कोशस्थानम्

ओं नमो बुद्धाय /

कर्मजं लोकवैचित्र्यं चेतना तत्कृतं च तत् / चेतना मानसं कर्म तज्जं वाक्कायकर्मणी // vakk_4.1 //

ते तु विज्ञप्त्यविज्ञप्ती कायविज्ञप्तिरिष्यते / संस्थानं न गतिर्यस्मात्संस्कृतं क्षणिकं व्ययात् // vakk_4.2 //

न कस्यचिदहेतोः स्यात् हेतुः स्याच्च विनाशकः / द्विग्राह्यं स्यात् न चाणौ तत् वाग्विज्ञप्तिस्तु वाग्ध्वनिः // vakk_4.3 //

त्रिविधामलरूपोक्तिवृद्धयकुर्वत्पथादिभिः / क्षणादूर्ध्वमविज्ञप्तिः कामाप्तातीतभूतजा // vakk_4.4 //

स्वानि भूतान्युपादाय कायवाक्कर्म सास्रवम् / अनास्रवं यत्र जातः अविज्ञप्तिरनुपात्तिका // vakk_4.5 //

नैःष्यन्दिकी च सत्त्वाख्या निष्यन्दोपात्तभूतजा / समाधिजौ पचयिकानुपात्ताभिन्नभूतजा // vakk_4.6 //

नाव्याकृतास्त्यविज्ञप्तिः त्रिधान्व्यत् अशुभं पुनः / कामे रूपे ऽप्यविज्ञप्तिः विज्ञप्तिः सविचारयोः // vakk_4.7 //

कामे ऽपि निवृता नास्ति समुत्थानमसद्यतः / परमार्थशुभो मोक्षः स्वतो मूलह्य्रपत्रपाः // vakk_4.8 //

संप्रयोगेण तद्युक्ताः समुत्था नात् क्रियादयः / विपर्ययेणाकुशलं परमाव्याकृते ध्रुवे // vakk_4.9 //

समुत्थानं द्विधा हेतुतत्क्षणोत्थानसंज्ञितम् / प्रवर्तकं तयोराद्यं द्वितीयमनुवर्तकम् // vakk_4.10 //

प्रवर्तकं दृष्टिहेयं विज्ञानम् उभयं पुनः / मानसं भावनाहेयं पञ्चकं त्वनुवर्तकम् // vakk_4.11 //

प्रवर्तके शुभादौ हि स्यात्त्रिधाप्यनुवर्तकम् / तुल्यं मुनेः शुभं यावत् नोभयं तु विपाकजम् // vakk_4.12 //

अविज्ञप्तिस्त्रिधा ज्ञेया संवरासंवरेतरा / संवरः प्रातिमोक्षाख्यो ध्यानजो ऽनास्रवस्तथा // vakk_4.13 //

अष्टधा प्रातिमोक्षाख्यः द्रव्यतस्तु चतुर्विधः / लिङ्गतो नामसंचारात् पृथक् ते चाविरोधिनः // vakk_4.14 //

पञ्चाष्टदशसर्वेभ्यो वर्ज्येभ्यो विरतिग्रहात् / उपासकोपवासस्थश्रमणोद्देशभिक्षुता // vakk_4.15 //

शीलं सुचरितं कर्म संवरश्चोच्यते पुनः / आद्ये विज्ञप्त्यविज्ञप्तो प्रातिमोक्षक्रियापथः // vakk_4.16 //

प्रातिमोक्षान्विता अष्टौ ध्यानजेन तदन्वितः / अनास्रवेणार्यसत्त्वाः अन्त्यौ चित्तानुवर्तिनौ // vakk_4.17 //

अनागम्ये प्रहाणाख्यौ तावानन्तर्यमार्गजौ / संप्रज्ञानस्मृती द्वे तु मनैन्द्रियसंवरौ // vakk_4.18 //

प्रातिमोक्षस्थितो नित्यमत्यागा द्वर्तमानया / अविज्ञप्त्यान्वितः पूर्वात् क्षणादूर्ध्वमतीतया // vakk_4.19 //

तथैवासंवरस्थो ऽपि ध्यानसंवरवान् सदा / अतीताजातया आर्यस्तु प्रथमे नाभ्यतीतया // vakk_4.20 //

समाहीतार्यमार्गस्थौ तौ युक्तौ वर्तमानया / मध्यस्थस्यास्ति चेदादौ मध्यया ऊर्ध्वं द्विकालया // vakk_4.21 //

असंवरस्थः शुभयाशुभया संवरे स्थितः / अविज्ञप्त्यान्वितो यावत् प्रसादक्लेशवेगवान् // vakk_4.22 //

विज्ञप्त्या तु पुनः सर्वे कुर्वन्तो मध्ययान्विताः / अतीतया क्षणादूर्ध्वमात्यागात् नास्त्यजातया // vakk_4.23 //

निवृतानिवृताभ्यां च नातीताभ्यां समन्वितः / असंवरो दुश्चरितं दौःशील्यं कर्म तत्पथः // vakk_4.24 //

विज्ञप्त्यैवान्वितः कुर्वन्मध्यस्थो मृदुचेतनः / त्यक्तानुत्पन्नविज्ञप्तिरविज्ञप्त्यार्यपुद्गलः // vakk_4.25 //

ध्यानजो ध्यानभूम्यैव लभ्यते अनास्रवस्तया / आर्यया प्रातिमोक्षाख्यः परविज्ञपनादिभिः // vakk_4.26 //

यावज्जीवं समादानमहोरात्रं च संवृतेः / नासंवरो ऽस्त्यहोरात्रं न किलैवं प्रगृह्यते // vakk_4.27 //

काल्यं ग्राह्यो ऽन्यतो नीचैः स्थितेनोक्तानुवादिता / उपवासः समग्राङ्गो निर्भूषेणानिशाक्षयात् // vakk_4.28 //

शीलाङ्गान्यप्रमादाङ्गं व्रताङ्गानि यथाक्रमम् / चत्वार्येकं तथा त्रीणि स्मृतिनाशो मदश्च तैः // vakk_4.29 //

अन्यस्याप्युपवासो ऽस्ति शरणं त्वगतस्य न / उपासकत्वोपगमात्संवृत् उक्तिस्तु भिक्षुवत् // vakk_4.30 //

सर्वे चेत् संवृता एकदेशकार्यादयः कथम् / तत्पलनात् किल प्रोक्ताः मृद्वादित्वं यथा मनः // vakk_4.31 //

बुद्धसंघकरान्धर्मानशैक्षानुभयांश्च सः / निर्वाणं चेति शरणं यो याति शरणत्रयम् // vakk_4.32 //

मिथ्याचारातिगर्ह्यत्वात्सौकर्यादाक्रियाप्तितः / यथाभ्युपगमं लाभः संवरस्य न संतते // vakk_4.33 //

मृषावादप्रसङ्गाच्च सर्वशिक्षाव्यतिक्रमे / प्रतिक्षेपणसावद्यान्मद्यादेव अन्युगुप्तये // vakk_4.34 //

सर्वोभयेभ्यः कामाप्तो वर्तमानेभ्य आप्यते / मौलेभ्यः सर्वकालेभ्यो ध्यानानास्रव संवरौ // vakk_4.35 //

संवरः सर्वसत्त्वेभ्यो विभाषा त्वङ्गकारणैः / असंवरस्तु सर्वेभ्यः सर्वाङ्गेभ्यो न कारणैः // vakk_4.36 //

असंवरस्य क्रियया लाभो ऽभ्युपगमेन वा / शेषाविज्ञप्तिलाभस्तु क्षेत्रादानादरेहनात् // vakk_4.37 //

प्रातिमोक्षदमत्यागः शिक्षानिक्षेपणाच्च्युतेः / उभयव्यञ्जनोत्पत्तेर्मूलच्छेदान्निशात्ययात् // vakk_4.38 //

पतनीयेन चेत्येके सद्धर्मान्तधितो ऽपरे / धनर्णवत्तु काश्मीरैरापन्नस्येष्यते द्वयम् // vakk_4.39 //

भूमिसंचारहानिभ्यां ध्यानाप्तं त्यज्यते शुभम् / तथारूप्याप्तमार्यं तु फलाप्त्युत्तप्तिहानिभिः // vakk_4.40 //

असंवरः संवराप्तिमृत्युद्विव्यञ्जनोदयैः / वेगादानक्रियार्थायुर्मूलच्छेदैस्तु मध्यमा // vakk_4.41 //

कामाप्तं कुशलारूपं मूलच्छेदोर्ध्वजन्मतः / प्रतिपक्षोदयात् क्लिष्टमरूपं तु विहीयते // vakk_4.42 //

नृणामसंवरो हित्वा शण्ढ पण्डद्विधाकृतीन् / कुरूंश्च संवरो ऽप्येवं देवानां च नृणां त्रयः // vakk_4.43 //

कामरूपजदेवानां ध्यानजः अनास्रवः पुनः / ध्यानान्तरासंज्ञिसत्त्ववर्ज्यानामप्यरूपिणाम् // vakk_4.44 //

क्षेमाक्षेमेतरत्कर्म कुशलाकुशलेतरत् / पुण्यापुण्यमनिञ्जं च सुखेवेद्यादि च त्रयम् // vakk_4.45 //

कामधातौ शुभं कर्म पुण्यमानेञ्जमूर्ध्वजम् / तद्भूमिषु यतः कर्मविपाकं प्रति नेञ्जति // vakk_4.46 //

सुखवेद्यं शुभं ध्यानादातृतीयात् अतः परम् / अदुःखासुखवेद्यं तु दुःखवेद्यमिहाशुभम् // vakk_4.47 //

अधो ऽपि मध्यमस्त्येके ध्यानान्तरविपाकतः / अपूर्वाचरमः पाकस्त्रयाणां चेष्यते यतः // vakk_4.48 //

स्वभावसंप्रयोगाभ्यामालम्बनविपाकतः / संमुखीभावतश्चेति पञ्चधा वेदनीयता // vakk_4.49 //

नियतानियतं तच्च नियतं त्रिविधं पुनः / दृष्टधर्मादिवेद्यत्वात् पञ्चधा कर्म केचन // vakk_4.50 //

चतुष्कोटिकमित्यन्ये निकायाक्षेपणं त्रिभिः / सर्वत्र चतुराक्षेपः शुभस्य नरके त्रिधा // vakk_4.51 //

यद्विरक्तः स्थिरो बालस्तत्र नोत्पद्यवेद्यकृत् / नान्यवेद्यकृदप्यार्यः कामे ऽग्रे वास्थिरो ऽपि न // vakk_4.52 //

द्वाविंशतिविधं कामेष्वाक्षिपत्यन्तराभवः / दृष्टधर्मफलं तच्च निकायो ह्येक एव सः // vakk_4.53 //

तीव्रक्लेशप्रसादेन सातत्येन च यत्कृतम् / गुणक्षेत्रे च नियतं तत्पित्रोर्घातकं च यत् // vakk_4.54 //

दृष्टधर्मफलं कर्म क्षेत्राशयविशेषतः / तद्भूम्यत्यन्तवैराग्यात् विपाके नियतं हि यत् // vakk_4.55 //

ये निरोधारणामैत्रीदर्शनार्हत्फलोत्थिताः / तेषु कारापकारास्य फलं सद्यो ऽनुभूयते // vakk_4.56 //

कुशलस्यावितर्कस्य कर्मणो वेदना मता / विपाकश्चैतसिक्येव कायिक्येवाशुभस्य तु // vakk_4.57 //

चित्तक्षेपो मनश्चित्ते स च कर्मविपाकजः / भयोपघातवैषम्यशोकैश्च अकुरुकामिनाम् // vakk_4.58 //

वङ्कदोषकषायोक्तिः शाठ्यद्वेषजरागजे / कृष्णशुक्लादिभेदेन पुनः कर्म चतुर्विधम् // vakk_4.59 //

अशुभं रूपकामाप्तं शुभं चैव यथाक्रमम् / कृष्णशुक्लोभयं कर्म तत्क्षयाय निरास्रवम् // vakk_4.60 //

धर्मक्षान्तिषु वैराग्ये चानन्तर्यपथाष्टके / या चेतना द्वादशधा कर्म कृष्णक्षयाय तत् // vakk_4.61 //

नवमे चेतना या सा कृष्णशुक्लक्षयाय च / शुक्लस्य ध्यानवैराग्येष्वन्त्यानन्तर्यमार्गजा // vakk_4.62 //

अन्ये नरकवेद्यान्यकामवेद्यं द्वयं विदुः / दृग्धेयं कृष्णमन्ये अन्यत्कृष्णशुक्लं तु कामजम् // vakk_4.63 //

अशैक्षं कायवाक्कर्म मनश्चैव यथाक्रमम् / मौनत्रयम् त्रिधा शौचं सर्व सुचरितत्रयम् // vakk_4.64 //

अशुभं कायकर्मादि मतं दुश्चरित त्रयम् / अकर्मापि त्वभिध्यादिमनोदुश्चरितं त्रिधा // vakk_4.65 //

विपर्ययात्सुचरितम् तदौदारिकसंग्रहात् / दश कर्मपथा उक्ता यथायोगं शुभाशुभाः // vakk_4.66 //

अशुभाः षडविज्ञप्तिः द्विधैकः ते ऽपि कुर्वतः / द्विविधाः सप्त कुशलाः अविज्ञप्तिः समाधिजाः // vakk_4.67 //

सामन्तकास्तु विज्ञप्तिः अविज्ञप्तिर्भवेन्न वा / विपर्ययेण पृष्ठानि प्रयोगस्तु त्रिमूलजः // vakk_4.68 //

तदनन्तरसंभूतेरभिध्याद्यास्त्रिमूलजाः / कुशलाः सप्रयोगान्ता अलोभद्वेषमोहजाः // vakk_4.69 //

वधव्यापादपारुष्यनिष्ठा द्वेषेण लोभतः / परस्त्रीगमनाभिध्यादत्तादानसमापनम् // vakk_4.70 //

मिथ्यादृष्टेस्तु मोहेन शेषाणां त्रिभिरिष्यते / सत्त्वभोगावधिष्ठानं नामरूपं च नाम च // vakk_4.71 //

समं प्राक् च मृतस्यास्ति न मौलः अन्याश्रयोदयात् / सेनादिष्वेककार्यत्वात् सर्वे कर्त्तृवदन्विताः // vakk_4.72 //

प्राणातिपातः संचिन्त्य परस्याभ्रान्तिमारणम् / अदत्तादानमन्यस्वस्वीक्रिया बलचौर्यतः // vakk_4.73 //

अगम्यगमनं काममिथ्याचारश्चतुर्विधः / अन्यथासंज्ञिनो वाक्यमर्थाभिज्ञे मृषावचः // vakk_4.74 //

चक्षुः श्रोतमनश्चित्तैरनुभूतं त्रिभिश्च यत् / तद्दष्टश्रुतविज्ञातं मतं चोक्तं यथाक्रमम् // vakk_4.75 //

पैशुन्यं क्लिष्टचित्तस्य वचनं परभेदने / पारूष्यमप्रियं सर्व क्लिष्टं भिन्न प्रलापिता // vakk_4.76 //

अतो ऽन्यत् क्लिष्टमित्यन्ये लपनागीतनाट्यवत् / कुशास्तवच्च अभिध्या तु परस्वविषमस्पृहा // vakk_4.77 //

व्यापादः सत्त्वविद्वेषः नास्तिदृष्टिः शुभाशुभे / मिथ्यादृष्टिः त्रयो ह्यत्र पन्थानः सप्त कर्म च // vakk_4.78 //

मूलच्छेदस्त्वसद्दृष्टया कामाप्तोत्पत्तिलाभिनाम् / फलहेत्वपवादिन्या सर्वथा क्रमशः नृषु // vakk_4.79 //

छिनत्ति स्त्री पुमान् दृष्टिचरितः सो ऽसमन्वयः / संधिः काङ्क्षास्तिदृष्टिभ्यां नेहानन्तर्यकारिणः // vakk_4.80 //

युगपद्यावदष्टाभिरशुभैः सह वर्तते / चेतना दशभिर्यावच्छुभैः नैकाष्टपञ्चभिः // vakk_4.81 //

भिन्नप्रलापपारूष्यव्यापादा नरके द्विधा / समन्वागमतो ऽभिध्यामिथ्यादृष्टी कुरौ त्रयः // vakk_4.82 //

सप्तमः स्वयमप्यत्र कामे ऽन्यत्र दशाशुभाः / शुभास्त्रयस्तु सर्वत्र संमुखीभावलाभतः // vakk_4.83 //

आरूप्यासंज्ञिसत्त्वेषु लाभतः सप्त शेषिते / संमुखीभावतश्चापि हित्वा सनरकान् कुरून् // vakk_4.84 //

सर्वे ऽधिपतिनिष्यन्दविपाकफलदा मताः / दुःखनान्मारणादोजोनाशनात्त्रिविधं फलम् // vakk_4.85 //

लोभजं कायवाक्कर्म मिथ्याजीवः पृथक् कृतः / दुःशोधत्वात् परिष्कारलोभोत्थं चेत् न सूत्रतः // vakk_4.86 //

प्रहाणमार्गे समले सफलं कर्म पञ्चभिः / चतुर्भिरमले अन्यच्च सास्रवं यच्छुभाशुभम् // vakk_4.87 //

अनास्रवं पुनः शेषं त्रिभिरव्याकृतं च यत् / चत्वारि द्वे तथा त्रीणि कुशलस्य शुभादयः // vakk_4.88 //

अशुभस्य शुभाद्या द्वे त्रीणि चत्वार्यनुक्रमम् / अव्याकृतस्य द्वे त्रीणि त्रीणी चैते शुभादयः // vakk_4.89 //

सर्वे ऽतीतस्य चत्वारि मध्यमस्याप्यनागताः / मध्यमा द्वे अजातस्य फलानि त्रीण्यनागताः // vakk_4.90 //

स्वभूमिधर्माश्चत्वारि त्रीणि द्वे वान्यभूमिकाः / शैक्षस्य त्रीणि शैक्षाद्याः अशैक्षस्य तु कर्मणः // vakk_4.91 //

धर्माः शैक्षादिका एकं फलं त्रीण्यपि च द्वयम् / ताभ्यामन्यस्य शैक्षाद्या द्वे द्वे पञ्च फलानि च // vakk_4.92 //

त्रीणि चत्वारि चैकं च दृग्घेयस्य तदादयः / ते द्वे चत्वार्यथ त्रीणि भावनाहेयकर्मणः // vakk_4.93 //

अप्रहेयस्य ते त्वेकं द्वे चत्वारि यथाक्रमम् / अयोगविहितं क्लिष्टं विधिभ्रष्टं च केचन // vakk_4.94 //

एकं जन्माक्षिपत्येकम् अनेकं परिपूरकम् / नाक्षेपिके समापत्ती अचित्ते प्राप्तयो न च // vakk_4.95 //

आनन्तर्याणि कर्माणि तीव्रक्लेशो ऽथ दुर्गतिः / कौरवासंज्ञित्त्वाश्च मतमावरणत्रयम् // vakk_4.96 //

त्रिषु द्विपेष्वानन्तर्य शण्ढा दीनां तु नेष्यते / अल्पोपकारालज्जित्वात् शेषे गतिषु पञ्चसु // vakk_4.97 //

संघभेदस्त्वसामग्रीस्वभावो विप्रयुक्तकः / अक्लिष्टाव्याकृतो धर्मः संघस्तेन समन्वितः // vakk_4.98 //

तदवद्य मृषावादस्तेन भेत्ता समन्वितः / अवीचौ पच्यते कल्पम् अधिकैरधिका रुजः // vakk_4.99 //

भिक्षुर्दृक् चरितो वृत्ती भिनत्ति अन्यत्र बालिशान् / शास्तृमार्गान्तरक्षान्तौ भिन्नः न विवसत्यसौ // vakk_4.100 //

चक्रभेदः स च मतः जम्बूद्वीपे नवादिभिः / कर्मभेदस्त्रिषु द्विपेषु अष्टभिरधिकैश्च सः // vakk_4.101 //

आदावन्ते ऽर्बुदात् पूर्वं युगाच्चोपरते मुनौ / सीमायां चाप्यबद्धायां चक्रभेदो न जायते // vakk_4.102 //

उपकारिगुणक्षेत्रनिराकृतिविपादनात् / व्यञ्जनान्तरितो ऽपि स्यात् माता यच्छोणितोद्भवः // vakk_4.103 //

बुद्धे न ताडनेच्छस्य प्रहारान्नोर्ध्वमर्हति / नानन्तर्यप्रयुक्तस्य वैराग्यफलसंभवः // vakk_4.104 //

संघभेदे मृषावादो महावद्यतमो मतः / भवाग्रचेतना लोके महाफलतमा शुभे // vakk_4.105 //

दूषणं मातुरर्हन्त्या नियतिस्थस्य मारणम् / बोधिसत्त्वस्य शैक्षस्य संघायद्वारहारिका // vakk_4.106 //

आनन्तर्यसभागानि पञ्चमं स्तूपभेदनम् / क्षान्त्यनागामितार्हत्त्वप्राप्तौ कर्मातिविघ्नकृत् // vakk_4.107 //

बोधिसत्त्वः कुतो यावत् यतो लक्षण कर्मकृत् / सुगतिः कुलजो ऽव्यक्षः पुमान् जातिस्मरो ऽनिवृत् // vakk_4.108 //

जम्बूद्वीपे पुमानेव संमुखं बुद्धचेतनः / चिन्तामयं कल्पशते शेष आक्षिपते हि तत् // vakk_4.109 //

एकैकं पुण्यशतजम् असंख्येयत्रयान्त्यजाः / विपश्यी दीपकृदत्नशिखी शाक्यमुनिः पुरा // vakk_4.110 //

सर्वत्र सर्व ददतः कारूण्याद्दानपूरणम् / अङ्गच्छेदे ऽप्यकोपात्तु रागिणः क्षान्तिशीलयोः // vakk_4.111 //

तिष्यस्तोत्रेण वीर्यस्य धीसमाध्योरनन्तरम् / पुण्यं क्रियाथ तद्वस्तु त्रयं कर्मपथा यथा // vakk_4.112 //

दीयते येन तद्दानं पूजानुग्रहकाम्यया / कायवाक्कर्म सोत्थानं महाभोग्यफलं च तत् // vakk_4.113 //

स्वपरार्थोभयार्थाय नोभयार्थाय दीयते / तद्विशेषः पुनर्दातृवस्तुक्षेत्रविशेषतः // vakk_4.114 //

दाता विशिष्टः श्रद्धाद्यैः सत्कृत्यादि ददाति अतः / सत्कारोदाररुचिता कालानाच्छेद्यलाभिता // vakk_4.115 //

वर्णादिसम्पदा वस्तु सुरूपत्वं यशस्वि वा / प्रियता सुकुमारर्तुसुखस्पर्शाङ्गता ततः // vakk_4.116 //

गतिदुःखोपकारित्वगुणैः क्षेत्रं विशिष्यते / अग्रं मुक्तस्य मुक्ताय बोधिसत्त्वस्य च अष्टमम् // vakk_4.117 //

मातृपितृग्लानधार्मकथिकेभ्यो ऽन्त्यजन्मने / बोधिसत्त्वाय चामेया अनार्येभ्यो ऽपि दक्षिणा // vakk_4.118 //

पृष्ठं क्षेत्रमधिष्ठानं प्रयोगश्चेतनाशयः / एषां मृद्वधिमात्रत्वात् कर्ममृद्वधिमात्रता // vakk_4.119 //

संचेतनसमाप्तिभ्यां निष्क्रौकृत्य विपक्षतः / परिवाराद्विपाकाच्च कर्मोपचित्तमुच्यते // vakk_4.120 //

चैत्ये त्यागान्वयं पुण्यं मैत्र्यादिवदगृण्हति / कुक्षेत्रे ऽपीष्टफलता फलबीजाविपर्ययात् // vakk_4.121 //

दौःशील्यमशुभं रूपं शीलं तद्विरतिः द्विधा / प्रतिक्षिप्ताच्च बुद्धेन विशुद्धं तु चतुर्गुणम् // vakk_4.122 //

दौःशील्यतद्धेत्वहतं तद्विपक्षशमाश्रितम् / समाहितं तु कुशलं भावना चित्तवासनात् // vakk_4.123 //

स्वर्गाय शीलं प्राधान्यात् विसंयोगाय भावना / चतुर्णां ब्राह्मपुण्यत्वं कल्पं स्वर्गेषु मोदनात् // vakk_4.124 //

धर्मदानं यथाभूत सूत्राद्यक्लिष्टदेशना / पुण्यनिर्वाणनिर्वेधभागीयं कुशलं त्रिधा // vakk_4.125 //

योगप्रवर्तितं कर्म ससमुत्थापकं त्रिधा / लिपिमुद्रे सगणनं काव्यं संख्या यथाक्रमम् // vakk_4.126 //

सावद्या निवृता हीनाः क्लिष्टाः धर्माः शुभामलाः / प्रणीताः संस्कृतशुभा सेव्याः मोक्षस्त्वनुत्तरः // vakk_4.127 //

अभिधर्मकोशे कर्मनिर्द्देशो नाम चतुर्थ कोशस्थानमिति //

पञ्चमं कोशस्थानम्

ओम् नमो बुद्धाय

मूलं भवस्यानुशयाः षड्रागः प्रतिघस्तथा / मानो ऽविद्या च दृष्टिश्च विचिकित्सा च ते पुनः // vakk_5.1 //

षड्रागभेदात्सप्तोक्ताः भवरागो द्विधातुजः / अन्तर्मुखत्वात्तन्मोक्षसंज्ञाव्यावृत्तये कृतः // vakk_5.2 //

दृष्टयः पञ्च सत्कायमिथ्यान्तग्रहदृष्टयः / दृष्टिशीलव्रतपरामर्शाविति पुनर्दशः // vakk_5.3 //

दशैते सप्तासप्ताष्टौ त्रिद्विदृष्टिविवर्जिताः / यथाक्रमं प्रहीयन्ते कामे दुःखादिदर्शनैः // vakk_5.4 //

चत्वारो भावनाहेयाः त एवाप्रतिघाः पुनः / रूपधातौ तथारूप्ये इत्यष्टानवतिर्मताः // vakk_5.5 //

भवाग्रजाः क्षान्तिवध्य दृग्घेया एव शेषजाः / दृग्भावनाभ्याम् अक्षान्तिवध्या भावनयैव तु // vakk_5.6 //

आत्मात्मीयध्रुवोच्छेदनास्तिहीना ग्रदॄष्टयः / अहेत्वमार्गे तद्दृष्टिरेतास्ताः पञ्च दृष्टयः // vakk_5.7 //

ईश्वरादिषु नित्यात्मविपर्यासात् प्रवर्तते / कारणाभिनिवेशो ऽतो दूःखदृग्घेय एव सः // vakk_5.8 //

दृष्टित्रयाद्विपर्यासचतुष्कं विपरीततः / नितीरणात् समारोपात् संज्ञाचित्ते तु तद्वशात् // vakk_5.9 //

सप्त मानाः नवविधास्त्रिभ्यः दृग्भावनाक्षयाः / वधादिपर्यवस्थानं हेयं भावनया तथा // vakk_5.10 //

विभवेच्छा न चार्यस्य संभवन्ति विधादयः / नास्मिता दृष्टिपुष्टत्वात् कौकृत्यं नापि चाशुभम् // vakk_5.11 //

सर्वत्रगा दुःखहेतुदृग्घेया दृष्टयस्तथा / विमतिः सह ताभिश्च याविद्यावेणिकी च या // vakk_5.12 //

नवोर्ध्वालम्बना एषां दृष्टिद्वयविवर्जिताः / प्राप्तिवर्ज्याः सहभुवो ये ऽप्येभिस्ते ऽपि सर्वगाः // vakk_5.13 //

मिथ्यादृग्विमती ताभ्यां युक्ताविद्याथ केवला / निरोधमार्गदृग्घेयाः षडनास्रवगोचराः // vakk_5.14 //

स्वभूम्युपरमो मार्गः षड्भूमिनवभूमिकः / तद्गोचराणां विषयो मार्गो ह्यन्यो ऽन्यहेतुकः // vakk_5.15 //

न रागस्तस्य वर्ज्यत्वात् न द्वेषो ऽनपकारतः / न मानो न परामर्शौ शान्तशुद्ध्यग्रभावतः // vakk_5.16 //

सर्वत्रगा अनुशयाः सकलामनुशेरते / स्वभूमिमालम्बनतः स्वनिकायमसर्वगाः // vakk_5.17 //

नानास्रवोर्ध्वविषयाः अस्वीकाराद्विपक्षतः / येन यः संप्रयुक्तस्तु स तस्मिन् संप्रयोगतः // vakk_5.18 //

ऊर्ध्वमव्याकृताः सर्वे कामे सत्कायदर्शनम् / अन्तग्राहः सहाभ्यां च मोहः शेषास्त्विहाशुभाः // vakk_5.19 //

कामे ऽकुशलमूलानि रागप्रतिघमूढयः / त्रीण्यकुशलमूलानि तृष्णाविद्या मतिश्च सा // vakk_5.20 //

द्विधोर्ध्ववृत्तेर्नातो ऽन्यौ चत्वार्येवेति बाह्यकाः / तृष्णादृङ्मानमोहास्ते ध्यायित्रित्वादविद्यया // vakk_5.21 //

एकांशतो व्याकरणं विभज्य परिपृच्छ्य च / स्थाप्यं च मरणोत्पत्ति विशिष्टात्मान्यतादिवत् // vakk_5.22 //

रागप्रतिघमानैः स्यदतीतप्रत्युपस्थितैः / यत्रोत्पन्नाप्रहीणास्ते तस्मिन् वस्तुनि संयुतः // vakk_5.23 //

सर्वत्रानागतैरेभिर्मानसैः स्वाध्विके परैः / अजैः सर्वत्र शेषैस्तु सर्वैः सर्वत्र संयुतः // vakk_5.24 //

सर्वकालास्तिता उक्तत्वात् द्वयात् सद्विषयात् फलात् / तदस्तिवादात् सर्वास्तिवादा इष्टाः चतुर्विधाः // vakk_5.25 //

ते भावलक्षणावस्थान्यथान्यथिकसंज्ञिताः / तृतीयः शोभनः अध्वानः कारित्रेण व्यवस्थिताः // vakk_5.26 //

किं विघ्नं तत्कथं नान्यत् अध्वायोगः तथा सतः / अजातनष्टता केन गम्भीरा खलु धर्मता // vakk_5.27 //

प्रहीणे दुःखदृग्घेये संयुक्तः शेषसर्वगैः / प्राक् प्रहीणे प्रकरे च शेषैस्तद्विषयैर्मलैः // vakk_5.28 //

दुःखहेतुदृगभ्यासप्रहेयाः कामधातुजाः / स्वकत्रयैकरूपाप्तामलविज्ञानगोचराः // vakk_5.29 //

स्वकाधरत्रयोर्ध्वैकामलानां रूपधातुजाः / आरूप्यजास्त्रिधात्वात्पत्रयानास्रवगोचराः // vakk_5.30 //

निरोधमार्गदृग्घेयाः सर्वे स्वाधिकगोचराः / अनास्रवास्त्रिधात्वन्त्यत्रयानास्रवगोचराः // vakk_5.31 //

द्विधा सानुशयं क्लिष्टमक्लिष्टमनुशायकैः / मोहाकाङ्क्षा ततो मिथ्यादृष्टिः सत्कायदृक्ततः // vakk_5.32 //

ततो ऽन्तग्रहणं तस्माच्छीलामर्शः ततो दृशः / रागः स्वदृष्टौ मानश्च द्वेषो ऽन्यत्र इत्यनुक्रमः // vakk_5.33 //

अप्रहीणादनुशयाद्विषयात् प्रत्युपस्थितात् / अयोनिशो मनस्कारात् क्लेशः संपूर्णकारणः // vakk_5.34 //

कामे सपर्यवस्थानाः क्लेशाः कामस्रवो विना / मोहेन अनुशया एव रूपारूप्ये भवास्रवः // vakk_5.35 //

अव्याकृतान्तर्मुखा हि ते समाहितभूमिकाः / अत एकीकृताः मूलमविद्येत्यास्रवः पृथक् // vakk_5.36 //

तथौघयोगा दृष्टीनां पृथग्भावस्तु पाटवात् / नास्रवेष्वसहायानां न किलास्यानुकूलता // vakk_5.37 //

यथोक्ता एव साविद्या द्विधा दृष्टिविवेचनात् / उपादानानि अविद्या तु ग्राहिका ने ति मिश्रिता // vakk_5.38 //

अणवो ऽनुगताश्चैते द्विधा चाप्यनुशेरते / अनुबध्नन्ति यस्माच्च तस्मादनुशयाः स्मृताः // vakk_5.39 //

आसयन्त्यास्रवन्त्येते हरन्ति श्लेषयन्त्यथ / उपगृह्णन्ति चेत्येषामास्रवादिनिरुक्तयः // vakk_5.40 //

संयोजनादिभेदेन पुनस्ते पञ्चधोदिताः / द्रव्यामर्शन सामान्यद्दृष्टी संयोजनान्तरम् // vakk_5.41 //

एकान्ताकुशलं यस्मात् स्वतन्त्रं चोभयं यतः / ईर्ष्यामात्सर्यमेषूक्तं पृथक् संयोजनद्वयम् // vakk_5.42 //

पञ्चधावरभागीयं द्वाभ्यां कामानतिक्रमः / त्रिभिस्तु पुनरावृत्तिः मुखमूलग्रहात्त्रयम् // vakk_5.43 //

अगन्तुकामतामार्गविभ्रमो मार्गसंशयः / इत्यन्तराया मोक्षस्य गमने ऽतस्त्रिदेशना // vakk_5.44 //

पञ्चधैवोर्ध्वभागीयं द्वौ रागौ रूप्यरूपिजौ / औद्धत्यमानमोहाश्च विद्वशाद् बन्धनत्रयम् // vakk_5.45 //

ये ऽप्यन्ये चैतसाः क्लिष्टाः संस्कारस्कन्धसंज्ञिताः / क्लेशेभ्यस्ते ऽप्युपक्लेशास्ते तु न क्लेशसंज्ञिताः // vakk_5.46 //

आह्रीक्यमनपत्रप्यमीर्ष्यामात्सर्यमुद्धवः / कौकृत्यं स्त्यानमिद्धं च पर्यवस्थानमष्टधा // vakk_5.47 //

क्रोधम्रक्षौ च रागोत्था आह्रीक्यौद्धत्यमत्सराः / म्रक्षे विवादः अविद्यातः स्त्यानमिद्धानपत्रपाः // vakk_5.48 //

कौकृत्यं विचिकित्सातः कोधेर्ष्ये प्रतिघान्वये / अन्ये च षट्क्लेशमलाः माया शाठ्यं मदस्तथा // vakk_5.49 //

प्रदाश उपनाहश्च विहिंसा चेति रागजौ / मायामदौ प्रतिघजे उपनाहविहिंसने // vakk_5.50 //

दृष्ट्यामर्शात् प्रदाशस्तु शाठ्यं दृष्टिसमुत्थितम् / तत्राह्रीक्यानपत्राप्यस्त्यानामिद्धोद्धवा द्विधा // vakk_5.51 //

तदन्ये भावनाहेयाः स्वतन्त्राश्च तथा मलाः / कामे ऽशुभाः त्रयो द्विधा परेणाव्याकृतास्ततः // vakk_5.52 //

माया शाठ्यं च कामाद्यध्यानयोः ब्रह्मवञ्चनात् / स्त्यानौद्धत्यमदा धातुत्रये अन्ये कामधातुजाः // vakk_5.53 //

समानसिद्धा दृग्घेया मनोविज्ञानभूमिकाः / उपक्लेशाः स्वतन्त्राश्च षड् विज्ञानाश्रयाः परे // vakk_5.54 //

सुखाभ्यां संप्रयुक्तो हि रागः द्वेषो विपर्ययात् / मोहः सर्वैः असद्दृष्टिर्मनोदुःखसुखेन तु // vakk_5.55 //

दौर्मनस्येन काङ्क्षा अन्ये सौमनस्येन कामजाः / सर्वे ऽप्युपेक्षया स्वैः स्वैर्यथाभूम्यूर्ध्वभूमिकाः // vakk_5.56 //

दौर्मनस्येन कौकृत्यमीर्ष्या क्रोधो विहिंसनम् / उपनाहः प्रदाशश्च मात्सर्यं तु विपर्ययात् // vakk_5.57 //

माया शाठ्यमथो म्रक्षो मिद्धं चोभयथा मदः / सुखाभ्याम् सर्वगोपेक्षा चत्वार्यन्यानि पञ्चभिः // vakk_5.58 //

कामे निवरणानि एकविपक्षाहारकृत्यतः / द्वयकेता पञ्चता स्कन्धविघातविचिकित्सनात् // vakk_5.59 //

आलम्बनपरिज्ञानात्तदालम्बनसंक्षयात् / आलम्बनप्रहाणाच्च प्रतिपक्षोदयात् क्षयः // vakk_5.60 //

प्रहाणाधारभूतत्त्व दूषणाख्यश्चतुर्विधः / प्रतिपक्षः प्रहातव्यः क्लेश आलम्बनात् मतः // vakk_5.61 //

वैलक्षण्याद्विपक्षत्वाद्देशविच्छेदकालतः / भूतशीलप्रदेशाध्वद्वयानामिव दूरता // vakk_5.62 //

सकृत् क्षयः विसंयोगलाभस्तेषां पुनः पूनः / प्रतिपक्षोदयफलप्राप्तीन्द्रियविवृद्धिषु // vakk_5.63 //

परिज्ञा नव कामाद्यप्रकारद्वयसंक्षयः / एका द्वयोः क्षये द्वे ते तथोर्ध्वं तिस्र एव ताः // vakk_5.64 //

अन्या अवरभागीयरूपसर्वास्रवक्षयाः / तिस्रः परिज्ञाः षट् क्षान्तिफलं ज्ञानस्य शेषिताः // vakk_5.65 //

अनागम्यफलं सर्वा ध्यानानां पञ्च वाथवा / अष्टौ सामन्तकस्यैका मौलारूप्यत्रयस्य च // vakk_5.66 //

आर्यमार्गस्य सर्वाः द्वे लौकिकस्य अन्वयस्य च / धर्मज्ञानस्य तिस्रस्तु षट् तत्पक्षस्य पञ्च च // vakk_5.67 //

अनास्रववियोगाप्तेर्भवाग्रविकलीकृतेः / हेतुद्वयसमुद्घातात् परिज्ञा धात्वतिक्रमात् // vakk_5.68 //

नैकया पञ्चभिर्यावद्दर्शनस्थः समन्वितः / भावनास्थः पुनः षडिभरेकया वा द्वयेन वा // vakk_5.69 //

तासां संकलनं धातुवैराग्यफललाभतः / एकां द्वे पञ्च षट् कश्चिज्जहात्याप्नोति पञ्च न // vakk_5.70 //

समाप्तः परिज्ञाप्रसङ्गः //

अभिधर्मकोशे ऽनुशयनिर्द्देशो नाम पञ्चमं कोशस्थानं समाप्तमिति //

श्रीलामावाकस्य यदत्र पुण्यम् /

षष्ठं कोशस्थानम्

ओम् नमो बुद्धाय //

क्लेशप्रहाणामाख्यातं सत्यदर्शनभावनात् / द्विविधो भावनामार्गो दर्शनाख्यस्त्वनास्रवः // vakk_6.1 //

सत्यान्युक्तानि चत्वारि दुःखं समुदयस्तथा / निरोधमार्ग इति एषां यथाभिसमयं क्रमः // vakk_6.2 //

दुःखा स्त्रिदूःखतायोगाद्यथायोगमशेषतः / मनापा अमनापाश्च तदन्ये चैव सास्रवाः // vakk_6.3 //

यत्र भिन्नेन तद्बुद्धिरन्यापोहे धिया च तत् / घटार्थवत्संवृतिसत् परमार्थसदन्यथा // vakk_6.4 //

वृत्तस्थः श्रुतचिन्तावान्भावनायां प्रयुज्यते / नामोभयार्थविषया श्रुतमय्यादिका धियः // vakk_6.5 //

व्यपकर्षद्वयवतः नासंतुष्टमहेच्छयोः / लब्धे भूयःस्पृहातुष्टिरलब्धेच्छा महेच्छता // vakk_6.6 //

विपर्यासात्तद्विपक्षौ त्रिधात्वाप्तामलौ च तौ / अलोभः आर्यवंशाश्च तेषां तुष्टयात्मकास्त्रयः // vakk_6.7 //

कर्मान्तेन त्रिभिर्वृत्तिः तृष्णोत्पादविपक्षतः / ममाह कारवस्त्विच्छातत्कालात्यन्तशान्तये // vakk_6.8 //

तत्रावतारो ऽशुभया चानापानस्मृतेन च / अधिरागवितर्काणाम् शंकला सर्वारागिणाम् // vakk_6.9 //

आसमुद्रास्थिविस्तारसंक्षेपादादिकर्मिकः / पादास्थ्न आकपालार्धत्यागात् कृतजयः स्मृतः // vakk_6.10 //

अतिक्रान्तमनस्कारो भ्रूमध्ये चित्तधारणात् / अलोभो दशभूः कामदृश्यालम्बा नृजाशुभा // vakk_6.11 //

आनापानस्मृतिः प्रज्ञा पञ्चभूर्वायुर्गीचरा / कामाश्रया न बाह्यानाम् षड् विधा गणनादिभिः // vakk_6.12 //

आनापानौ यतः कायः सत्त्वाख्यौ अनुपात्तकौ / नैःष्यन्दिकौ नाधरेण लक्ष्येते मनसा च तौ // vakk_6.13 //

निष्प्रन्नशमथः कुर्यात् स्मृत्युपस्थानभावनाम् / कायविच्चित्तधर्माणां द्विलक्षणपरीक्षणात् // vakk_6.14 //

प्रज्ञा श्रुतादिमयी अन्ये संसर्गालम्बनाः क्रमः / यथोत्पत्ति चतुष्कं तु विपर्यासविपक्षतः // vakk_6.15 //

स धर्मस्मृत्युपस्थाने समस्तालम्बने स्थितः / आनित्यदुःखतः शून्यानात्मतस्तान्विपश्यति // vakk_6.16 //

तत ऊष्मगतोत्पत्तिः तच्चतुःसत्यगोचरम् / षोडशाकारम् ऊष्मभ्यो मूर्धानः ते ऽपि तादृशाः // vakk_6.17 //

उभयाकरणं धर्मेण अन्यैरपि तु वर्धनम् / तेभ्यः क्षान्तिः द्विधा तद्वत् क्षान्त्या धर्मेण वर्धनम् // vakk_6.18 //

कामाप्तदुःखविषया त्वधिमात्रा क्षणं च सा / तथाग्रधर्माः सर्वे तु पञ्चस्कन्धाः विनाप्तिभिः // vakk_6.19 //

इति निर्वेधभागीयं चतुर्धा भावनामयम् / अनागम्या न्तरध्यानभूमिकम् द्वे त्वधो ऽपि वा // vakk_6.20 //

कामाश्रयाणि अग्रधर्मान् द्वयाश्रयान् लभते ऽङ्गना / भूमित्यागात्त्यजत्यार्यस्तानि अनार्यस्तु मृत्युना // vakk_6.21 //

आद्ये द्वे परिहाण्या च मौलेस्तत्रैव सत्यदृक् / अपूर्वाप्तिर्विहीनेषु हानी द्वे असमन्वितिः // vakk_6.22 //

मूर्धलाभी न मूलच्छित् क्षान्तिलाभ्यनपायगः / शिष्यगोत्रा न्निवर्त्य द्वे बुद्धः स्यात् त्रीण्यपीतरः // vakk_6.23 //

आबोधेः सर्वमेकत्र ध्यानान्त्ये शास्तृखड्गयोः / प्राक्तेभ्यो मोक्षभागीयं क्षिप्रं मोक्षस्त्रिभिर्भवैः // vakk_6.24 //

श्रुतचिन्तामयं त्रीणि कर्माणि आक्षिप्यते नृषु / लौकिकेभ्यो ऽग्रधर्मेभ्यो धर्मक्षान्तिरनास्रवा // vakk_6.25 //

कामदुःखे ततो ऽत्रैव धर्मज्ञानं तथा पुनः / शेषे दुःखे ऽन्वयक्षान्तिज्ञाने सत्यत्रये तथा // vakk_6.26 //

इति षोडशचित्तो ऽयं सत्याभिसमयः त्रिधा / दर्शनालम्बकार्याख्यः सो ऽग्रधर्मैकभूमिकः // vakk_6.27 //

क्षान्तिज्ञानान्यनन्तर्य मुक्तिमार्गा यथाक्रमम् / अदृष्टदृष्टेर्दृङ्ग्मार्गस्तत्र पञ्चदश क्षणाः // vakk_6.28 //

मृदुतीक्ष्णेन्द्रियौ तेषु श्रद्धाधर्मानुसारिणौ / अहीनभावनाहेयौ फलाद्युअप्रतिपन्नकौ // vakk_6.29 //

यावत् पञ्चप्रकारघ्नौ द्वीतीये ऽर्वाङ्नवक्षयात् / कामाद्विरक्तावूर्ध्वं वा तृतीयप्रतिपन्नकौ // vakk_6.30 //

षोडशे तु फलस्थौ तौ यत्र यः प्रतिपन्नकः / श्रद्धाधिमुक्तदृष्ट्याप्तौ मृदुतीक्ष्णेन्द्रियौ तदा // vakk_6.31 //

फले फलविशिष्टस्य लाभो मार्गस्य नास्त्यतः / नाप्रयुक्तो विशेषाय फलस्थः प्रतिपन्नकः // vakk_6.32 //

नवप्रकारा दोषा हि भूमौ भूमौ तथा गुणाः / मृदुमध्याधिमात्राणां पुनर्मृद्वादिभेदतः // vakk_6.33 //

अक्षीणभावनाहेयः फलस्थः सप्तकृत्परः / त्रिचतुर्विधमुक्तस्तु द्वित्रिजन्मा कुलंकुलः // vakk_6.34 //

आपञ्चमप्रकारघ्नो द्वितीयप्रतिपन्नकः / क्षीणषष्ठप्रकारस्तु सकृदागाम्यसौ पुनः // vakk_6.35 //

क्षीणसप्ताष्टदोषांश एकजन्मैकवीचिकः / तृतीयप्रतिपन्नश्च सो ऽनागामि नवक्षयात् // vakk_6.36 //

सो ऽन्तरोत्पन्नसंस्कारासंस्कारपरिनिर्वृतिः / ऊर्ध्वस्त्रोताश्च स ध्याने व्यवकीर्णो ऽकनिष्ठगः // vakk_6.37 //

स प्लुतो ऽर्धप्लुतः सर्वच्युतश्च अन्यो भवाग्रगः / आरूप्यगश्चतुर्धान्यः इह निर्वापको ऽपरः // vakk_6.38 //

पुनस्त्रींस्त्रिविधान् कृत्वा नव रूपोपगाः स्मृताः / तद्विशेषः पुनः कर्मक्लेशेन्द्रियविशेषतः // vakk_6.39 //

ऊर्ध्वस्त्रोतुरभेदेन सप्त सद्गतयो मताः / सदसद्वृत्त्यवृत्तिभ्यां गताप्रत्यागतेश्च ताः // vakk_6.40 //

न परावृत्तजन्मार्यः कामे धात्वन्तरोपगः / स चोर्ध्वजश्च नैवाक्षसंचारपरिहाणिभाक् // vakk_6.41 //

आकीर्यते चतुर्थ प्राक् निष्पत्ति क्षणमिश्रणात् / उपपत्तिविहारार्थ क्लेशभीरुतयापि च // vakk_6.42 //

तत्पाञ्चविध्यात्पञ्चैव शुद्धावासोपपत्तयः / निरोधलाभ्यनागामी कायसाक्षी पुनर्मतः // vakk_6.43 //

आभवाग्राष्टभागक्षिदर्हत्त्वे प्रतिपन्नकः / नवमस्याप्यानन्तर्यपथे वज्रोपमश्च सः // vakk_6.44 //

तत्क्षयाप्त्या क्षयज्ञानं आशैक्षो ऽर्हन्नसौ तदा / लोकोत्तरेण वैराग्यं भवाग्रात् अन्यतो द्विधा // vakk_6.45 //

लौकिकेनार्यवैराग्ये विसंयोगाप्तयो द्विधा / लोकोत्तरेण चेत्येके त्यक्ते क्लेशासमन्वयात् // vakk_6.46 //

भवाग्राधविमुक्तोर्ध्वजातवत्त्वसमन्वयः / अनास्रवेण वैराग्यमनागाम्येन सर्वतः // vakk_6.47 //

ध्यानात्सामन्तकाद्वान्त्यो मुक्ति मार्गस्त्रिभूजये / नोर्ध्वं सामन्तकात् आर्यैरष्टाभिः स्वोर्ध्वभूजयः // vakk_6.48 //

विमुक्त्यानन्तर्यपथा लौकिकास्तु यथाक्रमम् / शान्ताद्युदाराद्याकाराः उत्तराधरगोचराः // vakk_6.49 //

यद्यकोप्यः क्षयज्ञानादनुत्पादमतिः न चेत् / क्षयज्ञानमशैक्षो वा दृष्टिः सर्वस्य सार्हतः // vakk_6.50 //

श्रामण्यममलो मार्गः संस्कृतासंस्कृतं फलम् / एकान्नवतिस्तानि मुक्तिमार्गाः सह क्षयैः // vakk_6.51 //

चतुष्फलव्यवस्था तु पञ्चकारणसंभवात् / पूर्वत्यागो ऽन्यमार्गाप्तिः क्षयसंकलनं फले // vakk_6.52 //

ज्ञानाष्टकस्य लाभो ऽथ षोडशाकारभावना / लौकिकाप्तं तु मिश्रत्वानास्रवाप्तिः धृतेः फलम् // vakk_6.53 //

ब्राह्मण्यं ब्रह्मचक्रं च तदेव ब्रह्मवर्तनात् / धर्मचक्रं तु दृङ्मार्गः आशुगत्वाद्यरादिभिः // vakk_6.54 //

कामे त्रयाप्तिः अन्त्यस्य त्रिषु नोर्ध्व हि दृक्पथः / असंवेगादिह विधा तत्र निष्ठेति चागमात् // vakk_6.55 //

षडर्हन्तो मताः तेषां पञ्च श्रद्धाधिमुक्तिजाः / विमुक्तिः सामयिक्येषाम् अकोप्याकोप्यधर्मणः // vakk_6.56 //

अतो ऽसमयमुक्तो ऽसौ दृष्टिप्राप्तान्वयश्च सः / तद्गोत्रा आदितः केचित्केचिदुत्तापनागताः // vakk_6.57 //

गोत्राच्चतुर्णां पञ्चानां फलाद्धानिः न पूर्वकात् / शैक्षानार्याश्च षड्गोत्राः संचारो नास्ति दर्शने // vakk_6.58 //

परिहाणिस्त्रिधा ज्ञेया प्राप्ताप्राप्तोपभोगतः / अन्त्या शास्तुरकोप्यस्य मध्या चान्यस्य तु त्रिधा // vakk_6.59 //

म्रियते न फलभ्रष्टः तदकार्य करोति न / विमुक्त्यानन्तर्यपथा नवाकोप्ये अतिसेवनात् // vakk_6.60 //

दृष्टयाप्ततायामेकैकः अनास्रवाः नृषु वर्धनम् / अशैक्षो नव निश्रित्य भूमीः शैक्षस्तु षट् यतः // vakk_6.61 //

सविशेषं फलं त्यक्त्वा फलमाप्नोति वर्धयन् / द्वौ बुद्धौ श्रावकाः सप्त नवैते नवधेन्द्रियाः // vakk_6.62 //

प्रयोगाक्षसमापत्तिविमुक्त्युभयतः कृताः / पुद्गलाः सप्त षट् त्वेते द्वौ द्वौ मार्गत्रये यतः // vakk_6.63 //

निरोधलाभ्युभयतोविमुक्तः प्रज्ञयेतरः / समापत्तीन्द्रियफलैः पूर्णः शैक्षो ऽभिधीयते // vakk_6.64 //

अशैक्षपरिपूर्णत्वं द्वाभ्याम् मार्गः समासतः / विशेषमुक्त्यानन्तर्यप्रयोगाख्य श्चतुर्विधः // vakk_6.65 //

ध्यानेषु मार्गः प्रतिपत्सुखा दुःखान्यभूमिषु / धन्याभिज्ञा मृदुमतेः क्षिप्राभिज्ञेतरस्य तु // vakk_6.66 //

अनुत्पादक्षयज्ञाने बोधिः तादनुलोम्यतः / सप्तत्रिंशत्तु तत्पक्ष्याः नामतो द्रव्यतो दश // vakk_6.67 //

श्रद्धा वीर्यं स्मृतिः प्रज्ञा समाधिः प्रीत्युपेक्षणे / प्रश्रब्धिशीलसंकल्पाः प्रज्ञा हि स्मृत्युपस्थितिः // vakk_6.68 //

वीर्यं सम्यक्प्रहाणाख्यमृद्धिपादाः समाधयः / प्रधानग्रहणं सर्वे गुणाः प्रायोगिकास्तु ते // vakk_6.69 //

आदिकर्मिकनिर्वेधभागीयेषु प्रभाविताः / भावने दर्शने चैव सप्त वर्गा यथाक्रमम् // vakk_6.70 //

अनास्रवाणि बोध्यङ्गमार्गाङ्गानि द्विधेतरे / सकलाः प्रथमे ध्याने अनागम्ये प्रीतिवर्जिताः // vakk_6.71 //

द्वितीये ऽन्यत्र संकल्पात् द्वयोस्तद्द्वयवर्जिताः / ध्यानान्तरे च शीलाङ्गैस्ताभ्यां च त्रिष्वरूपिषु // vakk_6.72 //

कामधातौ भवाग्रे च बोधिमार्गाङ्गवर्जिताः / त्रिसत्यदर्शने शीलधर्मावेत्यप्रसादयोः // vakk_6.73 //

लाभो मार्गाभिसमये बुद्धतत्संघयोरपि / धर्मः सत्यत्रयं बोधिसत्त्वप्रत्येकबुद्धयोः // vakk_6.74 //

मार्गश्च द्रव्यतस्तु द्वे श्रद्धा शीलं च निर्मलाः / नोक्ता विमुक्तिः शैक्षाङ्गं बद्धत्वात् सा पुनर्द्विधा // vakk_6.75 //

असंस्कृता क्लेशहानमधिमुक्तस्तु संस्कृता / साङ्गः सैव विमुक्ती द्वे ज्ञानं बोधिर्यथोदिता // vakk_6.76 //

विमुच्यते जायमानसशैक्षं चित्तमावृतेः / निरुध्यमानो मार्गस्तु प्रजहाति तदावृतिम् // vakk_6.77 //

असंस्कृतैव धात्वाख्या विरागो रागसंक्षयः / प्रहाणधातुरन्येषां निरोधाख्यस्तु वस्तुनः // vakk_6.78 //

निर्विद्यते दुःखहेतुक्षान्तिज्ञानैः विरज्यते / सर्वैर्जहाति यैः एवं चतुष्कोटिकसंभवः // vakk_6.79 //

अभिधर्मकोशे मार्गपुद्गलनिर्देशो नाम षष्ठं कोशस्थानं समाप्तमिति //

सप्तमं कोशस्थानम्

नमो बुद्धाय //

नामला क्षान्तयो ज्ञानं क्षयानुत्पादधीर्न दक् / तदन्योभयथार्या धीः अन्या ज्ञानं दृशश्च षट् // vakk_7.1 //

सास्रवानास्रवं ज्ञानं आद्यं संवृतिज्ञापकम् / अनास्रवं द्विधा धर्मज्ञानमन्वयमेव च // vakk_7.2 //

सांवृतं सर्वविषयं कामदुःखादिगोचरम् / धर्माख्यम् अन्वयज्ञानं तूर्ध्वदुःखादिगोचरम् // vakk_7.3 //

ते एव सत्यभेदेन चत्वारि एते चतुर्विधे / अनुत्पादक्षयज्ञाने ते पुनः प्रथमोदिते // vakk_7.4 //

दुःखहेत्वन्वयज्ञाने चतुर्भ्यः परचित्तवित् / भूम्यक्षपुद्गलोत्क्रान्तं नष्टाजातं न वेत्ति तत् // vakk_7.5 //

त धर्मान्वयधीपक्ष्यमन्यो ऽन्यं दर्शनक्षणौ / श्रावको वेत्ति खङ्गस्त्रीन् सर्वान्बुद्धो ऽप्रयोगतः // vakk_7.6 //

क्षयज्ञानं हि सत्येषु परिज्ञातादिनिश्चयः / न परिज्ञेयमित्यादिरनुत्पादमतिर्मता // vakk_7.7 //

स्वभावप्रतिपक्षाभ्यामाकाराकारगोचरात् / प्रयोगकृतकृत्यत्वहेतूपचयतो दश // vakk_7.8 //

धर्मज्ञाननिरोधे यन्मार्गे वा भावनापथे / त्रिधातुप्रतिपक्षस्तत् कामधातो ऽस्तु नान्वयम् // vakk_7.9 //

धर्मज्ञानान्वयज्ञानं षोडशाकारम् अन्यथा / तथा च सांवृतं स्वैः स्वैः सत्याकारैश्चतुष्टयम् // vakk_7.10 //

तथा परमनोज्ञानं निर्मलं समलं पुनः / ज्ञेयस्वलक्षणाकारं एकैकद्रव्यगोचरम् // vakk_7.11 //

शेषे चतुर्दशाकारे शून्यानात्मविवर्जिते / नामलः षोडशभ्यो ऽन्य आकारः अन्ये ऽस्ति शास्त्रतः // vakk_7.12 //

द्रव्यतः षोडशाकाराः प्रज्ञाकारः तया सह / आकारयन्ति सालम्बाः सर्वमाकार्यते तु सत् // vakk_7.13 //

त्रिधाद्यं कुशलान्यन्यानि आद्यं सर्वासु भूमिषु / धर्माख्यं षट्सु नवसु त्वन्वयाख्यं तथैव षट् // vakk_7.14 //

ध्यानेष्वन्यमनोज्ञानं कामरूपाश्रयं च तत् / कामाश्रयं तु धर्माख्यम् अन्यत्त्रैधातुकाश्रयम् // vakk_7.15 //

स्मृत्युपस्थानमेकं धीर्निरोधे परचित्तधीः / त्रीणि चत्वारि शेषाणि धर्मधीगोचरो नव // vakk_7.16 //

नव मार्गान्वयधियोः दुःखहेतुधियोर्द्वयम् / चतुर्णां दश नैकस्य योज्या धर्माः पुनर्दश // vakk_7.17 //

त्रैधातुकामला धर्मा अकृताश्च द्विधा द्विधा / सांवृतं स्वकलापान्यदेकं विद्यादनात्मतः // vakk_7.18 //

एकज्ञानान्वितो रागी प्रथमे ऽनास्रवक्षणे / द्वितीये त्रिभिः ऊर्ध्वस्तु चतुर्ष्वेकैकवृद्धिमान् // vakk_7.19 //

यथोत्पन्नानि भाव्यन्ते क्षान्तिज्ञानानि दर्शने / अनागतानि तत्रैव सांवृतं चान्वयत्रये // vakk_7.20 //

अतो ऽभिसमयान्त्याख्यं तदानुत्पत्तिधर्मकम् / स्वाधोभूमि निरोधे ऽन्त्यं स्वसत्याकारं यात्निकम् // vakk_7.21 //

षोडशे षट् सरागस्य वीतरागस्य सप्त तु / सरागभावना मार्गे तदूर्ध्वं सप्तभावना // vakk_7.22 //

सप्तभूमिजयाभिज्ञाकोप्याप्त्याकीर्णभाविते आनन्तर्यपथेषूर्ध्वं मुक्तिमार्गाष्टके ऽपि च // vakk_7.23 //

शैक्षोत्तापनमुक्तौ वा षट् सप्तज्ञानभावना / आनन्तर्यपथे षण्णां भवाग्रविजये तथा // vakk_7.24 //

नवानां तु क्षयज्ञाने अकोप्यस्य दश भावना / तत्संचरे ऽन्त्यमुक्तौ च प्रोक्तशेषे ऽष्टभावना // vakk_7.25 //

यद्वैराग्याय यल्लाभस्तत्र चाधश्च भाव्यते / सास्रवाश्च क्षयज्ञाने लब्धपूर्वं न भाव्यते // vakk_7.26 //

प्रतिलम्भनिषेवाख्ये शुभसंस्कृतभावने / प्रतिपक्षविनिर्धावभावने सास्रवस्य तु // vakk_7.27 //

अष्टादशावेणिकास्तु बुद्धधर्मा बलादयः / स्थानास्थाने दश ज्ञानानि अष्टौ कर्मफले नव // vakk_7.28 //

ध्यानाद्यक्षाधिमोक्षेषु धातौ च प्रतिपत्सु तु / दश वा संवृतिज्ञानं द्वयोः षट् दश वा क्षये // vakk_7.29 //

प्राङिनविसच्युतोत्पादबलध्यानेषु शेषितम् / सर्वभूमिषु केनास्य बलमव्याहतं यतः // vakk_7.30 //

नारायणबलं काये संधिष्वन्ये दशाधिकम् / हस्त्यादिसप्तकबलम् स्प्रष्टव्यायतनं च तत् // vakk_7.31 //

वैशारद्यं चतुर्धा तु यथाद्यदशमे बले / द्वितीयसप्तमे चैव स्मृतिप्रज्ञात्मकं त्रयम् // vakk_7.32 //

महाकृपा संवृतिधीः संभाराकारगोचरैः / समत्वादाधिमात्र्याच्च नानाकरणमष्टधा // vakk_7.33 //

संभारधर्मकायाभ्यां जगतश्चार्थचर्यया / समता सर्वबुद्धानां नायुर्जातिप्रमाणतः // vakk_7.34 //

शिष्यसाधारणा अन्ये धर्माः केचित् पृथग्जनैः / अरणाप्रणिधिज्ञानप्रतिसंविद्गुणादयः // vakk_7.35 //

संवृतिज्ञानमरणा ध्याने ऽन्त्ये अकोप्यधर्मणः / नृजा अनुत्पन्नकामाप्तसवस्तुक्लेशगोचराः // vakk_7.36 //

तथैव प्रणिधिज्ञानं सर्वालम्बं तु तत् तथा / धर्मार्थयोर्निरुक्तौ च प्रतिभाने च संविदः // vakk_7.37 //

तिस्रो नामाथवाग्ज्ञानमविवर्त्यं यथाक्रमम् / चतुर्थीयुक्तमुक्ताभिलापमार्गवशित्वयोः // vakk_7.38 //

वाङ्मार्गालम्बना चासौ नव ज्ञानानि सर्वभूः / दश षड्वार्थसंवित् सा सर्वत्र अन्ये तु सांवृतम् // vakk_7.39 //

कामध्यानेषु धर्मे वित् वाचि प्रथमकामयोः / विकलाभिर्न तल्लाभी षडेते प्रान्तकोटिकाः // vakk_7.40 //

तत्षड् विधं सर्वभूम्यनुलोमितम् / वृद्धिकाष्ठागतं तच्च बुद्धान्यस्य प्रयोगजाः // vakk_7.41 //

ऋद्धिश्रोत्रमनःपूर्वजन्मच्युत्युदयक्षये / ज्ञात साक्षीक्रियाभिज्ञा षड् विधा मुक्तिमार्गधीः // vakk_7.42 //

चतस्रः संवृतिज्ञानं चेतसि ज्ञानपञ्चकम् / क्षयाभिज्ञा बलं यद्वत् पञ्च ध्यानचतुष्टये // vakk_7.43 //

स्वाधोभूविषयाः लभ्या उचितास्तु विरागतः / तृतीया त्रीप्युपस्थानानि आद्यं श्रोत्रद्धिर्चक्षुषि // vakk_7.44 //

अव्याकृते श्रोत्रचक्षुरभिज्ञे इतराः शुभाः / तिस्रो विद्याः अविद्यायाः पूर्वान्तादौ निवर्त्तनात् // vakk_7.45 //

अशैक्ष्यन्त्या तदाख्ये द्वे तत्संतानमुद्भवात् / इष्टे शैक्षस्य नोक्ते तु विद्ये साविद्यसंततेः // vakk_7.46 //

आद्या तृतीया षष्ठी च प्रातिहार्याणि शासनम् / अग्य्रम् अव्यभिचारित्वाद्धितेष्टफलयोजनात् // vakk_7.47 //

ऋद्धिः समाधिः गमनं निर्माणं च गतिस्त्रिधा / शास्तुर्मनोजवा अन्येषां वाहिन्यप्याधिमोक्षिकी // vakk_7.48 //

कामाप्तं निर्मितं बाह्यं चतुरायतनं द्विधा / रूपाप्तं द्वे तु निर्माणचित्तैस्तानि चतुर्दश // vakk_7.49 //

यथाक्रमं ध्यानफलं द्वे यावत् पञ्च नोर्ध्वजम् / तल्लाभो ध्यानवत् शुद्धात्तत्स्वतश्च ततो ऽपि ते // vakk_7.50 //

स्वभूमिकेन निर्माणं भाषणं त्वधरेण च / निर्मात्रैव सहाशास्तुः अधिष्ठायान्यवर्त्तनात् // vakk_7.51 //

मृतस्याप्यस्त्यधिष्ठानं नास्थिरस्य अपरे तु न / आदावेकमनेकेन जितायां तु विपर्ययात् // vakk_7.52 //

अव्याकृतं भावनाजं त्रिविधं तूपपत्तिजम् / ऋद्धिर्मन्त्रौषधाभ्यां च कर्मजा चेति पञ्चधा // vakk_7.53 //

दिव्यश्रोत्राक्षिणी रूपप्रसादौ ध्यानभूमिकौ / सभागाविकले नित्यं दूरसूक्ष्मादिगोचरे // vakk_7.54 //

दुरस्थमावृतं सूक्ष्मं सर्वतश्च न पश्यति / मांसचक्षुर्यतो रूपमतो दिव्यं दृगिष्यते //

द्वित्रिसाहस्रकासंख्यदृशो ऽर्हत्खड्गदैशिकाः / अन्यदप्युपपत्त्याप्तं तद्दृश्यो नान्तरीभवः // vakk_7.55 //

चेतोज्ञानं तु तत्त्रेधा तर्कविद्याकृतं च यत् / जानते नारका आदौ नृणां नोत्पत्तिलभिकम् // vakk_7.56 //

अभिधर्मकोशे ज्ञाननिर्देशो नाम सप्तमं कोशस्थानम् //

अष्टमं कोशस्थानम्

ओं नमो बुद्धाय //

द्विधा ध्यानानि चत्वारि प्रोक्तास्तदुपपत्तयः / समापत्तिः शुभैकाग्य्रं पञ्चस्कन्धास्तु सानुगम् // vakk_8.1 //

विचारप्रीतिसुखवत् पूर्वपूर्वाङ्गवर्जितम् / तथारूप्याः चतुस्कन्धाः अधोभूमिविवेकजाः // vakk_8.2 //

विभूतरूपसंज्ञाख्याः सह सामन्तकैस्त्रिभिः / नारूप्ये रूपसद्भावः रूपोत्पत्तिस्तु चित्ततः // vakk_8.3 //

आकाशानन्त्यविज्ञाननत्याकिंचन्यसंज्ञकाः / तथाप्रयोगात् मान्द्यात्तु नसंज्ञानाप्यसंज्ञकः // vakk_8.4 //

इति मौलं समापत्तिद्रव्यमष्टविधं त्रिधा / सप्त आस्वादनवच्छुद्धानास्रवाणि अष्टमं द्विधा // vakk_8.5 //

आस्वादनासंप्रयुक्तं सतृष्णं लौकिकं शुभम् / शुद्धकं तत्तदास्वाद्यं लोकत्तरमनास्रवम् // vakk_8.6 //

पञ्चाद्ये तर्कचारौ च प्रीतिसौख्यसमाधयः / प्रीत्यादयः प्रसादश्च द्वितीये ऽङ्गचतुष्टयम् // vakk_8.7 //

तृतीये पञ्च तूपेक्षा स्मृतिः प्रज्ञा सुखं स्थितिः / चत्वार्यन्ते ऽसुखादुःखोपेक्षास्मृतिसमाधयः // vakk_8.8 //

द्रव्यतो दश चैकं च प्रस्रब्धि सुखमाद्ययोः / श्रद्धा प्रसादः प्रीतिस्तु सौमनस्यं द्विधागमात् // vakk_8.9 //

क्लिष्टेष्व सत्प्रीतिसुखं प्रसादः संप्रधीः स्मृतिः / उपेक्षास्मृतिशुद्धिश्च केचित् प्रस्रब्ध्युपेक्षणे // vakk_8.10 //

अष्टापक्षालमुक्तत्वादानिञ्जं तु चतुर्थकम् / वितर्कचारौ श्वासौ च सुखादि च चतुष्टयम् // vakk_8.11 //

सौमनस्यसुखोपेक्षा उपेक्षासुमनस्कते / सुखोपेक्षे उपेक्षा प्रविदो ध्यानोपपत्तिषु // vakk_8.12 //

कायाक्षिश्रोत्रविज्ञानं विज्ञप्त्युत्थापकं च यत् / द्वितीयादौ तदाद्याप्तं अक्लिष्टाव्याकृतं च तत् // vakk_8.13 //

अतद्वान् लभते शुद्धं वैराग्येणोपपत्तितः / अनास्रवं तु वैराग्यात् क्लिष्टं हान्युपपत्तितः // vakk_8.14 //

तृतीयाद्यावदूर्ध्वाधो ऽनास्रवानन्तरं शुभम् / उत्पद्यते तथा शुद्धात् क्लिटं चापि स्वभूमिकम् // vakk_8.15 //

क्लिष्टात् स्वं शुद्दकं क्लिष्टं एवं चाधरशुद्धकम् / च्युतौ तु शुद्धकात् क्लिष्टं सर्वं क्लिष्टात्तु नोत्तरम् // vakk_8.16 //

चतुर्धा शुद्धकं हानभागीयादि यथाक्रमम् / क्लेशोत्पत्तिस्वभूम्यूर्ध्वानास्रवानुगुणं हि तत् // vakk_8.17 //

द्वे त्रीणि त्रीणि चैकं च हान भागाद्यनन्तरम् / गत्वागम्य द्विधा भूमीरष्टौ श्लिष्टै कलङ्घिताः // vakk_8.18 //

व्युत्क्रान्तकसमापत्तिर्विसभागतृतीयगा / स्वाधोभूम्याश्रया एव ध्यानारूप्याः वृथाधरम् // vakk_8.19 //

आर्याकिंचन्यसांमुख्यात् भवाग्रे त्वास्रवक्षयः / सतृष्णाः स्वभवालम्बाः ध्यानं सद्विषयं शुभम् // vakk_8.20 //

न मौलाः कुशलारूप्याः सास्रवाधरगोचराः / अनास्रवेण हीयन्ते क्लेशाः सामन्तकेन च // vakk_8.21 //

अष्टौ सामन्तकान्येषां शुद्धादुःखासुखानि हि / आर्य चाद्यं त्रिधा केचित् अतर्क ध्यानमन्तरम् // vakk_8.22 //

त्रिधा अदुःखासुखंतच्च महाब्रह्मफलं च तत् / सवितर्कविचारो ऽधःसमाधिः परतो ऽद्वयः // vakk_8.23 //

आनिमित्तः समाकारैः शून्यतानात्मशून्यतः / प्रवर्तते अप्रणिहितः सत्याकारैरतः परैः // vakk_8.24 //

शुद्धामलाः निर्मलास्तु ते विमोक्षमुखत्रयम् / शून्यताशुन्यताद्याख्यास्त्रयो ऽपरसमाधयः // vakk_8.25 //

आलम्बेते अशैक्षं द्वौ शून्यतश्चाप्यनित्यतः / आनिमित्तानिमित्तस्तु शान्ततो ऽसंख्यया क्षयम् // vakk_8.26 //

सास्रवाः नृषु अकोप्यस्य सप्तसामन्तवर्जिताः / समाधिभावना ध्यानं सुभमाद्यं सुखाय हि // vakk_8.27 //

दर्शनायाक्ष्यभिज्ञेष्टा धीभेदाय प्रयोगजाः / वज्रोपमो ऽन्त्ये यो ध्याने सास्रवक्षयभावना // vakk_8.28 //

अप्रमाणानि चत्वारि व्यापादादिविपक्षतः / मैत्र्यद्वेषः अपि करुणा मुदिता सुमनस्कता // vakk_8.29 //

उपेक्षालोभः आकारः सुखिता दुःखिता वत / मोदन्तामिति सत्त्वाच्च कामसत्त्वास्तु गोचरः // vakk_8.30 //

ध्यानयोर्मुदिता अन्यानि षट् सु केचित्तु पञ्चसु / न तैः प्रहाणं नृष्वेव जन्यन्ते त्र्यन्वितो ध्रुवम् // vakk_8.31 //

अष्टौ विमोक्षाः प्रथमावशुभा ध्यानयोर्द्वयोः / तृतीयो ऽन्त्ये स चालोभः शुभारूप्याः समाहिताः // vakk_8.32 //

निरोधस्तु समापत्तिः सूक्ष्मसूक्ष्मादनन्तरम् / स्वशुद्धकाधरार्येण व्युत्थानं चेतसा ततः // vakk_8.33 //

कामाप्तदृश्यविषयाः प्रथमाः ये त्वरूपिणः / ते ऽन्वयज्ञानपक्षोर्ध्वस्वभूदुःखादिगोचराः // vakk_8.34 //

अभिभ्वायतनान्यष्टौ द्वयमाद्यविमोक्षवत् / द्वे द्वितीयवत् अन्यानि पुनः शुभविमोक्षवत् // vakk_8.35 //

दश कृत्स्नानि अलोभाष्टौ ध्याने ऽन्त्ये गोचरः पुनः / कामाः द्वे शुद्धाकारूप्ये स्वचतुःस्कन्धगोचरे // vakk_8.36 //

निरोध उक्तः वैराग्यप्रयोगाप्तं तु शेषितम् / त्रिधात्वाश्रयमारूप्यसंज्ञं शेषं मनुष्यजम् // vakk_8.37 //

हेतुकर्मबालाद्धात्वोरारुप्योत्पादनं द्वयोः / ध्यानानां रूपधातौ तु ताभ्यां धर्मतयापि च // vakk_8.38 //

सद्धर्मो द्विविधः शास्तुरागमाधिगमात्मकः / धातारस्तस्य वक्तारः प्रतिपत्तार एव च // vakk_8.39 //

काश्मीरवैभाषिकनीतिसिद्धः प्रायो मयायं कथितो ऽभिधर्मः / यद्दुर्गुहीतं तदिहास्मदागः सद्धर्मनीतौ मुनयः प्रमाणम् // vakk_8.40 //

निमीलिते शास्तरि लोकचक्षुषि क्षयं गते साक्षिजने च भूयसा / अदृष्टतत्त्वैर्निरवग्रहैः कृतं कुतार्किकैः शासनमेतदाकुलम् // vakk_8.41 //

गते ऽथ शान्तिं परमां स्वयंभुवि स्वयंभुवः शासनधूर्धरेषु च / जगत्यनाथे गणघातिभिर्मतैः निरङ्कुशैः स्वैरमिहाद्य चर्यते // vakk_8.42 //

इति कण्ठगतप्राणं विदित्वा शासनं मुनेः / बलकालं मलानां च न प्रमाद्यं मुमुक्षुभिः // vakk_8.43 //

अभिधर्मकोशे समापत्तिनिर्देशो नामाष्टमकोशस्थानमिति //